Yāska: Nirukta 5

ऽऽ।सस्निमविन्दच्चरनेनदीनाम्।ऽऽ।संस्नातम्मेघम्। ऽऽवाहिस्थोवाम्हवानाम्स्तोमोदूतोहुवन्नरा।ऽऽ। वोधृतमोह्वानानाम्स्तोमस्दूतोहुवन्नरौ। नरामनुष्यानृत्यन्तिकर्मसु। दूतोजवतेर्वाद्रवतेर्वावारयतेर्वा। ऽऽदूतोदेवानामसिमर्त्यानाम्ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। वावशानोवस्तेर्वावाश्यतेर्वा। ऽऽसप्तस्वसॄररुसीर्वावशानह्ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। वार्यम्वृणोतेर्वाअपिवरतमम्। ऽऽतद्वार्यम्वृणीमहेवरिस्थम्गोपयत्यम्।ऽऽ। तद्वार्यम्वृणीमहेवर्षिस्थम्गोपायितव्यम्गोपायिताप्यूयम्स्थयुस्मभ्यमितिवा। अन्धसित्यन्ननामआध्यानीयम्भवति। ऽऽआमत्रेभिःसिञ्चतामद्यमन्धह्।ऽऽ। आसिञ्चतअमत्रैर्मदनीयमन्धस्२। अमत्रम्पात्रममाअस्मिन्नदन्त्यमापुनरनिर्मितम्भवति। ।पात्रम्पानात्। तमोअप्यन्धसुच्यतेनअस्मिन्ध्यानभवतिनदर्शनमन्धंतमैत्यभिभासन्ते। अयमपिइतरोअन्धएतस्मादेव। ऽऽपश्यदक्षन्वान्नविचेतदन्धह्ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति।

``.sasnim.avindac.carane.nadīnām/''.saṃsnātam.megham/ ``vāhistho.vām.havānām.stomo.dūto.huvan.narā/''. vodhṛtamo.hvānānām.stomas.dūto.huvan.narau/ narā.manuṣyā.nṛtyanti.karmasu/ dūto.javater.vā.dravater.vā.vārayater.vā/ ``dūto.devānām.asi.martyānām''.ity.api.nigamo.bhavati/ vāvaśāno.vaster.vā.vāśyater.vā/ ``sapta.svasṝr.arusīr.vāvaśānah''.ity.api.nigamo.bhavati/ vāryam.vṛṇoter.vā.api.varatamam/ ``tad.vāryam.vṛṇīmahe.varistham.gopayatyam/''. tad.vāryam.vṛṇīmahe.varṣistham.gopāyitavyam.gopāyitāp.yūyam.stha.yusmabhyam.iti.vā/ andhas.ity.anna.nāma.ādhyānīyam.bhavati/ ``āmatrebhiḥ.siñcatā.madyam.andhah/''. āsiñcata.amatrair.madanīyam.andhas2/ amatram.pātram.amā.asminn.adanty.amā.punar.anirmitam.bhavati/ .pātram.pānāt/ tamo.apy.andhas.ucyate.na.asmin.dhyāna.bhavati.na.darśanam.andhaṃtama.ity.abhibhāsante/ ayam.api.itaro.andha.etasmād.eva/ ``paśyad.akṣanvān.na.vi.cetad.andhah''.ity.api.nigamo.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअसश्चन्तीभूरिधारेपयस्वती।ऽऽ। असज्यमानेइतिवाअव्युदस्यन्त्यावितिवाबहुधार१दुदकवत्यौ। वनुस्यतिर्हन्तिकर्माअनवगतसंस्कारोभवति। ऽऽवनुयामवनुस्यतऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। ऽऽदीर्घप्रयज्युमतियोवनुस्यतिवयम्जयेमपृतनासुदूध्यह्।ऽऽ दीर्घप्रततयज्ञमभिजिघांसतियोवयम्तम्जयेमपृतनासुदूध्यम्दुर्धियम्पापधियम्। पापःपातपेयानाम्पापत्यमानोअवानेवपततिइतिवापापत्यतेर्वास्यात्। तरुस्यतिरप्येवम्कर्मा। ऽऽइन्द्रेनयुजातरुसेमवृत्रम्ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। भन्दनाभन्दतेःस्तुतिकर्मणह्। ऽऽपुरुप्रियोभन्दतेधामभिःकविर्२।इत्यपिनिगमोभवति। ऽऽसभन्दनाउदियर्तिप्रजावतीर्ऽऽ।इतिच। ऽऽअन्येनमदाहनोयाहितूयम्ऽऽ। अन्येनमदहनोगच्छक्षिप्रमाहंसिइवभाषमानाइत्यसभ्यभाषनादाहनाइवभवत्येतस्मादाहनःस्यात्। ऋषिर्नदोभवतिनदतेःस्तुतिकर्मणह्। ऽऽनदस्यमारुधतःकामआगन्।ऽऽ। नदनस्यमारुधतःकामआगमत्संरुद्धप्रजननस्यब्रह्मचारिनैत्यृषिपुत्रीआविलपितम्वेदयन्ते।

``asaścantī.bhūridhāre.payasvatī/''. asajyamāne.iti.vā.avyudasyantyāv.iti.vā.bahu.dhāra1d.udakavatyau/ vanusyatir.hanti.karmā.anavagata.saṃskāro.bhavati/ ``vanuyāma.vanusyata''.ity.api.nigamo.bhavati/ ``dīrghaprayajyumati.yo.vanusyati.vayam.jayema.pṛtanāsu.dūdhyah/'' dīrgha.pratata.yajñam.abhijighāṃsati.yo.vayam.tam.jayema.pṛtanāsu.dūdhyam.durdhiyam.pāpa.dhiyam/ pāpaḥ.pāta.peyānām.pāpatyamāno.avān.eva.patati.iti.vā.pāpatyater.vā.syāt/ tarusyatir.apy.evam.karmā/ ``indrena.yujā.tarusema.vṛtram''.ity.api.nigamo.bhavati/ bhandanā.bhandateḥ.stuti.karmaṇah/ ``purupriyo.bhandate.dhāmabhiḥ.kavir2.ity.api.nigamo.bhavati/ ``sa.bhandanā.udiyarti.prajāvatīr''.iti.ca/ ``anyena.madāhano.yāhi.tūyam''. anyena.mada.hano.gaccha.kṣipram.āhaṃsi.iva.bhāṣamānā.ity.asabhya.bhāṣanād.āhanā.iva.bhavaty.etasmād.āhanaḥ.syāt/ ṛṣir.nado.bhavati.nadateḥ.stuti.karmaṇah/ ``nadasya.mā.rudhataḥ.kāma.ā.gan/''. nadanasya.mā.rudhataḥ.kāma.āgamat.saṃruddha.prajananasya.brahmacārina.ity.ṛṣi.putrī.ā.vilapitam.vedayante/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽनयस्यद्यावापृथिवीनधन्वनअन्तरिक्षम्नअद्रयःसोमोअक्षाह्।ऽऽ। अश्नोतेरित्येके। ऽऽअनूपेगोमान्गोभिरक्षाःसोमोदुग्धाभिरक्षाह्।ऽऽ।ऽऽ।लोपाशःसिंहम्प्र्त्यञ्चमत्साह्। क्षियतिनिगमःपूर्वःक्षरतिनिगमौत्तरैत्येके। अनूपेगोमान्गोभिर्यदाक्षियत्यथसोमोदुग्धाभ्यःक्षरति। सर्वेक्षियतिनिगमाइत्य्शाकपूनिह्। श्वात्रमितिक्षिप्रनामआशुअतनम्भवति। ऽऽसपतत्रीत्वरम्स्थाजगद्यच्।\छात्रमग्निरकृणोज्जातवेदाह्।ऽऽ। सपतत्रिचैत्वरम्स्थावरम्जंगमंश्चयत्तत्क्षिप्रमग्निरकरोत्जातवेदस्१। ऊतिरवनात्। ऽऽआत्वारथम्यथोतयेऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। हासमान१दित्युपरिष्टाद्व्याख्यास्यामह्। ऽऽवंरकःपद्भिरुपसर्वदिन्द्रम्।ऽऽ। पानैरितिवास्पाशनैरितिवा।(स्पर्शनैरितिवा)। ऽऽससम्नपक्वमविदत्शुचन्तम्।ऽऽ। स्वपनमेतत्माध्यमिकम्ज्योतिषनित्यदर्शनम्तदिवअविदत्जाज्वल्यमानम्। ऽऽद्विताचसत्तास्वधयाचशम्भुह्।ऽऽ। द्वैधम्सत्तामध्यमेचस्थानौत्तमेच। शम्भुःसुखभूह्। ऽऽमृगम्नव्रामृगयन्ते।ऽऽ।मृगमिवव्रात्याःप्रैसाह्।

