Kuntaka: Vakroktijivita 3

यथा वा--- खपुष्पच्छविहारिण्या चन्द्रभासा तिरोहिताः । अन्वमीयन्त भृङ्गालिवाचा सप्तच्छदद्रुमाः

yathā vā--- khapuṣpacchavihāriṇyā candrabhāsā tirohitāḥ / anvamīyanta bhṛṅgālivācā saptacchadadrumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भावस्वभावातिशयः परं परिपोषमधिरोपितः । यथा वा--- यस्य प्रज्वलति प्रतापतपने तेजस्विनामित्यलं लोकालोकधराधरे ऽप्यतिशयः शीतांशुबिम्बे वृथा । त्रैलोक्यप्रथितापदानमहिते क्षोणीशवंशोद्भवे सूर्याचन्द्रमसौ स्वयं कृशतरच्छायां समारोहतः

atra bhāvasvabhāvātiśayaḥ paraṃ paripoṣamadhiropitaḥ / yathā vā--- yasya prajvalati pratāpatapane tejasvināmityalaṃ lokālokadharādhare 'pyatiśayaḥ śītāṃśubimbe vṛthā / trailokyaprathitāpadānamahite kṣoṇīśavaṃśodbhave sūryācandramasau svayaṃ kṛśataracchāyāṃ samārohataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च हिमाम्बुनिर्वृत्तनिमज्जनानां बालातपस्पर्शननिर्मलानाम् । सावित्रभासा विहताङ्गरग- मङ्गं किमप्यङ्कुरितं स्थलीनाम्

yathā ca himāmbunirvṛttanimajjanānāṃ bālātapasparśananirmalānām / sāvitrabhāsā vihatāṅgaraga- maṅgaṃ kimapyaṅkuritaṃ sthalīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पूर्वस्मिन् रूपकालङ्कारातिशयपरिपोषप्रकर्षः । तथा प्रथमे ऽपरस्मिंश्च रसवदलङ्कारपरिपुष्टिः । तथा च तुहिनसलिलक्षालनक्षपितकलङ्कितया नूतनातपपिहतांशुकेनाभिव्यक्तविमलभावेनांभः स्नानादिसरसरमणीव्यपारसमारोपणेन किमपि सौकुमार्यमारोपितम् । यता च-- शक्यमोषधिपतेर्नवोदयाः कर्णपूररचनाकृते तव । अप्रगल्भयवसूचिकोमला छेत्तुमग्रनखसंपुटैः कराः

atra pūrvasmin rūpakālaṅkārātiśayaparipoṣaprakarṣaḥ / tathā prathame 'parasmiṃśca rasavadalaṅkāraparipuṣṭiḥ / tathā ca tuhinasalilakṣālanakṣapitakalaṅkitayā nūtanātapapihatāṃśukenābhivyaktavimalabhāvenāṃbhaḥ snānādisarasaramaṇīvyapārasamāropaṇena kimapi saukumāryamāropitam / yatā ca-- śakyamoṣadhipaternavodayāḥ karṇapūraracanākṛte tava / apragalbhayavasūcikomalā chettumagranakhasaṃpuṭaiḥ karāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्प्रेक्षायाः साम्यसंबन्धे विद्यमाने ऽपि "तात्पर्यं" पदार्थव्यतिरिक्तवृत्ति वाक्यार्थजीवितभूतं वस्त्वन्तरमेव "गोचरो" विषयः तद्विदामन्तः प्रतिभासः यस्य, तथा चैवोदाहृतः । उपमोत्प्रेक्षावस्तुनोरत्र केवले करणे कर्मणि वा अवर्तिनोरुभयोरपि तुल्यत्वेनाभिसंबध्यमानत्वात् । एवमुपमितिरुपमेति भावमात्रे व्यवतिष्ठते । तथा च वर्ण्यस्य नि (तराम् अवर्णनीये) न साम्यं यस्यामिति लक्षणतात्पर्यम् । उभयमेव निश्चितं प्रतिपादयति । अमुख्यक्रियापदप्रतिपन्न । पदार्थानामुदाहरणं यथा--- पूर्णेन्दोस्तव संवादि वदनं वनजेक्षणे । पुष्णाति पुष्पचापस्य जगत्त्रयजिगीषुताम्

utprekṣāyāḥ sāmyasaṃbandhe vidyamāne 'pi "tātparyaṃ" padārthavyatiriktavṛtti vākyārthajīvitabhūtaṃ vastvantarameva "gocaro" viṣayaḥ tadvidāmantaḥ pratibhāsaḥ yasya, tathā caivodāhṛtaḥ / upamotprekṣāvastunoratra kevale karaṇe karmaṇi vā avartinorubhayorapi tulyatvenābhisaṃbadhyamānatvāt / evamupamitirupameti bhāvamātre vyavatiṣṭhate / tathā ca varṇyasya ni (tarām avarṇanīye) na sāmyaṃ yasyāmiti lakṣaṇatātparyam / ubhayameva niścitaṃ pratipādayati / amukhyakriyāpadapratipanna / padārthānāmudāharaṇaṃ yathā--- pūrṇendostava saṃvādi vadanaṃ vanajekṣaṇe / puṣṇāti puṣpacāpasya jagattrayajigīṣutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इवादिप्रतिपाद्यपदार्थोपमोदाहरणं यथा "निपीयमानस्तबका शिलीमुखैः"

ivādipratipādyapadārthopamodāharaṇaṃ yathā "nipīyamānastabakā śilīmukhaiḥ"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि । आख्यातपदप्रतिपाद्यपदार्थोपमोदाहरण यथा--- ततो ऽरुणपरिस्पन्देत्यादि

ityādi / ākhyātapadapratipādyapadārthopamodāharaṇa yathā--- tato 'ruṇaparispandetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाविधवाक्योपमोदाहरणं यथा-- मुखेन सा केतकपत्रपाण्डुना कृशाङ्गयष्टिः कपिमेयभूषणा । स्थिताल्पतारां तरुणेन्दुमण्डलां विभातकल्पां रजनीं व्यडम्बयत्

tathāvidhavākyopamodāharaṇaṃ yathā-- mukhena sā ketakapatrapāṇḍunā kṛśāṅgayaṣṭiḥ kapimeyabhūṣaṇā / sthitālpatārāṃ taruṇendumaṇḍalāṃ vibhātakalpāṃ rajanīṃ vyaḍambayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इवादिप्रतिपाद्यपदार्थोपमोदाहरणं यथा--- चुम्बन् कपोलतलमुत्पुलकं प्रियायाः स्पर्शोल्लसन्नयनमामुकुलीचकार । आविर्भवन्मधुरनिद्रमिवारविन्द- मिन्दुरस्पृशास्तमितमुत्पलमुत्पलिन्याः

ivādipratipādyapadārthopamodāharaṇaṃ yathā--- cumban kapolatalamutpulakaṃ priyāyāḥ sparśollasannayanamāmukulīcakāra / āvirbhavanmadhuranidramivāravinda- minduraspṛśāstamitamutpalamutpalinyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाविधवाक्योपमोदाहरणं यथा--- पाण्ड्यो ऽयमंसार्पितलम्बहारः । कॢप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन ॥ आभाति बालातपरक्तसानुः । सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः

tathāvidhavākyopamodāharaṇaṃ yathā--- pāṇḍyo 'yamaṃsārpitalambahāraḥ / kḷptāṅgarāgo haricandanena // ābhāti bālātaparaktasānuḥ / sanirjharodgāra ivādrirājaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णेन्दुकान्तिवदना नीलोत्पलविलोचना

pūrṇendukāntivadanā nīlotpalavilocanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा च--- यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं त- दावृत्तवृत्तशतपत्रनिभं वहन्त्या । दिग्धो ऽमृतेन च विषेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः

yathā ca--- yāntyā muhurvalitakandharamānanaṃ ta- dāvṛttavṛttaśatapatranibhaṃ vahantyā / digdho 'mṛtena ca viṣeṇa ca pakṣmalākṣyā gāḍhaṃ nikhāta iva me hṛdaye kaṭākṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययप्रतिपाद्योपमोदाहरणं यथा--- माञ्जिष्ठीकृतपद्मसूत्रसदृशः पादानयं पुञ्जयन् यात्यस्ताचलचुम्बिनीं परिणतिं स्वैरं ग्रहग्रामणीः । वात्या चक्रविवर्तिताम्बुजरजच्छत्रायमाणः क्षणं क्षीणज्योतिरितो ऽप्ययं स भगवानम्भोनिधौ मज्जति

pratyayapratipādyopamodāharaṇaṃ yathā--- māñjiṣṭhīkṛtapadmasūtrasadṛśaḥ pādānayaṃ puñjayan yātyastācalacumbinīṃ pariṇatiṃ svairaṃ grahagrāmaṇīḥ / vātyā cakravivartitāmbujarajacchatrāyamāṇaḥ kṣaṇaṃ kṣīṇajyotirito 'pyayaṃ sa bhagavānambhonidhau majjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- इत्याकर्णितकालनेमिवचना (दाघर्घरो) दुर्धरो हुङ्कारः पदयो॥॥।पुरः प्रख्यापितस्यागमः । धैर्यस्तम्भविजृम्भितोद्धुरमदप्रोन्माथपर्याकुलं क्रोधः कुञ्जरवन्महासुरपतेः स्वच्छन्दमा (लोक्यते)

yathā vā--- ityākarṇitakālanemivacanā (dāghargharo) durdharo huṅkāraḥ padayo.....puraḥ prakhyāpitasyāgamaḥ / dhairyastambhavijṛmbhitoddhuramadapronmāthaparyākulaṃ krodhaḥ kuñjaravanmahāsurapateḥ svacchandamā (lokyate)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- इतिदमाकर्ण्य तपस्विकन्या (विलोल) मुद्वीक्षितमुत्सुकस्य । तस्यातिमुक्ताकुलपुष्पकालं गतागतास्या हृदयं मुमोह (?)

yathā--- itidamākarṇya tapasvikanyā (vilola) mudvīkṣitamutsukasya / tasyātimuktākulapuṣpakālaṃ gatāgatāsyā hṛdayaṃ mumoha (?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- रामेण मुग्धमनसा वृषभध्वजस्य यज्जर्जरं धनुरभाजि मृणालभञ्जम् । तेनामुना त्रिजगदर्पितकीर्तिभारो रक्षः पतिर्ननु मनाङ् न विडम्बितो ऽबूत्

yathā vā--- rāmeṇa mugdhamanasā vṛṣabhadhvajasya yajjarjaraṃ dhanurabhāji mṛṇālabhañjam / tenāmunā trijagadarpitakīrtibhāro rakṣaḥ patirnanu manāṅ na viḍambito 'būt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतीयमानोपमोदाहरणे परस्य रसस्य संबन्धसमन्वितान्यूनामतिरिक्तपरिस्पन्दोभयपदार्थवाचकवाच्यसामर्थ्यादेव क्रियापदादिप्रतिपादकविधीनाप्युपमाप्रतीतिरुपपद्यते । यथा--- महीभृतः पुत्रवतो ऽपि दृष्टि- स्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम् । अनन्तपुष्पस्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा

pratīyamānopamodāharaṇe parasya rasasya saṃbandhasamanvitānyūnāmatiriktaparispandobhayapadārthavācakavācyasāmarthyādeva kriyāpadādipratipādakavidhīnāpyupamāpratītirupapadyate / yathā--- mahībhṛtaḥ putravato 'pi dṛṣṭi- stasminnapatye na jagāma tṛptim / anantapuṣpasya madhorhi cūte dvirephamālā saviśeṣasaṅgā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यस्मात्तथाविधानन्तसामग्रीकस्य मधोरपि तत्समानोप (नीतचूते प्रतीतिरुप) लप्स्यते इति न्याय्यमेतयोः सुव्यक्तमेव साम्यमुपगमयति, तथाचासंख्यकुसुमत्वादिधर्मसौकुमार्यातिरेकात् साम्यसंपत्त्यादिर्विवक्षितेत्याद्युपमालक्षणतात्पर्य (म) विकल्पमेवात्र समर्प्यते । न चार्थान्तरन्यासभ्रान्तिरत्रोद्भावनीया, तस्य वाक्यार्थतात्पर्य (साम्य) लक्षणसामान्यमात्रविषयत्वात् । तस्मादनेन न्यायेन समानवस्तुन्यासोपनिबन्धना प्रतिवस्तूपमापि न पृथग्वक्तव्यतामर्हति, पूर्वोदाहरणेनैव समानयोगक्षेमत्वात् । तथा च लक्षणोदाहरणे तस्याः समानवस्तुन्यासेन प्रतिवस्तूपमा यथा--- कियन्तः सन्ति गुणिनः साधुसाधारणश्रियः । स्वदुपाकफलानम्राः कियन्तो वाध्वशाखिनः

atra yasmāttathāvidhānantasāmagrīkasya madhorapi tatsamānopa (nītacūte pratītirupa) lapsyate iti nyāyyametayoḥ suvyaktameva sāmyamupagamayati, tathācāsaṃkhyakusumatvādidharmasaukumāryātirekāt sāmyasaṃpattyādirvivakṣitetyādyupamālakṣaṇatātparya (ma) vikalpamevātra samarpyate / na cārthāntaranyāsabhrāntiratrodbhāvanīyā, tasya vākyārthatātparya (sāmya) lakṣaṇasāmānyamātraviṣayatvāt / tasmādanena nyāyena samānavastunyāsopanibandhanā prativastūpamāpi na pṛthagvaktavyatāmarhati, pūrvodāharaṇenaiva samānayogakṣematvāt / tathā ca lakṣaṇodāharaṇe tasyāḥ samānavastunyāsena prativastūpamā yathā--- kiyantaḥ santi guṇinaḥ sādhusādhāraṇaśriyaḥ / svadupākaphalānamrāḥ kiyanto vādhvaśākhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयोपमेत्यादि---"उपमेयोपमा नाम" = काचिदलङ्कृतिः "सामान्या"---न व्यतिरिक्ता । कुतः---प्रस्तुतत्वादुपमायाः । कस्मात् कारणात् ? "लक्षणानन्यथास्थितेः"---तत्स्वरूपस्य असाधारणमभिधानं लक्षणं, तस्य अनन्यथासिद्धेरपि = अतिरिक्तभावानवस्थानात् । तथा चोपमेयमुपमानं यस्यामिति विग्रहे (स्व) यमुपमानमुपमेयं संपद्यते, यदुपमानं तदुपमेयमुदितम् । "प्रसुप्तमथावा निद्रा च शोकात्मतामापन्नस्य हृदयहारीति रतेराश्वासनाभूमयः"

upameyopametyādi---"upameyopamā nāma" = kācidalaṅkṛtiḥ "sāmānyā"---na vyatiriktā / kutaḥ---prastutatvādupamāyāḥ / kasmāt kāraṇāt ? "lakṣaṇānanyathāsthiteḥ"---tatsvarūpasya asādhāraṇamabhidhānaṃ lakṣaṇaṃ, tasya ananyathāsiddherapi = atiriktabhāvānavasthānāt / tathā copameyamupamānaṃ yasyāmiti vigrahe (sva) yamupamānamupameyaṃ saṃpadyate, yadupamānaṃ tadupameyamuditam / "prasuptamathāvā nidrā ca śokātmatāmāpannasya hṛdayahārīti raterāśvāsanābhūmayaḥ"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्ण्यत्वमित्यादि = "अथवा" इत्यनेन प्रकारान्तरस्योपपत्तेः । अवर्ण्यत्वे ऽपि वर्णनीयभावे भवत्यप्येतेषां प्रस्तुतानां पदार्थानां यदि "साम्यं" = सादृश्यं कदाचिततिरिच्यते = वर्ण्यमानत्वादधिकतां प्रतिपद्यते । ततः किं स्यादित्यत्राह---"सा भवत्युपमितिः स्फुटम्" प्रकटा चासावलङ्कृतिः साम्यसमन्वयादिसंवादादुपमैव नान्या काचिदित्यर्थः । तथा समुच्चितोपमायां---समुच्चितेन वर्ण्यमानतयार्ऽथेनाभिसंबध्यमाने सति समुच्चिता उपमा यस्यां सा तथोक्ता समुच्चितोपमा, तद्वत्तया तुल्यं वर्तते । उपमाभिधानमत्रोपमाने वर्तते न समुच्चितोपमायाम् । उपमानं प्रस्तुतत्वात् वर्णनीयं साम्यसमन्वयातिरेकात् अलङ्करणाय कल्पते यथा--- पररैमत्तअ अमहे पुणो स्सणो देइ दारि अअर् पसणनु विनुदि खिलासिणिओ अणो हुच्छणं यदुसदं च दप्पणो बहुणि अरे (?)

