वनस्पतीन् वा उग्रो देव उदौषत् तं शम्या अध्यशमयंस् तञ् शम्याः शमीत्वं यञ् शमीशाखया वत्सान् अपाकरोति शान्त्यै पर्णवती कार्या पशूनां वा एतद् रूपं पशुमान् भवति यद् अपर्णा स्याद् दण्डस्य तद् रूपं वज्रो दण्डो वज्रेण पशून् अभिप्रवर्तयेत् तृतीयस्यां वै दिवि सोम आसीत् तं गायत्री श्येनो भूत्वाहरत् तस्य पर्णम् अछिद्यत ततः पर्णो ऽजायत तत् पर्णस्य प्रणत्वं तस्मात् सर्वे ऽन्ये वनस्पतयः पर्णिनो ऽथैष पर्ण उच्यते यत् पर्णशाखया वत्सान् अपाकरोति तम् एव सोमम् अवरुन्द्धे देवा वै ब्रह्मन् समवदन्त तत् पर्ण उपाशृणोत् सुश्रवा वै नामैष न बधिरो भवति य एवं वेद ब्रह्म वै पर्णो यत् पर्णशाखया प्रार्पयति ब्रह्मणैवैनाः प्रार्पयतीषे त्वेतीषम् ऊर्जं यज्ञे च यज्ञपतौ चाधाद् वायवः स्थेति वायुर् वा अन्तरिक्षस्याध्यक्षो ऽन्तरिक्षदेवत्याः पशवो वायुर् एवैनान् अन्तरिक्षाय परिददाति प्र वा एनान् एतद् आकरोति यद् वायवः स्थेत्य् आहारण्यस्येव हि वायुर् देवो वः सविता प्रार्पयत्व् इति सवितृप्रसूत एवैनाः प्रार्पयति श्रेष्ठतमाय कर्मणा इति यज्ञो वै श्रेष्ठतमो यज्ञायैवैनाः प्रार्पयत्य् आप्यायध्वम् अघ्न्या देवेभ्या इति वत्सेभ्यश् च वा एता मनुष्येभ्यश् च पुराप्यायन्ते ऽथैतर्हि देवेभ्य एवैना आप्याययति मा वः स्तेन ईशत माघशंसा इत्य् आशिषम् एवाशास्ते ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्वीर् इति प्रैव जनयति ॥ ब्रह्मन् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: ब्रह्म। शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः ॥ इति पुनात्य् एवैनाः ॥ रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्तु ॥ इति रुद्राद् एवैनास् त्रायन्ते ॥ पूषा वः परस्पा अदितिः प्रेत्वरीया इन्द्रो वो ऽध्यक्षो ऽनष्टाः पुनर् एत ॥ इति त्रयो वा इमे लोका एभ्य एवैना लोकेभ्यः पुनर् आवर्तयति यजमानस्य पशून् पाहीति यजमानस्यैव पशूनां गोपीथायाहिंसायै ॥ प्रतीचीं शाखाम् उपगूहति तस्माद् ग्राम्याः पशवः सायम् अरण्याद् ग्रामम् आयन्ति प्रत्यञ्च एनं पशवो भवन्ति य एवं वेद
vanaspatīn vā ugro deva udauṣat taṃ śamyā adhyaśamayaṃs tañ śamyāḥ śamītvaṃ yañ śamīśākhayā vatsān apākaroti śāntyai parṇavatī kāryā paśūnāṃ vā etad rūpaṃ paśumān bhavati yad aparṇā syād daṇḍasya tad rūpaṃ vajro daṇḍo vajreṇa paśūn abhipravartayet tṛtīyasyāṃ vai divi soma āsīt taṃ gāyatrī śyeno bhūtvāharat tasya parṇam achidyata tataḥ parṇo 'jāyata tat parṇasya praṇatvaṃ tasmāt sarve 'nye vanaspatayaḥ parṇino 'thaiṣa parṇa ucyate yat parṇaśākhayā vatsān apākaroti tam eva somam avarunddhe devā vai brahman samavadanta tat parṇa upāśṛṇot suśravā vai nāmaiṣa na badhiro bhavati ya evaṃ veda brahma vai parṇo yat parṇaśākhayā prārpayati brahmaṇaivaināḥ prārpayatīṣe tvetīṣam ūrjaṃ yajñe ca yajñapatau cādhād vāyavaḥ stheti vāyur vā antarikṣasyādhyakṣo 'ntarikṣadevatyāḥ paśavo vāyur evainān antarikṣāya paridadāti pra vā enān etad ākaroti yad vāyavaḥ sthety āhāraṇyasyeva hi vāyur devo vaḥ savitā prārpayatv iti savitṛprasūta evaināḥ prārpayati śreṣṭhatamāya karmaṇā iti yajño vai śreṣṭhatamo yajñāyaivaināḥ prārpayaty āpyāyadhvam aghnyā devebhyā iti vatsebhyaś ca vā etā manuṣyebhyaś ca purāpyāyante 'thaitarhi devebhya evainā āpyāyayati mā vaḥ stena īśata māghaśaṃsā ity āśiṣam evāśāste dhruvā asmin gopatau syāta bahvīr iti praiva janayati // brahman : FN emended. Ed.: brahma. śuddhā apaḥ suprapāṇe pibantīḥ // iti punāty evaināḥ // rudrasya hetiḥ pari vo vṛṇaktu // iti rudrād evainās trāyante // pūṣā vaḥ paraspā aditiḥ pretvarīyā indro vo 'dhyakṣo 'naṣṭāḥ punar eta // iti trayo vā ime lokā ebhya evainā lokebhyaḥ punar āvartayati yajamānasya paśūn pāhīti yajamānasyaiva paśūnāṃ gopīthāyāhiṃsāyai // pratīcīṃ śākhām upagūhati tasmād grāmyāḥ paśavaḥ sāyam araṇyād grāmam āyanti pratyañca enaṃ paśavo bhavanti ya evaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवेभ्यो जुष्टम् इह बर्हिर् आसदे ॥ इति देवेभ्य एवैनं जुष्टं करोति देवानां परिषूतम् असीति यद् वा इदं किंच तद् देवानां परिषूतं यथा श्रेयसे प्रोच्य कर्म करोत्य् एवं वा एतद् देवेभ्यः प्रोच्य बर्हिर् दाति यावत् परिदिशति तत् सर्वं दाति यत् तत् सर्वं न दाति यज्ञस्य तद् अतिरेचयति यद् वै यज्ञस्यातिरिच्यते भ्रातृव्यं तेन वर्धयत्य् एकं स्तम्बं परिदिशति तं सर्वं दाति यज्ञस्यानतिरेचाय विष्णोः स्तुप इति विष्णोर् वै स्तुपो ऽछिद्यत स पृथिवीं प्राविशद् यत् प्रथमं नोत्सृजेद् आर्तिम् आर्छेद् देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां बर्हिर् देवसदनं दामीति सवितृप्रसूत एवैनद् देवताभिर् दाति ॥ माधो मोपरि परुस्त ऋध्यासम् ॥ इत्य् ओषधीनाम् अहिंषायै ॥ आछेत्ता ते मार्षम् ॥ इति यावद्यावद् एवम् अविद्वान् अध्वर्युर् बर्हिर् दाति तावद् अस्यात्मनो मीयते नास्यात्मनो मीयते य एवं वेदातस् त्वं ब्र्हिः शतवल्शं विरोहेत्य् ओषधीष्व् एव भूमानं दधाति सहस्रवल्शा वि वयं रुहेमेत्य् आशिषम् एवाशास्ते ऽदित्या रास्नासीतीयं वा अदितिर् अस्या एवैनद् रास्नां करोतीन्द्राण्याः संनहनम् इतीन्द्राणी वा अग्रे देवतानां समनह्यता ऋद्धिकामा सार्ध्नोद् ऋद्ध्यय् ऋध्नोति य एवं वेद बर्हिः संनह्यति प्रजा वै बर्हिः प्रजानां संतत्यै प्रजानाम् अपरावापाय तस्मात् स्नाव्ना प्रजाः संतताः पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्व् इति पुष्टिर् वै पूषा पुष्टिं यजमाने दधाति स ते मा स्थाद् इति यजमानस्याहिंसायै ॥ सहस्रवल्शा : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: सहस्रवलिशा। च्फ़्। म्स्।१।१।२:२।१। आपस् त्वाम् अश्विनौ त्वाम् ऋषयः सप्त मामृजुः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिर् उषसां केतुम् आरभे ॥ इति अश्विनौ वै देवानां भिषजौ ता एनद् भिषज्यत इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्याम् उद्यछा इतीन्द्रस्यैवैनद् बाहुभ्याम् उद्यछते बृहस्पतेर् मूर्ध्नाहरामीति ब्रह्म वै बृहस्पतिर् ब्रह्मणैवैनद् धरत्य् उर्व् अन्तरिक्षम् इति समिष्ठ्या एवादित्यास् त्वा पृष्ठे सादयामीतीयं वा अदितिर् अस्याम् एवैनद् असीषदत् ॥ बर्हिर् असि देवंगमम् ॥ इत्य् आसन्नम् अभिमन्त्रयते बहु वा एतस्य पूर्वेद्युर् आह्रियमाणस्येह चेह च स्कन्दत्य् अस्कन्नम् एनद् देवताभ्यः संप्रादाद् यजमानस्याहिंसायै
devebhyo juṣṭam iha barhir āsade // iti devebhya evainaṃ juṣṭaṃ karoti devānāṃ pariṣūtam asīti yad vā idaṃ kiṃca tad devānāṃ pariṣūtaṃ yathā śreyase procya karma karoty evaṃ vā etad devebhyaḥ procya barhir dāti yāvat paridiśati tat sarvaṃ dāti yat tat sarvaṃ na dāti yajñasya tad atirecayati yad vai yajñasyātiricyate bhrātṛvyaṃ tena vardhayaty ekaṃ stambaṃ paridiśati taṃ sarvaṃ dāti yajñasyānatirecāya viṣṇoḥ stupa iti viṣṇor vai stupo 'chidyata sa pṛthivīṃ prāviśad yat prathamaṃ notsṛjed ārtim ārched devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ barhir devasadanaṃ dāmīti savitṛprasūta evainad devatābhir dāti // mādho mopari parusta ṛdhyāsam // ity oṣadhīnām ahiṃṣāyai // āchettā te mārṣam // iti yāvadyāvad evam avidvān adhvaryur barhir dāti tāvad asyātmano mīyate nāsyātmano mīyate ya evaṃ vedātas tvaṃ brhiḥ śatavalśaṃ virohety oṣadhīṣv eva bhūmānaṃ dadhāti sahasravalśā vi vayaṃ ruhemety āśiṣam evāśāste 'dityā rāsnāsītīyaṃ vā aditir asyā evainad rāsnāṃ karotīndrāṇyāḥ saṃnahanam itīndrāṇī vā agre devatānāṃ samanahyatā ṛddhikāmā sārdhnod ṛddhyay ṛdhnoti ya evaṃ veda barhiḥ saṃnahyati prajā vai barhiḥ prajānāṃ saṃtatyai prajānām aparāvāpāya tasmāt snāvnā prajāḥ saṃtatāḥ pūṣā te granthiṃ grathnātv iti puṣṭir vai pūṣā puṣṭiṃ yajamāne dadhāti sa te mā sthād iti yajamānasyāhiṃsāyai // sahasravalśā : FN emended. Ed.: sahasravaliśā. cf. MS.1.1.2:2.1. āpas tvām aśvinau tvām ṛṣayaḥ sapta māmṛjuḥ / barhiḥ sūryasya raśmibhir uṣasāṃ ketum ārabhe // iti aśvinau vai devānāṃ bhiṣajau tā enad bhiṣajyata indrasya tvā bāhubhyām udyachā itīndrasyaivainad bāhubhyām udyachate bṛhaspater mūrdhnāharāmīti brahma vai bṛhaspatir brahmaṇaivainad dharaty urv antarikṣam iti samiṣṭhyā evādityās tvā pṛṣṭhe sādayāmītīyaṃ vā aditir asyām evainad asīṣadat // barhir asi devaṃgamam // ity āsannam abhimantrayate bahu vā etasya pūrvedyur āhriyamāṇasyeha ceha ca skandaty askannam enad devatābhyaḥ saṃprādād yajamānasyāhiṃsāyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वेद्युर् इध्मा बर्हिः कुर्वन्ति यज्ञम् एवारभ्योपवसति प्रजापतिः प्रजा असृजत तस्योखे अस्रंसेतां स एताभ्याम् उखाभ्यां प्रत्यधत्त यद् एते उखे भवतः प्रजापतेर् एवोखे प्रतिदधाति शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणा इति देवेभ्य एवैनानि शुन्धति वसूनां पवित्रम् असीति वसूनां वा एतद् भागधेयं तेभ्य एवैनत् करोति पवित्रम् अपिदधात्य् ओषधीनां च पशूनां च पयः संसृजति वाचं यछति यज्ञस्य धृत्यै धारयन्न् आस्ते धारयन्त इव हि दुहन्ति द्यौर् असि पृथिव्य् असीत्य् आभ्याम् एवैनां प्रवृणक्ति मातरिश्वनो घर्म इत्य् अन्तरिक्षं वै मातरिश्वनो घर्मो ऽन्तरिक्षस्य धृत्यै काम् अधुक्षः सा विश्वायुः सा विश्वभूः सा विश्वकर्मेत्य् असौ वाव विश्वायुर् अन्तरिक्षं विश्वभूर् इयं विश्वकर्मेमान् वा एतल् लोकान् यथापूर्वं प्रदापयत इमांल् लोकान् यथापूर्वं प्रत्तान् दुहे य एवं वेद तिस्रो यजुषाभिमन्त्रयते त्रयो वा इमे लोका एषु वा एतल् लोकेषु रसं दधाति तस्माद् इमांल् लोकान् प्रजा उपजीवन्ति हुतः स्तोको हुतो द्रप्स इत्य् अभिमन्त्रयते अस्कन्दाय ॥ एतल् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: एतं इन्द्राय देवेभ्यो हविर् बहु दुग्धि ॥ इति त्रिर् उद्वदति त्रिषत्या हि देवा न दारुपात्रेण दुह्याद् अग्निमद् वै दारुपात्रं यातयामेन हविषा यजेत तद् ध स्माहुर् दात्रेयाः पुरोडाशमुखं हविर् न वा इतैतः पुरोडाशं हविषो यामो ऽस्ति दोग्धव्यम् एवेति न शूद्रो दुह्याद् असतो वा एष संभूतो ऽसन्त् स्याद् यद् वै पवित्रम् अत्येति तद् धविर् अग्निहोत्रम् एव शूद्रो न दुह्यात् तद् धि नोत्पुनन्ति ॥ संपृच्यध्वम् ऋतावरीर् ऊर्मिणा मधुमत्तमाः । पृञ्चतीः पयसा पयो मन्द्रा धनस्य सातये ॥ इति प्रतिनयति शृतत्वाय शृतकामा हि देवा इन्द्राय त्वा भागं सोमेनातनच्मीति सोमम् एवैनत् करोति तस्य ह त्वै सोमपीथः संततो य एवं विद्वान्त् सान्नाय्यं पिबति ॥ अदस्तम् असि विष्णवे त्वा ॥ इति यज्ञो वै विष्णुर् यज्ञायैवैनद् अदस्तं करोति विष्णो हव्यं रक्षस्वेति यथाहैष ते भागस् तं रक्षस्वेत्य् एवं वा एतद् विष्णुम् आहैतत् ते हव्यं तद् रक्षस्वेति न मृत्पात्रेणापिदध्यात् पितृदेवत्यं हविः स्याद् दारुपात्रेणापिदध्याद् अग्निमद् वै दारुपात्रम् अग्निर् एव हव्यं रक्षत्य् उदन्वत् कार्यम् आपो वै रक्षोघ्नीर् अपो रक्षांसि न तरन्ति रक्षसाम् अपहत्यै
