Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 3.2

अनद्यतने परोक्षे इति निवृत्तम् । भूतसामान्ये विधिरयम् । ननु-शब्दे उपपदे प्रश्न-पूर्वके प्रतिवचने भूते ऽर्थे लट् प्रययो भवति । लुङो ऽपवादः । अकार्षीः कटं देवदत्त ? ननु करोमि भोः । अवोचस् तत्र किंचिद् देवदत्त ? ननु ब्रवीमि भोः । पृष्ट-प्रतिवचने इति किम् ? ननु अकार्षीत् माणवकः ॥ न-न्वोर् विभाषा

anadyatane parokṣe iti nivṛttam / bhūtasāmānye vidhirayam / nanu-śabde upapade praśna-pūrvake prativacane bhūte 'rthe laṭ prayayo bhavati / luṅo 'pavādaḥ / akārṣīḥ kaṭaṃ devadatta ? nanu karomi bhoḥ / avocas tatra kiṃcid devadatta ? nanu bravīmi bhoḥ / pṛṣṭa-prativacane iti kim ? nanu akārṣīt māṇavakaḥ // na-nvor vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूते इत्य् एव । न-शब्दे नु-शब्दे च उपपदे पृष्ट-प्रतिवचने विभषा लट् प्रत्ययो भवति भूते । अकार्षीः कटं देवदत्त ? न क्रोमि भोः, नाकार्षम् । अहं नु करोमि, अहं नु अकार्षम् ॥ पुरि लुङ् च अस्मे

bhūte ity eva / na-śabde nu-śabde ca upapade pṛṣṭa-prativacane vibhaṣā laṭ pratyayo bhavati bhūte / akārṣīḥ kaṭaṃ devadatta ? na kromi bhoḥ, nākārṣam / ahaṃ nu karomi, ahaṃ nu akārṣam // puri luṅ ca asme

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तमाने लट्

vartamāne laṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरब्धो ऽपरिसमाप्तश् च वर्तमानः । तस्मिन् वर्तमाने ऽर्थे वर्तमनाद् धातोः लट् प्रत्ययो भवति । पचति । पठति ॥ लटः शतृ-शानचाव् अप्रथमा-समानाधिकरणे

ārabdho 'parisamāptaś ca vartamānaḥ / tasmin vartamāne 'rthe vartamanād dhātoḥ laṭ pratyayo bhavati / pacati / paṭhati // laṭaḥ śatṛ-śānacāv aprathamā-samānādhikaraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लटः शतृशानचौ इत्य् एताव् आदेशौ भवतः, अप्रथमान्तेन चेत् तस्य सामानाधिकरण्यं भवति । पचन्तं देवदत्तं पश्य । पचमानं देवदत्तं पश्य । पचता कृतम् । पचमनेन कृतम् । अप्रथमा-समानाधिकरणे इति किम् ? देवदत्तः पचति । लट् इति वर्तमने पुनर् लङ्-ग्रहणम् अधिकविधान-अर्थम् । क्वचित् प्रथमा-समानाधिकरणे ऽपि भवति । सन् ब्राह्मणः । अस्ति ब्राह्मणः । विद्यमानः ब्राह्मणः । विद्यते ब्राह्मणः । जुह्वत् । जुहोति । अधीयानः । अधीते ॥ माङ्याक्रोशे । मा पचन् । मा पचमानः । केचिद् विभाषा-ग्रहणम् अनुवर्तयन्ति न-न्वोर् विभाषा (*३,२।१२१) इति । सा च व्यवस्थिता । तत्र यथा-दर्शनं प्रयोगा नेतव्याः ॥ सम्बोधने च

laṭaḥ śatṛśānacau ity etāv ādeśau bhavataḥ, aprathamāntena cet tasya sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati / pacantaṃ devadattaṃ paśya / pacamānaṃ devadattaṃ paśya / pacatā kṛtam / pacamanena kṛtam / aprathamā-samānādhikaraṇe iti kim ? devadattaḥ pacati / laṭ iti vartamane punar laṅ-grahaṇam adhikavidhāna-artham / kvacit prathamā-samānādhikaraṇe 'pi bhavati / san brāhmaṇaḥ / asti brāhmaṇaḥ / vidyamānaḥ brāhmaṇaḥ / vidyate brāhmaṇaḥ / juhvat / juhoti / adhīyānaḥ / adhīte // māṅyākrośe / mā pacan / mā pacamānaḥ / kecid vibhāṣā-grahaṇam anuvartayanti na-nvor vibhāṣā (*3,2.121) iti / sā ca vyavasthitā / tatra yathā-darśanaṃ prayogā netavyāḥ // sambodhane ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमा-समनाधिकरण-अर्थ आरम्भः । सम्भोधने च विषये लटः शतृशानचौ प्रत्ययौ भवतः । हे पचन् । हे पचमान ॥ लक्षण-हेत्वोः क्रियायाः

prathamā-samanādhikaraṇa-artha ārambhaḥ / sambhodhane ca viṣaye laṭaḥ śatṛśānacau pratyayau bhavataḥ / he pacan / he pacamāna // lakṣaṇa-hetvoḥ kriyāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ सत्

tau sat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ शतृशानचौ सत्सञ्ज्ञौ भवतः । तौ-ग्रहणम् उपाद्यसंसर्ग-अर्थम् । शतृशानज्-मात्रस्य सञ्ज्ञा भवति । ब्राह्मणस्य कुर्वन् । ब्राह्मणस्य कुर्वाणः । ब्राह्मणस्य करिष्यन् । ब्राह्मणस्य करिष्यमाणः । सत्प्रदेशाः - पूरण-गुण-सुहितार्थ-सद्। अव्यय-तव्य-समानाधिकरणेन (*२,२।११) इत्य् एवम् आदयः ॥ पूङ् यजोः शानन्

tau śatṛśānacau satsañjñau bhavataḥ / tau-grahaṇam upādyasaṃsarga-artham / śatṛśānaj-mātrasya sañjñā bhavati / brāhmaṇasya kurvan / brāhmaṇasya kurvāṇaḥ / brāhmaṇasya kariṣyan / brāhmaṇasya kariṣyamāṇaḥ / satpradeśāḥ - pūraṇa-guṇa-suhitārtha-sad. avyaya-tavya-samānādhikaraṇena (*2,2.11) ity evam ādayaḥ // pūṅ yajoḥ śānan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूङो यजेश् च धातोः शानन् प्रत्ययो भवति । पवमानः । यजमानः । यदि प्रत्ययाः शानन्नादयः न ल-आदेशाः, कथं सोमं पवमानः, नडमाघ्नानः इति षष्ठी-प्रतिषेधः ? तृन् इति प्रत्याहार-निर्देशात् । क्व संनिविष्टानां प्रत्याहारः ? लटः शतृ-शानचाव् अप्रथमा-समानाधिकरणे (*३,२।१२४) इत्य् अतः प्रभृति आ तृनो नकारात् । द्विषः शतुर्वा वचनम् । चौरस्य द्विषन्, चौरं द्विषन् ॥ ताच्छीय-वयोवचन-शक्तिषु चानश्

pūṅo yajeś ca dhātoḥ śānan pratyayo bhavati / pavamānaḥ / yajamānaḥ / yadi pratyayāḥ śānannādayaḥ na la-ādeśāḥ, kathaṃ somaṃ pavamānaḥ, naḍamāghnānaḥ iti ṣaṣṭhī-pratiṣedhaḥ ? tṛn iti pratyāhāra-nirdeśāt / kva saṃniviṣṭānāṃ pratyāhāraḥ ? laṭaḥ śatṛ-śānacāv aprathamā-samānādhikaraṇe (*3,2.124) ity ataḥ prabhṛti ā tṛno nakārāt / dviṣaḥ śaturvā vacanam / caurasya dviṣan, cauraṃ dviṣan // tācchīya-vayovacana-śaktiṣu cānaś