``na.yasya.dyāvā.pṛthivī.na.dhanva.na.antarikṣam.na.adrayaḥ.somo.akṣāh/''. aśnoter.ity.eke/ ``anūpe.gomān.gobhir.akṣāḥ.somo.dugdhābhir.akṣāh/''.``.lopāśaḥ.siṃham.prtyañcamatsāh/ kṣiyati.nigamaḥ.pūrvaḥ.kṣarati.nigama.uttara.ity.eke/ anūpe.gomān.gobhir.yadā.kṣiyaty.atha.somo.dugdhābhyaḥ.kṣarati/ sarve.kṣiyati.nigamā.ity.śākapūnih/ śvātram.iti.kṣipra.nāma.āśu.atanam.bhavati/ ``sa.patatrītvaram.sthā.jagad.yac.\chātram.agnir.akṛṇoj.jātavedāh/''. sa.patatri.ca.itvaram.sthāvaram.jaṃgamaṃś.ca.yat.tat.kṣipram.agnir.akarot.jātavedas1/ ūtir.avanāt/ ``ā.tvā.ratham.yathotaye''.ity.api.nigamo.bhavati/ hāsamāna1d.ity.upariṣṭād.vyākhyāsyāmah/ ``vaṃrakaḥ.padbhir.upa.sarvad.indram/''. pānair.iti.vā.spāśanair.iti.vā.(sparśanair.iti.vā)/ ``sasam.na.pakvam.avidat.śucantam/''. svapanam.etat.mādhyamikam.jyotiṣ.anitya.darśanam.tad.iva.avidat.jājvalyamānam/ ``dvitā.ca.sattā.svadhayā.ca.śambhuh/''. dvaidham.sattā.madhyame.ca.sthāna.uttame.ca/ śambhuḥ.sukhabhūh/ ``mṛgam.na.vrā.mṛgayante/''.mṛgam.iva.vrātyāḥ.praisāh/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वराहोमेघोभवतिवरआहारह्। ऽऽवरमाहारमाहार्षीर्ऽऽ।इतिचब्राह्मणम्। ऽऽविध्यद्वराहम्तिरोअद्रिमस्ताऽऽ।इत्यपिनिगमोभवत्ययमपिइतरोवराहएतस्मादेव। वृहतिमूलानिवरंवरम्मूलम्वृहतिइतिवा। ऽऽवराहमिन्द्रएमुसम्ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवतिअङ्गिरससपिवराहाउच्यन्ते। ऽऽब्रह्मनस्पतिर्वृसभिर्वराहैह्।ऽऽ। अथअप्येतेमाध्यमिकादेवगनावराहु१पुच्यन्ते। ऽऽपश्यन्हिरन्यचक्रानयोदंस्त्रान्विधावतोवराहून्।ऽऽ। स्वसरान्यहानिभवन्तिस्वयम्सारीइन्यपिवास्वरादित्योभवति॥सएनानिसारयति। ऽऽउस्राइवस्वसरानिऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। शर्याअङ्गुलयोभवन्ति। शर्याइसु१प्शरमय्यह्। शरःशृणातेह्। ऽऽशर्याभिर्नभरमानोगभस्तिओर्ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। अर्कोदेवोभवतियदेनमर्चन्त्यर्कोमन्त्रोभवतियदनेनअर्चन्त्य्,।अर्कमन्नम्भवत्यर्चतिभूतान्य्,।अर्कोवृक्षोभवतिसवृतःकतुकिमन्३।

varāho.megho.bhavati.vara.āhārah/ ``varam.āhāram.āhārṣīr''.iti.ca.brāhmaṇam/ ``vidhyad.varāham.tiro.adrimastā''.ity.api.nigamo.bhavaty.ayam.api.itaro.varāha.etasmād.eva/ vṛhati.mūlāni.varaṃvaram.mūlam.vṛhati.iti.vā/ ``varāham.indra.emusam''.ity.api.nigamo.bhavati.aṅgirasas.api.varāhā.ucyante/ ``brahmanaspatir.vṛsabhir.varāhaih/''. atha.apy.ete.mādhyamikā.deva.ganā.varāhu1p.ucyante/ ``paśyan.hiranya.cakrān.ayodaṃstrān.vidhāvato.varāhūn/''. svasarāny.ahāni.bhavanti.svayam.sārīiny.api.vā.svar.ādityo.bhavati..sa.enāni.sārayati/ ``usrā.iva.svasarāni''.ity.api.nigamo.bhavati/ śaryā.aṅgulayo.bhavanti/ śaryā.isu1p.śaramayyah/ śaraḥ.śṛṇāteh/ ``śaryābhir.na.bharamāno.gabhasti.or''.ity.api.nigamo.bhavati/ arko.devo.bhavati.yad.enam.arcanty.arko.mantro.bhavati.yad.anena.arcanty,.arkam.annam.bhavaty.arcati.bhūtāny,.arko.vṛkṣo.bhavati.sa.vṛtaḥ.katukiman3/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽगायन्तित्वागायत्रिनोर्चन्त्यर्कमर्किनह्। ब्रह्मानस्त्वाशतक्रतौद्वंशमिवयेमिरे।ऽऽ। गायन्तित्वागायत्रिनःप्रार्चन्तितेऽअर्कमर्किनोब्राह्मणास्त्वाशतक्रतौद्येमिरेवंशमिव। वंशोवनशयोभवतिवननात्श्रूयतैतिवा। पवीरथनेमिर्भवतियद्विपुनातिभूमिम्। ऽऽउतपव्यारथानामद्रिम्भिन्दन्त्योजसा।ऽऽ।ऽऽ।तम्मरुतःक्षुरपविनाव्ययुर्ऽऽ।इत्यपिनिगमौभवतह्। वक्षोव्याख्यातम्। धन्वाअन्तरिक्षम्धन्वन्त्यस्मादापह्। ऽऽतिरोधन्वातिरोचतऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। सिनमन्नम्सिनातिभूतानि। ऽऽयेनस्मासिनम्भरथःसखिभ्यह्ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। इत्थाअमुथाइत्येतेनव्याख्यातम्। सचासहैत्यर्थह्। ऽऽवसुभिःसचाभुवा।ऽऽ।वसुभिःसहभुवौ। चिदितिनिपातसनुदात्तःपुरस्तादेवव्याख्यातसथअपिपशुनामैहभवत्युदात्तह्। ऽऽचिदसिमनासिऽऽ।चितास्त्वयिभोगाश्चेतयसैतिवा। आइत्याकारौपसर्गःपुरस्तादेवव्याख्यातसथअप्यध्यर्थेदृश्यते। ऽऽअभ्रआमपह्।ऽऽ।अभ्रेआअपह्। अपसभ्रेऽअधिइति। द्युम्नम्द्योततेर्यशस्वाअन्नम्वा। ऽऽअस्मेद्युम्नमधिरत्नंश्चधेहि।ऽऽ। अस्मासुद्युम्नंश्चरत्नंश्चधेहि।

``gāyanti.tvā.gāyatrinorcanty.arkam.arkinah/ brahmānas.tvā.śatakrata.udvaṃśam.iva.yemire/''. gāyanti.tvā.gāyatrinaḥ.prārcanti.te'arkam.arkino.brāhmaṇās.tvā.śatakrata.udyemire.vaṃśam.iva/ vaṃśo.vana.śayo.bhavati.vananāt.śrūyata.iti.vā/ pavī.ratha.nemir.bhavati.yad.vipunāti.bhūmim/ ``uta.pavyā.rathānām.adrim.bhindanty.ojasā/''.``.tam.marutaḥ.kṣurapavinā.vyayur''.ity.api.nigamau.bhavatah/ vakṣo.vyākhyātam/ dhanvā.antarikṣam.dhanvanty.asmād.āpah/ ``tiro.dhanvātirocata''.ity.api.nigamo.bhavati/ sinam.annam.sināti.bhūtāni/ ``yena.smā.sinam.bharathaḥ.sakhibhyah''.ity.api.nigamo.bhavati/ itthā.amuthā.ity.etena.vyākhyātam/ sacā.saha.ity.arthah/ ``vasubhiḥ.sacā.bhuvā/''.vasubhiḥ.saha.bhuvau/ cid.iti.nipātas.anudāttaḥ.purastād.eva.vyākhyātas.atha.api.paśu.nāma.iha.bhavaty.udāttah/ ``cid.asi.manāsi''.citās.tvayi.bhogāś.cetayasa.iti.vā/ ā.ity.ā.kāra.upasargaḥ.purastād.eva.vyākhyātas.atha.apy.adhyarthe.dṛśyate/ ``abhra.ām.apah/''.abhre.ā.apah/ apas.abhre'adhi.iti/ dyumnam.dyotater.yaśas.vā.annam.vā/ ``asme.dyumnam.adhi.ratnaṃś.ca.dhehi/''. asmāsu.dyumnaṃś.ca.ratnaṃś.ca.dhehi/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवित्रम्पुनातेर्मन्त्रःपवित्रमुच्यते। ऽऽयेनदेवाःपवित्रेनआत्मानम्पुनतेसदाऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। रश्मयःपवित्रमुच्यन्ते। ऽऽशतपवित्राःस्वधयामदन्तीह्। बहुउदकाह्। अग्निःपवित्रमुच्यतेवायुःपवित्रमुच्यतेसोमःपवित्रमुच्यतेसूर्यःपवित्रमुच्यतैन्द्रःपवित्रमुच्यते। ऽऽअग्निःपवित्रम्समापुनातु। वायुःसोमःसूर्यैन्द्रह्। पवित्रम्तेमापुनन्तु।ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। तोदस्तुद्यतेह्।