pūrvedyur idhmā barhiḥ kurvanti yajñam evārabhyopavasati prajāpatiḥ prajā asṛjata tasyokhe asraṃsetāṃ sa etābhyām ukhābhyāṃ pratyadhatta yad ete ukhe bhavataḥ prajāpater evokhe pratidadhāti śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇā iti devebhya evaināni śundhati vasūnāṃ pavitram asīti vasūnāṃ vā etad bhāgadheyaṃ tebhya evainat karoti pavitram apidadhāty oṣadhīnāṃ ca paśūnāṃ ca payaḥ saṃsṛjati vācaṃ yachati yajñasya dhṛtyai dhārayann āste dhārayanta iva hi duhanti dyaur asi pṛthivy asīty ābhyām evaināṃ pravṛṇakti mātariśvano gharma ity antarikṣaṃ vai mātariśvano gharmo 'ntarikṣasya dhṛtyai kām adhukṣaḥ sā viśvāyuḥ sā viśvabhūḥ sā viśvakarmety asau vāva viśvāyur antarikṣaṃ viśvabhūr iyaṃ viśvakarmemān vā etal lokān yathāpūrvaṃ pradāpayata imāṃl lokān yathāpūrvaṃ prattān duhe ya evaṃ veda tisro yajuṣābhimantrayate trayo vā ime lokā eṣu vā etal lokeṣu rasaṃ dadhāti tasmād imāṃl lokān prajā upajīvanti hutaḥ stoko huto drapsa ity abhimantrayate askandāya // etal : FN emended. Ed.: etaṃ indrāya devebhyo havir bahu dugdhi // iti trir udvadati triṣatyā hi devā na dārupātreṇa duhyād agnimad vai dārupātraṃ yātayāmena haviṣā yajeta tad dha smāhur dātreyāḥ puroḍāśamukhaṃ havir na vā itaitaḥ puroḍāśaṃ haviṣo yāmo 'sti dogdhavyam eveti na śūdro duhyād asato vā eṣa saṃbhūto 'sant syād yad vai pavitram atyeti tad dhavir agnihotram eva śūdro na duhyāt tad dhi notpunanti // saṃpṛcyadhvam ṛtāvarīr ūrmiṇā madhumattamāḥ / pṛñcatīḥ payasā payo mandrā dhanasya sātaye // iti pratinayati śṛtatvāya śṛtakāmā hi devā indrāya tvā bhāgaṃ somenātanacmīti somam evainat karoti tasya ha tvai somapīthaḥ saṃtato ya evaṃ vidvānt sānnāyyaṃ pibati // adastam asi viṣṇave tvā // iti yajño vai viṣṇur yajñāyaivainad adastaṃ karoti viṣṇo havyaṃ rakṣasveti yathāhaiṣa te bhāgas taṃ rakṣasvety evaṃ vā etad viṣṇum āhaitat te havyaṃ tad rakṣasveti na mṛtpātreṇāpidadhyāt pitṛdevatyaṃ haviḥ syād dārupātreṇāpidadhyād agnimad vai dārupātram agnir eva havyaṃ rakṣaty udanvat kāryam āpo vai rakṣoghnīr apo rakṣāṃsi na taranti rakṣasām apahatyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वै श्रद्धाम् अनालभ्य यजते नास्य देवमनुष्या इष्टाय श्रद्दधत्य् अपः प्रणयत्य् आपो वै श्रद्धा श्रद्धाम् एवालभ्य यजत आपो यज्ञो यज्ञं तत्वा प्रचरत्य् आपो देवानां प्रियं धाम देवानां प्रियं धाम प्रणीय प्रचरत्य् आपः सत्यं सत्यम् एवालभ्य यजत आपो रक्षोघ्नीर् रक्षसाम् अपहत्यय् आपो वज्रो वज्रं भ्रातृव्याय प्रहरति स्तृत्यय् आपः श्रद्धा श्रद् धास्य देवाः श्रन् मनुष्या इष्टाय दधते यस्यैवं विदुष एवं विद्वान् अपः प्राणयति देवीर् आपो ऽग्रेगुवा इति यज्ञम् एव प्रणयति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आददा इति सवितृप्रसूत एवैनद् देवताभिर् आदत्त उर्व् अन्तरिक्षम् इति समिष्ट्या एव प्रत्युष्टं रक्षा इति रक्षसाम् अपहत्यै धूर् असि ध्वर ध्वरन्तम् इति धुर्यो वै नामैषो ऽग्निर् यद् अनालभ्यातीयाद् यजमानं शुचार्पयेद् द्वौ वाव पुरुषस्य भ्रातृव्यौ यं द्वेष्टि यश् चैनं द्वेष्टि ता एव शुचार्पयति
yo vai śraddhām anālabhya yajate nāsya devamanuṣyā iṣṭāya śraddadhaty apaḥ praṇayaty āpo vai śraddhā śraddhām evālabhya yajata āpo yajño yajñaṃ tatvā pracaraty āpo devānāṃ priyaṃ dhāma devānāṃ priyaṃ dhāma praṇīya pracaraty āpaḥ satyaṃ satyam evālabhya yajata āpo rakṣoghnīr rakṣasām apahatyay āpo vajro vajraṃ bhrātṛvyāya praharati stṛtyay āpaḥ śraddhā śrad dhāsya devāḥ śran manuṣyā iṣṭāya dadhate yasyaivaṃ viduṣa evaṃ vidvān apaḥ prāṇayati devīr āpo 'greguvā iti yajñam eva praṇayati devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām ādadā iti savitṛprasūta evainad devatābhir ādatta urv antarikṣam iti samiṣṭyā eva pratyuṣṭaṃ rakṣā iti rakṣasām apahatyai dhūr asi dhvara dhvarantam iti dhuryo vai nāmaiṣo 'gnir yad anālabhyātīyād yajamānaṃ śucārpayed dvau vāva puruṣasya bhrātṛvyau yaṃ dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tā eva śucārpayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानाम् असि वह्नितमं सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम् इति देवेभ्य एवैनद् वह्नितमं सस्नितमं पिप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमं करोत्य् अह्रुतम् असि हविर्धानं दृंहस्व मा ह्वार् इति दृंहत्य् एवैनद् विष्णोः क्रमो ऽस्य् उरु वातायेति यद् वै किंच वातो नाभिवाति तद् वरुणस्यावरुण्यम् एवैनत् करोति मित्रस्य वश् चक्षुषा प्रेक्षा इति मित्रम् एवैनान् कुरुते ॥ ऊर्जं गृह्णीत ॥ इत्य् ऊर्जं यजमाने दधाति ॥ प्रभूत्यै वः ॥ इति प्रैवैनान् भावयति देवस्य वः सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां यछन्तु पञ्च गोपीथाय वो नारातये ऽग्नये वो जुष्टान् निर्वपामीति सवितृप्रसूत एवैनान् देवताभिर् निर्वपति यछन्तु पञ्चेति पञ्च वा ऋतव ऋतून् वा एतत् प्रीणाति ते ऽस्मै प्रीताः कल्पन्ते गोपीथाय वो नारातया इति रक्षसाम् अपहत्यय् अग्नये वो जुष्टान् इत्य् अग्नय एवैनान् जुष्टान् करोत्य् अथो यस्यै देवतायै निर्वपति तस्या एनान् जुष्टान् करोतीदं देवानाम् इदम् उ नः सहेति व्यावृत्त्यै दृंहन्तां दुर्या इति हविषो गृहीताद् इमे लोका उदवेपन्त तान् देवा एतेन यजुषादृंहन् यद् एतद् यजुर् वेदत्य् एषां लोकानां धृत्यै निर् वरुणस्य पाशाद् अमुक्षीति वरुणपाशाद् एव निर्मुच्यत आत्मनो ऽहिंसायै स्वर् अभिव्यक्शम् इति तम इव वा एष प्रपद्यते परीणहं स्वर् एवाभिविपश्यति ज्योतिर् वैश्वानरम् इत्य् असौ वा आदित्यो ज्योतिर् वैश्वानरम् ॥ उर्व् अन्तरिक्षम् अन्वेमि ॥ इति यद् वीहीति ब्रूयाद् व्यायुको ऽध्वर्युः स्यात् ॥ उर्व् अन्तरिक्षम् अन्वेमि ॥ इत्य् अव्यायुको ऽध्वर्युर् भवत्य् अदित्या व उपस्थे सादयामीतीयं वा अदितिर् अस्याम् एवैनान् असीषदत् ॥ अग्ने हव्यं रक्षस्व ॥ इति पुर उपसादयत्य् अग्निर् एव हव्यं रक्षते
devānām asi vahnitamaṃ sasnitamaṃ papritamaṃ juṣṭatamaṃ devahūtamam iti devebhya evainad vahnitamaṃ sasnitamaṃ pipritamaṃ juṣṭatamaṃ devahūtamaṃ karoty ahrutam asi havirdhānaṃ dṛṃhasva mā hvār iti dṛṃhaty evainad viṣṇoḥ kramo 'sy uru vātāyeti yad vai kiṃca vāto nābhivāti tad varuṇasyāvaruṇyam evainat karoti mitrasya vaś cakṣuṣā prekṣā iti mitram evainān kurute // ūrjaṃ gṛhṇīta // ity ūrjaṃ yajamāne dadhāti // prabhūtyai vaḥ // iti praivainān bhāvayati devasya vaḥ savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ yachantu pañca gopīthāya vo nārātaye 'gnaye vo juṣṭān nirvapāmīti savitṛprasūta evainān devatābhir nirvapati yachantu pañceti pañca vā ṛtava ṛtūn vā etat prīṇāti te 'smai prītāḥ kalpante gopīthāya vo nārātayā iti rakṣasām apahatyay agnaye vo juṣṭān ity agnaya evainān juṣṭān karoty atho yasyai devatāyai nirvapati tasyā enān juṣṭān karotīdaṃ devānām idam u naḥ saheti vyāvṛttyai dṛṃhantāṃ duryā iti haviṣo gṛhītād ime lokā udavepanta tān devā etena yajuṣādṛṃhan yad etad yajur vedaty eṣāṃ lokānāṃ dhṛtyai nir varuṇasya pāśād amukṣīti varuṇapāśād eva nirmucyata ātmano 'hiṃsāyai svar abhivyakśam iti tama iva vā eṣa prapadyate parīṇahaṃ svar evābhivipaśyati jyotir vaiśvānaram ity asau vā ādityo jyotir vaiśvānaram // urv antarikṣam anvemi // iti yad vīhīti brūyād vyāyuko 'dhvaryuḥ syāt // urv antarikṣam anvemi // ity avyāyuko 'dhvaryur bhavaty adityā va upasthe sādayāmītīyaṃ vā aditir asyām evainān asīṣadat // agne havyaṃ rakṣasva // iti pura upasādayaty agnir eva havyaṃ rakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णोर् मनसा पूते स्थः ॥ इति यज्ञो वै विष्णुर् यज्ञायैवैने पुनाति देवो वः सवितोत्पुनात्व् इति सवितृप्रसूत एवैना उत्पुनात्य् अग्नये वो जुष्टान् इत्य् अग्नय एवैनान् जुष्टान् करोत्य् अथो यस्यै देवतायै प्रोक्षति तस्या एनान् जुष्टान् करोति यद् वो ऽशुद्ध आलेभे तञ् शुन्धध्वम् इति शुन्धत्य् एवैनान्य् अदित्यास् त्वग् असीतीयं वा अदितिर् अस्या एवैनत् त्वचं करोत्य् अवधूतं रक्षा इति रक्षसाम् अपहत्यै प्रतीचीनग्रीवं कृष्णाजिनम् उपस्तृणाति तस्मात् प्रत्यञ्चः पशवो मेधम् उपतिष्ठन्ते पृथुग्रावासि वानस्पत्य इति ग्रावाणम् एवैनत् करोत्य् अग्नेर् जिह्वासि वाचो विसर्जनम् इत्य् अग्नेर् ह्य् एषा जिह्वा वाचो विसर्जनं यदा हि पशवा ओषधीनाम् अश्नन्त्य् अथ वाचं विसृजन्त आयुषे वा इत्य् आयुर् यजमाने दधाति बृहद्ग्रावासि वानस्पत्य इति ग्रावाणम् एवैनत् करोति देवेभ्यो हव्यं शमीष्वेति देवेभ्य एवैनत् करोति ॥ अपहतं रक्षः ॥ इति रक्षसाम् अपहत्यै ॥ हविष्कृद् एहि ॥ इति यो देवानां हविष्कृत् तं ह्वयति त्रिर् ह्वयति त्रिषत्या हि देवा मनोर् वै श्रद्धादेवस्य यजमानस्यासुरघ्नी वाग् यज्ञायुधानि प्रविष्टासीत् तस्या वदन्त्या यावन्तो ऽसुरा उपाशृण्वंस् तावन्तस् तद् अहर् नाभवन्न् एवं विद्वान् ब्राह्मणो भ्रातृव्याणां मध्ये ऽवसाय यजेत यावन्त एवास्य भ्रातृव्या यज्ञायुधानाम् उपशृण्वन्ति तेषां तेज इन्द्रियं वीर्यं वृङ्क्ते कुटरुर् असि मधुजिह्वस् त्वया वयं संघातंसंघातं जेष्मेति संघातंसंघातं वावैतेन यजमानो भ्रातृव्यं जयतीषम् आवदोर्जम् आवद रायस्पोषम् आवदेत्य् आशिषम् एवाशास्ते