varṇyatvamityādi = "athavā" ityanena prakārāntarasyopapatteḥ / avarṇyatve 'pi varṇanīyabhāve bhavatyapyeteṣāṃ prastutānāṃ padārthānāṃ yadi "sāmyaṃ" = sādṛśyaṃ kadācitatiricyate = varṇyamānatvādadhikatāṃ pratipadyate / tataḥ kiṃ syādityatrāha---"sā bhavatyupamitiḥ sphuṭam" prakaṭā cāsāvalaṅkṛtiḥ sāmyasamanvayādisaṃvādādupamaiva nānyā kācidityarthaḥ / tathā samuccitopamāyāṃ---samuccitena varṇyamānatayār'thenābhisaṃbadhyamāne sati samuccitā upamā yasyāṃ sā tathoktā samuccitopamā, tadvattayā tulyaṃ vartate / upamābhidhānamatropamāne vartate na samuccitopamāyām / upamānaṃ prastutatvāt varṇanīyaṃ sāmyasamanvayātirekāt alaṅkaraṇāya kalpate yathā--- pararaimattaa amahe puṇo ssaṇo dei dāri aar pasaṇanu vinudi khilāsiṇio aṇo hucchaṇaṃ yadusadaṃ ca dappaṇo bahuṇi are (?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतदेवमिहापि वर्ण्यमानत्वे ऽपि साम्यातिरेकादुपमैव भवतुमर्हतीति भावः । यथा--- जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्द्यसत्त्वौ । गुरुप्रदेयाधिकनिः स्पृहोऽ र्थो नृपो ऽर्थिकामादधिकप्रदश्च

tadetadevamihāpi varṇyamānatve 'pi sāmyātirekādupamaiva bhavatumarhatīti bhāvaḥ / yathā--- janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau / gurupradeyādhikaniḥ spṛho' rtho nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुचिरसौकुमार्यातिरेकसुभगधर्मान्तरविषयमुपमानं कल्पितं विवक्षितोपमेयातिशयन्वसंपत्तये समुल्लसति यथा--- उभौ यदि व्योम्नि पृथक्-प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनील- मामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः

rucirasaukumāryātirekasubhagadharmāntaraviṣayamupamānaṃ kalpitaṃ vivakṣitopameyātiśayanvasaṃpattaye samullasati yathā--- ubhau yadi vyomni pṛthak-pravāhā- vākāśagaṅgāpayasaḥ patetām / tenopamīyeta tamālanīla- māmuktamuktālatamasya vakṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवमनन्वये ऽपि वर्ण्यमानसौकुमार्यमाहात्म्यात् काल्पनिकमप्युमानं नोपपन्नमिति मन्यमानाः तत्स्वरूपसमारोपितव्यतिरेकामुपमां तां वर्ण्यन्ति । यथा--- तत्पूर्वानुभवे भवन्ति लघवो भावाः शशाङ्कादयः तद्वक्त्रोपमिते परं परिणमेच्चेतो रसायाम्बुजात् । एवं निश्चिनुते मनस्तव मुखं सौन्दर्यसारावधि बध्नाति व्यवसायमेतुमुपमोत्कर्षं स्वकान्त्या स्वयम्

tadevamananvaye 'pi varṇyamānasaukumāryamāhātmyāt kālpanikamapyumānaṃ nopapannamiti manyamānāḥ tatsvarūpasamāropitavyatirekāmupamāṃ tāṃ varṇyanti / yathā--- tatpūrvānubhave bhavanti laghavo bhāvāḥ śaśāṅkādayaḥ tadvaktropamite paraṃ pariṇamecceto rasāyāmbujāt / evaṃ niścinute manastava mukhaṃ saundaryasārāvadhi badhnāti vyavasāyametumupamotkarṣaṃ svakāntyā svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवमभिधावैचित्र्यप्रकाराणामेवंविधं वैश्वरूप्यं न पूनर्लक्षणभेदानाम् । अभिधायाः प्रकाराणामानन्त्यं प्रतिभोद्भवम् । वक्तुं न पार्यते कान्तालीलावैचित्र्यवत्स्फुटम्

tadevamabhidhāvaicitryaprakārāṇāmevaṃvidhaṃ vaiśvarūpyaṃ na pūnarlakṣaṇabhedānām / abhidhāyāḥ prakārāṇāmānantyaṃ pratibhodbhavam / vaktuṃ na pāryate kāntālīlāvaicitryavatsphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरश्लोकः । तुल्ययोगिताप्यत्रैवान्तर्भावान्नातिरिच्यते । तथा च लक्षणं निदर्शनं चैतस्याः--- न्यूनस्यापि विशिष्टेन गुणसाम्यविवक्षया । तुल्यकालक्रियायोगादित्युक्ता तुल्ययोगिता

antaraślokaḥ / tulyayogitāpyatraivāntarbhāvānnātiricyate / tathā ca lakṣaṇaṃ nidarśanaṃ caitasyāḥ--- nyūnasyāpi viśiṣṭena guṇasāmyavivakṣayā / tulyakālakriyāyogādityuktā tulyayogitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । तैः प्रतिपादिता, यस्मात् साम्यातिशयात् । यथा--- शेषो हिमगिरिस्त्वं च महान्तो गुरवः स्थिराः । जात्वलङ्घितमर्यादाः चलन्तीं बिभृथ क्षितिम्

iti / taiḥ pratipāditā, yasmāt sāmyātiśayāt / yathā--- śeṣo himagiristvaṃ ca mahānto guravaḥ sthirāḥ / jātvalaṅghitamaryādāḥ calantīṃ bibhṛtha kṣitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र लक्षणे तावदुपमान्तर्भावं तुल्ययोगितायाः प्रतिपादयति-(असि)-द्वातिशयस्य वस्तुनः सिद्धातिशयेन साधर्म्यसमन्वयो निबन्धनमुपमायाः; पुररस्या गुणसाम्यविवक्षया तुल्यकालक्रियायोगः प्रस्तुताप्रस्तुतसाम्यव्यतिरेकेण न किञ्चिदत्र तात्पर्यं प्रतिपादयति । निदर्शनमप्येवंप्रायमेव । वर्णनाविषयस्य वर्ण्यमानवृत्तिश्लेषादिसाम्यव्यतिरेकेण अतिरिक्ततया न किञ्चिदपि प्रतिभासते । तेन चैतदुदाहरणं विवक्तार्थवृत्तिश्लिष्टताप्रतिभासमाहात्म्यात् न च निदर्शनान्तरमिति यदभियुक्ततरैः तैरेवाभ्यधायित, न तदपि युक्तियुक्तम् । यथा--- यैर्दृष्टा सा न वा दृष्टा मुषिताः सममेव ते । हृतं हृदयमेकेषामन्येषां चक्षुषः फलम्

atra lakṣaṇe tāvadupamāntarbhāvaṃ tulyayogitāyāḥ pratipādayati-(asi)-dvātiśayasya vastunaḥ siddhātiśayena sādharmyasamanvayo nibandhanamupamāyāḥ; purarasyā guṇasāmyavivakṣayā tulyakālakriyāyogaḥ prastutāprastutasāmyavyatirekeṇa na kiñcidatra tātparyaṃ pratipādayati / nidarśanamapyevaṃprāyameva / varṇanāviṣayasya varṇyamānavṛttiśleṣādisāmyavyatirekeṇa atiriktatayā na kiñcidapi pratibhāsate / tena caitadudāharaṇaṃ vivaktārthavṛttiśliṣṭatāpratibhāsamāhātmyāt na ca nidarśanāntaramiti yadabhiyuktataraiḥ tairevābhyadhāyita, na tadapi yuktiyuktam / yathā--- yairdṛṣṭā sā na vā dṛṣṭā muṣitāḥ samameva te / hṛtaṃ hṛdayamekeṣāmanyeṣāṃ cakṣuṣaḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदलङ्कारवार्तामात्रानभिज्ञस्य कस्यचित्प्रलपितमिति सचेतसां प्रतिभासते । यस्माद्वैदग्ध्यस्य भङ्ग्या तरुणीलावण्यातिशयप्रतिपादनपरेयं अप्रस्तुतप्रशंसा कविचेतसि परिस्फुरति । यदि वा निदर्शनान्तरविषयत्वेन तुल्ययोगिता संभवति । यथा--- यत्काव्यार्थनिरूपणं प्रयिकथालापा रहो ऽवस्थितं कण्ठान्तं मृदुगीतमादृतसुहृददुःखान्तरावेदनम्

etadalaṅkāravārtāmātrānabhijñasya kasyacitpralapitamiti sacetasāṃ pratibhāsate / yasmādvaidagdhyasya bhaṅgyā taruṇīlāvaṇyātiśayapratipādanapareyaṃ aprastutapraśaṃsā kavicetasi parisphurati / yadi vā nidarśanāntaraviṣayatvena tulyayogitā saṃbhavati / yathā--- yatkāvyārthanirūpaṇaṃ prayikathālāpā raho 'vasthitaṃ kaṇṭhāntaṃ mṛdugītamādṛtasuhṛdaduḥkhāntarāvedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्वयो ऽप्युपमायामेवान्तर्भवतीति विवेच्यते । तथा चास्य लक्षणमुदाहरणं च--- यत्र तेनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता । असादृश्यविवक्षातस्तमित्याहुरनन्वयम्

ananvayo 'pyupamāyāmevāntarbhavatīti vivecyate / tathā cāsya lakṣaṇamudāharaṇaṃ ca--- yatra tenaiva tasya syādupamānopameyatā / asādṛśyavivakṣātastamityāhurananvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्बूलरागवलयं स्फुरद्दशनदीधिति । इन्दीवराभनयनं तवेव वदनं तव

tāmbūlarāgavalayaṃ sphuraddaśanadīdhiti / indīvarābhanayanaṃ taveva vadanaṃ tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च लक्षणमुदाहरणं च उपमेयोपमां नाम ब्रुवते तां यथोदिताम्

tathā ca lakṣaṇamudāharaṇaṃ ca upameyopamāṃ nāma bruvate tāṃ yathoditām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगन्धि नयनानन्दि मदिरामदपाटलम् । अम्भोजमिव ते वक्त्रं त्वदास्यमिव पङ्कजम्

sugandhi nayanānandi madirāmadapāṭalam / ambhojamiva te vaktraṃ tvadāsyamiva paṅkajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्यान्तरेष्वपि वैचित्र्यान्तरदर् (शनात्) । यथा--- तद्वल्गुना युगपदुन्मिषितेन तावत् सद्यः परस्परतुलामाधिरोहतां द्वे ॥ प्रस्पन्दमानपरुषेतरतारमन्तः चक्षुस्तव प्रचलितभ्रमरं च पद्मम्

vācyāntareṣvapi vaicitryāntaradar (śanāt) / yathā--- tadvalgunā yugapadunmiṣitena tāvat sadyaḥ parasparatulāmādhirohatāṃ dve // praspandamānaparuṣetaratāramantaḥ cakṣustava pracalitabhramaraṃ ca padmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- जनस्य साकेतनिवासिनस्तौ द्वावप्यभूतामभिनन्द्यसत्त्वौ । गुरुप्रदेयाधिकनिः स्पृहोऽ र्थो नृपो ऽर्थिकामादधिकप्रदश्च

yathā--- janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau / gurupradeyādhikaniḥ spṛho' rtho nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र द्वयोरपि प्रस्तुतत्वाद्वर्णनीयसाम्यसद्भावः (न) पुनरलङ्कारभावः । यथा वा--- हेलावभग्नहरकार्मुक एष सो ऽपि हेला (पदान) परितोषितचन्द्रचूडः । तस्यैव सो ऽस्य च॥॥सख्य वा स्यात् श्लाघ्यं द्वयोरुभयथापि तवाद्य तेषाम्

atra dvayorapi prastutatvādvarṇanīyasāmyasadbhāvaḥ (na) punaralaṅkārabhāvaḥ / yathā vā--- helāvabhagnaharakārmuka eṣa so 'pi helā (padāna) paritoṣitacandracūḍaḥ / tasyaiva so 'sya ca....sakhya vā syāt ślāghyaṃ dvayorubhayathāpi tavādya teṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पूर्वोक्तमेवानुसन्धेयम् । यद्यप्युपमालक्षणावसरे भावमात्रमित्युभयनिष्ठमलङ्करण माख्यातम्, तथापि तत्राप्रस्तुतत्वादुपमानस्य पराङ्गत्वमुपपन्नम् । इह पुनः प्रस्तुतस्य मुख्यत्वम् । कथं तदिति विचारितमेव । परिवृत्तिरप्यनेन न्यायेन पृथङ् नास्तीति निरूप्यते । तथा च लक्षणं परिवृत्तेः--- "अर्थानां यो विनमयः परिवृत्तिस्तु सा मता "

atra pūrvoktamevānusandheyam / yadyapyupamālakṣaṇāvasare bhāvamātramityubhayaniṣṭhamalaṅkaraṇa mākhyātam, tathāpi tatrāprastutatvādupamānasya parāṅgatvamupapannam / iha punaḥ prastutasya mukhyatvam / kathaṃ taditi vicāritameva / parivṛttirapyanena nyāyena pṛthaṅ nāstīti nirūpyate / tathā ca lakṣaṇaṃ parivṛtteḥ--- "arthānāṃ yo vinamayaḥ parivṛttistu sā matā "