pavitram.punāter.mantraḥ.pavitram.ucyate/ ``yena.devāḥ.pavitrena.ātmānam.punate.sadā''.ity.api.nigamo.bhavati/ raśmayaḥ.pavitram.ucyante/ ``śatapavitrāḥ.svadhayā.madantīh/ bahu.udakāh/ agniḥ.pavitram.ucyate.vāyuḥ.pavitram.ucyate.somaḥ.pavitram.ucyate.sūryaḥ.pavitram.ucyata.indraḥ.pavitram.ucyate/ ``agniḥ.pavitram.sa.mā.punātu/ vāyuḥ.somaḥ.sūrya.indrah/ pavitram.te.mā.punantu/''.ity.api.nigamo.bhavati/ todas.tudyateh/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽपुरुत्वादाश्वान्वोचेरिरग्नेतवस्विदा। तोदस्येवशरनआमहस्य।ऽऽ।बहुदाश्वांस्त्वामेवअभिह्वयाम्यरिरमित्रऋच्छतेरीश्वरसप्यरिरेतस्मादेव। यदन्यदेवत्याअग्नि७।आहुतयःहूयन्तैत्येतद्दृष्ट्वाएवमवक्ष्यत्। तोदस्यैवशरनआमहस्य। तुदस्यैवशरनेऽअधिमहतह्। स्वञ्चाःसुअञ्चनह्। ऽऽआजुह्वानोघृतपृष्ठःस्वञ्चाह्।ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। शिपिविस्तोविस्नुरितिविस्नोर्द्वेनामनीभवतह्। कुत्सितअर्थीयम्पूर्वम्भवतिइत्यौपमन्यवह्।

``puru.tvā.dāśvān.vocerir.agne.tava.svidā/ todasyeva.śarana.ā.mahasya/''.bahu.dāśvāṃs.tvām.eva.abhihvayāmy.arir.amitra.ṛcchater.īśvaras.apy.arir.etasmād.eva/ yad.anya.devatyā.agni7.āhutayaḥ.hūyanta.ity.etad.dṛṣṭvā.evam.avakṣyat/ todasya.iva.śarana.ā.mahasya/ tudasya.iva.śarane'adhi.mahatah/ svañcāḥ.su.añcanah/ ``ājuhvāno.ghṛtapṛṣṭhaḥ.svañcāh/''.ity.api.nigamo.bhavati/ śipivisto.visnur.iti.visnor.dve.nāmanī.bhavatah/ kutsita.arthīyam.pūrvam.bhavati.ity.aupamanyavah/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽकिमित्तेविस्नोपरिचक्ष्यम्भूत्प्रयद्ववक्षेशिपिविस्तोअस्मि। मावर्पोअस्मदपगूहएतद्यदन्यरूपःसमिथेबभूथ।ऽऽ। किम्तेविस्नु८ऽअप्रख्यातमेतद्भवत्यप्रख्यापनीयम्यन्नःप्रब्रूसेशेपैवनिर्वेस्तितसस्मिइत्यप्रतिपन्नरश्मिह्। अपिवाप्रशंसानामएवअभिप्रेतम्स्यात्किम्तेविस्नु८।प्रख्यातमेतद्भवतिप्रख्यापनीयम्यदुतप्रब्रूसेशिपिविस्तसस्मिइतिप्रतिपन्नरश्मिह्। शिपि१प्ऽअत्ररश्मि१पुच्यन्तेतैराविस्तोभवति। मावर्पोअस्मदपगूहएतत्। वर्पसित्य्रूपनामवृणोतिइतिसतह्। यदन्यरुपःसमिथेसंग्रामेभवसिसम्यतरश्मिह्। तस्यौत्तराभुयसेनिर्वचनाय।

``kim.it.te.visno.paricakṣyam.bhūt.pra.yad.vavakṣe.śipivisto.asmi/ mā.varpo.asmad.apa.gūha.etad.yad.anyarūpaḥ.samithe.babhūtha/''. kim.te.visnu8'aprakhyātam.etad.bhavaty.aprakhyāpanīyam.yan.naḥ.prabrūse.śepa.iva.nirvestitas.asmi.ity.apratipanna.raśmih/ api.vā.praśaṃsā.nāma.eva.abhipretam.syāt.kim.te.visnu8.prakhyātam.etad.bhavati.prakhyāpanīyam.yad.uta.prabrūse.śipivistas.asmi.iti.pratipanna.raśmih/ śipi1p'atra.raśmi1p.ucyante.tair.āvisto.bhavati/ mā.varpo.asmad.apa.gūha.etat/ varpas.ity.rūpa.nāma.vṛṇoti.iti.satah/ yad.anya.rupaḥ.samithe.saṃgrāme.bhavasi.samyata.raśmih/ tasya.uttarā.bhuyase.nirvacanāya/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽप्रतत्तेअद्यशिपिविस्तनामार्यःशंसाम्वयुनानिविद्वान्। तम्त्वागृणामितवसमतव्यान्क्षयन्तमस्यरजसःपराके।ऽऽ। तत्तेऽअद्यशिपिविस्तनामअर्यःप्रशंसाम्य्,।अर्यसहमस्मिईश्वरःस्तोमानाम्,।अर्यस्त्वमसिइतिवा,।तम्त्वास्तौमितवसमतव्यांस्,।तवसैतिमहतोनामधेयम्,।उदितोभवति,।निवसन्तमस्यरजसःपराकेपराक्रान्ते। आघृणिरागतहृणिह्। ऽऽआघृणेसम्सचावहै।ऽऽ।आगतहृण१द्संसेवावहै। पृथुज्रयाःपृथुजवह्। ऽऽपृथुज्रयाअमिनादायुर्दस्योह्।ऽऽ। प्रामापयदायुस्दस्योह्।

``pra.tat.te.adya.śipivista.nāmāryaḥ.śaṃsām.vayunāni.vidvān/ tam.tvā.gṛṇāmi.tavasam.atavyān.kṣayantam.asya.rajasaḥ.parāke/''. tat.te'adya.śipivista.nāma.aryaḥ.praśaṃsāmy,.aryas.aham.asmi.īśvaraḥ.stomānām,.aryas.tvam.asi.iti.vā,.tam.tvā.staumi.tavasam.atavyāṃs,.tavasa.iti.mahato.nāmadheyam,.udito.bhavati,.nivasantam.asya.rajasaḥ.parāke.parākrānte/ āghṛṇir.āgata.hṛṇih/ ``āghṛṇe.sam.sacāvahai/''.āgata.hṛṇa1d.saṃsevāvahai/ pṛthu.jrayāḥ.pṛthu.javah/ ``pṛthu.jrayā.aminād.āyur.dasyoh/''. prāmāpayad.āyus.dasyoh/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअग्निम्नरोदीधितिभिररन्योर्हस्तच्युतीजनयन्तप्रशस्तम्। दूरेदृशम्गृहपतिमथर्युम्।ऽऽ। दीधिति१पङ्गुलयोभवन्ति,।धीयन्तेकर्मसु,।अरनीप्रत्यृतएनेअग्निह्,।समरनात्जायतैतिवा,।हस्तच्युतीहस्तप्रच्युतिआ,।जनयन्तप्रशस्तम्दूरेदर्शनम्गृहपतिमतनवन्तम्।