viṣṇor manasā pūte sthaḥ // iti yajño vai viṣṇur yajñāyaivaine punāti devo vaḥ savitotpunātv iti savitṛprasūta evainā utpunāty agnaye vo juṣṭān ity agnaya evainān juṣṭān karoty atho yasyai devatāyai prokṣati tasyā enān juṣṭān karoti yad vo 'śuddha ālebhe tañ śundhadhvam iti śundhaty evaināny adityās tvag asītīyaṃ vā aditir asyā evainat tvacaṃ karoty avadhūtaṃ rakṣā iti rakṣasām apahatyai pratīcīnagrīvaṃ kṛṣṇājinam upastṛṇāti tasmāt pratyañcaḥ paśavo medham upatiṣṭhante pṛthugrāvāsi vānaspatya iti grāvāṇam evainat karoty agner jihvāsi vāco visarjanam ity agner hy eṣā jihvā vāco visarjanaṃ yadā hi paśavā oṣadhīnām aśnanty atha vācaṃ visṛjanta āyuṣe vā ity āyur yajamāne dadhāti bṛhadgrāvāsi vānaspatya iti grāvāṇam evainat karoti devebhyo havyaṃ śamīṣveti devebhya evainat karoti // apahataṃ rakṣaḥ // iti rakṣasām apahatyai // haviṣkṛd ehi // iti yo devānāṃ haviṣkṛt taṃ hvayati trir hvayati triṣatyā hi devā manor vai śraddhādevasya yajamānasyāsuraghnī vāg yajñāyudhāni praviṣṭāsīt tasyā vadantyā yāvanto 'surā upāśṛṇvaṃs tāvantas tad ahar nābhavann evaṃ vidvān brāhmaṇo bhrātṛvyāṇāṃ madhye 'vasāya yajeta yāvanta evāsya bhrātṛvyā yajñāyudhānām upaśṛṇvanti teṣāṃ teja indriyaṃ vīryaṃ vṛṅkte kuṭarur asi madhujihvas tvayā vayaṃ saṃghātaṃsaṃghātaṃ jeṣmeti saṃghātaṃsaṃghātaṃ vāvaitena yajamāno bhrātṛvyaṃ jayatīṣam āvadorjam āvada rāyaspoṣam āvadety āśiṣam evāśāste
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षवृद्धम् असि प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्व् इति प्रतिष्ठित्यय् अस्ना वै देवाः पशुभ्यो रक्षांसि निरवादयन्त तुषैर् ओषधीभ्यो यद् आह परापूतं रक्षः परापूतारातिर् इत्य् एतावतैव यज्ञस्य रक्षांसि निरवदयते ॥ देवो वः सविता विविनक्तु ॥ इति सवितृप्रसूत एवैनान् विविनक्ति ॥ सुविचा विविच्यध्वम् ॥ इत्य् आशिषम् एवाशास्ते सुफलीकृतान् कुर्यान् मेध्यान् एनान् यज्ञियान् करोति त्रिः फलीकरोति त्रिषत्या हि देवा अदित्यास् त्वग् असीतीयं वा अदितिर् अस्या एवैनत् त्वचं करोत्य् अवधूतं रक्षा इति रक्षसाम् अपहत्यै प्रतीचीनग्रीवं कृष्णाजिनम् उपस्तृणाति तस्मात् प्रत्यञ्चः पशवो मेधम् उपतिष्ठन्ते ऽदित्याः स्कम्भो ऽसीति शम्याम् उपदधातीमे वै सहास्तां ते शम्यामात्रंशम्यामात्रं व्यैतां यञ् शम्याम् उपदधात्य् अनयोर् एव विधृत्यै धान्यम् असि धिनुहि देवान् इत्य् एतस्य वै यजुषो वीर्येण यावद् एका देवता कामयते यावद् एका तावद् अस्या आहुतिः प्रथते प्रथते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेति प्राणम् अपानं व्यानं तान् यजमाने दधाति दीर्घाम् अनु प्रसृतिं संस्पृशेथाम् आयुषे वा इत्य् आयुर् अस्मिन् दधाति मित्रस्य वश् चक्षुषावेक्षा इति मित्रम् एवैनान् कुरुते देवो वः सविता हिरण्यपाणिर् उपगृह्णात्व् इति सवितृप्रसूत एवैनान् उपगृह्णाति
varṣavṛddham asi prati tvā varṣavṛddhaṃ vetv iti pratiṣṭhityay asnā vai devāḥ paśubhyo rakṣāṃsi niravādayanta tuṣair oṣadhībhyo yad āha parāpūtaṃ rakṣaḥ parāpūtārātir ity etāvataiva yajñasya rakṣāṃsi niravadayate // devo vaḥ savitā vivinaktu // iti savitṛprasūta evainān vivinakti // suvicā vivicyadhvam // ity āśiṣam evāśāste suphalīkṛtān kuryān medhyān enān yajñiyān karoti triḥ phalīkaroti triṣatyā hi devā adityās tvag asītīyaṃ vā aditir asyā evainat tvacaṃ karoty avadhūtaṃ rakṣā iti rakṣasām apahatyai pratīcīnagrīvaṃ kṛṣṇājinam upastṛṇāti tasmāt pratyañcaḥ paśavo medham upatiṣṭhante 'dityāḥ skambho 'sīti śamyām upadadhātīme vai sahāstāṃ te śamyāmātraṃśamyāmātraṃ vyaitāṃ yañ śamyām upadadhāty anayor eva vidhṛtyai dhānyam asi dhinuhi devān ity etasya vai yajuṣo vīryeṇa yāvad ekā devatā kāmayate yāvad ekā tāvad asyā āhutiḥ prathate prathate prajayā paśubhir ya evaṃ veda prāṇāya tvāpānāya tvā vyānāya tveti prāṇam apānaṃ vyānaṃ tān yajamāne dadhāti dīrghām anu prasṛtiṃ saṃspṛśethām āyuṣe vā ity āyur asmin dadhāti mitrasya vaś cakṣuṣāvekṣā iti mitram evainān kurute devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇir upagṛhṇātv iti savitṛprasūta evainān upagṛhṇāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दग्धं रक्षा इति रक्षसाम् अपहत्यै यद् अधस्ताद् अङ्गारम् उपवर्तयत्य् अस्मिंस् तेन लोके ज्योतिर् धत्ते यद् उपरिष्टाद् अन्तरिक्षे तेनासा अस्मा आदित्यो ऽमुष्मिंल् लोके ज्योतिर् भवत्य् अथो दिवैवास्मा अमुष्मिंल् लोके भवति सर्वे ऽस्मा इमे लोका ज्योतिष्मन्तो भवति य एवं वेद त्रीणि समीचीनान्य् उपदधाति त्रयो वा इमे लोका एषां लोकानां धृत्यय् अपाग्ने ऽग्निम् आमादं जहीति य आमात् क्रव्यात् तम् अपहत्य देवयजने यज्ञिया उपदधाति ध्रुवम् असि पृथिवीं दृंहेति पृथिवीम् एव दृंहति धरुणम् अस्य् अन्तरिक्षं दृंहेत्य् अन्तरिक्षम् एव दृंहति ध्रत्रम् असि दिवं दृंहेति दिवम् एव दृंहति धर्मासि विश्वा विश्वानि दृंहेति दिश एव दृंहति प्रजापतिर् वै यत् समभवत् स एतावञ्श एव समभवद् एकं वा अग्रे शीर्ष्णः कपालं संभवत्य् अथ द्वितीयम् अथ तृतीयम् अथ चतुर्थम् अथ पञ्चमम् अथ षष्ठम् अथ सप्तमम् अथाष्टमं यद् अष्टा उपदधात्य् आत्मानं वा एतद् यजमानः संस्कुरुते तं संस्कृतम् अमुष्मिंल् लोके ऽनुपरैति यद् अष्टा उपदधाति गायत्रीं तेन छन्द आप्नोति यद् एकादश त्रिष्टुभं तेन यद् द्वादश जगतीं तेनाथो सर्वाण्य् एव छन्दःसंमितान्य् उपदधाति ॥ चितः स्थ परिचितः स्थ ॥ इति यजुष्मन्ति करोति वसूनां रुद्राणाम् आदित्यानां भृगूणाम् अङ्गिरसां घर्मस्य तपसा तप्यध्वम् इति एतासाम् एनानि देवतानां तपसा तपति ॥ यानि घर्मे कपालान्य् उपचिन्वन्ति वेधसः । पूष्णस् तान्य् अपि व्रत इन्द्रवायू विमुञ्चताम् ॥ इति यजुषैव युज्यन्ते यजुषा विमुच्यन्ते