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति । परिवर्तनं च सावन्तरावकाशे वस्त्वन्तरस्यावस्थानम् । असौ परिवृत्तिरलङ्कारो ऽभिधीयते । सा च बहुप्रकारा---एकस्यैव विषयिणा समुचितविषयावकाशे विषयान्तरं परिवर्तते । यथा--- स्वल्पं जल्प बृहस्पते सुरगुरो नैषा सभा विज्रिणः

iti / parivartanaṃ ca sāvantarāvakāśe vastvantarasyāvasthānam / asau parivṛttiralaṅkāro 'bhidhīyate / sā ca bahuprakārā---ekasyaiva viṣayiṇā samucitaviṣayāvakāśe viṣayāntaraṃ parivartate / yathā--- svalpaṃ jalpa bṛhaspate suraguro naiṣā sabhā vijriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिदेकस्यैव क्रमेण समुच्चितधर्मगोचरे धर्मान्तरं परिवर्तते । यथा--- विसृष्टरागादधरान्निवर्तितः स्तनाङ्गरागारुणिताच्च कन्दुकात् । कुशाङ्कुरादानपिक्षताङ्गुलिः कृतो ऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः

kvacidekasyaiva krameṇa samuccitadharmagocare dharmāntaraṃ parivartate / yathā--- visṛṣṭarāgādadharānnivartitaḥ stanāṅgarāgāruṇitācca kandukāt / kuśāṅkurādānapikṣatāṅguliḥ kṛto 'kṣasūtrapraṇayī tayā karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गौर्याः करकललक्षणो धर्मः परिवर्तितः क्वचिदेकस्यैव धर्मिणः सुचितस्वसंवादिधर्मावकाशे धर्मान्तरं परिवर्तते । यथा--- किमित्यपास्याभरणानि यौवने । त्वया धृतं वार्धकशोभि वल्कलम्

atra gauryāḥ karakalalakṣaṇo dharmaḥ parivartitaḥ kvacidekasyaiva dharmiṇaḥ sucitasvasaṃvādidharmāvakāśe dharmāntaraṃ parivartate / yathā--- kimityapāsyābharaṇāni yauvane / tvayā dhṛtaṃ vārdhakaśobhi valkalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद्वहूनामपि धर्मिणां परिस्पर्धिना पूर्वोक्ताः सर्वे ऽपि परिवर्तन्ते । तथा च लक्षणकारेणात्रैवोदाहरणं दर्शितम् । यथा--- शस्त्रप्रहारं ददता भुजेन तव भूभुजा । चिरार्जितं हृतं तेषां यशः कुमुदपाण्डुरम्

kvacidvahūnāmapi dharmiṇāṃ parispardhinā pūrvoktāḥ sarve 'pi parivartante / tathā ca lakṣaṇakāreṇātraivodāharaṇaṃ darśitam / yathā--- śastraprahāraṃ dadatā bhujena tava bhūbhujā / cirārjitaṃ hṛtaṃ teṣāṃ yaśaḥ kumudapāṇḍuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिवर्तनमित्यादि---"यदेकस्य" पदार्थस्य "विनिवर्तनं" अपाकरणं "तदन्यस्य" तद्व्यतिरिक्तस्य परस्य, "वर्तनं" तदुपनिबन्धनं तदलङ्करणं न भवति । कस्मात् उभयोः "परिवर्तमानत्वात्" मुख्येनाभिधीयमानत्वात् । कथं "पूर्ववत्" यथापूर्वं प्रत्येकं प्राधान्यान्नियमानिश्चितेश्च (यथा) न किञ्चित् कस्यचिदलङ्करणं, तद्वदिहापि विचारितम् । न च तावन्मात्ररूपतया तयोः परस्परविभूषण (विभूष्य) भावः, (तथा सति) प्राधान्यनिवर्तनप्रसङ्गात् । रूपान्तरानिरोधेषु पुनः साम्यसद्भावे भवत्युपमितिरेषा चालङ्कृतिः समुच्चितोपमावत् पूर्ववदेव । यथा--- सदयं बुभजे महाभुजः सहसोद्वेगमियं व्रजेदिति । अचिरोपनतां स मेदिनीं नवपाणिग्रहणां वधूमिव

vinivartanamityādi---"yadekasya" padārthasya "vinivartanaṃ" apākaraṇaṃ "tadanyasya" tadvyatiriktasya parasya, "vartanaṃ" tadupanibandhanaṃ tadalaṅkaraṇaṃ na bhavati / kasmāt ubhayoḥ "parivartamānatvāt" mukhyenābhidhīyamānatvāt / kathaṃ "pūrvavat" yathāpūrvaṃ pratyekaṃ prādhānyānniyamāniściteśca (yathā) na kiñcit kasyacidalaṅkaraṇaṃ, tadvadihāpi vicāritam / na ca tāvanmātrarūpatayā tayoḥ parasparavibhūṣaṇa (vibhūṣya) bhāvaḥ, (tathā sati) prādhānyanivartanaprasaṅgāt / rūpāntarānirodheṣu punaḥ sāmyasadbhāve bhavatyupamitireṣā cālaṅkṛtiḥ samuccitopamāvat pūrvavadeva / yathā--- sadayaṃ bubhaje mahābhujaḥ sahasodvegamiyaṃ vrajediti / aciropanatāṃ sa medinīṃ navapāṇigrahaṇāṃ vadhūmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र समतया (ध्रियमाणः) सानुरागः पृथिवी (वधूभोग) यत्नः पार्थिवस्य प्रतीयते, द्वयोरपि वर्ण्यमानत्वात्, तथा परिवृत्तावपि साम्यप्रतितेरुपमैव । यथा--- अयं रणश्चारणजीवितान्तकृत् ननन्द (तुश्चैव) नरस्य सैनिकाः । इह व्रतो शक्तिशिरोभिरादरात् नवासिधारा न खलूत्पलस्त्रजः

atra samatayā (dhriyamāṇaḥ) sānurāgaḥ pṛthivī (vadhūbhoga) yatnaḥ pārthivasya pratīyate, dvayorapi varṇyamānatvāt, tathā parivṛttāvapi sāmyapratiterupamaiva / yathā--- ayaṃ raṇaścāraṇajīvitāntakṛt nananda (tuścaiva) narasya sainikāḥ / iha vrato śaktiśirobhirādarāt navāsidhārā na khalūtpalastrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्यप्रतिभासमात्रं (अत्र) मनोहारितायाः कारणमित्यलङ्करणम् । यस्मादेवंविधे विषये विच्छित्तिविधानस्य संनियत (साम्यं) प्रतीयमानमलङ्करणमुपनिबध्नन्ति, न पुनरभिधीयमानमेव । प्रतीयमानत्वं परिवृत्तेरपि दृश्यते । यथा--- निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशाला- मध्यास्य प्रयतपरिग्रहद्वितीयः । तच्छिष्याध्ययननिवेदितावसानां संविष्टः कुशशयने निशां निनाय

sāmyapratibhāsamātraṃ (atra) manohāritāyāḥ kāraṇamityalaṅkaraṇam / yasmādevaṃvidhe viṣaye vicchittividhānasya saṃniyata (sāmyaṃ) pratīyamānamalaṅkaraṇamupanibadhnanti, na punarabhidhīyamānameva / pratīyamānatvaṃ parivṛtterapi dṛśyate / yathā--- nirdiṣṭāṃ kulapatinā sa parṇaśālā- madhyāsya prayataparigrahadvitīyaḥ / tacchiṣyādhyayananiveditāvasānāṃ saṃviṣṭaḥ kuśaśayane niśāṃ nināya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सर्वाण्यपि पदानि यथास्वमाक्षिप्तपरिवर्तनीयपदार्थान्तराण्युपनिबद्धानि, ततः प्रतीयमानत्वात्तद्विदाह्लादकारित्वमपि ( न च) संवादिनी परिवृत्तिः कथम् अमुपपद्यमानत्वात् अन्यथा ? (सत्यं) युक्तमेतत् । न परिवृत्तेरत्यन्ताभावो ऽस्माभिरभिधीयते, वर्णनीयत्वादलङ्कृतिर्न भवतीत्यस्माकमभिप्रायः । न च प्रतीयमानतामात्रमलङ्करणसाधनम्, अलङ्कार्यवस्तुमात्रे ऽपि तस्याः संभवात् । तथाचैतदेवोदाहरणम् । न च यत्प्रतीयमानं तदलङ्करणं तद्विदाह्लादकारित्वात् इति युज्यते वक्तुम् । अलङ्कार्ये ऽपि तद्विदाह्लादकारित्वस्य दर्शनात् । वस्तुमात्रमलङ्कारो रसादयश्चेति भेदत्रितयानुपपत्तेश्च । किं च परिवृत्तेरलङ्कारत्वे तदुपशोभायै भूषणान्तरं नोपयुज्यते, "किमित्यपास्याभरणानि" इत्यादौ । यदि वा "वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते" इति । यदि वा भूषणे ऽपि विभूषणान्तरमसन्तोषादुपनिबध्नन्तीत्यभिधीयते, तदपि न युक्तियुक्तम् । यस्मादन्यस्मिन् विभूष्ये संभवति यत्र भूषणोपनिबन्धः, तत्र भूषणान्तरमसन्तोषादुपपद्यते, न पुनरन्यस्मिन् । नेयं पूर्वोक्तया नीत्या प्रत्येकमेव परस्परं द्वयोरपि भूषणभावे प्रत्यारखाते परिवृत्तेर्विभूषा संभवति, यत्र भूषणत्वमेवावशिष्यते । तस्मादुपशोभार्थमुपमाख्यमलङ्करणमुपनिबद्धम् । तथा चायमत्र वाक्यार्थः---यौवनोद्भेदसमयसमुचिताभरणापसारणपूर्वकं वार्धकोपपन्नचीरपरिधानग्रहणं प्रकटशशाङ्कतारकया (विभावर्या प्रदोषे ऽरुणसमागमकल्पमिति) किमपि काव्यस्फुरितभूतं तद्विदाह्लादकारित्वमुन्मीलयति । तदयमत्र परमार्थः---लक्षणोल्लिखितरेखया विभूषणविन्यासो विधातव्यः । प्रतिभाप्रतिभासमानभणितिवक्रताप्रकारवैचित्र्येणापि यथा--- सिविणविव्खेण॥।(?)

atra sarvāṇyapi padāni yathāsvamākṣiptaparivartanīyapadārthāntarāṇyupanibaddhāni, tataḥ pratīyamānatvāttadvidāhlādakāritvamapi ( na ca) saṃvādinī parivṛttiḥ katham amupapadyamānatvāt anyathā ? (satyaṃ) yuktametat / na parivṛtteratyantābhāvo 'smābhirabhidhīyate, varṇanīyatvādalaṅkṛtirna bhavatītyasmākamabhiprāyaḥ / na ca pratīyamānatāmātramalaṅkaraṇasādhanam, alaṅkāryavastumātre 'pi tasyāḥ saṃbhavāt / tathācaitadevodāharaṇam / na ca yatpratīyamānaṃ tadalaṅkaraṇaṃ tadvidāhlādakāritvāt iti yujyate vaktum / alaṅkārye 'pi tadvidāhlādakāritvasya darśanāt / vastumātramalaṅkāro rasādayaśceti bhedatritayānupapatteśca / kiṃ ca parivṛtteralaṅkāratve tadupaśobhāyai bhūṣaṇāntaraṃ nopayujyate, "kimityapāsyābharaṇāni" ityādau / yadi vā "vada pradoṣe sphuṭacandratārakā vibhāvarī yadyaruṇāya kalpate" iti / yadi vā bhūṣaṇe 'pi vibhūṣaṇāntaramasantoṣādupanibadhnantītyabhidhīyate, tadapi na yuktiyuktam / yasmādanyasmin vibhūṣye saṃbhavati yatra bhūṣaṇopanibandhaḥ, tatra bhūṣaṇāntaramasantoṣādupapadyate, na punaranyasmin / neyaṃ pūrvoktayā nītyā pratyekameva parasparaṃ dvayorapi bhūṣaṇabhāve pratyārakhāte parivṛttervibhūṣā saṃbhavati, yatra bhūṣaṇatvamevāvaśiṣyate / tasmādupaśobhārthamupamākhyamalaṅkaraṇamupanibaddham / tathā cāyamatra vākyārthaḥ---yauvanodbhedasamayasamucitābharaṇāpasāraṇapūrvakaṃ vārdhakopapannacīraparidhānagrahaṇaṃ prakaṭaśaśāṅkatārakayā (vibhāvaryā pradoṣe 'ruṇasamāgamakalpamiti) kimapi kāvyasphuritabhūtaṃ tadvidāhlādakāritvamunmīlayati / tadayamatra paramārthaḥ---lakṣaṇollikhitarekhayā vibhūṣaṇavinyāso vidhātavyaḥ / pratibhāpratibhāsamānabhaṇitivakratāprakāravaicitryeṇāpi yathā--- siviṇavivkheṇa...(?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिययैव विशिष्टस्य तदर्थस्योपदर्शनात् । ज्ञेया निदर्शनैवासौ यथेववतिभिर्विना

kriyayaiva viśiṣṭasya tadarthasyopadarśanāt / jñeyā nidarśanaivāsau yathevavatibhirvinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति (लक्षिता) निदर्शनाप्युपमितिरेव । अयं मन्दद्युतिर्भास्वानस्तं प्रति यियासति । उदयः पतनायेति श्रीमतो बोधयन्नरान्

iti (lakṣitā) nidarśanāpyupamitireva / ayaṃ mandadyutirbhāsvānastaṃ prati yiyāsati / udayaḥ patanāyeti śrīmato bodhayannarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र तथैवेति कविप्रतिभार्पिततात्पर्यान्तरनिश्चयलक्षणस्य वस्तुनः तदिवेति तदेवेति वा सादृश्यस्य प्रतिपादकं विना तत्प्रतिपादनप्रगल्भवाक्य प्रयोगमाहात्म्यादुत्प्रेक्षायाः प्रतीयमानत्वात् । यथा--- पवाण चल विज्जु च दुलिं राइआसु खनअन्ति मे अआसो उवाण उरुलिसव्दयमि हिऌइआसुक जिल्लै विरहए । (?)