``agnim.naro.dīdhitibhir.aranyor.hastacyutī.janayanta.praśastam/ dūredṛśam.gṛhapatim.atharyum/''. dīdhiti1p.aṅgulayo.bhavanti,.dhīyante.karmasu,.aranī.pratyṛta.ene.agnih,.samaranāt.jāyata.iti.vā,.hasta.cyutī.hasta.pracyuti.ā,.janayanta.praśastam.dūre.darśanam.gṛhapatim.atanavantam/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽएकयाप्रतिधाअपिबत्साकम्सरांसित्रिशतम्। इन्द्रःसोमस्यकानुका।ऽऽ। एकेनप्रतिधानेनअपिबत्साकम्सहैत्यर्थह्। इन्द्रःसोमस्यकानुका,।कान्तकानिइतिवाक्रान्तकानिइति।(वाकृतकानिइति)।वाइन्द्रःसोमस्यकान्तैतिवाकनेघातैतिवाकनेहतःकान्तिहतह्। तत्रएतद्याज्ञिकावेदयन्तेत्रिंशदुक्थपात्रानिमाध्यन्दिनेसवनएकदेवतानितान्येतस्मिन्कालएकेनप्रतिधानेनपिबन्तितान्यत्रसरस्१पुच्यन्ते। त्रिंशतपरपक्षस्यअहोरात्रास्त्रिंशत्पूर्वपक्षस्यैतिनैरुक्तास्,।तद्याएताश्चान्द्रमस्यआगामिन्यआपोभवन्तिरश्मि१प्ताअपरपक्षेपिबन्तितथाअपिनिगमोभवति। ऽऽयमक्षितिमक्षितयःपिबन्तिइति।ऽऽ।तम्पूर्वपक्षआप्याययन्तितथाअपिनिगमोभवति। ऽऽयथादेवाअंशुमाप्याययन्तिइति।ऽऽ। अध्रिगुर्मन्त्रोभवति,।गविअधिकृतत्वादपिवाप्रशासनमेवअभिप्रेतम्स्यात्तत्शब्दवत्त्वाद्।ऽऽ।अध्रिगोशमीध्वम्सुशमिशमीध्वम्शमीध्वमध्रिगविति।ऽऽ। अग्निरप्यध्रिगुरुच्यते। ऽऽतुभ्यम्श्चोतन्त्यध्रिगोशचीवह्।ऽऽ। अधृतगमनकर्मवन्। इन्द्रोअप्यध्रिगुरुच्यते। ऽऽअध्रिगवओहमिन्द्रायऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। आङ्गूसःस्तोमआघोसह्। ऽऽएनआङ्गूसेनवयमिन्द्रवन्तह्।ऽऽ।अनेनस्तोमेनवयमिन्द्रवन्तह्।

``ekayā.pratidhā.apibat.sākam.sarāṃsi.triśatam/ indraḥ.somasya.kānukā/''. ekena.pratidhānena.apibat.sākam.saha.ity.arthah/ indraḥ.somasya.kānukā,.kāntakāni.iti.vā.krāntakāni.iti.(vā.kṛtakāni.iti).vā.indraḥ.somasya.kānta.iti.vā.kane.ghāta.iti.vā.kane.hataḥ.kānti.hatah/ tatra.etad.yājñikā.vedayante.triṃśad.uktha.pātrāni.mādhyandine.savana.eka.devatāni.tāny.etasmin.kāla.ekena.pratidhānena.pibanti.tāny.atra.saras1p.ucyante/ triṃśat.apara.pakṣasya.ahorātrās.triṃśat.pūrva.pakṣasya.iti.nairuktās,.tad.yā.etāś.cāndramasya.āgāminya.āpo.bhavanti.raśmi1p.tā.apara.pakṣe.pibanti.tathā.api.nigamo.bhavati/ ``yamakṣitim.akṣitayaḥ.pibanti.iti/''.tam.pūrva.pakṣa.āpyāyayanti.tathā.api.nigamo.bhavati/ ``yathā.devā.aṃśum.āpyāyayanti.iti/''. adhrigur.mantro.bhavati,.gavi.adhikṛtatvād.api.vā.praśāsanam.eva.abhipretam.syāt.tat.śabdavattvād.''.adhrigo.śamīdhvam.suśami.śamīdhvam.śamīdhvam.adhrigav.iti/''. agnir.apy.adhrigur.ucyate/ ``tubhyam.ścotanty.adhrigo.śacīvah/''. adhṛta.gamana.karmavan/ indro.apy.adhrigur.ucyate/ ``adhrigava.oham.indrāya''.ity.api.nigamo.bhavati/ āṅgūsaḥ.stoma.āghosah/ ``ena.āṅgūsena.vayam.indravantah/''.anena.stomena.vayam.indravantah/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽआपान्तमन्युस्तृपलप्रभर्माधुनिःशिमीवान्शरुमानृजीसी। सोमोविश्वान्यतसावनानिनार्वागिन्द्रम्प्रतिमानानिदेभुह्।ऽऽ। आपातितमन्युस्तृप्रप्रहारीक्षिप्रप्रहारीसृप्रप्रहारीसोमोवाइन्द्रोवा। धुनिर्धूनोतेह्। शिमीतिकर्मनामशमयतेर्वाशक्नोतेर्वा। ऋजीसीसोमोयत्सोमस्यपूयमानस्यअतिरिच्यतेतदृजीसमपार्जितम्भवतितेनऋजीसीसोमस्। अथअप्यैन्द्रोनिगमोभवति। ऽऽऋजीसीवज्रीऽऽ।इति। हरिओरस्यसभागोधानाश्चैति। धानाभ्रास्त्रेभवन्तिफलेहिताभवन्तिइतिवा। ऽऽबब्धाम्तेहरीधानाउपऋजीसम्जिघ्रताम्ऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। आदिनाअभ्यासेनौपहितेनौपधामादत्ते। बभस्तिरत्तिकर्मा। सोमःसर्वाण्यतसानिवनानि। नअर्वाकिन्द्रम्प्रतिमानानिदभ्नुवन्ति,।यैरेनम्प्रतिमिमतेनएनम्तानिदभ्नुवन्त्यर्वाकेवएनमप्राप्यविनश्यन्तिइति। इन्द्रप्रधानाइत्येकेनैघण्टुकम्सोमकर्म,।उभयप्रधानाइत्यपरम्। श्मशाशुअश्नुतैतिवाश्मअश्नुतैतिवा। ऽऽअवश्मशारुधद्वाह्।ऽऽ। अवारुधत्श्मशावारिति।

``āpāntamanyus.tṛpalaprabharmā.dhuniḥ.śimīvān.śarumān.ṛjīsī/ somo.viśvānyatasā.vanāni.nārvāg.indram.pratimānāni.debhuh/''. āpātita.manyus.tṛpra.prahārī.kṣipra.prahārī.sṛpra.prahārī.somo.vā.indro.vā/ dhunir.dhūnoteh/ śimīti.karma.nāma.śamayater.vā.śaknoter.vā/ ṛjīsī.somo.yat.somasya.pūyamānasya.atiricyate.tad.ṛjīsam.apārjitam.bhavati.tena.ṛjīsī.somas/ atha.apy.aindro.nigamo.bhavati/ ``ṛjīsī.vajrī''.iti/ hari.or.asya.sa.bhāgo.dhānāś.ca.iti/ dhānā.bhrāstre.bhavanti.phale.hitā.bhavanti.iti.vā/ ``babdhām.te.harī.dhānā.upa.ṛjīsam.jighratām''.ity.api.nigamo.bhavati/ ādinā.abhyāsena.upahitena.upadhām.ādatte/ babhastir.atti.karmā/ somaḥ.sarvāṇy.atasāni.vanāni/ na.arvāk.indram.pratimānāni.dabhnuvanti,.yair.enam.pratimimate.na.enam.tāni.dabhnuvanty.arvāk.eva.enam.aprāpya.vinaśyanti.iti/ indra.pradhānā.ity.eke.naighaṇṭukam.soma.karma,.ubhaya.pradhānā.ity.aparam/ śmaśā.śu.aśnuta.iti.vā.śma.aśnuta.iti.vā/ ``ava.śmaśā.rudhad.vāh/''. avārudhat.śmaśā.vār.iti/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उर्वशीअप्सरस्१।उरुअभ्यश्नुतऊरुभ्यामश्नुतौरुर्वावशसस्याह्। अप्सरस्१।अप्सारिनी। अपिवाअस्पसितिरूपनामा। अप्सातेरप्सानीयम्भवत्य्। आदर्शनीयम्व्यापनीयम्वा। स्पस्तम्दर्शनीयाइतिशाकपूनिर्। यदप्ससित्यभक्षस्य। अप्सोनामैतिव्यापिनस्। तद्राभवतिरूपवती। तदनयाअत्तमितिवातदस्यैदत्तमितिवा। तस्यादर्शनात्मित्रावरुणयोरेतश्चस्कन्द। तदभिवादिन्य्येषाऋच्भवति।