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताच्छील्यं तत्स्वभावता । वयः शरीरावस्था यौवनादिः । शक्तिः सामर्थ्यम् । ताच्छील्यादिषु धातोः चानश् प्रत्ययो भवति । ताच्छील्ये तावत् - कतीह मुण्डयमानाः । कतीह भूषयमाणाः । वयोवचने - कतीह कवचं पर्यस्यमानाः । कतीह शिखण्डं वहमानाः । शक्तौ - कतीह निघ्नानाः । कतीह पचमानः ॥ इङ्-धार्योः शत्र-कृच्छ्रिणि

tācchīlyaṃ tatsvabhāvatā / vayaḥ śarīrāvasthā yauvanādiḥ / śaktiḥ sāmarthyam / tācchīlyādiṣu dhātoḥ cānaś pratyayo bhavati / tācchīlye tāvat - katīha muṇḍayamānāḥ / katīha bhūṣayamāṇāḥ / vayovacane - katīha kavacaṃ paryasyamānāḥ / katīha śikhaṇḍaṃ vahamānāḥ / śaktau - katīha nighnānāḥ / katīha pacamānaḥ // iṅ-dhāryoḥ śatra-kṛcchriṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इङो धारेश् च धात्वोः शतृप्रत्ययो भवति अकृच्छ्रिणि कर्तरि । अकृच्छ्रः सुखसाद्यो यसय् कर्तुर् धात्व्-अर्थः सो ऽकृच्छ्री । अधीयन् पारायणम् । धारयन्न्-उपनिषदम् । अकृच्छ्रिणि इति किम् ? कृच्छ्रेण अधीते । कृच्छ्रेण धरयति ॥ द्विषो ऽमित्रे

iṅo dhāreś ca dhātvoḥ śatṛpratyayo bhavati akṛcchriṇi kartari / akṛcchraḥ sukhasādyo yasay kartur dhātv-arthaḥ so 'kṛcchrī / adhīyan pārāyaṇam / dhārayann-upaniṣadam / akṛcchriṇi iti kim ? kṛcchreṇa adhīte / kṛcchreṇa dharayati // dviṣo 'mitre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुञो यज्ञसंयोगे

suño yajñasaṃyoge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञेन संयोगः यज्ञसंयोगः । यज्ञसंयुक्ते ऽभिषवे वर्तमानात् सुनोतेर् धातोः शतृ-प्रत्ययो भवति । सर्वे सुन्वन्तः । सर्वे यजमानाः सत्रिण उच्यन्ते । संयोग-ग्रहणं प्रधान-कर्तृ-प्रतिपत्त्य्-अर्थम् । याजकेसु मा भूत् । यज्ञसंयोगे इति किम् ? सुनोति सुराम् ॥ अर्हः प्रशंसायाम्

yajñena saṃyogaḥ yajñasaṃyogaḥ / yajñasaṃyukte 'bhiṣave vartamānāt sunoter dhātoḥ śatṛ-pratyayo bhavati / sarve sunvantaḥ / sarve yajamānāḥ satriṇa ucyante / saṃyoga-grahaṇaṃ pradhāna-kartṛ-pratipatty-artham / yājakesu mā bhūt / yajñasaṃyoge iti kim ? sunoti surām // arhaḥ praśaṃsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशंसा स्तुतिः । अर्हतेर् धातोः प्रशंसायां शतृ-प्रत्ययो भवति । अर्हन्निह भवान् विद्याम् । अर्हन्निह भवान् पूजाम् । प्रशंसायाम् इति किम् ? अर्हति चौरो वधम् ॥ आ क्वेः तच्छील-तद्धर्म-तत्साधुकारिषु

praśaṃsā stutiḥ / arhater dhātoḥ praśaṃsāyāṃ śatṛ-pratyayo bhavati / arhanniha bhavān vidyām / arhanniha bhavān pūjām / praśaṃsāyām iti kim ? arhati cauro vadham // ā kveḥ tacchīla-taddharma-tatsādhukāriṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्राज-भास-धुर्वि-द्युत-ऊर्जि-पॄ-जु-ग्रावस्तुवः क्विप् (*३,२।१७७) इति क्विपं वक्ष्यति । आ एतस्मात् क्विप् सं-शब्दाद् यानित ऊर्ध्वम्-अनुक्रमिष्यामस् तच्छीलादिषु कर्तृषु ते वेदितव्याः । अभिविधौ च अयम् आङ् । तेन क्विपो ऽप्य् अयम् अर्थ-निर्देशः । तदिति धात्व्-अर्थः शीलादि विशेषणत्वेन निर्दिश्यते । तच्छीलो यः स्वभावतः फल-निरपेक्षस् तत्र प्रवर्तते । तद्धर्मा तदाचारः, यः स्वधर्मे ममायमिति प्रवर्तते विनापि शीलेन । तत्साधुकरी यो धात्व्-अर्थं साधु करोति । उत्तरत्रैव+उदाहरिष्यामः ॥ तृन्

bhrāja-bhāsa-dhurvi-dyuta-ūrji-pṝ-ju-grāvastuvaḥ kvip (*3,2.177) iti kvipaṃ vakṣyati / ā etasmāt kvip saṃ-śabdād yānita ūrdhvam-anukramiṣyāmas tacchīlādiṣu kartṛṣu te veditavyāḥ / abhividhau ca ayam āṅ / tena kvipo 'py ayam artha-nirdeśaḥ / taditi dhātv-arthaḥ śīlādi viśeṣaṇatvena nirdiśyate / tacchīlo yaḥ svabhāvataḥ phala-nirapekṣas tatra pravartate / taddharmā tadācāraḥ, yaḥ svadharme mamāyamiti pravartate vināpi śīlena / tatsādhukarī yo dhātv-arthaṃ sādhu karoti / uttaratraiva+udāhariṣyāmaḥ // tṛn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्विषेर् देवतायाम् अकारश् च+उपधाया अनिट्त्वं च । त्वष्टा । क्षदेश् च नियुक्ते । क्षत्ता । क्वचिद् अधिकृत उच्यते । छन्दसि तृच् च । क्षतृभ्यः सङ्ग्रहीतृभ्यः । स्वरे विशेषः ॥ अलङ्-कृञ्-निराकृञ्-प्रजन-उत्पच-उत्पत-उन्मद-रुच्य्-अपत्रप-वृतु-वृधु-सह-चर इष्णुच्