atra tathaiveti kavipratibhārpitatātparyāntaraniścayalakṣaṇasya vastunaḥ tadiveti tadeveti vā sādṛśyasya pratipādakaṃ vinā tatpratipādanapragalbhavākya prayogamāhātmyādutprekṣāyāḥ pratīyamānatvāt / yathā--- pavāṇa cala vijju ca duliṃ rāiāsu khanaanti me aāso uvāṇa urulisavdayami hiḷiāsuka jillai virahae / (?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गर्जितशब्दं श्रुत्वा महिलासु कासुचित्॥।चलविद्युद्भाविका (ल) रात्रिषु मेघान् विलोकयन्तीति॥॥महिलानामभिप्रायनिश्चयस्यागोचरत्वात् वाक्यार्थस्यान्यथानुपपत्तेश्च पूर्वोक्तमनुसर्तव्यम् । तमिन्दुरर्धोदितबिम्बशोभा ॥॥॥॥।शो ऽपि । मन्दप्रभालङ्घितकामपाल- ललाटपट्टश्रियमाचकर्ष

atra garjitaśabdaṃ śrutvā mahilāsu kāsucit...calavidyudbhāvikā (la) rātriṣu meghān vilokayantīti....mahilānāmabhiprāyaniścayasyāgocaratvāt vākyārthasyānyathānupapatteśca pūrvoktamanusartavyam / tamindurardhoditabimbaśobhā .........śo 'pi / mandaprabhālaṅghitakāmapāla- lalāṭapaṭṭaśriyamācakarṣa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रार्धोदितेन्दुबिम्बशोभायाः सादृश्योल्लङ्घितकामपालललाटपट्टश्रियः॥॥।तदप्यतिरिक्तवृत्तिधम्यर्न्तरेण चमत्कारकारणमन्यथा न किञ्चनापि उपपद्यते । नानार्थमुपमायाः क्रियापदमेवंविधप्रतिपादकतां प्राप्नोति । ततश्च गतार्थत्वाभिधायिनः शब्दस्याप्रयोगः साक्षाद्विलोचनरथवृत्तिर्न भवतीत्युपचारपारंपर्येण तद्विशेषणतां प्राप्यते । तथा च धर्मधर्मिभावलक्षणायाः प्रत्यासत्तेः प्रथमं स्वाभिधेयलक्षणलक्षणाया गुणमात्रेणैव ततश्च सादृश्यनिबन्धनायाः प्रत्यासत्तेरेव तत्सदृशे विलोचनच्छायातिशयवृत्तिमासादयति । तद्विशेषणत्वादेव समासे ऽस्मिन् नीलोत्पलशब्दस्य पूर्वनिपातः सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहाविति । इन्दुमुखीत्यत्र इन्दुरिव मुखं यस्याः सा तथोक्ता । सकललोकविलोक्यमानाखिलमृगाङ्कमण्डलसंस्थानसादृश्ये निमित्तभावे पूर्वोक्तयैव (नीत्या) इन्दुशब्दस्यैव विशेषणत्वमिति पूर्ववदेव समासोपपत्तिः । यदि वा इन्दुमुखमिव मुखं यस्याः सा तथोक्तेत्यत्र इन्दुशब्दस्तदेकदेशे मुखे विशेषणम् (भवति) यथा ग्रामो दग्ध इति । शिष्टं पूर्वोक्तमेवानुसन्धेयम् । "पुरुषव्याघ्रः" इत्यत्र साधारणधर्मो ऽपि प्रतीयते । संबन्धं विनोपमानोपमेयभावस्यानुपपत्तेः; पदाभिसंबन्धसामर्थ्यात्तस्यावगतौ गतार्थत्वात् सामान्यशब्दस्याप्रयोगः । तदिदमुक्तम् "उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे" इति । इन्दुरिव कान्तं मुखं यस्याः सा इन्दुकान्तमुखीत्यत्र सामान्यशब्दस्य श्रूयमाणतया युक्तिरभिधीयते । "इन्दुरिव कान्तमिन्दुकान्तम्" इति "उपमानानि सामान्यवचनैः" इत्यनेन समासे विहिते पश्चादिन्दुकान्तं मुखं यस्याः सा तथोक्तेति । सामान्यशब्दस्य वृत्तिवाक्ययोर्द्वयोरपि उपपद्यमानत्वान्न केनचिन्न्यायेन श्रूयमाणता विचारयितुं पार्यते, यतस्तेनैव सह पदान्तरं समस्यते, न पुनरन्येनेति कुतस्तस्य श्रूयमाणवृत्तेः प्रतीयमानता कल्पेत ? । तदेवं विवक्षावशात् क्वचिद्गम्यमानता, क्वचित्प्रयुज्यमानत्वम् । एवमादीनां सादृश्यनिबन्धनोभयविषय (सामान्य) संबन्धाभिधायिनां गम्यमानत्वाद प्रयुज्यमानत्वम् । अर्थप्रत्यायनार्थं हि शब्दस्य प्रयोगः क्रियते । स चेत् कविकौशलकल्पितात् प्राकारान्तरात् प्रतिपन्नः ततः किं शब्दप्रयोगेण ? । तथाच यत्र अन्यूनातिरिक्तच्छायाविशेषमर्थतः शब्दतश्चोपमानोपमेययोः साम्यसमर्पण सामर्थ्य सुभगप्रसादसुन्दरमुपनिबन्धबन्धुरं वाक्यं श्रुतिसमनन्तरमेव वर्णानुपूर्व्याः प्रतिभासवदर्थप्रतिपत्तिपूर्वकमलङ्कार प्रतीति मुत्पादयति, तत्र तदुपपादकानामिवादीनां गतार्थत्वादप्रयुक्तिः । यथा-- महीभृतः पुत्रवतो ऽपि

atrārdhoditendubimbaśobhāyāḥ sādṛśyollaṅghitakāmapālalalāṭapaṭṭaśriyaḥ.....tadapyatiriktavṛttidhamyarntareṇa camatkārakāraṇamanyathā na kiñcanāpi upapadyate / nānārthamupamāyāḥ kriyāpadamevaṃvidhapratipādakatāṃ prāpnoti / tataśca gatārthatvābhidhāyinaḥ śabdasyāprayogaḥ sākṣādvilocanarathavṛttirna bhavatītyupacārapāraṃparyeṇa tadviśeṣaṇatāṃ prāpyate / tathā ca dharmadharmibhāvalakṣaṇāyāḥ pratyāsatteḥ prathamaṃ svābhidheyalakṣaṇalakṣaṇāyā guṇamātreṇaiva tataśca sādṛśyanibandhanāyāḥ pratyāsattereva tatsadṛśe vilocanacchāyātiśayavṛttimāsādayati / tadviśeṣaṇatvādeva samāse 'smin nīlotpalaśabdasya pūrvanipātaḥ saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhāviti / indumukhītyatra induriva mukhaṃ yasyāḥ sā tathoktā / sakalalokavilokyamānākhilamṛgāṅkamaṇḍalasaṃsthānasādṛśye nimittabhāve pūrvoktayaiva (nītyā) induśabdasyaiva viśeṣaṇatvamiti pūrvavadeva samāsopapattiḥ / yadi vā indumukhamiva mukhaṃ yasyāḥ sā tathoktetyatra induśabdastadekadeśe mukhe viśeṣaṇam (bhavati) yathā grāmo dagdha iti / śiṣṭaṃ pūrvoktamevānusandheyam / "puruṣavyāghraḥ" ityatra sādhāraṇadharmo 'pi pratīyate / saṃbandhaṃ vinopamānopameyabhāvasyānupapatteḥ; padābhisaṃbandhasāmarthyāttasyāvagatau gatārthatvāt sāmānyaśabdasyāprayogaḥ / tadidamuktam "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge" iti / induriva kāntaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā indukāntamukhītyatra sāmānyaśabdasya śrūyamāṇatayā yuktirabhidhīyate / "induriva kāntamindukāntam" iti "upamānāni sāmānyavacanaiḥ" ityanena samāse vihite paścādindukāntaṃ mukhaṃ yasyāḥ sā tathokteti / sāmānyaśabdasya vṛttivākyayordvayorapi upapadyamānatvānna kenacinnyāyena śrūyamāṇatā vicārayituṃ pāryate, yatastenaiva saha padāntaraṃ samasyate, na punaranyeneti kutastasya śrūyamāṇavṛtteḥ pratīyamānatā kalpeta ? / tadevaṃ vivakṣāvaśāt kvacidgamyamānatā, kvacitprayujyamānatvam / evamādīnāṃ sādṛśyanibandhanobhayaviṣaya (sāmānya) saṃbandhābhidhāyināṃ gamyamānatvāda prayujyamānatvam / arthapratyāyanārthaṃ hi śabdasya prayogaḥ kriyate / sa cet kavikauśalakalpitāt prākārāntarāt pratipannaḥ tataḥ kiṃ śabdaprayogeṇa ? / tathāca yatra anyūnātiriktacchāyāviśeṣamarthataḥ śabdataścopamānopameyayoḥ sāmyasamarpaṇa sāmarthya subhagaprasādasundaramupanibandhabandhuraṃ vākyaṃ śrutisamanantarameva varṇānupūrvyāḥ pratibhāsavadarthapratipattipūrvakamalaṅkāra pratīti mutpādayati, tatra tadupapādakānāmivādīnāṃ gatārthatvādaprayuktiḥ / yathā-- mahībhṛtaḥ putravato 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राप्यलङ्कारान्तरभेदनिबन्धनमन्तरेण पदार्थपरिवर्तनादौ कविकौशलोल्लासितातिरिक्तसाम्यसमन्वय माहात्म्यादुपमानोपमेयभावावगतिरुद्भिद्यते, तत्राप्यभिधानप्रकारवैचित्र्यवशादलङ्करणविच्छित्तिरेव तद्विदां तत्प्रतीतिकारिणाञ्चमत्कृतिकारितामावहतीति प्रतीयमानत्वमलङ्कारस्य । तदभिधायिनामिवादीनामप्रयोगो यथा--- महासिदधारा न खलूत्पलस्त्रजः

yatrāpyalaṅkārāntarabhedanibandhanamantareṇa padārthaparivartanādau kavikauśalollāsitātiriktasāmyasamanvaya māhātmyādupamānopameyabhāvāvagatirudbhidyate, tatrāpyabhidhānaprakāravaicitryavaśādalaṅkaraṇavicchittireva tadvidāṃ tatpratītikāriṇāñcamatkṛtikāritāmāvahatīti pratīyamānatvamalaṅkārasya / tadabhidhāyināmivādīnāmaprayogo yathā--- mahāsidadhārā na khalūtpalastrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- ततः प्रतस्थे कौबेरीं भास्वानिव रघुर्दिशम् । शरैरुस्त्रैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानिव

yathā--- tataḥ pratasthe kauberīṃ bhāsvāniva raghurdiśam / śarairustrairivodīcyānuddhariṣyan rasāniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित्पदार्थोपमायामेव वाक्यैकदेशव्यवस्थितयोरुपमानोपमेययोः सादृश्यसमन्वयः वाचिकः । वाचकयुक्ते तस्मिन्नेव वाक्ये तयोरेकतरस्य धर्म्यन्तरेण सह धर्मान्तरं (र) सादृश्यनिबन्धनत्वात् उपमानोपमेयभावः संभवति । पूर्वोक्तया नीत्या तदभिधायी पुनरिवादिः प्रयुज्यते । यथा--- निर्याय विद्याथ दिनादिरम्या- द्विम्बादिवार्कस्य मुखन्महर्षेः । पार्थाननं वह्निकणावदाता दीप्तिः स्फुरत्पद्ममिवाभिपेदे

kvacitpadārthopamāyāmeva vākyaikadeśavyavasthitayorupamānopameyayoḥ sādṛśyasamanvayaḥ vācikaḥ / vācakayukte tasminneva vākye tayorekatarasya dharmyantareṇa saha dharmāntaraṃ (ra) sādṛśyanibandhanatvāt upamānopameyabhāvaḥ saṃbhavati / pūrvoktayā nītyā tadabhidhāyī punarivādiḥ prayujyate / yathā--- niryāya vidyātha dinādiramyā- dvimbādivārkasya mukhanmaharṣeḥ / pārthānanaṃ vahnikaṇāvadātā dīptiḥ sphuratpadmamivābhipede

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित्पदार्थोपमायामुपमेयानामुपमानानां च समसंख्याकानां सूहद्वये प्रथमं विवक्षितसमूहसंख्याभेदसमाहि (त) द्वित्वमेव समाश्रित्य परस्परसाम्यसमन्वयादुपमानोपमेयभावमभिधातुमेकस्मिन् वाचके प्रयुक्ते समुदायधर्माणां समुदायपूर्वकत्वात्तु पश्चादेतेषां प्रत्येकं स्वसंबन्धिनं प्रति साधारणधर्मसंबन्धसामर्थ्यादुपमानोपमेयभावः पर्यवस्यति । यथा--- "चुम्बन् कपोलम्"

kvacitpadārthopamāyāmupameyānāmupamānānāṃ ca samasaṃkhyākānāṃ sūhadvaye prathamaṃ vivakṣitasamūhasaṃkhyābhedasamāhi (ta) dvitvameva samāśritya parasparasāmyasamanvayādupamānopameyabhāvamabhidhātumekasmin vācake prayukte samudāyadharmāṇāṃ samudāyapūrvakatvāttu paścādeteṣāṃ pratyekaṃ svasaṃbandhinaṃ prati sādhāraṇadharmasaṃbandhasāmarthyādupamānopameyabhāvaḥ paryavasyati / yathā--- "cumban kapolam"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादौ । अत्र स्पर्शोल्लसदिति क्रियाविशेषणं चेति द्वाभ्यां प्रकाराभ्यामुभयनिष्ठतयान्योन्यं (साधारणधर्मसंबन्धादुपमानोपमेयभावः) । क्वचित्पदार्थोपमायाम् एकस्य वस्तुनः बहुविधपदार्थविशेषणविशिष्टतया मुख्यभावेन वर्ण्यमानवृत्तेरुपमेयत्वे तावन्मात्रविशेषणैः स्वैर्विशिष्टं पदार्थान्तरमुपमानतां यदा प्राप्नोति, तदा तयोरुभयोरपि तथाविधयैव परस्परसाम्यधर्मतयान्वयात् उपमानोपमेयभावः । तदभिधानार्थमिवादिरेव प्रियुज्यमानतामर्हति । तद्विशेषणानां परस्परसाम्यसंबन्धाभिधाने पूर्वोक्तैव युक्तिरनुसन्धेया । यथा--- "पाण्ड्यो ऽयम्" इत्यादौ

ityādau / atra sparśollasaditi kriyāviśeṣaṇaṃ ceti dvābhyāṃ prakārābhyāmubhayaniṣṭhatayānyonyaṃ (sādhāraṇadharmasaṃbandhādupamānopameyabhāvaḥ) / kvacitpadārthopamāyām ekasya vastunaḥ bahuvidhapadārthaviśeṣaṇaviśiṣṭatayā mukhyabhāvena varṇyamānavṛtterupameyatve tāvanmātraviśeṣaṇaiḥ svairviśiṣṭaṃ padārthāntaramupamānatāṃ yadā prāpnoti, tadā tayorubhayorapi tathāvidhayaiva parasparasāmyadharmatayānvayāt upamānopameyabhāvaḥ / tadabhidhānārthamivādireva priyujyamānatāmarhati / tadviśeṣaṇānāṃ parasparasāmyasaṃbandhābhidhāne pūrvoktaiva yuktiranusandheyā / yathā--- "pāṇḍyo 'yam" ityādau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा दोषा भवन्त्येते दूरोत्सारितवृत्तयः)