urvaśī.apsaras1.uru.abhyaśnuta.ūrubhyām.aśnuta.urur.vā.vaśas.asyāh/ apsaras1.ap.sārinī/ api.vā.aspas.iti.rūpa.nāmā/ apsāter.apsānīyam.bhavaty/ ādarśanīyam.vyāpanīyam.vā/ spastam.darśanīyā.iti.śākapūnir/ yad.apsas.ity.abhakṣasya/ apso.nāma.iti.vyāpinas/ tadrā.bhavati.rūpavatī/ tad.anayā.attam.iti.vā.tad.asyai.dattam.iti.vā/ tasyā.darśanāt.mitrā.varuṇayo.retaś.caskanda/ tad.abhivādinyy.eṣā.ṛc.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽउतासिमैत्रावरुणोवसिष्ठोर्वश्याब्रह्मन्मनसोअधिजातह्। द्रप्सम्स्कन्नम्ब्रह्मणादैव्येनविश्वेदेवाःपुष्करेत्वाददन्त।(ऋव्।७,३३,११)ऽऽ अप्यसिमैत्रावरुणोवसिष्ठोर्वश्याब्रह्मन्मनसोअधिजातह्। द्रप्सम्स्कन्नम्ब्रह्मणादैव्येन। द्रप्सःसम्भृतःप्सानीयोभवति। सर्वेदेवाःपुष्करेत्वाधारयन्त। पुष्करमन्तरिक्षम्पोषतिभूतान्युदकम्पुष्करम्पूजाकरम्पूजयितव्यम्। इदमपिइतरत्पुष्करमेतस्मादेवपुष्करम्वपुष्करम्वापुष्पम्पुष्यतेह्। वयुनम्वेतेःकान्तिर्वाप्रज्ञावा।

``utāsi.maitrāvaruṇo.vasiṣṭhor.vaśyā.brahmanmanaso.adhi.jātah/ drapsam.skannam.brahmaṇā.daivyena.viśve.devāḥ.puṣkare.tvādadanta/(ṛV.7,33,11)'' apy.asi.maitrāvaruṇo.vasiṣṭhor.vaśyā.brahman.manaso.adhijātah/ drapsam.skannam.brahmaṇā.daivyena/ drapsaḥ.sambhṛtaḥ.psānīyo.bhavati/ sarve.devāḥ.puṣkare.tvādhārayanta/ puṣkaram.antarikṣam.poṣati.bhūtāny.udakam.puṣkaram.pūjākaram.pūjayitavyam/ idam.api.itarat.puṣkaram.etasmād.eva.puṣkaram.vapuṣkaram.vā.puṣpam.puṣyateh/ vayunam.veteḥ.kāntir.vā.prajñā.vā/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽसैत्तमोअवयुनम्ततन्वत्सूर्येणवयुनवच्चकार। सतमोअप्रज्ञानम्ततन्वत्सतम्सूर्येणप्रज्ञानवच्चकार।(ऋव्।६,२१,३)ऽऽ वाजपस्त्यम्वाजपतनम्। ऽऽसनेमवाजपस्त्यम्।(ऋव्।९,९८,१२)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। वाजगन्ध्यम्गध्यत्युत्तरपदम्। ऽऽअश्यामवाजगन्धम्।(ऋव्।९,९८,१२)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। गध्यम्गृह्णातेह्। ऽऽऋज्रावाजम्नगध्यम्युयूंषन्।(ऋव्।४,१६,११)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। गध्यतिर्मिश्रीभावकर्मा। ऽऽआगधितापरिगधिता।(ऋव्।१,१२६,६)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। कौरयाणःकृतयानह्। ऽऽपाकस्थामाकौरयाणः।(ऋव्।८,३,२१)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। तौरयाणस्तूर्णयानह्। ऽऽसतौरयाणौपयाहियज्ञम्मरुद्भिरिन्द्रसखिभिःसजोषाह्।ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। अह्रयाणोअह्रीतयानह्। ऽऽअनुष्टुयाकृणुह्यह्रयाणः।(ऋव्।४,४,१४)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। हरयाणोहरमाणयानह्। ऽऽरजतम्हरयाणः।(ऋव्।८,२५,२२)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। ऽऽयआरितःकर्मणिकर्मणिस्थिरह्।ऽऽ प्रत्यृतःस्तोमान्। व्रन्दीव्रन्दतेर्मृदूभावकर्मणह्।

``sa.it.tamo.avayunam.tatanvat.sūryeṇa.vayunavac.cakāra/ sa.tamo.aprajñānam.tatanvat.sa.tam.sūryeṇa.prajñānavac.cakāra/(ṛV.6,21,3)'' vāja.pastyam.vāja.patanam/ ``sanema.vāja.pastyam.(ṛV.9,98,12)'' ity.api.nigamo.bhavati/ vāja.gandhyam.gadhyaty.uttarapadam/ ``aśyāma.vāja.gandham.(ṛV.9,98,12)'' ity.api.nigamo.bhavati/ gadhyam.gṛhṇāteh/ ``ṛjrā.vājam.na.gadhyam.yuyūṃṣan.(ṛV.4,16,11)'' ity.api.nigamo.bhavati/ gadhyatir.miśrībhāva.karmā/ ``āgadhitā.parigadhitā.(ṛV.1,126,6)'' ity.api.nigamo.bhavati/ kaurayāṇaḥ.kṛtayānah/ ``pākasthāmā.kaurayāṇaḥ.(ṛV.8,3,21)'' ity.api.nigamo.bhavati/ taurayāṇas.tūrṇayānah/ ``sa.taurayāṇa.upa.yāhi.yajñam.marudbhir.indra.sakhibhiḥ.sajoṣāh/'' ity.api.nigamo.bhavati/ ahrayāṇo.ahrītayānah/ ``anuṣṭuyā.kṛṇuhy.ahrayāṇaḥ.(ṛV.4,4,14)'' ity.api.nigamo.bhavati/ harayāṇo.haramāṇayānah/ ``rajatam.harayāṇaḥ.(ṛV.8,25,22)'' ity.api.nigamo.bhavati/ ``ya.āritaḥ.karmaṇikarmaṇi.sthirah/'' pratyṛtaḥ.stomān/ vrandī.vrandater.mṛdūbhāva.karmaṇah/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽनियद्वृणक्षिश्वसनस्यमूर्धनिशुष्णस्यचिद्व्रन्दिनोरोरुवद्वना।(ऋव्।१,५४,५)ऽऽ निवृणक्षियत्श्वसनस्यमूर्धनिशब्दकारिणःशुष्णस्यआदित्यस्यचशोषयितूरोरूयमाणोवनानिइतिवावधेनैतिवा। ऽऽअव्रदन्तवीऌइता।(ऋव्।२,२४,३)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। वीडयतिश्चव्रीडयतिश्चव्रीडयतिश्चसंस्तम्भकर्माणौपूर्वेणसम्प्रयुज्येते। निष्षपीस्त्रीकामोभवतिविनिर्गतपसाह्। पसःसपतेःस्पृशतिकर्मणह्। ऽऽमानोमघेवनिष्षपीपरादाह्।(ऋव्।१,१०४,५)ऽऽ सयथाधनानिविनाशयतिमानस्त्वम्तथापरादाह्। तूर्णाशमुदकम्भवतितूर्णमश्नुते। ऽऽतूर्णाशम्नगिरेरधि।(८,३२,४)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। क्षुम्पमहिच्छत्रकम्भवतियत्क्षुभ्यते।