tviṣer devatāyām akāraś ca+upadhāyā aniṭtvaṃ ca / tvaṣṭā / kṣadeś ca niyukte / kṣattā / kvacid adhikṛta ucyate / chandasi tṛc ca / kṣatṛbhyaḥ saṅgrahītṛbhyaḥ / svare viśeṣaḥ // alaṅ-kṛñ-nirākṛñ-prajana-utpaca-utpata-unmada-rucy-apatrapa-vṛtu-vṛdhu-saha-cara iṣṇuc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्-कृञ्-आदिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच् प्रत्ययो भवति । अलङ्करिष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजनिष्णुः । उत्पचिष्णुः । उत्पतिष्णुः । उन्मदिष्णुः । रोचिष्णुः । अपत्रपिष्णुः । वर्तिष्णुः । वर्धिष्णुः । सहिष्णुः । चरिष्णुः । अलङकृञो मण्डनार्थाद् युचः पूर्वविप्रतिषेधेनेष्णुज् वक्तव्यः । णेश् छन्दसि

alaṅ-kṛñ-ādibhyo dhātubhyaḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu iṣṇuc pratyayo bhavati / alaṅkariṣṇuḥ / nirākariṣṇuḥ / prajaniṣṇuḥ / utpaciṣṇuḥ / utpatiṣṇuḥ / unmadiṣṇuḥ / rociṣṇuḥ / apatrapiṣṇuḥ / vartiṣṇuḥ / vardhiṣṇuḥ / sahiṣṇuḥ / cariṣṇuḥ / alaṅakṛño maṇḍanārthād yucaḥ pūrvavipratiṣedheneṣṇuj vaktavyaḥ / ṇeś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ण्यन्ताद् धातोः छन्दसि विषये तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच् प्रत्ययो भवति । दृषदं धारयिष्णवः । वीरुधः पारयिष्णवः ॥ भुवश् च

ṇyantād dhātoḥ chandasi viṣaye tacchīlādiṣu kartṛṣu iṣṇuc pratyayo bhavati / dṛṣadaṃ dhārayiṣṇavaḥ / vīrudhaḥ pārayiṣṇavaḥ // bhuvaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतेर् धतोः छन्दसि विषये तच्छीलादिषु इष्णुच् प्रत्ययो भवति । भविष्णुः । योग-विभागः उत्तर-अर्थः । चकारो ऽनुक्त-समुच्चय-अर्थः । भ्राजिष्णुना लोहित-चन्दनेन ॥ ग्ला-जि-स्थश् च क्ष्नुः

bhavater dhatoḥ chandasi viṣaye tacchīlādiṣu iṣṇuc pratyayo bhavati / bhaviṣṇuḥ / yoga-vibhāgaḥ uttara-arthaḥ / cakāro 'nukta-samuccaya-arthaḥ / bhrājiṣṇunā lohita-candanena // glā-ji-sthaś ca kṣnuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्ष्तोर्गित्त्वान् न स्थ ईकारः कङितोरीत्वशासनात् । गुणाभावस्त्रिषु स्मार्यः श्र्युको ऽनिट्त्वं गकोरितोः ॥ दंशेश्छन्दस्य् उपसङ्ख्यानम् । दंक्ष्णवः पशवः । त्रसि-गृधि-धृषि-क्षिपेः क्नुः

kṣtorgittvān na stha īkāraḥ kaṅitorītvaśāsanāt / guṇābhāvastriṣu smāryaḥ śryuko 'niṭtvaṃ gakoritoḥ // daṃśeśchandasy upasaṅkhyānam / daṃkṣṇavaḥ paśavaḥ / trasi-gṛdhi-dhṛṣi-kṣipeḥ knuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रस्-आदिभ्यो धतुभ्यः तच्छीलादिषु क्नुः प्रत्ययो भवति । त्रस्नुः । गृध्नुः । धृष्णुः । क्षिप्नुः ॥ शम्-इत्य् अष्टाभ्यो घिनुण्

tras-ādibhyo dhatubhyaḥ tacchīlādiṣu knuḥ pratyayo bhavati / trasnuḥ / gṛdhnuḥ / dhṛṣṇuḥ / kṣipnuḥ // śam-ity aṣṭābhyo ghinuṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति शब्दः आद्य्-अर्थः । शमादिभ्यो धातुभ्यो ऽष्टाभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुण् प्रत्ययो भवति । शम उपशमे इत्य् अतः प्रभृति मदी हर्षे इत्य् एवम् अन्तः शमादिर् दिवाद्यन्तर्गणः । घकार उत्तरत्र कुत्व-अर्थः । उकार उच्चारण-अर्थः । णकारो वृद्ध्य्-अर्थः । शमी । तमी । दमी । श्रमी । भ्रमी । क्लमी । प्रमादी । उन्मादी । अष्टाभ्यः इति किम् ? असिता ॥ संपृच-अनुरुध-आङ्यम-आङ्यस-परिसृ-संसृज-परिदेवि-संज्वर-परिक्षिप-परिरट-परिवद-परिदह-परिमुह-दुष-द्विष-द्रुह-दुह-युज-आक्रीड-विविच-त्यज-रज-भज-अतिचर-अपचर-आमुष-अभ्याहनश् च

iti śabdaḥ ādy-arthaḥ / śamādibhyo dhātubhyo 'ṣṭābhyaḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu ghinuṇ pratyayo bhavati / śama upaśame ity ataḥ prabhṛti madī harṣe ity evam antaḥ śamādir divādyantargaṇaḥ / ghakāra uttaratra kutva-arthaḥ / ukāra uccāraṇa-arthaḥ / ṇakāro vṛddhy-arthaḥ / śamī / tamī / damī / śramī / bhramī / klamī / pramādī / unmādī / aṣṭābhyaḥ iti kim ? asitā // saṃpṛca-anurudha-āṅyama-āṅyasa-parisṛ-saṃsṛja-paridevi-saṃjvara-parikṣipa-pariraṭa-parivada-paridaha-parimuha-duṣa-dviṣa-druha-duha-yuja-ākrīḍa-vivica-tyaja-raja-bhaja-aticara-apacara-āmuṣa-abhyāhanaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घिनुण् अनुवर्तते । संपृचादिभ्यो धातुभ्यो घिनुण् भवति तच्छीलादिषु । पृची सम्पर्के इति रुधादिर् गृह्यते नत्वदादिर् लुग्-विकरणत्वात् । परिदेविर्भ्वादिर्गृह्यते देवृ देवने इति । क्षिप प्रेरणे दिवादिस्तुदादिश्च सामानेन गृह्यते । युज समाधौ दिवादिः, युजिर् योगे रुधादिः द्वयोर् अपि ग्रहणम् । रञ्ज रागे इत्य् अस्य निपातनाद् अनुनासिक-लोपः । संपर्की । अनुरोधी । आयामी । आयासी । परिसारी । संसर्गी । परिदेवी । संज्वारी । परिक्षेपी । परिराटी । परिवादी । परिदाही । परिमोही । दोषी । द्वेषी । द्रोही । दोही । योगी । आक्रीडी । विवेकी । त्यागी । रागी । भागी । अतिचारी । अपचारी । आमोषी । अभ्याघाती ॥ वौ कष-लस-कत्थ-स्रम्भः