tadā doṣā bhavantyete dūrotsāritavṛttayaḥ)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रथमस्योदाहरणं यथा--- स्वाभिप्रायसमर्पणप्रवणया माधुर्यमुद्राङ्कया विच्छित्त्या हृदये ऽभिजातमनसामन्तः किमप्युल्लिखत् । आरूढं रसवासनापरिणतेः काष्ठां कवीनां परं कान्तानां च विलोकितं विजयते वैदग्ध्यवक्रं वचः

tatra prathamasyodāharaṇaṃ yathā--- svābhiprāyasamarpaṇapravaṇayā mādhuryamudrāṅkayā vicchittyā hṛdaye 'bhijātamanasāmantaḥ kimapyullikhat / ārūḍhaṃ rasavāsanāpariṇateḥ kāṣṭhāṃ kavīnāṃ paraṃ kāntānāṃ ca vilokitaṃ vijayate vaidagdhyavakraṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विदीयस्य यथा--- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतः यश्चोद्वृत्तभुजङ्गाहरवलयो गङ्गां च यो ऽधारयत् । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदो-माधवः

dvidīyasya yathā--- yena dhvastamanobhavena balijitkāyaḥ purāstrīkṛtaḥ yaścodvṛttabhujaṅgāharavalayo gaṅgāṃ ca yo 'dhārayat / yasyāhuḥ śaśimacchirohara iti stutyaṃ ca nāmāmarāḥ pāyātsa svayamandhakakṣayakarastvāṃ sarvado-mādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयस्य यथा--- मालामुत्पलकन्दलैश्च विकचैरायोजितां बिभ्रती नेत्रेणासमदृष्टिपातसुभगेनोद्दीपयन्ती स्मरम् । काञ्चीदामनिबद्धभङ्गि दधती व्यलम्बिना वाससा मूर्तिः कामरिपोः सिताम्बरधरा पायादपायाज्जगत्

tṛtīyasya yathā--- mālāmutpalakandalaiśca vikacairāyojitāṃ bibhratī netreṇāsamadṛṣṭipātasubhagenoddīpayantī smaram / kāñcīdāmanibaddhabhaṅgi dadhatī vyalambinā vāsasā mūrtiḥ kāmaripoḥ sitāmbaradharā pāyādapāyājjagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्यभूतार्थश्लेषोदाहरणं यथा--- दृष्ट्या केशव गोपरागहृतया किञ्चिन्न दृष्टं मया तेनैव स्खलितास्मि नाथ पतितां किं नाम नालम्बसे । एकस्त्वं विषमेषु खिन्नमनसां सर्वाबलानां गतिः गोप्येवं गदितः स लेशमवताद्गोष्ठे हसन्त्या हरिः

asatyabhūtārthaśleṣodāharaṇaṃ yathā--- dṛṣṭyā keśava goparāgahṛtayā kiñcinna dṛṣṭaṃ mayā tenaiva skhalitāsmi nātha patitāṃ kiṃ nāma nālambase / ekastvaṃ viṣameṣu khinnamanasāṃ sarvābalānāṃ gatiḥ gopyevaṃ gaditaḥ sa leśamavatādgoṣṭhe hasantyā hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतीत्यादिः । स चासौ शब्दश्चेति विगृह्य तच्छब्देन शक्त्या श्लेषनिमित्तभूतः शब्दः परामृश्यते, तस्य "वाच्यत्वे" अभिधेयत्वे "सति" "धर्मसाम्ये" परस्परपरिस्पन्दसादृश्ये विद्यमाने, (विकल्पना) यां तथाविधशब्दवाच्यत्वस्य धर्मसाम्यस्य चोभयनिष्ठत्वादुभयोः प्रकृतत्वात् । प्रस्तुताप्रस्तुतयोरेव तयोः धर्मादेकस्य यथारुचि केनापि विवक्षि(तधर्मान्त) रेण "अन्यथास्थैतेः" अन्यथाभावेनावस्थितेः "व्यतिरेचनं"---पृथक्करणं "अन्यस्मात्" उपमेयस्योपमानात्, उपमानस्य वा तस्मात् । सः "व्यतिरेकः" व्यतिरेकनामा अलङ्कारो "ऽभिधीयते" कथ्यते । किमर्थं---"प्रस्तुतोत्कर्षसिद्धये", "प्रस्तुतस्य" वर्ण्यमानवृत्तेः "उत्कर्षसिद्धये" छायातिशयनिष्पत्तये । स द्विविधः संभवति "शाब्दः प्रतीयमानो वा" = "शाब्दः" = कविप्रवाहप्रसिद्धः तत्समर्पणसमर्थाभिधानेनाभिधीयमानः । "प्रतीयमानः" = वाक्यार्थसामर्थ्यमात्रावबोध्यः । तत्र प्रथमतारतम्यादुपमाव्यतिरेको यथा--- एमेअ जणो तिस्सा देइ कवोलोवमाइ ससिबिंबम् । परमत्थविआरे उण चन्दो विअ वराओ

satītyādiḥ / sa cāsau śabdaśceti vigṛhya tacchabdena śaktyā śleṣanimittabhūtaḥ śabdaḥ parāmṛśyate, tasya "vācyatve" abhidheyatve "sati" "dharmasāmye" parasparaparispandasādṛśye vidyamāne, (vikalpanā) yāṃ tathāvidhaśabdavācyatvasya dharmasāmyasya cobhayaniṣṭhatvādubhayoḥ prakṛtatvāt / prastutāprastutayoreva tayoḥ dharmādekasya yathāruci kenāpi vivakṣi(tadharmānta) reṇa "anyathāsthaiteḥ" anyathābhāvenāvasthiteḥ "vyatirecanaṃ"---pṛthakkaraṇaṃ "anyasmāt" upameyasyopamānāt, upamānasya vā tasmāt / saḥ "vyatirekaḥ" vyatirekanāmā alaṅkāro "'bhidhīyate" kathyate / kimarthaṃ---"prastutotkarṣasiddhaye", "prastutasya" varṇyamānavṛtteḥ "utkarṣasiddhaye" chāyātiśayaniṣpattaye / sa dvividhaḥ saṃbhavati "śābdaḥ pratīyamāno vā" = "śābdaḥ" = kavipravāhaprasiddhaḥ tatsamarpaṇasamarthābhidhānenābhidhīyamānaḥ / "pratīyamānaḥ" = vākyārthasāmarthyamātrāvabodhyaḥ / tatra prathamatāratamyādupamāvyatireko yathā--- emea jaṇo tissā dei kavolovamāi sasibiṃbam / paramatthaviāre uṇa cando via varāo

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- दिदृक्षवः पक्ष्मलताविलासमक्ष्णां सहस्त्रस्य मनोहरं ते । वापीषु नीलोत्पलिनी-विकासरम्यासु नन्दन्ति न षट्पदौघाः

yathā vā--- didṛkṣavaḥ pakṣmalatāvilāsamakṣṇāṃ sahastrasya manoharaṃ te / vāpīṣu nīlotpalinī-vikāsaramyāsu nandanti na ṣaṭpadaughāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- प्राप्तश्रीरेष कस्मात् पुरनपि मयि ते मन्थखेदं विदध्यात् निद्रामप्यस्य पूर्वामनलसमनसो नैव संभावयामि । सेतुं बध्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयातः त्वय्यायाते विकल्पानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः

yathā vā--- prāptaśrīreṣa kasmāt puranapi mayi te manthakhedaṃ vidadhyāt nidrāmapyasya pūrvāmanalasamanaso naiva saṃbhāvayāmi / setuṃ badhnāti bhūyaḥ kimiti ca sakaladvīpanāthānuyātaḥ tvayyāyāte vikalpāniti dadhata ivābhāti kampaḥ payodheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वर्ण्यमानस्य नारायणत्वसमारोपं विना तदारम्भसंभावना न संभवतीति तस्य तत्त्वाध्यारोपणात् प्रतीयमानतया रूपकमेव पूर्वसूरिभिः समाम्नातम्; वाच्यव्यतिरेकः तत्कथमस्योपपद्यते । सत्यमुक्तम्, किन्तु युक्तिरत्राभिधीयते, तस्माद्दिविधं प्रतीयमानं वस्तु, प्रतिपादनगुणीभूतस्वार्थवाचकव्यापारगोचरः, तथाविधार्थसामर्थ्यविषयो वा । तत्र वाचकमुपमानमित्यालोच्य विवक्षितार्थोपपत्तिनिमित्तं वाच्यसामर्थ्यमेव समाश्रित्य पूर्वसूरिभिरतदाम्नातम् । वाचकव्यापारः पुनरन्यथैव व्यवस्थितः । तथा च प्राप्त(श्री) प्रभृतीनि पदानि आक्षिप्तप्रतियोगितयोपनिबद्धानि, प्रस्तुतस्य प्राक्तनपरिस्पन्दविशिष्टतरदेवतात्वप्रतिपादकपराणि प्रकटमेव रूपकव्यतिरेकं गमयन्ति । तदिदमुक्तम्-- यत्रार्थः शब्दो वा तमर्थमुपसर्जनीकृतस्वार्थौ । व्यङ्क्तः काव्यविशेषः सध्वनिरिति सूरिभिः कथितः

atra varṇyamānasya nārāyaṇatvasamāropaṃ vinā tadārambhasaṃbhāvanā na saṃbhavatīti tasya tattvādhyāropaṇāt pratīyamānatayā rūpakameva pūrvasūribhiḥ samāmnātam; vācyavyatirekaḥ tatkathamasyopapadyate / satyamuktam, kintu yuktiratrābhidhīyate, tasmāddividhaṃ pratīyamānaṃ vastu, pratipādanaguṇībhūtasvārthavācakavyāpāragocaraḥ, tathāvidhārthasāmarthyaviṣayo vā / tatra vācakamupamānamityālocya vivakṣitārthopapattinimittaṃ vācyasāmarthyameva samāśritya pūrvasūribhiratadāmnātam / vācakavyāpāraḥ punaranyathaiva vyavasthitaḥ / tathā ca prāpta(śrī) prabhṛtīni padāni ākṣiptapratiyogitayopanibaddhāni, prastutasya prāktanaparispandaviśiṣṭataradevatātvapratipādakaparāṇi prakaṭameva rūpakavyatirekaṃ gamayanti / tadidamuktam-- yatrārthaḥ śabdo vā tamarthamupasarjanīkṛtasvārthau / vyaṅktaḥ kāvyaviśeṣaḥ sadhvaniriti sūribhiḥ kathitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्न किञ्चिदनुपपन्नम् । श्लेषव्यतिरेको यथा--- श्लाघ्यासेषतनुं सुदर्शनकरः सर्वङ्गलीलाजित- त्र्यैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः । बिभ्राणा मुखमिन्दुरूपमखिलं चन्द्रात्मचक्षुर्दधत् स्थाने यां स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणीवो ऽवतात्

tasmānna kiñcidanupapannam / śleṣavyatireko yathā--- ślāghyāseṣatanuṃ sudarśanakaraḥ sarvaṅgalīlājita- tryailokyāṃ caraṇāravindalalitenākrāntaloko hariḥ / bibhrāṇā mukhamindurūpamakhilaṃ candrātmacakṣurdadhat sthāne yāṃ svatanorapaśyadadhikāṃ sā rukmiṇīvo 'vatāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकप्रसिद्धेत्यादिः---"परः" अन्यः स व्यतिरेकालङ्कारः । कीदृशः "यदेकस्य" वस्तुनः "व्यतिरेकः "पृथक्करणं । कस्मात् "लोकप्रसिद्धसामान्यपरिस्पन्दात् = "लोकप्रसिद्धः "---जगत्प्रतीतः सामान्यभूतः सर्वसाधारणः यः"परिस्पन्दः " व्यापारः तस्मात् । कुतो हेतोः "विशेषतः" कुतश्चिदतिशयात् । कथं "तदविवक्षया" तदित्युपमादीनां परामर्शः, तेषाम् "अविवक्षया" तान्यविविक्षित्वा यो विहितः । अयमत्राभिप्रायः---यदयमेव (विवक्षितः) सामान्यभूतत्वेन ते पुनरस्यैव शेषाः प्रस्तावपूर्वमभिहिताः । परस्योदाहरणं यथा--- चापं पुष्पितभूतलं सुरचिता मौर्वो द्विरेफावली पूर्णेन्दोरुदये ऽभियोगसमयः पुष्पाकरो ऽप्यासरः । शस्त्राण्युत्पलकेतकीसुमनसो योधात्मनः कामिनां त्रैलोक्ये मदनस्य को ऽपि ललितोल्लेखो जीगिषाग्रहः

lokaprasiddhetyādiḥ---"paraḥ" anyaḥ sa vyatirekālaṅkāraḥ / kīdṛśaḥ "yadekasya" vastunaḥ "vyatirekaḥ "pṛthakkaraṇaṃ / kasmāt "lokaprasiddhasāmānyaparispandāt = "lokaprasiddhaḥ "---jagatpratītaḥ sāmānyabhūtaḥ sarvasādhāraṇaḥ yaḥ"parispandaḥ " vyāpāraḥ tasmāt / kuto hetoḥ "viśeṣataḥ" kutaścidatiśayāt / kathaṃ "tadavivakṣayā" tadityupamādīnāṃ parāmarśaḥ, teṣām "avivakṣayā" tānyavivikṣitvā yo vihitaḥ / ayamatrābhiprāyaḥ---yadayameva (vivakṣitaḥ) sāmānyabhūtatvena te punarasyaiva śeṣāḥ prastāvapūrvamabhihitāḥ / parasyodāharaṇaṃ yathā--- cāpaṃ puṣpitabhūtalaṃ suracitā maurvo dvirephāvalī pūrṇendorudaye 'bhiyogasamayaḥ puṣpākaro 'pyāsaraḥ / śastrāṇyutpalaketakīsumanaso yodhātmanaḥ kāmināṃ trailokye madanasya ko 'pi lalitollekho jīgiṣāgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरोधेत्यादि । यो ऽलङ्कारः परस्परविरुद्धार्थप्रतीत्या, "विरुद्धार्थवाचिनां" विरुद्धवस्तुवचनानां युक्तियुक्ततामुल्लिखति तदभिधायिना पदान्तरेण अर्थसामर्थ्येन वा समर्पयन् युक्त्या प्रकारेणोपपद्यमानतया सङ्गतिं विदधाति । तस्य पदार्थत्वात् समन्वयं करोति विरोधाभिधानः स भण्यते । यथा "कुपतिमपि कलत्रवल्लभम्, महादोषमपि सकलकलाधिष्ठानम्"

virodhetyādi / yo 'laṅkāraḥ parasparaviruddhārthapratītyā, "viruddhārthavācināṃ" viruddhavastuvacanānāṃ yuktiyuktatāmullikhati tadabhidhāyinā padāntareṇa arthasāmarthyena vā samarpayan yuktyā prakāreṇopapadyamānatayā saṅgatiṃ vidadhāti / tasya padārthatvāt samanvayaṃ karoti virodhābhidhānaḥ sa bhaṇyate / yathā "kupatimapi kalatravallabham, mahādoṣamapi sakalakalādhiṣṭhānam"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र "अपि" शब्देन विरोधप्रतिपत्तिः । क्वचिदर्थसामर्थ्येन विरोधः प्रतीयते । यथा "गौर्यादि भवता"

atra "api" śabdena virodhapratipattiḥ / kvacidarthasāmarthyena virodhaḥ pratīyate / yathā "gauryādi bhavatā"

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेषादिसंभेदे ऽपि विरोधः संभवति । यथा "मौलावर्तान्तमते विचित्तोयरे अणं अपरिहत्वेन परि लञ्चितकमन्ता विसेससाहोति अहं । " (?)