``ni.yad.vṛṇakṣi.śvasanasya.mūrdhani.śuṣṇasya.cid.vrandino.roruvadvanā/(ṛv.1,54,5)'' nivṛṇakṣi.yat.śvasanasya.mūrdhani.śabdakāriṇaḥ.śuṣṇasya.ādityasya.ca.śoṣayitū.rorūyamāṇo.vanāni.iti.vā.vadhena.iti.vā/ ``avradanta.vīḷitā.(ṛV.2,24,3)'' ity.api.nigamo.bhavati/ vīḍayatiś.ca.vrīḍayatiś.ca.vrīḍayatiś.ca.saṃstambhakarmāṇau.pūrveṇa.samprayujyete/ niṣṣapī.strī.kāmo.bhavati.vinirgata.pasāh/ pasaḥ.sapateḥ.spṛśati.karmaṇah/ ``mā.no.magheva.niṣṣapī.parā.dāh/(ṛV.1,104,5)'' sa.yathā.dhanāni.vināśayati.mā.nastvam.tathā.parādāh/ tūrṇāśam.udakam.bhavati.tūrṇam.aśnute/ ``tūrṇāśam.na.girer.adhi.(8,32,4)'' ity.api.nigamo.bhavati/ kṣumpam.ahicchatrakam.bhavati.yat.kṣubhyate/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽकदामर्तमराधसम्पदाक्षुम्पमिवस्फुरत्। कदानःशुश्रवद्गिरैन्द्रोअङ्ग।(ऋव्।१,८४,८)ऽऽ कदामर्तमनाराधयन्तम्पादेनक्षुम्पमिवअवस्फुरिष्यतिकदानःश्रोष्यतिचगिरैन्द्रोअङ्ग। अङ्गैतिक्षिप्रनामअञ्चितमेवअङ्कितम्भवति। निचुम्पुणःसोमोनिचान्तपृणोनिचमनेनप्रीणाति।

``kadā.martam.arādhasam.padā.kṣumpam.iva.sphurat/ kadā.naḥ.śuśravadgira.indro.aṅga/(ṛV.1,84,8)'' kadā.martam.anārādhayantam.pādena.kṣumpam.iva.avasphuriṣyati.kadā.naḥ.śroṣyati.ca.gira.indro.aṅga/ aṅga.iti.kṣipranāma.añcitam.eva.aṅkitam.bhavati/ nicumpuṇaḥ.somo.nicāntapṛṇo.nicamanena.prīṇāti/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्नीवन्तःसुताइमौशन्तोयन्तिवीतये। अपाम्जग्मिर्निचुम्पुणह्।(ऋव्।८,९३,२२)ऽऽ पत्नीवन्तःसुताइमेअद्भिःसोमाःकामयमानायन्तिवीतयेपानायअपाम्गन्तानिचुम्पुणह्। समुद्रोअपिनिचुम्पुणौच्यतेनिचमनेनपूर्यते। अवभृथोअपिनिचुम्पुणौच्यतेनीचैरस्मिन्क्वणन्तिनीचैर्दधतिइतिवा। ऽऽअवभृथनिचुम्पुणः।(व्ष्।३,४८)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। निचुम्पुणनिचुङ्कुणैतिच। पदिर्गन्तुर्भवतियत्पद्यते।

patnīvantaḥ.sutā.ima.uśanto.yanti.vītaye/ apām.jagmirnicumpuṇah/(ṛV.8,93,22)'' patnīvantaḥ.sutā.ime.adbhiḥ.somāḥ.kāmayamānā.yanti.vītaye.pānāya.apām.gantā.nicumpuṇah/ samudro.api.nicumpuṇa.ucyate.nicamanena.pūryate/ avabhṛtho.api.nicumpuṇa.ucyate.nīcair.asmin.kvaṇanti.nīcair.dadhati.iti.vā/ ``avabhṛtha.nicumpuṇaḥ.(Vṣ.3,48)'' ity.api.nigamo.bhavati/ nicumpuṇa.nicuṅkuṇa.iti.ca/ padir.gantur.bhavati.yat.padyate/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽसुगुरसत्सुहिरण्यःस्वश्वोबृहदस्मैवयैन्द्रोदधाति। यस्त्वायन्तम्वसुनाप्रातरित्वोमुक्षीजयाइवपदिमुत्सिनाति।(ऋव्।१,१२५,२)ऽऽ सुगुर्भवतिसुहिरण्यःस्वश्वोमहच्चअस्मैवयैन्द्रोदधातियस्त्वायन्तमन्नेन। प्रातरागामिन्नतिथेमुक्षीजयाइवपदिमुत्सिनाति। कुमारोमुक्षीजामोचनाच्चसयनाच्चततनाच्च। पादुःपद्यतेह्। ऽऽआविःस्वःकृणुतेगूहतेबुसम्सपादुरस्यनिर्णिजोनमुच्यते।(ऋव्।१०,२७,२४)ऽऽ आविष्कुरुतेभासमादित्योगूहतेबुसम्। बुसमित्युदकनामब्रवीतेःशब्दकर्मणोभ्रंशतेर्वायद्वर्षन्पातयत्युदकम्रश्मिभिस्तत्प्रत्यादत्ते।

``sugurasat.suhiraṇyaḥ.svaśvo.bṛhad.asmai.vaya.indro.dadhāti/ yas.tv.āyantam.vasunā.prātaritvo.mukṣījayā.iva.padim.utsināti/(ṛV.1,125,2)'' sugur.bhavati.suhiraṇyaḥ.svaśvo.mahac.ca.asmai.vaya.indro.dadhāti.yas.tv.āyantam.annena/ prātar.āgāminn.atithe.mukṣījayā.iva.padim.utsināti/ kumāro.mukṣījā.mocanāc.ca.sayanāc.ca.tatanāc.ca/ pāduḥ.padyateh/ ``āviḥ.svaḥ.kṛṇute.gūhate.busam.sa.pādur.asya.nirṇijo.na.mucyate/(ṛV.10,27,24)'' āviṣkurute.bhāsam.ādityo.gūhate.busam/ busam.ity.udaka.nāma.bravīteḥ.śabda.karmaṇo.bhraṃśater.vā.yad.varṣan.pātayaty.udakam.raśmibhis.tat.pratyādatte/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृकश्चन्द्रमाभवतिविवृतज्योतिष्कोवाविकृतज्योतिष्कोवाविक्रान्तज्योतिष्कोवा।

Vṛkaś.candramā.bhavati.vivṛta.jyotiṣko.vā.vikṛta.jyotiṣko.vā.vikrānta.jyotiṣko.vā/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअरुणोमासकृद्वृकःपथायन्तम्ददर्शहि। उज्जिहीतेनिचाय्यातष्टेवपृष्ट्यामयीवित्तम्मेअस्यरोदसी।(ऋव्।१,१०५,१८)ऽऽ अरुणआरोचनोमासकृन्मासानांश्चअर्धमासानांश्चकर्ताभवतिचन्द्रमाह्। वृकःपथायन्तम्ददर्शनक्षत्रगणम्। अभिजिहीतेनिचाय्ययेनयेनयोक्ष्यमाणोभवतिचन्द्रमाह्। तक्ष्णुवन्निवपृष्टरोगी। जानीतम्मेअस्यद्यावापृथिव्याविति। आदित्योअपिवृकौच्यतेयदावृङ्क्ते। ऽऽअजोहवीदश्विनावर्तिकावामास्नोयत्सीममुञ्चतम्वृकस्य।(ऋव्।१,११७,१६)ऽऽ उरणमथिह्। उरणऊर्णावान्भवत्यूर्णापुनर्वृणोतेरूर्णोतेर्वा। वृद्धवाशिन्यपिवृक्युच्यते। ऽऽशतम्मेषान्वृक्येचक्षदानमृज्राश्वम्तम्पितान्धंश्चकार।(ऋव्।१,११६,१६)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। जोषवाकमित्यविज्ञातनामधेयम्जोषयितव्यम्भवति।