ghinuṇ anuvartate / saṃpṛcādibhyo dhātubhyo ghinuṇ bhavati tacchīlādiṣu / pṛcī samparke iti rudhādir gṛhyate natvadādir lug-vikaraṇatvāt / paridevirbhvādirgṛhyate devṛ devane iti / kṣipa preraṇe divādistudādiśca sāmānena gṛhyate / yuja samādhau divādiḥ, yujir yoge rudhādiḥ dvayor api grahaṇam / rañja rāge ity asya nipātanād anunāsika-lopaḥ / saṃparkī / anurodhī / āyāmī / āyāsī / parisārī / saṃsargī / paridevī / saṃjvārī / parikṣepī / parirāṭī / parivādī / paridāhī / parimohī / doṣī / dveṣī / drohī / dohī / yogī / ākrīḍī / vivekī / tyāgī / rāgī / bhāgī / aticārī / apacārī / āmoṣī / abhyāghātī // vau kaṣa-lasa-kattha-srambhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपे च लषः

ape ca laṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लष कान्तौ, अस्माद् धातोः अप उपपदे, चकाराद् वौ च घिनुण् भवति । अपलाषी । विलाषी ॥ प्रे लप-सृ-द्रु-मथ-वद-वसः

laṣa kāntau, asmād dhātoḥ apa upapade, cakārād vau ca ghinuṇ bhavati / apalāṣī / vilāṣī // pre lapa-sṛ-dru-matha-vada-vasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रे उपपदे लपादिभ्यः घिनुण् भवति । प्र-लपी । प्रसारी । प्रद्रावी । प्रमाथी । प्रवादी । प्रवासी । वसः इति वस निवासे इत्य् अस्य ग्रहणं नाच्छादन-अर्थस्य, लुग्विकरणत्वात् ॥ निन्द-हिंस-क्लिश-खाद-विनाश-परिक्षिप-परिरट-परिवादि-व्याभाष-असूयो वुञ्

pre upapade lapādibhyaḥ ghinuṇ bhavati / pra-lapī / prasārī / pradrāvī / pramāthī / pravādī / pravāsī / vasaḥ iti vasa nivāse ity asya grahaṇaṃ nācchādana-arthasya, lugvikaraṇatvāt // ninda-hiṃsa-kliśa-khāda-vināśa-parikṣipa-pariraṭa-parivādi-vyābhāṣa-asūyo vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निन्द-आदिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु वुञ् प्रतयो भवति । पञ्चम्य्-अर्थे प्रथमा । क्लिश उपतापे, क्लिशू विबाधने । द्वयोर् अपि ग्रहणम् । निन्दकः । हिंसकः । क्लेशकः । खादकः । विनाशकः । परिक्षेपकः । परिराटकः । परिवादकः । व्याभाषकः । असूयकः । ण्वुलैव सिद्ध वुञ्-विधानं ज्ञापन-अर्थं, ताच्छीलिकेषु वा ऽसरूपन्यायेन तृजादयो न भवन्ति इति ॥ देवि-क्रशोश् च+उपसर्गे

ninda-ādibhyo dhātubhyaḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu vuñ pratayo bhavati / pañcamy-arthe prathamā / kliśa upatāpe, kliśū vibādhane / dvayor api grahaṇam / nindakaḥ / hiṃsakaḥ / kleśakaḥ / khādakaḥ / vināśakaḥ / parikṣepakaḥ / parirāṭakaḥ / parivādakaḥ / vyābhāṣakaḥ / asūyakaḥ / ṇvulaiva siddha vuñ-vidhānaṃ jñāpana-arthaṃ, tācchīlikeṣu vā 'sarūpanyāyena tṛjādayo na bhavanti iti // devi-kraśoś ca+upasarge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवयतेः क्रुशेश् च उपसर्गे उपपदे वुञ् पत्ययो भवति । आदेवकः । परिदेवकः । आक्रोशकः । परिक्रोशकः । उपसर्गे इति किम् ? देवयिता । क्रोष्टा ॥ चलन-शब्दार्थाद् अकर्मकाद् युच्

devayateḥ kruśeś ca upasarge upapade vuñ patyayo bhavati / ādevakaḥ / paridevakaḥ / ākrośakaḥ / parikrośakaḥ / upasarge iti kim ? devayitā / kroṣṭā // calana-śabdārthād akarmakād yuc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलन-अर्थेभ्यः शब्द-अर्थेभ्यश् च अकर्मकेभ्यो धातुभ्यस् तच्छीलादिषु कर्तृषु युच् प्रत्ययो भवति । चलनः । चोपनः । शब्द-अर्थभ्यः - शब्दनः । रवणः । अकर्मकात् इति किम् ? पठिता विद्याम् ॥ अनुदात्त-इतश् च हलादेः

calana-arthebhyaḥ śabda-arthebhyaś ca akarmakebhyo dhātubhyas tacchīlādiṣu kartṛṣu yuc pratyayo bhavati / calanaḥ / copanaḥ / śabda-arthabhyaḥ - śabdanaḥ / ravaṇaḥ / akarmakāt iti kim ? paṭhitā vidyām // anudātta-itaś ca halādeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जु-चङ्क्रम्य-दन्द्रम्य-सृ-गृधि-ज्वल-शुच-लष-पत-पदः

ju-caṅkramya-dandramya-sṛ-gṛdhi-jvala-śuca-laṣa-pata-padaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जु-प्रघृतिभ्यो धतुभ्यो युच् प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । जु इति सौत्रो धतुः । जवनः । चङ्क्रमणः । दन्द्रमणः । सरणः । गर्धनः । ज्वलनः । शोचनः । लषणः । पतनः । पदनः । चलनार्थानां पदेश् च ग्रहणं सकर्मक-अर्थम् इह । ज्ञापन-अर्थं च पदि-ग्रहणम् अन्ये वर्णयन्ति, ताच्छीलिकेषु मिथो वा+असरूप-विधिर् न अस्ति इति । तेन अलङ्कृञः तृन् न भवति अलङ्कर्ता इति । तथा हि पदेरुकञा विशेष-विहितेन सामान्य-विहितस्य युचो ऽसरूपत्वात् समावेशो भवेदेव, किम् अनेन विधानेन ? ज्ञापन-अर्थं पुनर् विधीयते । प्रायिकं च+एतद् ज्ञापकम् । क्वचित् समावेश इष्यत एव, गन्ता खेटं विकत्थनः ॥ क्रुध-मण्ड-अर्थेभ्यश् च