nirdagdhaṃ rakṣā iti rakṣasām apahatyai yad adhastād aṅgāram upavartayaty asmiṃs tena loke jyotir dhatte yad upariṣṭād antarikṣe tenāsā asmā ādityo 'muṣmiṃl loke jyotir bhavaty atho divaivāsmā amuṣmiṃl loke bhavati sarve 'smā ime lokā jyotiṣmanto bhavati ya evaṃ veda trīṇi samīcīnāny upadadhāti trayo vā ime lokā eṣāṃ lokānāṃ dhṛtyay apāgne 'gnim āmādaṃ jahīti ya āmāt kravyāt tam apahatya devayajane yajñiyā upadadhāti dhruvam asi pṛthivīṃ dṛṃheti pṛthivīm eva dṛṃhati dharuṇam asy antarikṣaṃ dṛṃhety antarikṣam eva dṛṃhati dhratram asi divaṃ dṛṃheti divam eva dṛṃhati dharmāsi viśvā viśvāni dṛṃheti diśa eva dṛṃhati prajāpatir vai yat samabhavat sa etāvañśa eva samabhavad ekaṃ vā agre śīrṣṇaḥ kapālaṃ saṃbhavaty atha dvitīyam atha tṛtīyam atha caturtham atha pañcamam atha ṣaṣṭham atha saptamam athāṣṭamaṃ yad aṣṭā upadadhāty ātmānaṃ vā etad yajamānaḥ saṃskurute taṃ saṃskṛtam amuṣmiṃl loke 'nuparaiti yad aṣṭā upadadhāti gāyatrīṃ tena chanda āpnoti yad ekādaśa triṣṭubhaṃ tena yad dvādaśa jagatīṃ tenātho sarvāṇy eva chandaḥsaṃmitāny upadadhāti // citaḥ stha paricitaḥ stha // iti yajuṣmanti karoti vasūnāṃ rudrāṇām ādityānāṃ bhṛgūṇām aṅgirasāṃ gharmasya tapasā tapyadhvam iti etāsām enāni devatānāṃ tapasā tapati // yāni gharme kapālāny upacinvanti vedhasaḥ / pūṣṇas tāny api vrata indravāyū vimuñcatām // iti yajuṣaiva yujyante yajuṣā vimucyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवस्य वः सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां संवपामीति सवितृप्रसूत एवैनां देवताभिः संवपति पवित्रवत् संवपति हविः करोति देवो वः सवितोत्पुनात्व् इति सवितृप्रसूत एवैना उत्पुनात्य् अप उपसृजत्य् अमृतं वा आपो ऽमृतम् एव हविः करोति सम् आपा ओषधीभिर् गछन्तां सम् ओषधयो रसेन सं रेवतीर् जगतीर् इत्य् अन्या वा एतासाम् अन्या जिन्वन्त्य् आपा ओषधीर् जिन्वन्त्य् ओषधीर् अपः शिवाः शिवाभिः समसृक्षतापा इत्य् आपो वै रेवतीर् ओषधयो मधुमतीः पशवो जगतीर् अप ओषधीः पशूंस् तान् अस्मै संसृज्यैकधा मधुमतः करोति ॥ मखस्य शिरो ऽसि ॥ इत्य् आह यज्ञो वै मखस् तस्य वा एतञ् शिरः क्रीयते सीदन्तु विशो जनयत्यै त्वेति मिथुनम् एव करोति घर्मो ऽसि विश्वायुर् घर्म घर्मे श्रयस्वोरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् इति प्रथयत्य् एवैनं ॥ प्रति प्रथस्व पृथिवीम् उत द्याम् ॥ इतीमे एव प्रथयति घर्मो वा एषो ऽर्धमासेऽर्धमासे प्रवृज्यते स ईश्वरो ऽशान्तस् तेजसा यजमानस्य पशून् निर्दहो यत् पर्यग्निं करोति पशुम् एव करोति शान्त्या अनिर्दाहाय त्रिः पर्यग्निं करोति त्रयो वा इमे लोका एभ्य एवैनं लोकेभ्यः शमयति पुरोडाशं वा अधिश्रितं रक्षांस्य् अजिघांसन् स नाको नाम दिवि रक्षोहाग्निः सो ऽस्माद् रक्षांस्य् अपाहन् यद् आह देवस् त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाके पृथिव्या इति रक्षसाम् अपहत्यै शिरो वा एतद् यज्ञस्य यत् पुरोडाशः केशा वेदो यथा शीर्ष्णः कपालान्य् एवं कपालानि यथा मस्तिष्क एवं पुरोडाशः सुशृतः कार्यो मेध्यत्वाय यत् पुरोडाशं नाभिवासयेद् आविर् मस्तिष्कः स्याद् यद् अभिवासयति तस्माद् गुहा मस्तिष्कस् त्वचं ग्राहयति तस्मान् मस्तिष्कः परिततो भस्मनाभ्य्·हति तस्मान् मांसेनास्थि छिन्नं ज्वालैर् अभिवासयति तस्मात् केशैः शिरश् छिन्नं यत् त्वचम् अग्राहयित्वा भस्मनाभिवासयेत् पलितंभावुको ऽध्वर्युः स्याद् ज्वालैर् अभिवासयत्य् अपलितंभावुको ऽध्वर्युर् भवति ते वै देवास् तं नाविन्दन् यस्मिन् यज्ञस्य क्रूरम् आर्क्ष्यामहा इति सो ऽग्निर् अब्रवीद् अहं वस्तं जनयिष्यामि यस्मिन् यज्ञस्य क्रूरम् आर्क्षध्वा इति सो ऽपो ऽङ्गारेणाभ्यपातयत् तत एकतो ऽजायत द्वितीयं ततो द्वितस् तृतीयं ततस् त्रितो यद् अद्भ्यो ऽधिनिरमिमीत तद् आपेयानाम् आपेयत्वं यद् आत्मनो ऽधिनिरमिमीत तद् आत्मेयानाम् आत्मेयत्वम् अन्तर्वेदि जुहोति तद् एवावरुन्द्ध उपरिष्टाद् अभिघारयति शृतत्वाय शृतकामा हि देवास् ते देवा अतिमृजाना आयन् सूर्याभ्युदिते ते ऽमृजत यं सुप्तं सूर्यो ऽभ्युदेति सूर्याभ्युदितः सूर्याभिनिम्रुक्ते सूर्याभिनिम्रुक्तः श्यावदति श्यावदन् कुनखिनि कुनख्य् अग्रेदधुष्य् अग्रेदधुः परिवित्ते परिवित्तः परिविविदाने परिविविदानो वीरहणि वीरहा भ्रूणहनम् एनो नात्येति