``aruṇo.māsakṛd.vṛkaḥ.pathā.yantam.dadarśa.hi/ ujjihīte.nicāyyā.taṣṭeva.pṛṣṭyāmayī.vittam.me.asya.rodasī/(ṛV.1,105,18)'' aruṇa.ārocano.māsakṛn.māsānāṃś.ca.ardhamāsānāṃś.ca.kartā.bhavati.candramāh/ vṛkaḥ.pathā.yantam.dadarśa.nakṣatra.gaṇam/ abhijihīte.nicāyya.yena.yena.yokṣyamāṇo.bhavati.candramāh/ takṣṇuvann.iva.pṛṣṭa.rogī/ jānītam.me.asya.dyāvāpṛthivyāv.iti/ ādityo.api.vṛka.ucyate.yad.āvṛṅkte/ ``ajohavīd.aśvinā.vartikā.vāmāsno.yat.sīm.amuñcatam.vṛkasya/(ṛV.1,117,16)'' uraṇamathih/ uraṇa.ūrṇāvān.bhavaty.ūrṇā.punar.vṛṇoter.ūrṇoter.vā/ vṛddha.vāśiny.api.vṛky.ucyate/ ``śatam.meṣān.vṛkye.cakṣadānam.ṛjrāśvam.tam.pitāndhaṃś.cakāra/(ṛV.1,116,16)'' ity.api.nigamo.bhavati/ joṣavākam.ity.avijñāta.nāmadheyam.joṣayitavyam.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽयैन्द्राग्नीसुतेषुवाम्स्तवत्तेष्वृतावृधा। जोषवाकम्वदतःपज्रहोषिणानदेवाभसथश्चन।(ऋव्।६,५९,४)ऽऽ यैन्द्रअग्नीसुतेषुवाम्सोमेषुस्तौतितस्यअश्नीथोअथयोयम्जोषवाकम्वदतिविजञ्जपःप्रार्जितहोषिणौनदेवौतस्यअश्नीथह्। कृत्तिःकृन्ततेर्यशोवान्नम्वा। ऽऽमहीवकृत्तिःशरणातैन्द्र।(ऋव्।८,९०,६)ऽऽ सुमहत्तैन्द्रशरणमन्तरिक्षेकृत्तिरिवैति। इयमपिइतराकृत्तिरेतस्मादेवसूत्रमय्युपमार्थेवा। ऽऽकृत्तिम्वसानआचरपिनाकम्ब्र्भ्रदागहि।(व्ष्।१६,५१)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। श्वघ्नीकितवोभवतिस्वम्हन्तिस्वम्पुनराश्रितम्भवति। ऽऽकृतम्नश्वघ्नीविचिनोतिदेवने।(ऋव्।१०,४३,५)ऽऽ कृतमिवश्वघ्नीविचिनोतिदेवने। कितवःकिम्तवास्तिइतिशब्दअनुकृतिःकृतवान्वाआशीर्नामकह्। सममितिपरिग्रहअर्थीयम्सर्वनामअनुदात्तम्।

``ya.indrāgnī.suteṣu.vām.stavatteṣv.ṛtāvṛdhā/ joṣavākam.vadataḥ.pajrahoṣiṇā.na.devā.bhasathaś.cana/(ṛV.6,59,4)'' ya.indra.agnī.suteṣu.vām.someṣu.stauti.tasya.aśnītho.atha.yoyam.joṣavākam.vadati.vijañjapaḥ.prārjitahoṣiṇau.na.devau.tasya.aśnīthah/ kṛttiḥ.kṛntater.yaśo.vānnam.vā/ ``mahīva.kṛttiḥ.śaraṇā.ta.indra/(ṛV.8,90,6)'' sumahat.ta.indra.śaraṇam.antarikṣe.kṛttir.iva.iti/ iyam.api.itarā.kṛttir.etasmād.eva.sūtramayy.upamārthe.vā/ ``kṛttim.vasāna.ā.cara.pinākam.brbhradā.gahi/(Vṣ.16,51)'' ity.api.nigamo.bhavati/ śvaghnī.kitavo.bhavati.svam.hanti.svam.punar.āśritam.bhavati/ ``kṛtam.na.śvaghnī.vi.cinoti.devane/(ṛV.10,43,5)'' kṛtam.iva.śvaghnī.vicinoti.devane/ kitavaḥ.kim.tavāsti.iti.śabda.anukṛtiḥ.kṛtavān.vā.āśīr.nāmakah/ samam.iti.parigraha.arthīyam.sarvanāma.anudāttam/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽमानःसमस्यदूढ्यःपरिद्वेषसोअंहतिह्। ऊर्मिर्ननावमावधीत्।(ऋव्।८,७५,९)।ऽऽ मानःसर्वस्यदुर्धियःपापधियःसर्वतोद्वेषसोअंहतिरूर्मिरिवनावमावधीत्। ऊर्मिरूर्णोतेर्नौःप्रणोत्तव्याभवतिनमतेर्वा। तत्कथमनुदात्तप्रकृतिनामस्याद्दृष्टव्ययम्तुभवति। ऽऽउतोसमस्मिन्नाशिशीहिनोवसो।(ऋव्।८,२१,८)ऽऽ इतिसप्तम्याम्। शिशीतिर्दानकर्मा। ऽऽउरुष्याणोअघायतःसमस्माद्।(ऋव्।५,२४,३)ऽऽ इतिपञ्चम्याम्। उरुष्यतीरक्षाकर्मा। अथापिप्रथमाबहुवचने। ऽऽनभन्तामन्यकेसमे।(ऋव्।८,३९-४१;।१-१०)ऽऽ

``mā.naḥ.samasya.dūḍhyaḥ.paridveṣaso.aṃhatih/ ūrmir.na.nāvam.ā.vadhīt.(ṛV.8,75,9)/'' mā.naḥ.sarvasya.durdhiyaḥ.pāpadhiyaḥ.sarvato.dveṣaso.aṃhatir.ūrmir.iva.nāvam.āvadhīt/ ūrmir.ūrṇoter.nauḥ.praṇottavyā.bhavati.namater.vā/ tat.katham.anudātta.prakṛti.nāma.syād.dṛṣṭavyayam.tu.bhavati/ ``uto.samasmin.nā.śiśīhi.no.vaso.(ṛV.8,21,8)'' iti.saptamyām/ śiśītir.dānakarmā/ ``uruṣyā.ṇo.aghāyataḥ.samasmād.(ṛV.5,24,3)'' iti.pañcamyām/ uruṣyatī.rakṣākarmā/ athāpi.prathamā.bahuvacane/ ``nabhantām.anyake.same.(ṛV.8,39-41;.1-10)''

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽदविषाजारोअपाम्पिपर्तिपपुरिर्नरा। पिताकुऋअस्यचर्षणिह्।(ऋव्।१,४६,४)ऽऽ हविषापाम्जरयितापिपर्तिपपुरिरितिपृणातिनिगमौवाप्रीणातिनिगमौवा। पिताकृतस्यकर्मणश्चायिताआदित्यह्। शम्बैतिवज्रनामशमयतेर्वाशातयतेइवा। ऽऽउग्रोयःशम्बःपुरुहूततेन।(ऋव्।१०,४२,७)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवति। कुपयःकपूयाभवन्ति। कपूयमितिपुनातिकर्मकुत्सितम्दुष्पूयम्भवति।

``daviṣā.jāro.apām.piparti.papurir.narā/ pitā.kuṛasya.carṣaṇih/(ṛV.1,46,4)'' haviṣāpām.jarayitā.piparti.papurir.iti.pṛṇāti.nigamau.vā.prīṇāti.nigamau.vā/ pitā.kṛtasya.karmaṇaś.cāyitā.ādityah/ śamba.iti.vajranāma.śamayater.vā.śātayatei.vā/ ``ugro.yaḥ.śambaḥ.puruhūta.tena/(ṛV.10,42,7)'' ity.api.nigamo.bhavati/ kupayaḥ.kapūyā.bhavanti/ kapūyam.iti.punāti.karma.kutsitam.duṣpūyam.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽपृथक्प्रायन्प्रथमादेवहूतयोअकृण्वतश्रवस्यानिदुष्टरा। नयेशेकुर्यज्ञियाम्नावमारुहमीर्मएवतेन्यविशन्तकेपयह्।(ऋव्।१०,४४,६)ऽऽ पृथक्प्रायन्पृथक्प्रथतेःप्रथमादेवहूतयोयेदेवानाह्वयन्त। अकुर्वतश्रवणीयानियशांसिदुरनुकराण्यन्यैर्। येअशक्नुवन्यज्ञियाम्नावमारोढुम्। अथयेनअशक्नुवन्यज्ञियाम्नावमारोढुम्। ईर्मएवतेन्यविशन्तैहएवतेन्यविशन्तऋणेहैवतेन्यविशन्तअस्मिन्नेवलोकैतिवा। ईर्मैतिबाहुनामसमीरिततरोभवति। ऽऽएताविश्वासवनातूतुमाकृषेस्वयम्सूनोसहसोयानिदधिषे।(ऋव्।१०,५०,६)ऽऽ एतानिसर्वाणिस्थानानितूर्णमुपाकुरुषेस्वयम्बलस्यपुत्रयानिधत्स्व। अंसत्रमंहसस्त्राणम्धनुर्वाकवचम्वाकवचम्कुअञ्चितम्भवतिकाञ्चितम्भवतिकायेअञ्चितम्भवतिइतिवा।