śleṣādisaṃbhede 'pi virodhaḥ saṃbhavati / yathā "maulāvartāntamate vicittoyare aṇaṃ aparihatvena pari lañcitakamantā visesasāhoti ahaṃ / " (?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासोक्तिरित्यादि । येयं "समासोक्तिः" अलङ्कृतिर (भिहिता) (सा) "नालङ्कारतया मता" न विभूषणभावेन प्रतिभाता, यस्मात् पृथङ् नोपपद्यते । केन हेतुना "अलङ्कारान्तरत्वेन" विभूषणान्तरभावेन । "शोभाशून्यतया तथा" कान्तिरहितत्वेन च । तदिदमुक्तं भवति--यदि रामणीयकत्वं संभवति प्रकरान्तरविहिते तस्मिन् भूषणान्तरे ऽन्तर्भवति । रमणीयत्वाभावे शोभाशून्यत्वं पर्यवस्यति तस्याः । तथा च लक्षणोदाहरणे--- यत्रोक्तेर्गम्यते ऽन्योर्ऽथस्तत्समानविशेषणः । सा समासोक्तिरुदिता संक्षिप्तार्थतया यथा

samāsoktirityādi / yeyaṃ "samāsoktiḥ" alaṅkṛtira (bhihitā) (sā) "nālaṅkāratayā matā" na vibhūṣaṇabhāvena pratibhātā, yasmāt pṛthaṅ nopapadyate / kena hetunā "alaṅkārāntaratvena" vibhūṣaṇāntarabhāvena / "śobhāśūnyatayā tathā" kāntirahitatvena ca / tadidamuktaṃ bhavati--yadi rāmaṇīyakatvaṃ saṃbhavati prakarāntaravihite tasmin bhūṣaṇāntare 'ntarbhavati / ramaṇīyatvābhāve śobhāśūnyatvaṃ paryavasyati tasyāḥ / tathā ca lakṣaṇodāharaṇe--- yatroktergamyate 'nyor'thastatsamānaviśeṣaṇaḥ / sā samāsoktiruditā saṃkṣiptārthatayā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्कन्धवान् ऋजुरव्यालः स्थिरो ऽनेकमहाफलः । जातस्तरुरयं चोच्चैः पातितश्च नभस्वता

skandhavān ṛjuravyālaḥ sthiro 'nekamahāphalaḥ / jātastarurayaṃ coccaiḥ pātitaśca nabhasvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र तरोः महापुरुषस्य च द्वयोरपि मुख्यत्वे महापुरुषपक्षे विशेषणानि सन्तीति विशेष्याभिधायि पदान्तरमभिधातव्यम् । अथवा विशेषणान्यथानुपपत्त्या प्रतीयमानतया विशेष्यं परिकल्प्यते । तदेवंविधकल्पनस्य स्फुरितं न किञ्चिदिति स्फुटमेव शोभाशून्यता । तथाविधस्वभावयोरनयोः प्राधान्येनैकवाक्योपावरोहयुक्तिरभिधेया, यतः परस्पराभिधानसंबन्धं विना न किञ्चिदेतदुपपद्यते । न च कामरिपोर्मूर्तिरुमा वा जगत् पायादित्यनेन न्यायेन तयोः सङ्गतिर्घटते, यस्मात्तत्र द्वयोरपि परमेश्वरयोः पालनसामर्थ्योपपत्तेः तथाविधस्याप्यर्थस्याप्युचितत्वेनाशंसनीयत्वात्तथाविधशब्दवाच्यत्वान्न किञ्चिदनुपपन्नम् । एतस्मिन् पुनः परस्पराभिसंबन्धं विना तुल्यकालमेकवाक्योपावरोहे न किञ्चिन्नबन्धनमिति यत्किङ्कचिदेतत् । अथ तथा कश्चिदेवंविधो विधिना पुमान् पातितः, यथायं नभस्वता तरुः इत्याश्रीयते, तदेवं स्फुटमेवोपमानोपमेयभावः । तस्मादलङ्कारान्त (रान्तर्) भावः (केन) वार्यते । यदि वा महापुरुषस्य प्रतीयमान (त्वे), वाच्यतया तरुरुपपद्यते, तदेवमप्रस्तुतप्रसंसैषा । तस्मात्पुनरपितदेव व्यवस्थितम् । विशेषणा(ना)मुभयार्थत्वे श्लेषानुप्रवेशो दुर्निवारः (इति) तेनापि तदेवापतति । निदर्शनान्तरमपि समासोक्तेः पृथक्कृतनिबन्धनं यथा--- अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरः सरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः

atra taroḥ mahāpuruṣasya ca dvayorapi mukhyatve mahāpuruṣapakṣe viśeṣaṇāni santīti viśeṣyābhidhāyi padāntaramabhidhātavyam / athavā viśeṣaṇānyathānupapattyā pratīyamānatayā viśeṣyaṃ parikalpyate / tadevaṃvidhakalpanasya sphuritaṃ na kiñciditi sphuṭameva śobhāśūnyatā / tathāvidhasvabhāvayoranayoḥ prādhānyenaikavākyopāvarohayuktirabhidheyā, yataḥ parasparābhidhānasaṃbandhaṃ vinā na kiñcidetadupapadyate / na ca kāmaripormūrtirumā vā jagat pāyādityanena nyāyena tayoḥ saṅgatirghaṭate, yasmāttatra dvayorapi parameśvarayoḥ pālanasāmarthyopapatteḥ tathāvidhasyāpyarthasyāpyucitatvenāśaṃsanīyatvāttathāvidhaśabdavācyatvānna kiñcidanupapannam / etasmin punaḥ parasparābhisaṃbandhaṃ vinā tulyakālamekavākyopāvarohe na kiñcinnabandhanamiti yatkiṅkacidetat / atha tathā kaścidevaṃvidho vidhinā pumān pātitaḥ, yathāyaṃ nabhasvatā taruḥ ityāśrīyate, tadevaṃ sphuṭamevopamānopameyabhāvaḥ / tasmādalaṅkārānta (rāntar) bhāvaḥ (kena) vāryate / yadi vā mahāpuruṣasya pratīyamāna (tve), vācyatayā tarurupapadyate, tadevamaprastutaprasaṃsaiṣā / tasmātpunarapitadeva vyavasthitam / viśeṣaṇā(nā)mubhayārthatve śleṣānupraveśo durnivāraḥ (iti) tenāpi tadevāpatati / nidarśanāntaramapi samāsokteḥ pṛthakkṛtanibandhanaṃ yathā--- anurāgavatī sandhyā divasastatpuraḥ saraḥ / aho daivagatiścitrā tathāpi na samāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सन्ध्यादिवसयोर्मुख्यतया प्रस्तुतत्वेन, समानविशेषणप्रस्तुतकान्तावृत्तान्तप्रतीतिः प्रस्तुतयोः साम्यसमन्वयात्तथाभावं समर्पयन्ती प्रतीयमानोपमास्वरूपं नाति वर्तते । कान्तावृत्तान्तस्य वा मुख्यतया प्रतीयमानत्वे सन्ध्यादिवसयोरुपदिश्यमानत्वमित्यप्रस्तुतप्रशंसैव । "सहोक्तिश्च नालङ्कारतया मता" पूर्वोक्तेनैव हेतुद्वयेन । तथा च लक्षणमुदाहरणं चैतस्याः--- तुल्यकालक्रिये यत्र वस्तुद्वयसमाश्रये । वाक्येनैकेन कथ्येते सा सहोक्तिर्मता यथा

atra sandhyādivasayormukhyatayā prastutatvena, samānaviśeṣaṇaprastutakāntāvṛttāntapratītiḥ prastutayoḥ sāmyasamanvayāttathābhāvaṃ samarpayantī pratīyamānopamāsvarūpaṃ nāti vartate / kāntāvṛttāntasya vā mukhyatayā pratīyamānatve sandhyādivasayorupadiśyamānatvamityaprastutapraśaṃsaiva / "sahoktiśca nālaṅkāratayā matā" pūrvoktenaiva hetudvayena / tathā ca lakṣaṇamudāharaṇaṃ caitasyāḥ--- tulyakālakriye yatra vastudvayasamāśraye / vākyenaikena kathyete sā sahoktirmatā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमपाताविलदिशो गाढालिङ्गनहेतवः । वृद्धिमायान्ति यामिन्यः कामिनां प्रीतिभिः सह

himapātāviladiśo gāḍhāliṅganahetavaḥ / vṛddhimāyānti yāminyaḥ kāmināṃ prītibhiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रेत्यादि । सा सहोक्तिरलङ्कृतिः, "मता" = प्रतिभाता, "सतां" तद्विदां संमतेत्यर्थः । कीदृशी---"यत्र" = यस्यां, "एकेनैव वाक्येन" अभिन्नेनैव पदसमूहेन "अर्थानां" वाक्यार्थतात्पर्यभूतानां वस्तूनां "युगपत्" = तुल्यकालम् "उक्तिः" = अभिहितिः । किमर्थं---"वर्णनीयार्थसिद्धये" = "वर्णनीयस्य" = प्रधानत्वेन विवक्षितस्यार्थस्य "सिद्धये" = संपत्तये । तदिदमुक्तं भवति---यत्र वाक्यान्तरवक्तव्यमपि वस्तु प्रस्तुतार्थनिष्पत्तये विच्छित्त्या तेनैव वाक्येनाभिधीयते । यथा हे हस्त दक्षिण मृतस्य शिशोर्द्विजस्य जीवातवे विसृज शूद्रमुनौ कृपाणम् । रामस्य पाणिरसि निर्भरगर्भखिन्न- देवीविवासनपटोः करुणा कुतस्ते

yatretyādi / sā sahoktiralaṅkṛtiḥ, "matā" = pratibhātā, "satāṃ" tadvidāṃ saṃmatetyarthaḥ / kīdṛśī---"yatra" = yasyāṃ, "ekenaiva vākyena" abhinnenaiva padasamūhena "arthānāṃ" vākyārthatātparyabhūtānāṃ vastūnāṃ "yugapat" = tulyakālam "uktiḥ" = abhihitiḥ / kimarthaṃ---"varṇanīyārthasiddhaye" = "varṇanīyasya" = pradhānatvena vivakṣitasyārthasya "siddhaye" = saṃpattaye / tadidamuktaṃ bhavati---yatra vākyāntaravaktavyamapi vastu prastutārthaniṣpattaye vicchittyā tenaiva vākyenābhidhīyate / yathā he hasta dakṣiṇa mṛtasya śiśordvijasya jīvātave visṛja śūdramunau kṛpāṇam / rāmasya pāṇirasi nirbharagarbhakhinna- devīvivāsanapaṭoḥ karuṇā kutaste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मुख्यार्थसिद्धये यद्(वाक्यांन्तरा)भिधेयं वस्तु विच्छित्त्या तदेकेनैव (वाक्येनो) पनिबद्धम् । यदि च न्याय्यत्वा दवश्यं करणीयमपि निकृतिलक्षणं वस्तु करुणास्पदत्वादकरणीयकल्पं (तथापि) नैवोपेक्षणीयानुष्ठानम्; निर्भरगर्भखिन्नदेवीविवासनपटोः दाशरथेः पाणिरसीत्युचितानुरोधित्वात् कुतस्ते करुणा(संभवः)तदवध्यस्यापि शूद्रमुनेः ब्राह्मणशिशुजीवितरक्षणाय मण्डलाग्रं समर्पयेत्येकं वस्तु । द्वितीयं, यदि न्याय्यमवश्यकरणीयमपि तथाविधकारुणिकत्वादुदारचेतसा न करणीयमेवेति मन्यसे, तथापि रामस्य निर्भरगर्भखिन्नदेवीविवासनपटोः निष्करुणचूडामणेः करस्त्वमिति मुनिमारणं कियन्मात्रं तवेति विप्रलम्भशृङ्गारपरिपोषात् किमपि रामशब्दस्य रूढिवैचित्र्यवक्रत्वमुभयत्रापि स्फुरति । तथा च--- उच्यतां स वचनीयमशेषं नेश्वरे परुषता सखि साध्वी । आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः

atra mukhyārthasiddhaye yad(vākyāṃntarā)bhidheyaṃ vastu vicchittyā tadekenaiva (vākyeno) panibaddham / yadi ca nyāyyatvā davaśyaṃ karaṇīyamapi nikṛtilakṣaṇaṃ vastu karuṇāspadatvādakaraṇīyakalpaṃ (tathāpi) naivopekṣaṇīyānuṣṭhānam; nirbharagarbhakhinnadevīvivāsanapaṭoḥ dāśaratheḥ pāṇirasītyucitānurodhitvāt kutaste karuṇā(saṃbhavaḥ)tadavadhyasyāpi śūdramuneḥ brāhmaṇaśiśujīvitarakṣaṇāya maṇḍalāgraṃ samarpayetyekaṃ vastu / dvitīyaṃ, yadi nyāyyamavaśyakaraṇīyamapi tathāvidhakāruṇikatvādudāracetasā na karaṇīyameveti manyase, tathāpi rāmasya nirbharagarbhakhinnadevīvivāsanapaṭoḥ niṣkaruṇacūḍāmaṇeḥ karastvamiti munimāraṇaṃ kiyanmātraṃ taveti vipralambhaśṛṅgāraparipoṣāt kimapi rāmaśabdasya rūḍhivaicitryavakratvamubhayatrāpi sphurati / tathā ca--- ucyatāṃ sa vacanīyamaśeṣaṃ neśvare paruṣatā sakhi sādhvī / ānayainamanunīya kathaṃ vā vipriyāṇi janayannanuneyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं गतेन न हि युक्तमुपैतुं कः प्रिये सुभगमानिनि मानः । योषितामिति कथासु समेतैः कामिभिर्बहुरसा धृतिरूहे

kiṃ gatena na hi yuktamupaituṃ kaḥ priye subhagamānini mānaḥ / yoṣitāmiti kathāsu sametaiḥ kāmibhirbahurasā dhṛtirūhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विच्छित्त्या तात्पर्यार्थवाचकमुपनिबद्धम् । तथाहि---नायिकायाः सख्याश्चावबद्धयोरपि प्रत्येकं वल्लभतत्सन्धानप्रवणतया सकलमेव वाक्यं (वाचक) मिति प्रतीयते । यथा वा--- सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्या वनोद्देशे मया विरहिता त्वया