ju-praghṛtibhyo dhatubhyo yuc pratyayo bhavati tacchīlādiṣu kartṛṣu / ju iti sautro dhatuḥ / javanaḥ / caṅkramaṇaḥ / dandramaṇaḥ / saraṇaḥ / gardhanaḥ / jvalanaḥ / śocanaḥ / laṣaṇaḥ / patanaḥ / padanaḥ / calanārthānāṃ padeś ca grahaṇaṃ sakarmaka-artham iha / jñāpana-arthaṃ ca padi-grahaṇam anye varṇayanti, tācchīlikeṣu mitho vā+asarūpa-vidhir na asti iti / tena alaṅkṛñaḥ tṛn na bhavati alaṅkartā iti / tathā hi paderukañā viśeṣa-vihitena sāmānya-vihitasya yuco 'sarūpatvāt samāveśo bhavedeva, kim anena vidhānena ? jñāpana-arthaṃ punar vidhīyate / prāyikaṃ ca+etad jñāpakam / kvacit samāveśa iṣyata eva, gantā kheṭaṃ vikatthanaḥ // krudha-maṇḍa-arthebhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रुधकोपे, मडि भूषायाम् इत्य् एतद् अर्थेभ्यः च धतुभ्यो युच् प्रत्ययो भवति । क्रोधनः । रोषणः । मण्डनः । भूषणः ॥ न यः

krudhakope, maḍi bhūṣāyām ity etad arthebhyaḥ ca dhatubhyo yuc pratyayo bhavati / krodhanaḥ / roṣaṇaḥ / maṇḍanaḥ / bhūṣaṇaḥ // na yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यकारान्तात् धतोः युच् प्रत्ययो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते । क्नूयिता । क्ष्मायिता ॥ सूद-दीप-दीक्षश् च

yakārāntāt dhatoḥ yuc pratyayo na bhavati / pūrveṇa prāptaḥ pratiṣidhyate / knūyitā / kṣmāyitā // sūda-dīpa-dīkṣaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लष-पत-पद-स्था-भू-वृष-हन-कम-गम-शॄभ्य उकञ्

laṣa-pata-pada-sthā-bhū-vṛṣa-hana-kama-gama-śṝbhya ukañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लष-आदिभ्यो धातुभः तच्छीलादिषु कर्तृषु उकञ् प्रत्ययो भवति । उपलाषुकं वृषलसङ्गतम् । प्रपातुका गर्भा भवन्ति । उपपादुकं सत्त्वम् । उपस्थायुका एनं पशवो भवन्ति । प्रभावुकमन्नं भवति । प्रवर्षुकाः पर्जन्याः । आघातुकं पाकलिकस्य मूत्रम् । कामुका एनं स्त्रियो भवन्ति । आगामुकं वारान्सीं रक्ष आहुः । किंशारुकं तीक्ष्णमाहुः ॥ जल्प-भिक्ष-कुट्ट-लुण्ट-वृङः षाकन्

laṣa-ādibhyo dhātubhaḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu ukañ pratyayo bhavati / upalāṣukaṃ vṛṣalasaṅgatam / prapātukā garbhā bhavanti / upapādukaṃ sattvam / upasthāyukā enaṃ paśavo bhavanti / prabhāvukamannaṃ bhavati / pravarṣukāḥ parjanyāḥ / āghātukaṃ pākalikasya mūtram / kāmukā enaṃ striyo bhavanti / āgāmukaṃ vārānsīṃ rakṣa āhuḥ / kiṃśārukaṃ tīkṣṇamāhuḥ // jalpa-bhikṣa-kuṭṭa-luṇṭa-vṛṅaḥ ṣākan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जल्प-आदिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु षाकन् प्रत्ययो भवति । षकारो ङीषर्थः । जल्पाकः । भिक्षाकः । कुट्टाकः । लुण्टाकः । वराकः । वराकी ॥ प्रजोर् इनिः

jalpa-ādibhyo dhātubhyaḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu ṣākan pratyayo bhavati / ṣakāro ṅīṣarthaḥ / jalpākaḥ / bhikṣākaḥ / kuṭṭākaḥ / luṇṭākaḥ / varākaḥ / varākī // prajor iniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्र-पूर्वाज् जवतेः तच्छीलादिषु कर्तृषु इनिः प्रत्ययो भवति । प्रजवी, प्रजविनौ ॥ जि-दृ-क्षि-विश्रि-इण्-वम-अव्यथ-अभ्यम-परिभू-प्रसूभ्यश् च

pra-pūrvāj javateḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu iniḥ pratyayo bhavati / prajavī, prajavinau // ji-dṛ-kṣi-viśri-iṇ-vama-avyatha-abhyama-paribhū-prasūbhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जि जये । दृङ् आदरे । क्षि क्षये, क्षि निवासगत्योः इति द्वयोर् अपि ग्रहणम् । प्रसू इति षू प्रेरणे इत्य् असय् ग्रहणम् । जिप्रभृतिभ्यो धातुभ्यः इनिः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । जयी । दरी । क्षयी । विश्रयी । अत्ययी । वमी । अव्यथी । अभ्यमी । परिभवी । प्रसवी ॥ स्पृहि-गृहि-पति-दयि-निद्रा-दन्द्रा-श्रद्धाभ्य आलुच्

ji jaye / dṛṅ ādare / kṣi kṣaye, kṣi nivāsagatyoḥ iti dvayor api grahaṇam / prasū iti ṣū preraṇe ity asay grahaṇam / jiprabhṛtibhyo dhātubhyaḥ iniḥ pratyayo bhavati tacchīlādiṣu kartṛṣu / jayī / darī / kṣayī / viśrayī / atyayī / vamī / avyathī / abhyamī / paribhavī / prasavī // spṛhi-gṛhi-pati-dayi-nidrā-dandrā-śraddhābhya āluc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दा-धेट्-सि-शद-सदो रुः

dā-dheṭ-si-śada-sado ruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दा धेट् सि शद सद इत्य् एतेभ्यः रुः प्रत्ययो भवति । दरुः । धारुर्वत्सो मातरम् न ल-उक-अव्यय-निष्ठा-खलर्थ-तृनाम् (*२,३।६९) इति उकारप्रश्लेषात् षष्ठी न भवति । सेरुः । शद्रुः । सद्रुः ॥ सृ-घस्य्-अदः क्मरच्