``pṛthak.prāyan.prathamā.deva.hūtayo.akṛṇvata.śravasyāni.duṣṭarā/ na.ye.śekur.yajñiyām.nāvam.āruham.īrma.eva.te.nyaviśanta.kepayah/(ṛV.10,44,6)'' pṛthak.prāyan.pṛthak.prathateḥ.prathamā.deva.hūtayo.ye.devān.āhvayanta/ akurvata.śravaṇīyāni.yaśāṃsi.duranukarāṇy.anyair/ ye.aśaknuvan.yajñiyām.nāvam.āroḍhum/ atha.ye.na.aśaknuvan.yajñiyām.nāvam.āroḍhum/ īrma.eva.te.nyaviśanta.iha.eva.te.nyaviśanta.ṛṇe.haiva.te.nyaviśanta.asminn.eva.loka.iti.vā/ īrma.iti.bāhunāma.samīritataro.bhavati/ ``etā.viśvā.savanā.tūtumā.kṛṣe.svayam.sūno.sahaso.yāni.dadhiṣe/(ṛV.10,50,6)'' etāni.sarvāṇi.sthānāni.tūrṇam.upākuruṣe.svayam.balasya.putra.yāni.dhatsva/ aṃsatram.aṃhasas.trāṇam.dhanur.vā.kavacam.vā.kavacam.ku.añcitam.bhavati.kāñcitam.bhavati.kāye.añcitam.bhavati.iti.vā/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽप्रीणीतअश्वान्हितम्जयाथस्वस्तिवाहम्रथमित्कृणुध्वम्। द्रोणाहावमवतमश्मचक्रमंसत्रकोशम्सिञ्चतानृपाणम्।(ऋव्।१०,१०१,७)ऽऽ प्रीणीतअश्वान्सुहितम्जयथजयनम्वोहितमस्तुस्वस्तिवाहनम्रथम्कुरुध्वम्। द्रोणाहावम्द्रोणम्द्रुममयम्भवत्याहावआह्वानादावहआवहनात्। अवतोअवातितोमहान्भवत्यश्मचक्रमशनचक्रमसनचक्रमितिवाअंसत्रकोशमंसत्राणिवःकोशस्थानीयानिसन्तु। कोशःकुष्णातेर्विकुषितोभवत्य्। अयमपिइतरःकोशएतस्मादेवसंचयआचितमात्रोमहान्भवति। सिञ्चतनृपाणम्नरपाणम्कूपकर्मणासंग्राममुपमिमीते। काकुदम्ताल्वित्याचक्षतेजिह्वाकोकुवासास्मिन्धीयतेजिह्वाकोकुवाकोकूयमानावर्णान्नुदतिइतिवाकोकूयतेर्वास्याच्शब्दकर्मणह्। जिह्वाजोहुवा। तालुतरतेस्तीर्णतममङ्गम्लततेर्वास्याद्लम्बकर्मणोविपरीताद्यथातलम्लतेत्यविपर्ययह्।

``prīṇīta.aśvān.hitam.jayātha.svasti.vāham.rathamit.kṛṇudhvam/ droṇāhāvam.avatam.aśma.cakram.aṃsatra.kośam.siñcatā.nṛpāṇam/(ṛV.10,101,7)'' prīṇīta.aśvān.suhitam.jayatha.jayanam.vo.hitam.astu.svasti.vāhanam.ratham.kurudhvam/ droṇāhāvam.droṇam.drumamayam.bhavaty.āhāva.āhvānād.āvaha.āvahanāt/ avato.avātito.mahān.bhavaty.aśma.cakram.aśana.cakram.asana.cakram.iti.vā.aṃsatra.kośam.aṃsatrāṇi.vaḥ.kośa.sthānīyāni.santu/ kośaḥ.kuṣṇāter.vikuṣito.bhavaty/ ayam.api.itaraḥ.kośa.etasmād.eva.saṃcaya.ācitamātro.mahān.bhavati/ siñcata.nṛpāṇam.nara.pāṇam.kūpa.karmaṇā.saṃgrāmam.upamimīte/ kākudam.tālv.ity.ācakṣate.jihvā.kokuvā.sāsmin.dhīyate.jihvā.kokuvā.kokūyamānā.varṇān.nudati.iti.vā.kokūyater.vā.syāc.śabda.karmaṇah/ jihvā.johuvā/ tālu.tarates.tīrṇatamam.aṅgam.latater.vā.syād.lamba.karmaṇo.viparītād.yathā.talam.latety.aviparyayah/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽसुदेवोअसिवरुणयस्यतेसप्तसिन्धवह्। अनुक्षरन्तिकाकुदम्सूर्म्यम्सुषिरामिव।(ऋव्।८,६९,१२)ऽऽ सुदेवस्त्वम्कल्याणदेवःकमनीयदेवोवाभवसिवरुणयस्यतेसप्तसिन्धवःसिन्धुःस्रवणाद्यस्यतेसप्तस्रोतांसितानितेकाकुदमनुक्षरन्तिसूर्मिकल्याणऊर्मिस्रोतःसुषिरमनुयथा। बीरिटम्तैऋईकिरन्तरिक्षमेवमाहपूर्वम्वयतेरुत्तरमिरतेर्वयांसीरन्त्यस्मिन्भांसिवा। तदेतस्यामृच्युदाहरन्त्यपिनिगमोभवति।

``sudevo.asi.varuṇa.yasya.te.sapta.sindhavah/ anukṣaranti.kākudam.sūrmyam.suṣirām.iva/(ṛV.8,69,12)'' sudevas.tvam.kalyāṇa.devaḥ.kamanīya.devo.vā.bhavasi.varuṇa.yasya.te.sapta.sindhavaḥ.sindhuḥ.sravaṇād.yasya.te.sapta.srotāṃsi.tāni.te.kākudam.anukṣaranti.sūrmi.kalyāṇa.ūrmi.srotaḥ.suṣiram.anu.yathā/ bīriṭam.taiṛīkir.antarikṣam.evam.āha.pūrvam.vayater.uttaram.irater.vayāṃsīranty.asmin.bhāṃsi.vā/ tad.etasyām.ṛcy.udāharanty.api.nigamo.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽप्रवावृजेसुप्रयाबर्हिरेषामाविश्पतीवबीरिऋऐयाते। विशामक्तोरुषसःपूर्वहूतौवायुःपूषास्वस्तयेनियुत्वान्।(ऋव्।७,३९,२)ऽऽ प्रवृज्यतेसुप्रायणम्बर्हिरेषामेयातेसर्वस्यपातारौवापालयितारौवा। बीरिटमन्तरिक्षम्भियोवाभासोवाततिह्। अपिवाउपमार्थेस्यात्सर्वपतीइवराजानौबीरिऋएगणेमनुष्याणाम्रात्र्याविवासेपूर्वस्यामभिहूतौवायुश्चनियुत्वान्पूषाचस्वस्त्ययनाय। नियुत्वान्नियुतोअस्याश्वाह्। नियुतोनियमनाद्वानियोजनाद्वा। अच्छाभेराप्तुमितिशाकपूणिह्। परीम्सीमितिव्याख्याताह्। एनमेनामस्याअस्यैत्येतेनव्याख्यातम्। सृणिरङ्कुशोभवतिसरणादङ्कुशोअञ्चतेराकुचितोभवतिइतिवा। ऽऽनेदीयैत्सृण्यःपक्वमेयाद्।(ऋव्।१०,१०१,३)ऽऽ इत्यपिनिगमोभवत्यन्तिकतममङ्कुशादायात्पक्वमौषधमागच्छत्वित्यागच्छत्विति।

``pra.vāvṛje.suprayā.barhir.eṣām.ā.viśpatīva.bīriṛa.iyāte/ viśāmaktor.uṣasaḥ.pūrvahūtau.vāyuḥ.pūṣā.svastaye.niyutvān/(ṛV.7,39,2)'' pravṛjyate.suprāyaṇam.barhir.eṣām.eyāte.sarvasya.pātārau.vā.pālayitārau.vā/ bīriṭam.antarikṣam.bhiyo.vā.bhāso.vā.tatih/ api.vā.upamārthe.syāt.sarvapatī.iva.rājānau.bīriṛe.gaṇe.manuṣyāṇām.rātryā.vivāse.pūrvasyām.abhihūtau.vāyuś.ca.niyutvān.pūṣā.ca.svasty.ayanāya/ niyutvān.niyuto.asyāśvāh/ niyuto.niyamanād.vā.niyojanād.vā/ acchābherāptum.iti.śākapūṇih/ parīm.sīm.iti.vyākhyātāh/ enam.enām.asyā.asya.ity.etena.vyākhyātam/ sṛṇir.aṅkuśo.bhavati.saraṇād.aṅkuśo.añcater.ākucito.bhavati.iti.vā/ ``nedīya.it.sṛṇyaḥ.pakvameyād.(ṛV.10,101,3)'' ity.api.nigamo.bhavaty.antikatamam.aṅkuśād.āyāt.pakvam.auṣadham.āgacchatv.ity.āgacchatv.iti/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.