devasya vaḥ savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ saṃvapāmīti savitṛprasūta evaināṃ devatābhiḥ saṃvapati pavitravat saṃvapati haviḥ karoti devo vaḥ savitotpunātv iti savitṛprasūta evainā utpunāty apa upasṛjaty amṛtaṃ vā āpo 'mṛtam eva haviḥ karoti sam āpā oṣadhībhir gachantāṃ sam oṣadhayo rasena saṃ revatīr jagatīr ity anyā vā etāsām anyā jinvanty āpā oṣadhīr jinvanty oṣadhīr apaḥ śivāḥ śivābhiḥ samasṛkṣatāpā ity āpo vai revatīr oṣadhayo madhumatīḥ paśavo jagatīr apa oṣadhīḥ paśūṃs tān asmai saṃsṛjyaikadhā madhumataḥ karoti // makhasya śiro 'si // ity āha yajño vai makhas tasya vā etañ śiraḥ krīyate sīdantu viśo janayatyai tveti mithunam eva karoti gharmo 'si viśvāyur gharma gharme śrayasvoru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatām iti prathayaty evainaṃ // prati prathasva pṛthivīm uta dyām // itīme eva prathayati gharmo vā eṣo 'rdhamāse'rdhamāse pravṛjyate sa īśvaro 'śāntas tejasā yajamānasya paśūn nirdaho yat paryagniṃ karoti paśum eva karoti śāntyā anirdāhāya triḥ paryagniṃ karoti trayo vā ime lokā ebhya evainaṃ lokebhyaḥ śamayati puroḍāśaṃ vā adhiśritaṃ rakṣāṃsy ajighāṃsan sa nāko nāma divi rakṣohāgniḥ so 'smād rakṣāṃsy apāhan yad āha devas tvā savitā śrapayatu varṣiṣṭhe adhi nāke pṛthivyā iti rakṣasām apahatyai śiro vā etad yajñasya yat puroḍāśaḥ keśā vedo yathā śīrṣṇaḥ kapālāny evaṃ kapālāni yathā mastiṣka evaṃ puroḍāśaḥ suśṛtaḥ kāryo medhyatvāya yat puroḍāśaṃ nābhivāsayed āvir mastiṣkaḥ syād yad abhivāsayati tasmād guhā mastiṣkas tvacaṃ grāhayati tasmān mastiṣkaḥ paritato bhasmanābhy·hati tasmān māṃsenāsthi chinnaṃ jvālair abhivāsayati tasmāt keśaiḥ śiraś chinnaṃ yat tvacam agrāhayitvā bhasmanābhivāsayet palitaṃbhāvuko 'dhvaryuḥ syād jvālair abhivāsayaty apalitaṃbhāvuko 'dhvaryur bhavati te vai devās taṃ nāvindan yasmin yajñasya krūram ārkṣyāmahā iti so 'gnir abravīd ahaṃ vastaṃ janayiṣyāmi yasmin yajñasya krūram ārkṣadhvā iti so 'po 'ṅgāreṇābhyapātayat tata ekato 'jāyata dvitīyaṃ tato dvitas tṛtīyaṃ tatas trito yad adbhyo 'dhiniramimīta tad āpeyānām āpeyatvaṃ yad ātmano 'dhiniramimīta tad ātmeyānām ātmeyatvam antarvedi juhoti tad evāvarunddha upariṣṭād abhighārayati śṛtatvāya śṛtakāmā hi devās te devā atimṛjānā āyan sūryābhyudite te 'mṛjata yaṃ suptaṃ sūryo 'bhyudeti sūryābhyuditaḥ sūryābhinimrukte sūryābhinimruktaḥ śyāvadati śyāvadan kunakhini kunakhy agredadhuṣy agredadhuḥ parivitte parivittaḥ parivividāne parivividāno vīrahaṇi vīrahā bhrūṇahanam eno nātyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोडाशं : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: परोडाशं। भस्मनाभिवासयेत् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: भस्मनाभिवासयेत्। देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् आददा इति सवितृप्रसूत एवैनं देवताभिर् आदत्ते सहस्रभृष्टिः शततेजा इति वज्रं वा एतत् संश्यति भ्रातृव्याय प्रहरिष्यन् पृथिवि देवयजनि मा हिंसिषं ता ओषधीनां मूलम् इत्य् ओषधीनाम् अहिंसायै व्रजं गछ गोस्थानम् इति छन्दांसि वै व्रजो गोस्थानश् छन्दांस्य् एवास्मै व्रजं गोस्थानं करोति वर्षतु ते पर्जन्या इति पर्जन्याद् एव वृष्टिं वनुते बधान देव सवितः शतेन पाशैः परमस्यां परावतीति द्वौ वाव पुरुषस्य भ्रातृव्यौ यं द्वेष्टि यश् चैनं द्वेष्टि ता एव बध्नाति परमस्यां परावति यो अस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस् तम् अत्र बधान सो ऽतो मा मोचीत्य् आशिषम् एवाशास्ते द्रप्सस् ते दिवं मा स्कान् इति यो वा अस्या रसः स द्रप्सस् तम् इमं प्रजा उपजीवन्ति तम् अस्यां यछत्य् अस्कन्दाय ॥ अररुस् ते द्यां मा पप्तत् ॥ इत्य् अररुर् वै नामासुर आसीत् स पृथिवीम् उपम्रुच्याशयत् तम् इन्द्रो ऽचायत् तम् अपाररुं पृथिव्या अदेवयजनम् इत्य् अपाहन् स दिवम् अपिपतिषत् तम् ॥ अररुस् ते द्यां मा पप्तत् ॥ इति दिवः प्रत्यनुदत य एवं विद्वां स्तम्बयजुर् हरत्य् एभ्यो वा एतल् लोकेभ्यो यजमानो भ्रातृव्यं निर्भजति त्रिः कृत्वो हरति त्रयो वा इमे लोका एभ्य एव लोकेभ्यो भ्रातृव्यं निर्भजति तूष्णीं चतुर्थं हरति यो लोको निरुक्तो ऽपरिमितस् तस्माद् भ्रातृव्यं निर्भजत्य् असुराणां वा इयं पृथिव्य् आसीत् ते देवा अब्रुवन् दत्त नो ऽस्याः पृथिव्या इति ते वै स्वयम् एव ब्रूध्वम् इति ततो वै वसवः प्राचीं दिशम् उदजयन् रुद्रा दक्षिणाम् आदित्याः प्रतीचीं मरुता उदीचीं ततो वै देवा इमाम् असुराणाम् अविन्दन्त ततो देवा असुरान् एभ्यो लोकेभ्यो निरभजंस् ततो देवा अभवन् परासुरा यद् एवम् एताभिर् देवताभिर् वेदिं परिगृह्णातीमां वा एतद् यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते ऽस्या भ्रातृव्यं निर्भजति भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति पृथिव्या वै मेध्यं चामेध्यं च व्युदक्रामत् प्राचीनम् उदीचीनं मेध्यम् उदक्रामद् दक्षिणा प्रतीचीनम् अमेध्यं प्राचीम् उदीचीं वेदिं प्रवणां कुर्यान् मेध्यान् एनान् यज्ञियान् करोत्य् अथो यद् एवास्या उद्घ्नन्तः क्रूरम् अक्रंस् तद् अक्रूरम् अकस् तञ् शमयत्य् अथो मेध्यस्य चैवामेध्यस्य च व्यावृत्त्यै प्राञ्चौ बाहू नयत्य् आहवनीयं तेन परिगृह्णाति प्रतीची श्रोणी गार्हपत्यं परिगृह्णाति मूलं वै रक्षांस्य् अनूत्पिबन्ति यन् नखेन छिन्द्यात् कुनखी स्यात् स्फ्येन छिनत्ति वज्रो वै स्फ्यो वज्रेणैव रक्षांसि हन्ति