dā dheṭ si śada sada ity etebhyaḥ ruḥ pratyayo bhavati / daruḥ / dhārurvatso mātaram na la-uka-avyaya-niṣṭhā-khalartha-tṛnām (*2,3.69) iti ukārapraśleṣāt ṣaṣṭhī na bhavati / seruḥ / śadruḥ / sadruḥ // sṛ-ghasy-adaḥ kmarac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृ घसि अद इत्य् एतेभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु क्मरच् प्रत्ययो भवति । सृमरः । घस्मरः । अद्मरः ॥ भञ्ज-भास-मिदो घुरच्

sṛ ghasi ada ity etebhyo dhātubhyaḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu kmarac pratyayo bhavati / sṛmaraḥ / ghasmaraḥ / admaraḥ // bhañja-bhāsa-mido ghurac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भञ्ज भास मिद इत्य् एतेभ्यो घुरच् प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु भङ्गुरं काष्ठम् । घित्वात कुत्वम् । भासुरं ज्योतिः । मेदुरः पशुः । भञ्जेः कर्मकर्तरि प्रत्ययः स्वभावात् ॥ विदि-भिदि-च्छिदेः कुरच्

bhañja bhāsa mida ity etebhyo ghurac pratyayo bhavati tacchīlādiṣu kartṛṣu bhaṅguraṃ kāṣṭham / ghitvāta kutvam / bhāsuraṃ jyotiḥ / meduraḥ paśuḥ / bhañjeḥ karmakartari pratyayaḥ svabhāvāt // vidi-bhidi-cchideḥ kurac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञान-अर्थस्य विदेः ग्रहणं न लाभाद्य्-अर्थस्य, स्वभावात् । विदादिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु कुरच् प्रत्ययो भवति । विदुरः पण्डितः । भिदुरं काष्ठम् । छिदुरा रज्जुः । भिदिच्छिद्योः कर्मकर्तरि प्रयोगः । व्यधेः सम्प्रसारणं कुरच् च वक्तव्यः । विधुरः ॥ इण्-नश्-जि-सर्तिभ्यः क्वरप्

jñāna-arthasya videḥ grahaṇaṃ na lābhādy-arthasya, svabhāvāt / vidādibhyo dhātubhyaḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu kurac pratyayo bhavati / viduraḥ paṇḍitaḥ / bhiduraṃ kāṣṭham / chidurā rajjuḥ / bhidicchidyoḥ karmakartari prayogaḥ / vyadheḥ samprasāraṇaṃ kurac ca vaktavyaḥ / vidhuraḥ // iṇ-naś-ji-sartibhyaḥ kvarap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वरश् च

gatvaraś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वरः इति निपात्यते । गमेर् अनुनासिकलोपः क्वरप् प्रत्ययश् च । गत्वरः । गत्वरी ॥ जागुर् ऊकः

gatvaraḥ iti nipātyate / gamer anunāsikalopaḥ kvarap pratyayaś ca / gatvaraḥ / gatvarī // jāgur ūkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जागर्तेः ऊकः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । जागरूकः ॥ यज-जप-दशां यङः

jāgarteḥ ūkaḥ pratyayo bhavati tacchīlādiṣu kartṛṣu / jāgarūkaḥ // yaja-japa-daśāṃ yaṅaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजादीनां यङन्तानाम् ऊकः प्रत्ययो भवति तच्छीलादिषु कर्तृषु । यायजूकः । जञ्जपूकः । दन्दशूकः ॥ नमि-कम्पि-स्म्य्-अजस-कम-हिंस-दीपो रः

yajādīnāṃ yaṅantānām ūkaḥ pratyayo bhavati tacchīlādiṣu kartṛṣu / yāyajūkaḥ / jañjapūkaḥ / dandaśūkaḥ // nami-kampi-smy-ajasa-kama-hiṃsa-dīpo raḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नम्यादिभ्यः धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु रः प्रत्ययो भवति । नम्रं काष्ठम् । कम्प्रा शाखा । स्मेरं मुखम् । अजस्रं जुहोति । हिंस्रं रक्षः । दीप्रं काष्ठम् । अजस्रम् इति जसु मोक्षणे नञ्पूर्वो रप्रत्ययान्तः क्रयासातत्ये वर्तते ॥ सन्-आशंस-भिक्ष उः

namyādibhyaḥ dhātubhyaḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu raḥ pratyayo bhavati / namraṃ kāṣṭham / kamprā śākhā / smeraṃ mukham / ajasraṃ juhoti / hiṃsraṃ rakṣaḥ / dīpraṃ kāṣṭham / ajasram iti jasu mokṣaṇe nañpūrvo rapratyayāntaḥ krayāsātatye vartate // san-āśaṃsa-bhikṣa uḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन् इति सन्प्रत्ययान्तो गृह्यते न सनिर्धातुः, अनभिधानात् व्याप्तिन्यायाद् वा । सन्नन्तेभ्यो धातुभ्यः आशंसेर् भिक्षेश् च तच्छीलादिषु कर्तृषु उः प्रत्ययो भवति । चिकीर्षुः । जिहीर्षुः । आशंसुः । भिक्षुः । आङः शसि इच्छायाम् इत्य् अस्य ग्रहणं, न शंषेः स्तुत्य्-अर्थस्य ॥ विन्दुर् इच्छुः

san iti sanpratyayānto gṛhyate na sanirdhātuḥ, anabhidhānāt vyāptinyāyād vā / sannantebhyo dhātubhyaḥ āśaṃser bhikṣeś ca tacchīlādiṣu kartṛṣu uḥ pratyayo bhavati / cikīrṣuḥ / jihīrṣuḥ / āśaṃsuḥ / bhikṣuḥ / āṅaḥ śasi icchāyām ity asya grahaṇaṃ, na śaṃṣeḥ stuty-arthasya // vindur icchuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदेर् नुम्-आगमः, इषेः छत्वम् उकारश् च प्रत्ययो निपात्यते तच्छीलादिषु कर्तृषु । वेदनशीलो विन्दुः । एषणशील इच्छुः ॥ क्याच् छन्दसि

vider num-āgamaḥ, iṣeḥ chatvam ukāraś ca pratyayo nipātyate tacchīlādiṣu kartṛṣu / vedanaśīlo vinduḥ / eṣaṇaśīla icchuḥ // kyāc chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्-ऋ-गम-हन-जनः कि-किनौ लिट् च