atra vicchittyā tātparyārthavācakamupanibaddham / tathāhi---nāyikāyāḥ sakhyāścāvabaddhayorapi pratyekaṃ vallabhatatsandhānapravaṇatayā sakalameva vākyaṃ (vācaka) miti pratīyate / yathā vā--- sarvakṣitibhṛtāṃ nātha dṛṣṭā sarvāṅgasundarī / rāmā ramyā vanoddeśe mayā virahitā tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात् सहोक्तिरित्युक्तम्, न पुनः सहप्रतिपत्तिरिति । तेनात्यन्तसहभावाभिधानमेव (सं) प्रतिपन्नमुत्कर्षावगतेरिति न किञ्चिदसंबद्धम् । कैश्चिदेषा समासोक्तिः सहोक्तिः कैश्चिदुच्यते । अर्थान्वयात्सा विद्वद्भिरन्यैरन्यत्वमेतयोः

yasmāt sahoktirityuktam, na punaḥ sahapratipattiriti / tenātyantasahabhāvābhidhānameva (saṃ) pratipannamutkarṣāvagateriti na kiñcidasaṃbaddham / kaiścideṣā samāsoktiḥ sahoktiḥ kaiściducyate / arthānvayātsā vidvadbhiranyairanyatvametayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुसाम्येत्यादि । "यदन्यस्य" ("यस्मात्") वर्ण्यात् प्रस्तुतात् "अन्यस्य" व्यतिरिक्तवृत्तेः पदार्थान्तरस्य "उपदर्शनम्" = उपनिबन्धनं स दृष्टान्तनामालङ्कारो ऽभिधीयते । कथं "वस्तुसाम्यं समाश्रित्य" "वस्तुनोः" पदार्थयोः दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः "साम्यं" सादृश्यं "समाश्रिताय" निमित्तीकृत्य । लिङ्गसंख्याविभक्तिस्वरूपलक्षणसाम्यवर्जितमिति (बोधनार्थं) वस्तुग्रहणम् । "तत्र" उपन्ते "इवाद्यसंभवे" सादृश्याभिधायिनामिवप्रभृतीनां विरहे । तदेवमुपमायाः वाचकमग्रे व्यतिरिच्यते । यथा--- सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्

vastusāmyetyādi / "yadanyasya" ("yasmāt") varṇyāt prastutāt "anyasya" vyatiriktavṛtteḥ padārthāntarasya "upadarśanam" = upanibandhanaṃ sa dṛṣṭāntanāmālaṅkāro 'bhidhīyate / kathaṃ "vastusāmyaṃ samāśritya" "vastunoḥ" padārthayoḥ dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ "sāmyaṃ" sādṛśyaṃ "samāśritāya" nimittīkṛtya / liṅgasaṃkhyāvibhaktisvarūpalakṣaṇasāmyavarjitamiti (bodhanārthaṃ) vastugrahaṇam / "tatra" upante "ivādyasaṃbhave" sādṛśyābhidhāyināmivaprabhṛtīnāṃ virahe / tadevamupamāyāḥ vācakamagre vyatiricyate / yathā--- sarasijamanuviddhaṃ śaivalenāpi ramyaṃ malinamapi himāṃśorlakṣma lakṣmīṃ tanoti / iyamadhikamanojñā valkalenāpi tanvī kimiva hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यार्थेत्यादि । "ज्ञेयः सोर्ऽथान्तरन्यासः" = (अर्थान्तरन्यास) नामालङ्कारो "ज्ञेयः" = परिज्ञातव्यः । कीदृशः---"वाक्यार्थान्तरविन्यासः"---परस्परान्वितपदसमुदायाभिधेयं वस्तु वाक्यार्थः तस्मादन्यस्मात् = अप्रकृतत्वात् प्रस्तुतव्यतिरेकि वाक्यार्थान्तरं, तस्य "विन्यासः" = विशिष्टं न्यसनं = तद्विदाह्लादकारितयोपनिबन्धः । कस्मात् कारणात् "मुख्यतात्पर्यसाम्यतः"," मुख्यं" = प्रस्तावाधिकृतत्वात् प्रधानभूतं वस्तु, तस्य "तात्पर्यं" = यत्परत्वेन तत्संमतं, तस्य "साम्यतः" = सादृश्यात् । कथं "समर्(पकत) याहितः" = समर्पकत्वेनोपनिबद्धः, तदुपपत्तियोजनेनेति यावत् । अत्र सामान्ये समर्थनीये विशेषः समर्थको, विशेषे वा सामान्यं, (त) योः परस्पराव्यभिचारात् । यथा--- असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तः करणप्रवृत्तयः

vākyārthetyādi / "jñeyaḥ sor'thāntaranyāsaḥ" = (arthāntaranyāsa) nāmālaṅkāro "jñeyaḥ" = parijñātavyaḥ / kīdṛśaḥ---"vākyārthāntaravinyāsaḥ"---parasparānvitapadasamudāyābhidheyaṃ vastu vākyārthaḥ tasmādanyasmāt = aprakṛtatvāt prastutavyatireki vākyārthāntaraṃ, tasya "vinyāsaḥ" = viśiṣṭaṃ nyasanaṃ = tadvidāhlādakāritayopanibandhaḥ / kasmāt kāraṇāt "mukhyatātparyasāmyataḥ"," mukhyaṃ" = prastāvādhikṛtatvāt pradhānabhūtaṃ vastu, tasya "tātparyaṃ" = yatparatvena tatsaṃmataṃ, tasya "sāmyataḥ" = sādṛśyāt / kathaṃ "samar(pakata) yāhitaḥ" = samarpakatvenopanibaddhaḥ, tadupapattiyojaneneti yāvat / atra sāmānye samarthanīye viśeṣaḥ samarthako, viśeṣe vā sāmānyaṃ, (ta) yoḥ parasparāvyabhicārāt / yathā--- asaṃśayaṃ kṣatraparigrahakṣamā yadāryamasyāmabhilāṣi me manaḥ / satāṃ hi sandehapadeṣu vastuṣu pramāṇamantaḥ karaṇapravṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- "किमिव हि मधुराणआं मण्डनं नाकृतीनाम्

yathā vā--- "kimiva hi madhurāṇaāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषेधच्छाययेत्यादि । "आक्षेप इति स ज्ञेयः" = सो ऽप्यमाक्षेपालङ्कारोज्ञातव्यः । स कीदृशः---"प्रस्तुतस्यैव वस्तुनः आक्षेपः" = प्रकृतस्यैवार्थस्य आक्षेपः = अपाकरणम् = अभिप्रेतस्यार्थस्यापि निवर्तनमिति (यावत्) । कया ? "निषेधच्छायया" = प्रतिषेधविच्छित्त्या । किमर्थम् ? "कान्तिं प्रथयितुं परां" = प्रकृष्टामुपशोभां प्रकटयितुम् । यथा--- सुहअ विलंवसु थोअं जाव इमं विरहकाअरं हिअअं । संठविऊण भणिस्सं अहवा वोलेसु किं भणिमो

niṣedhacchāyayetyādi / "ākṣepa iti sa jñeyaḥ" = so 'pyamākṣepālaṅkārojñātavyaḥ / sa kīdṛśaḥ---"prastutasyaiva vastunaḥ ākṣepaḥ" = prakṛtasyaivārthasya ākṣepaḥ = apākaraṇam = abhipretasyārthasyāpi nivartanamiti (yāvat) / kayā ? "niṣedhacchāyayā" = pratiṣedhavicchittyā / kimartham ? "kāntiṃ prathayituṃ parāṃ" = prakṛṣṭāmupaśobhāṃ prakaṭayitum / yathā--- suhaa vilaṃvasu thoaṃ jāva imaṃ virahakāaraṃ hiaaṃ / saṃṭhaviūṇa bhaṇissaṃ ahavā volesu kiṃ bhaṇimo

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकारणेत्यादि । "अर्थस्य" वर्णनीयस्य = प्रस्तुतस्य, "विशेषेण केनापि" अलौकिकेन रूपान्तरेण "भावना" = "विभावना" विभावनेत्यलङ्कृतिरभिधीयते । तदयमत्रार्थः---या विना भाव्यते, का सा ? तत्समर्थकारणरूपप्रयोजकव्यापारलक्षणां क्रियां (विना भाव्यते सा) विभावना । "स्वकारणपरित्यगपूर्वकम्" = तस्य विशेषस्य स्वमात्मीयं कारणं यन्निमित्तं तस्य परित्यागः प्रिहाणं पूर्वं प्रथमं यत्र तत्कृतेत्यर्थः । किमर्थं "कान्तिपुष्टये" शोभा(वृद्धये) । तदिदमुक्तं भवति---यथा लोकोत्तरविशिष्टतां वर्णनीयं नीयते इति । यथा--- असंभृतं मण्डनमङ्गयष्टे- रनासवाख्यं करणं मदस्य । कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात्परं साथ वयः प्रपेदे

svakāraṇetyādi / "arthasya" varṇanīyasya = prastutasya, "viśeṣeṇa kenāpi" alaukikena rūpāntareṇa "bhāvanā" = "vibhāvanā" vibhāvanetyalaṅkṛtirabhidhīyate / tadayamatrārthaḥ---yā vinā bhāvyate, kā sā ? tatsamarthakāraṇarūpaprayojakavyāpāralakṣaṇāṃ kriyāṃ (vinā bhāvyate sā) vibhāvanā / "svakāraṇaparityagapūrvakam" = tasya viśeṣasya svamātmīyaṃ kāraṇaṃ yannimittaṃ tasya parityāgaḥ prihāṇaṃ pūrvaṃ prathamaṃ yatra tatkṛtetyarthaḥ / kimarthaṃ "kāntipuṣṭaye" śobhā(vṛddhaye) / tadidamuktaṃ bhavati---yathā lokottaraviśiṣṭatāṃ varṇanīyaṃ nīyate iti / yathā--- asaṃbhṛtaṃ maṇḍanamaṅgayaṣṭe- ranāsavākhyaṃ karaṇaṃ madasya / kāmasya puṣpavyatiriktamastraṃ bālyātparaṃ sātha vayaḥ prapede

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन्नित्यादि । "यस्मिन्" = अलकारे, "उत्प्रेक्षितं" संभावनानुमानात् साम्यसमन्वयाच्च स्वरूपान्तरसमारोपद्वारेण प्रतिभोल्लेखितं "रूपं" पदार्थपरिस्पन्दलक्षणं "सन्देहमेति" संशयं समारोहति । कस्मात् कारणात्---"उत्प्रेक्षान्तरसंभवात्" = उत्प्रेक्षाप्रकर्षपरस्यापरस्यापितद्विषयस्य सद्भावात् । किमर्थं---"विच्छित्त्यै" = शोभायै । तदेवमभिधावैचित्र्यं ससन्देहाभिधानं वदन्ति । यथा--- रञ्जिता नु विविधास्तरुशैलाः नामितं नु गगनं स्थागितं नु । पूरिता नु विषमेषु धरित्री संहृता नु ककुभस्तिमिरेण

yasminnityādi / "yasmin" = alakāre, "utprekṣitaṃ" saṃbhāvanānumānāt sāmyasamanvayācca svarūpāntarasamāropadvāreṇa pratibhollekhitaṃ "rūpaṃ" padārthaparispandalakṣaṇaṃ "sandehameti" saṃśayaṃ samārohati / kasmāt kāraṇāt---"utprekṣāntarasaṃbhavāt" = utprekṣāprakarṣaparasyāparasyāpitadviṣayasya sadbhāvāt / kimarthaṃ---"vicchittyai" = śobhāyai / tadevamabhidhāvaicitryaṃ sasandehābhidhānaṃ vadanti / yathā--- rañjitā nu vividhāstaruśailāḥ nāmitaṃ nu gaganaṃ sthāgitaṃ nu / pūritā nu viṣameṣu dharitrī saṃhṛtā nu kakubhastimireṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- निमीलदाकेकरलोलचक्षुषां प्रियोपकण्ठं कृतगात्रवेपथुः । निमज्जतीनां श्वसितोद्धतस्तनः श्रमो नु तासां मदनो नु पप्रथे

yathā vā--- nimīladākekaralolacakṣuṣāṃ priyopakaṇṭhaṃ kṛtagātravepathuḥ / nimajjatīnāṃ śvasitoddhatastanaḥ śramo nu tāsāṃ madano nu paprathe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा--- अविभाविअछरभअञ्जवैण जणत्समयमन्थरं हि अवरम् । भिस्वै शिशावे गुणआ मुहा सर्वयन्ति अहणरै तम्

yathā vā--- avibhāviacharabhaañjavaiṇa jaṇatsamayamantharaṃ hi avaram / bhisvai śiśāve guṇaā muhā sarvayanti ahaṇarai tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं सौन्दर्यमहार्थसञ्चितजगत्कोशैकरत्नं विधेः किं शृङ्गारसरस्सरोरुहमिदं स्यात्सौकुमार्यावधि । किं लावण्यपयोनिधेरभिनवं बिम्बं सुधादीधितेर्- वक्तुं कान्तततमाननं तव मया साम्यं न निश्चीयते

kiṃ saundaryamahārthasañcitajagatkośaikaratnaṃ vidheḥ kiṃ śṛṅgārasarassaroruhamidaṃ syātsaukumāryāvadhi / kiṃ lāvaṇyapayonidherabhinavaṃ bimbaṃ sudhādīdhiter- vaktuṃ kāntatatamānanaṃ tava mayā sāmyaṃ na niścīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यादित्यादि । पूर्ववदुत्प्रेक्षामूलत्वमेवास्याः । संभावनानुमानात् सादृश्यसमन्वयाच्च "वर्णनीयस्य वस्तुनः" = प्रस्तुतस्यार्थस्य, "अन्यत्" = किमप्यपूर्वं, "रूपमर्पयितुम्" = रूपान्तरं समारोपयितुं, "स्वरूपापह्नवः" = स्वभावापलापः संभवति, "यस्याम्" "असौ" = एषा एवंविधभणितिरेव, "अपह्नतिः" "मता" = प्रतिभाता तद्विदाम् । यथा-- भास्वानेष जगत्यशेषनयनं तेजस्विनामग्रणीः नायं कान्ततमाननाप्तसुरुचिर्नेत्रोत्सवश्चन्द्रमाः । पर्यायेण मनोभुवा विरहिणां वेद्धुं मनो निर्दयं पुष्पेषून्निशिताग्रतां विजयिनी नेतुं नियक्तो मम

anyādityādi / pūrvavadutprekṣāmūlatvamevāsyāḥ / saṃbhāvanānumānāt sādṛśyasamanvayācca "varṇanīyasya vastunaḥ" = prastutasyārthasya, "anyat" = kimapyapūrvaṃ, "rūpamarpayitum" = rūpāntaraṃ samāropayituṃ, "svarūpāpahnavaḥ" = svabhāvāpalāpaḥ saṃbhavati, "yasyām" "asau" = eṣā evaṃvidhabhaṇitireva, "apahnatiḥ" "matā" = pratibhātā tadvidām / yathā-- bhāsvāneṣa jagatyaśeṣanayanaṃ tejasvināmagraṇīḥ nāyaṃ kāntatamānanāptasurucirnetrotsavaścandramāḥ / paryāyeṇa manobhuvā virahiṇāṃ veddhuṃ mano nirdayaṃ puṣpeṣūnniśitāgratāṃ vijayinī netuṃ niyakto mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपेण धर्मिणः तादवस्थ्ये धर्ममात्रापह्नुतिर्यथा--- तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दोः द्वयमिदमयथार्थं दृश्यते मद्विधेषु । विसृजति हिमगर्भैरग्निमिन्दुर्मयूखैस्त्वमपि कुसुभबाणान् वज्रसारीकरोषि