ād-ṛ-gama-hana-janaḥ ki-kinau liṭ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ-कारान्तेभ्यः ऋ-वर्णान्तेभ्यः गम हन जन इत्य् एतेभ्यश् च छन्दसि विषये तच्छीलादिषु कि-किनौ प्रतयौ भवतः । लिङ्वच् च तौ भवतः । आत् इति तकारो मुख-सुख-अर्थः, न त्वयं अपरः, मा भूत्ताद् अपि परः तपरः इति ऋकारे तत्काल-ग्रहणम् । पपिः सोमं ददिर्गाः । ददथुः मित्रावरुणा ततुरिम् मित्रावरुणौ ततुरिः । दूरे ह्य् अध्वा जगुरिः । जग्मिर्युवा । जघ्निर्वृत्र । जज्ञि बिजम् । अथ किमर्थं कित्त्वम्, यावता असंयोगाल् लिट् कित् (*१,२।५) इति कित्त्वं सिद्धम् एव ? ऋच्छत्य्-ऋ-ऋताम् (*७,४।११) इति लिटि गुणः प्रतिषेध-विषय आरभ्यते, तस्य अपि बाधन-अर्थं कित्त्वम् । कि-किनाव् उत्सर्गश् छन्दसि सदादिभ्यो दर्शनात् । सेदिः । नेमिः । भाषायां धञ्कृञ्सृजनिगमिनमिभ्यः कि-किनौ वक्तव्यौ । दिधिः । चक्रिः । सस्त्रिः । जज्ञिः । जग्मिः । नेमिः । सहिवहिचलिपतिभ्यो यङ्-अन्तेभ्यः कि-किनौ वक्तव्यौ । दीर्घो ऽकितः (*७,४।८३) सासहिः । वावहिः । चाचलिः । पापतिः ॥ स्वपितृषोर्नजिङ्

ā-kārāntebhyaḥ ṛ-varṇāntebhyaḥ gama hana jana ity etebhyaś ca chandasi viṣaye tacchīlādiṣu ki-kinau pratayau bhavataḥ / liṅvac ca tau bhavataḥ / āt iti takāro mukha-sukha-arthaḥ, na tvayaṃ aparaḥ, mā bhūttād api paraḥ taparaḥ iti ṛkāre tatkāla-grahaṇam / papiḥ somaṃ dadirgāḥ / dadathuḥ mitrāvaruṇā taturim mitrāvaruṇau taturiḥ / dūre hy adhvā jaguriḥ / jagmiryuvā / jaghnirvṛtra / jajñi bijam / atha kimarthaṃ kittvam, yāvatā asaṃyogāl liṭ kit (*1,2.5) iti kittvaṃ siddham eva ? ṛcchaty-ṛ-ṛtām (*7,4.11) iti liṭi guṇaḥ pratiṣedha-viṣaya ārabhyate, tasya api bādhana-arthaṃ kittvam / ki-kināv utsargaś chandasi sadādibhyo darśanāt / sediḥ / nemiḥ / bhāṣāyāṃ dhañkṛñsṛjanigaminamibhyaḥ ki-kinau vaktavyau / didhiḥ / cakriḥ / sastriḥ / jajñiḥ / jagmiḥ / nemiḥ / sahivahicalipatibhyo yaṅ-antebhyaḥ ki-kinau vaktavyau / dīrgho 'kitaḥ (*7,4.83) sāsahiḥ / vāvahiḥ / cācaliḥ / pāpatiḥ // svapitṛṣornajiṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि इति निवृत्तम् । स्वपेः तृषेश् च तच्छीलादिषु कर्तृषु निजिङ् प्रत्ययो भवति । स्वप्नक् । तृष्णक् । धृषेश्चेति वक्तव्यम् । धृष्णक् ॥ शॄ-वन्द्योर् आरुः

chandasi iti nivṛttam / svapeḥ tṛṣeś ca tacchīlādiṣu kartṛṣu nijiṅ pratyayo bhavati / svapnak / tṛṣṇak / dhṛṣeśceti vaktavyam / dhṛṣṇak // śṝ-vandyor āruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भियः क्रु-क्लुकनौ

bhiyaḥ kru-klukanau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ञिभी भये, अस्माद् धातोः तच्छीलादिषु कर्तृषु क्रु-क्लुकनौ प्रत्ययु भवाः । भीरुः, भीलुकः । क्रुकन्न् अपि वक्तव्यः । भीरुकः ॥ स्था-ईश-भास-पिस-कसो वरच्

ñibhī bhaye, asmād dhātoḥ tacchīlādiṣu kartṛṣu kru-klukanau pratyayu bhavāḥ / bhīruḥ, bhīlukaḥ / krukann api vaktavyaḥ / bhīrukaḥ // sthā-īśa-bhāsa-pisa-kaso varac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ष्ठा गति-निवृत्तौ, ईश ऐश्वर्ये, भासृ दीप्तौ, पिसृ पेसृ गतौ, कस गतौ, एतेभ्यस् तच्छीलादिषु कर्तृषु वरच् प्रत्ययो भवति । स्थावरः । ईश्वरः । भास्वरः । पेस्वरः । विकस्वरः ॥ यश् च यङः

ṣṭhā gati-nivṛttau, īśa aiśvarye, bhāsṛ dīptau, pisṛ pesṛ gatau, kasa gatau, etebhyas tacchīlādiṣu kartṛṣu varac pratyayo bhavati / sthāvaraḥ / īśvaraḥ / bhāsvaraḥ / pesvaraḥ / vikasvaraḥ // yaś ca yaṅaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या प्रापने, अस्माद् यङन्तात् तच्छीलादिषु कर्तृषु वरच् प्रत्ययो हवति । यायावरः ॥ भ्राज-भास-धुर्वि-द्युत-उर्जि-पॄ-जुग्रावस्तुवः क्विप्

yā prāpane, asmād yaṅantāt tacchīlādiṣu kartṛṣu varac pratyayo havati / yāyāvaraḥ // bhrāja-bhāsa-dhurvi-dyuta-urji-pṝ-jugrāvastuvaḥ kvip

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्राजादिभ्यः धातुभ्यस् तच्छीलादिषु कर्तृषु क्विप् प्रत्ययो भवति । विभ्राट्, विभ्राजौ, विभ्राजः । भाः, भासौ, भसः । धूः, धुरौ, धुरः । विद्युत्, विद्युतौ, विद्युतः । ऊर्क्, ऊर्जौ, ऊर्जः । पूः, पुरौ, पुरः । जवतेर् दीर्घश् च निपात्यते । जूः जुवौ, जुवः । ग्रावस्तुत्, ग्रावस्तुतौ, ग्रावस्तुतः । किमर्थम् इदम् उच्यते, यावता अन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्ते (*३,२।७५), क्विप् च (*३,२।७६) इति क्विप् सिद्ध एव ? ताच्छीलिकैर् बाध्यते । वा ऽसरूपविधिर् न अस्ति इत्य् उक्तम् । अथ तु प्रायिकम् एतत् । ततस् तस्य+एव अयं प्रप्ञ्चः ॥ अन्येभ्यो ऽपि दृश्यते