svarūpeṇa dharmiṇaḥ tādavasthye dharmamātrāpahnutiryathā--- tava kusumaśaratvaṃ śītaraśmitvamindoḥ dvayamidamayathārthaṃ dṛśyate madvidheṣu / visṛjati himagarbhairagnimindurmayūkhaistvamapi kusubhabāṇān vajrasārīkaroṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भणितिवैचित्र्यवशादशाब्दम् अपह्नवप्रतिपादनं विहितम्, यस्माद्धर्मस्य कुसुमशरत्वादेः स्वभावसमुचितं सुकुमारकार्यकारित्वमपसार्य तद्विरुद्धमतिकरालकार्यकारित्वमुपनिबद्धम् । क्वचिच्च सादृश्यसमन्वयादपह्नतिर्यथा--- पूर्णेन्दोः परिपोषकान्तवपुषः स्फारप्रभाभासुरं नेदं मण्डलमभुयुदेति गगनाभोगे जिगीषोर्जगत् । मारस्योचितमातपत्रमधुना पाण्डु प्रदोषश्रिया मानोन्नद्धजनाभिमानदलनोद्योगैकहेवाकिनः

atra bhaṇitivaicitryavaśādaśābdam apahnavapratipādanaṃ vihitam, yasmāddharmasya kusumaśaratvādeḥ svabhāvasamucitaṃ sukumārakāryakāritvamapasārya tadviruddhamatikarālakāryakāritvamupanibaddham / kvacicca sādṛśyasamanvayādapahnatiryathā--- pūrṇendoḥ paripoṣakāntavapuṣaḥ sphāraprabhābhāsuraṃ nedaṃ maṇḍalamabhuyudeti gaganābhoge jigīṣorjagat / mārasyocitamātapatramadhunā pāṇḍu pradoṣaśriyā mānonnaddhajanābhimānadalanodyogaikahevākinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्तीत्यादि । "यत्र" = यस्याम्,"अलङ्काराः" = प्रस्तुतसंपदुपेताः सन्तः "राजन्ति" शोभन्ते, "संसृष्टिः साभिधीयते" संसृष्टिसंज्ञालङ्कृतिः सोच्यते । कथं राजन्तीत्याह---"यता पदार्था वाक्यार्थे" = तात्पर्यलक्षणे वस्तुनि "यथा" = येन प्रिकारेण "पदार्थाः" प्रविभक्तस्वरूपाः वाक्यैकदेशभूतपदाभिधेयाः सन्तोवा स्वात्मना स्फुरन्तो ऽपि परस्परान्वयलक्षणसंबन्धनिबन्धनस्वभावाः प्रधाने हि पारतन्त्र्यमनुभवन्तस्तदेव समुदायात्मकमेकवाक्यार्थतात्पर्यं प्रतिपादयन्ति, यथा तेन प्रकारेण यदेतयोरविसंवादिसमवाये संबन्धितया संसृष्टावन्योन्यान्वितवृत्तयः परस्परसंबन्धावगतसामर्थ्यात् पृथग्भूतवाक्यार्थावयवैकदेशवर्तिनो ऽप्यलङ्काराः कामपि सहृदयसंवेद्यपरस्परसंसर्गात्मतामेवं (व) सकलवाक्यार्थविषयां विच्छित्तिमुपपादयन्तः परतन्त्राः परिस्फुरन्ति इत्यभिप्रायः । यथा--- आश्लिष्टो नवकुङ्कुमारुणरविव्यालोकितैर्विस्तृतो लम्बान्ताम्बरया समेत्य भुवने ध्यानान्तरे सन्ध्यया । चन्द्रांशूत्करकोरकाकुलपतद्ध्वान्तद्विरेफो ऽधुना देव्येवार्पितदोहदः कुरवके भाति प्रदोषगमः

rājantītyādi / "yatra" = yasyām,"alaṅkārāḥ" = prastutasaṃpadupetāḥ santaḥ "rājanti" śobhante, "saṃsṛṣṭiḥ sābhidhīyate" saṃsṛṣṭisaṃjñālaṅkṛtiḥ socyate / kathaṃ rājantītyāha---"yatā padārthā vākyārthe" = tātparyalakṣaṇe vastuni "yathā" = yena prikāreṇa "padārthāḥ" pravibhaktasvarūpāḥ vākyaikadeśabhūtapadābhidheyāḥ santovā svātmanā sphuranto 'pi parasparānvayalakṣaṇasaṃbandhanibandhanasvabhāvāḥ pradhāne hi pāratantryamanubhavantastadeva samudāyātmakamekavākyārthatātparyaṃ pratipādayanti, yathā tena prakāreṇa yadetayoravisaṃvādisamavāye saṃbandhitayā saṃsṛṣṭāvanyonyānvitavṛttayaḥ parasparasaṃbandhāvagatasāmarthyāt pṛthagbhūtavākyārthāvayavaikadeśavartino 'pyalaṅkārāḥ kāmapi sahṛdayasaṃvedyaparasparasaṃsargātmatāmevaṃ (va) sakalavākyārthaviṣayāṃ vicchittimupapādayantaḥ paratantrāḥ parisphuranti ityabhiprāyaḥ / yathā--- āśliṣṭo navakuṅkumāruṇaravivyālokitairvistṛto lambāntāmbarayā sametya bhuvane dhyānāntare sandhyayā / candrāṃśūtkarakorakākulapataddhvāntadvirepho 'dhunā devyevārpitadohadaḥ kuravake bhāti pradoṣagamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रूपकादिना स्वात्मना पृथक्कृतकृत्येन परस्परसंसर्गसंपदुपार्जिता वाक्यार्थवक्रताविच्छित्तिः काचिदेव परिस्फुरति । यथा वा--- म्लानिं वान्तविषानलेन नयनव्यापारलब्धात्मना नीता राजभुजङ्ग पल्लवमृदू रम्भा तथेयं त्वया । अद्यापीश्वरशेखरेन्दुकिरणस्मेरस्थलीलाञ्छिते कैलासोपवने यथा सुगहने नैति प्ररोहं पुनः

atra rūpakādinā svātmanā pṛthakkṛtakṛtyena parasparasaṃsargasaṃpadupārjitā vākyārthavakratāvicchittiḥ kācideva parisphurati / yathā vā--- mlāniṃ vāntaviṣānalena nayanavyāpāralabdhātmanā nītā rājabhujaṅga pallavamṛdū rambhā tatheyaṃ tvayā / adyāpīśvaraśekharendukiraṇasmerasthalīlāñchite kailāsopavane yathā sugahane naiti prarohaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारेत्यादि । पूर्वोक्तलक्षणमाक्रान्तवृत्तिः "अलकारकलापो ऽयं" रसवदाद्यलङ्कारनिकुरम्बः "संकराख्यो ऽभिधीयते" संकरनामा निगद्यते । कीदृशः---"संकीर्णतां गतः" = संमिश्रतां प्राप्तः, सबलत्वेन प्रतिभासत्वमधिरूढः । किं कुर्वन्---"स्फुरन्" = आत्मनः स्फुरितं समुपदर्शयन्---प्रतिभासमानतामुपसरन्,"वाक्ये" संकीर्णतामुपपद्यते । तत्संवेशनविशेषस्यानुपपत्तेः भणितान्तर्वर्तो यः कश्चिदलङ्कारो यथोपपत्ति विभूषणान्तरेण संकीर्णः संकर संज्ञाविषयतां प्रतिपद्यते । तेन सकलस्याप्यलङ्कारकलापस्य (संकर इत्यभिधानं संपद्यते) । यथा--- रोहन्मूलातिगौरैरुरगपतिफणैस्तत्र पातालकुक्षौ प्रोद्यद्वालङ्कुरश्रीः दिशि दिशि दशनैरेभिराशागजानाम् । अस्मिन्नाकाशदेशे विकसितकुसुमा राशिभिस्तारकाणआं नाथ त्वत्कीर्तिवल्ली फलति फलमिदं बिम्बमिन्दोः सुधार्द्रम्

alaṅkāretyādi / pūrvoktalakṣaṇamākrāntavṛttiḥ "alakārakalāpo 'yaṃ" rasavadādyalaṅkāranikurambaḥ "saṃkarākhyo 'bhidhīyate" saṃkaranāmā nigadyate / kīdṛśaḥ---"saṃkīrṇatāṃ gataḥ" = saṃmiśratāṃ prāptaḥ, sabalatvena pratibhāsatvamadhirūḍhaḥ / kiṃ kurvan---"sphuran" = ātmanaḥ sphuritaṃ samupadarśayan---pratibhāsamānatāmupasaran,"vākye" saṃkīrṇatāmupapadyate / tatsaṃveśanaviśeṣasyānupapatteḥ bhaṇitāntarvarto yaḥ kaścidalaṅkāro yathopapatti vibhūṣaṇāntareṇa saṃkīrṇaḥ saṃkara saṃjñāviṣayatāṃ pratipadyate / tena sakalasyāpyalaṅkārakalāpasya (saṃkara ityabhidhānaṃ saṃpadyate) / yathā--- rohanmūlātigaurairuragapatiphaṇaistatra pātālakukṣau prodyadvālaṅkuraśrīḥ diśi diśi daśanairebhirāśāgajānām / asminnākāśadeśe vikasitakusumā rāśibhistārakāṇaāṃ nātha tvatkīrtivallī phalati phalamidaṃ bimbamindoḥ sudhārdram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"यथासंख्यमलङ्कारः पूर्वैराम्नातः" तुल्य (क्रमं) कैश्चित्स्वशब्देनाभिहितः स्वनाम्ना "स नालङ्कारः,कारणद्वितयेनापि" भूषणान्तरभावेन शोभाशून्यतया च । तथा च तस्योदाहरणम्--- पद्मेन्दुभृङ्गमातङ्गपुंस्कोकिलकलापिनः । वक्त्र कान्तीक्षणगतिस्वरकेशैस्त्वया जिता

"yathāsaṃkhyamalaṅkāraḥ pūrvairāmnātaḥ" tulya (kramaṃ) kaiścitsvaśabdenābhihitaḥ svanāmnā "sa nālaṅkāraḥ,kāraṇadvitayenāpi" bhūṣaṇāntarabhāvena śobhāśūnyatayā ca / tathā ca tasyodāharaṇam--- padmendubhṛṅgamātaṅgapuṃskokilakalāpinaḥ / vaktra kāntīkṣaṇagatisvarakeśaistvayā jitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केषाञ्चिदाशीः प्रभृतीनामलङ्कारतया मतानां भूषणत्वानुपपत्तेः । आसिषस्तु लक्षणोदाहरणानि नेह पठ्यन्ते । तेषु चाशंसनीयस्यैवार्थस्य मुख्यतया वर्णनीयत्वादलङ्कार्यत्वमिति प्रेयोलङ्कारोक्तानि दूषणान्यापतन्ति । न प्रेयसो विरुद्धः स्यादलङ्कारान्तरे सति । संसृष्टिसंकरौ स्यातामन्यत्रादर्शनादपि

keṣāñcidāśīḥ prabhṛtīnāmalaṅkāratayā matānāṃ bhūṣaṇatvānupapatteḥ / āsiṣastu lakṣaṇodāharaṇāni neha paṭhyante / teṣu cāśaṃsanīyasyaivārthasya mukhyatayā varṇanīyatvādalaṅkāryatvamiti preyolaṅkāroktāni dūṣaṇānyāpatanti / na preyaso viruddhaḥ syādalaṅkārāntare sati / saṃsṛṣṭisaṃkarau syātāmanyatrādarśanādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषोक्तेरप्युक्तालङ्कारान्तर्भावेनालङ्कार्यतया च भूषणत्वानुपपत्तिः । तथा चोदाहरणमेतस्याः--- स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्य शम्भुना न हृतं बलम्

viśeṣokterapyuktālaṅkārāntarbhāvenālaṅkāryatayā ca bhūṣaṇatvānupapattiḥ / tathā codāharaṇametasyāḥ--- sa ekastrīṇi jayati jaganti kusumāyudhaḥ / haratāpi tanuṃ yasya śambhunā na hṛtaṃ balam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च) भामहः--- हेतुश्च सूक्ष्मो लेशो ऽथ नालङ्कारतया मतः । समुदायाभिधेयस्य वक्रोक्त्यनभिधानतः

tathā ca) bhāmahaḥ--- hetuśca sūkṣmo leśo 'tha nālaṅkāratayā mataḥ / samudāyābhidheyasya vakroktyanabhidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च सूक्ष्मस्योदाहरणम्--- संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम्

tathā ca sūkṣmasyodāharaṇam--- saṃketakālamanasaṃ viṭaṃ jñātvā vidagdhayā / hasannetrārpitākūtaṃ līlāpadmaṃ nimīlitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वर्णनीयात्मा सूक्ष्मो न पुनरलङ्कारणम्, कस्मात्---साक्षादभिधया वक्तव्यार्थस्तथाविधया युक्त्या प्रतिपाद्यते । लेशस्योदाहरणं यथा--- राजकन्यानुरक्तं मां रोमोद्भेदेन रक्षकाः । अवगच्छेयुरा ज्ञातमहो शीतानिलं वनम्

atra varṇanīyātmā sūkṣmo na punaralaṅkāraṇam, kasmāt---sākṣādabhidhayā vaktavyārthastathāvidhayā yuktyā pratipādyate / leśasyodāharaṇaṃ yathā--- rājakanyānuraktaṃ māṃ romodbhedena rakṣakāḥ / avagaccheyurā jñātamaho śītānilaṃ vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राप्येतदेव वक्तव्यं वस्तु कथं विभूषणतामर्हति ? । "यत्परः शब्दः स शब्दार्थः" इति न्यायात् । हेतोरुदाहरणम्--- अयमान्दोलितप्रौढचन्दनद्रुमपल्लवः । उत्पादयति सर्वस्य प्रीतिं मलयमारुतः

atrāpyetadeva vaktavyaṃ vastu kathaṃ vibhūṣaṇatāmarhati ? / "yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ" iti nyāyāt / hetorudāharaṇam--- ayamāndolitaprauḍhacandanadrumapallavaḥ / utpādayati sarvasya prītiṃ malayamārutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुपमारूपकमपि नालङ्करणम् । समग्रगगनायाममानदण्डो रथाङ्गिनः । पादो जयति सिद्धस्त्रीमुखेन्दुनवदर्पणः

evamupamārūpakamapi nālaṅkaraṇam / samagragaganāyāmamānadaṇḍo rathāṅginaḥ / pādo jayati siddhastrīmukhendunavadarpaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.