bhrājādibhyaḥ dhātubhyas tacchīlādiṣu kartṛṣu kvip pratyayo bhavati / vibhrāṭ, vibhrājau, vibhrājaḥ / bhāḥ, bhāsau, bhasaḥ / dhūḥ, dhurau, dhuraḥ / vidyut, vidyutau, vidyutaḥ / ūrk, ūrjau, ūrjaḥ / pūḥ, purau, puraḥ / javater dīrghaś ca nipātyate / jūḥ juvau, juvaḥ / grāvastut, grāvastutau, grāvastutaḥ / kimartham idam ucyate, yāvatā anyebhyo 'pi dṛśyante (*3,2.75), kvip ca (*3,2.76) iti kvip siddha eva ? tācchīlikair bādhyate / vā 'sarūpavidhir na asti ity uktam / atha tu prāyikam etat / tatas tasya+eva ayaṃ prapñcaḥ // anyebhyo 'pi dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दॄ भ्ये इत्य् अस्य ह्रस्वश् च द्वे च । ददृत् । ध्यायतेः सम्प्रसारणं च । धीः ॥ भुवः सञ्ज्ञा-अन्तरयोः

dṝ bhye ity asya hrasvaś ca dve ca / dadṛt / dhyāyateḥ samprasāraṇaṃ ca / dhīḥ // bhuvaḥ sañjñā-antarayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतेर् धातोः सञ्ज्ञायाम् अन्तरे च गम्यमाने क्विप् प्रत्ययो भव्ति । विभूर्नाम् कश् चित् । अन्तरे प्रतिभूः । धनिकाधमर्णयोर् अन्तरे यस् तिष्ठति स प्रतिभूर् उच्यते ॥ वि-प्र-सम्भ्यो ड्व्-असञ्ज्ञायाम्

bhavater dhātoḥ sañjñāyām antare ca gamyamāne kvip pratyayo bhavti / vibhūrnām kaś cit / antare pratibhūḥ / dhanikādhamarṇayor antare yas tiṣṭhati sa pratibhūr ucyate // vi-pra-sambhyo ḍv-asañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुवः इति वर्तते । वि प्र सम् इत्य् एवं पूर्वाद् भवतेर् धातोः डु-प्रतयो भवति, न चेत् सञ्ज्ञा गम्यते । विभुः सर्वगतः । प्रभुः स्वामी । सम्भुः जनिता । असञ्ज्ञायाम् इति किम् ? विभूर्नाम कश्चित् । डु-प्रकरणे मितद्र्वादिभ्य उपसङ्ख्यनम् । मितं द्रवति मितद्रुः । शम्भुः ॥ धः करम्णि ष्ट्रन्

bhuvaḥ iti vartate / vi pra sam ity evaṃ pūrvād bhavater dhātoḥ ḍu-pratayo bhavati, na cet sañjñā gamyate / vibhuḥ sarvagataḥ / prabhuḥ svāmī / sambhuḥ janitā / asañjñāyām iti kim ? vibhūrnāma kaścit / ḍu-prakaraṇe mitadrvādibhya upasaṅkhyanam / mitaṃ dravati mitadruḥ / śambhuḥ // dhaḥ karamṇi ṣṭran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धयतेर् दधातेश् च कर्मणि कारके ष्ट्रन् प्रत्ययः भवति । षकारो डीषर्थः । धयन्ति तां दधति वा भैषज्यार्थम् इति धात्री । स्तनदायिनी आमलकी च उच्यते ॥ दाम्-नी-शस-यु-युज-स्तु-तुद-सि-सिच-मिह-पत-दश-नहः करणे

dhayater dadhāteś ca karmaṇi kārake ṣṭran pratyayaḥ bhavati / ṣakāro ḍīṣarthaḥ / dhayanti tāṃ dadhati vā bhaiṣajyārtham iti dhātrī / stanadāyinī āmalakī ca ucyate // dām-nī-śasa-yu-yuja-stu-tuda-si-sica-miha-pata-daśa-nahaḥ karaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हल-सूकरयोः पुवः

hala-sūkarayoḥ puvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पू इति पूङ्पूञोः सामान्येन ग्रहणम् । अस्माद् धातोः करणे कारके ष्ट्रन् प्रत्ययो भवति, तच्चेत् करणं हल,सूकरयोर् अवयवो भवति । हलस्य पोत्रम् । सूकरस्य पोत्रम् । मुखम् । उच्यते ॥ अर्ति-लू-धू-सू-खन-सह-चर इत्रः

pū iti pūṅpūñoḥ sāmānyena grahaṇam / asmād dhātoḥ karaṇe kārake ṣṭran pratyayo bhavati, taccet karaṇaṃ hala,sūkarayor avayavo bhavati / halasya potram / sūkarasya potram / mukham / ucyate // arti-lū-dhū-sū-khana-saha-cara itraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋ गत्रौ, लूञ् छेदने, धू विधूनने, षू प्रेरणे, खनु अवदारने, षह मर्षणे, चर गतिभक्षणयोः, एतेभ्यो धातुभ्यः करणे कारके इत्रः पत्ययो भवति । अरित्रम् । अवित्रम् । धवित्रम् । सवित्रम् । खनित्रम् । सहित्रम् । चरित्रम् ॥ पुवः सञ्ज्ञायाम्

ṛ gatrau, lūñ chedane, dhū vidhūnane, ṣū preraṇe, khanu avadārane, ṣaha marṣaṇe, cara gatibhakṣaṇayoḥ, etebhyo dhātubhyaḥ karaṇe kārake itraḥ patyayo bhavati / aritram / avitram / dhavitram / savitram / khanitram / sahitram / caritram // puvaḥ sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूङ्-पूञोः सामान्येन ग्रहणम् । पवतेर् धतोः करणे कारके इत्र-प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत् सञ्ज्ञा गम्यते । दर्भः पवित्रम् । बर्हिष्पवित्रम् ॥ कर्तरि चर्षिदेवतयोः

pūṅ-pūñoḥ sāmānyena grahaṇam / pavater dhatoḥ karaṇe kārake itra-pratyayo bhavati, samudāyena cet sañjñā gamyate / darbhaḥ pavitram / barhiṣpavitram // kartari carṣidevatayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुवः इति वर्तते । पुवः करने कर्तरि च इत्र-प्रत्ययो भवति । ऋषिदेवतयोः यथासङ्ख्यं सम्बन्धः । ऋषौ करणे, देवतायां कर्तरि । पूयते अनेन इति पवित्रो ऽयम् ऋषिः । देवतायाम् - अग्निः पवित्रं स मा पुनातु । वायुः सोमः सूर्य इन्द्रः पवित्रं ते मा पुनन्तु ॥ ञीतः क्तः

puvaḥ iti vartate / puvaḥ karane kartari ca itra-pratyayo bhavati / ṛṣidevatayoḥ yathāsaṅkhyaṃ sambandhaḥ / ṛṣau karaṇe, devatāyāṃ kartari / pūyate anena iti pavitro 'yam ṛṣiḥ / devatāyām - agniḥ pavitraṃ sa mā punātu / vāyuḥ somaḥ sūrya indraḥ pavitraṃ te mā punantu // ñītaḥ ktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मति-बुद्धि-पूजा-अर्थेभ्यश् च

mati-buddhi-pūjā-arthebhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.