puroḍāśaṃ : FN emended. Ed.: paroḍāśaṃ. bhasmanābhivāsayet : FN emended. Ed.: bhasmanābhivāsayet. devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām ādadā iti savitṛprasūta evainaṃ devatābhir ādatte sahasrabhṛṣṭiḥ śatatejā iti vajraṃ vā etat saṃśyati bhrātṛvyāya prahariṣyan pṛthivi devayajani mā hiṃsiṣaṃ tā oṣadhīnāṃ mūlam ity oṣadhīnām ahiṃsāyai vrajaṃ gacha gosthānam iti chandāṃsi vai vrajo gosthānaś chandāṃsy evāsmai vrajaṃ gosthānaṃ karoti varṣatu te parjanyā iti parjanyād eva vṛṣṭiṃ vanute badhāna deva savitaḥ śatena pāśaiḥ paramasyāṃ parāvatīti dvau vāva puruṣasya bhrātṛvyau yaṃ dveṣṭi yaś cainaṃ dveṣṭi tā eva badhnāti paramasyāṃ parāvati yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmas tam atra badhāna so 'to mā mocīty āśiṣam evāśāste drapsas te divaṃ mā skān iti yo vā asyā rasaḥ sa drapsas tam imaṃ prajā upajīvanti tam asyāṃ yachaty askandāya // ararus te dyāṃ mā paptat // ity ararur vai nāmāsura āsīt sa pṛthivīm upamrucyāśayat tam indro 'cāyat tam apāraruṃ pṛthivyā adevayajanam ity apāhan sa divam apipatiṣat tam // ararus te dyāṃ mā paptat // iti divaḥ pratyanudata ya evaṃ vidvāṃ stambayajur haraty ebhyo vā etal lokebhyo yajamāno bhrātṛvyaṃ nirbhajati triḥ kṛtvo harati trayo vā ime lokā ebhya eva lokebhyo bhrātṛvyaṃ nirbhajati tūṣṇīṃ caturthaṃ harati yo loko nirukto 'parimitas tasmād bhrātṛvyaṃ nirbhajaty asurāṇāṃ vā iyaṃ pṛthivy āsīt te devā abruvan datta no 'syāḥ pṛthivyā iti te vai svayam eva brūdhvam iti tato vai vasavaḥ prācīṃ diśam udajayan rudrā dakṣiṇām ādityāḥ pratīcīṃ marutā udīcīṃ tato vai devā imām asurāṇām avindanta tato devā asurān ebhyo lokebhyo nirabhajaṃs tato devā abhavan parāsurā yad evam etābhir devatābhir vediṃ parigṛhṇātīmāṃ vā etad yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte 'syā bhrātṛvyaṃ nirbhajati bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati pṛthivyā vai medhyaṃ cāmedhyaṃ ca vyudakrāmat prācīnam udīcīnaṃ medhyam udakrāmad dakṣiṇā pratīcīnam amedhyaṃ prācīm udīcīṃ vediṃ pravaṇāṃ kuryān medhyān enān yajñiyān karoty atho yad evāsyā udghnantaḥ krūram akraṃs tad akrūram akas tañ śamayaty atho medhyasya caivāmedhyasya ca vyāvṛttyai prāñcau bāhū nayaty āhavanīyaṃ tena parigṛhṇāti pratīcī śroṇī gārhapatyaṃ parigṛhṇāti mūlaṃ vai rakṣāṃsy anūtpibanti yan nakhena chindyāt kunakhī syāt sphyena chinatti vajro vai sphyo vajreṇaiva rakṣāṃsi hanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वै स्रुचां योगम् अविद्वान् अध्वर्या इति हूतः प्रतिशृणोत्य् आ देवताभ्यो वृश्चते ऽपशुर् भवत्य् अथ यः स्रुचां योगं विद्वान् अध्वर्या इति हूतः प्रतिशृणोति न देवताभ्या आवृश्चते पशुमान् भवति द्यौर् जुहूर् अन्तरिक्षम् उपभृत् पृथिवी ध्रुवा दिश आज्यधान्य् असा आदित्यः स्रुवः स यत् ॥ ॐ श्रावय ॥ इत्य् आह जुह्वं तेन युनक्ति ॥ अस्तु श्रौषट् ॥ इत्य् उपभृतम् ॥ यज ॥ इति ध्रुवाम् ॥ ये यजामहे ॥ इत्य् आज्यधानीं वषट्कारेण स्रुवं जुह्वा अधि ध्रुवाम् अभिघारयति ध्रुवाया अधि जुह्वम् असौ ह्य् अस्यै प्रयच्छतीयम् अमुष्यै संततम् अस्मा अन्नाद्यम् अव्यवछिन्नं प्रदीयते ऽस्मिंस् च लोके ऽमुष्मिंश् च पूर्वास्य जनतामायतः कीर्तिर् आगछति य एवं वेद
yo vai srucāṃ yogam avidvān adhvaryā iti hūtaḥ pratiśṛṇoty ā devatābhyo vṛścate 'paśur bhavaty atha yaḥ srucāṃ yogaṃ vidvān adhvaryā iti hūtaḥ pratiśṛṇoti na devatābhyā āvṛścate paśumān bhavati dyaur juhūr antarikṣam upabhṛt pṛthivī dhruvā diśa ājyadhāny asā ādityaḥ sruvaḥ sa yat // oṃ śrāvaya // ity āha juhvaṃ tena yunakti // astu śrauṣaṭ // ity upabhṛtam // yaja // iti dhruvām // ye yajāmahe // ity ājyadhānīṃ vaṣaṭkāreṇa sruvaṃ juhvā adhi dhruvām abhighārayati dhruvāyā adhi juhvam asau hy asyai prayacchatīyam amuṣyai saṃtatam asmā annādyam avyavachinnaṃ pradīyate 'smiṃs ca loke 'muṣmiṃś ca pūrvāsya janatāmāyataḥ kīrtir āgachati ya evaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घृतं च वै मधु च प्रजापतिर् आसीद् यतो मध्व् आसीत् ततः प्रजा असृजत तस्मान् मधोः प्रजाननम् अस्ति तस्मान् मधुना न प्रचरन्ति यातयामं हि तद् आज्येन प्रचरन्त्य् अयातयामं वा एतत् प्राजापत्यं घृतम् अयातयामा देवानां प्रजापतिर् गार्हपत्ये ऽधिश्रयति पत्न्य् अवेक्षते ऽन्वारम्भो वा एष यज्ञस्य पत्न्या यज्ञम् एनाम् अन्वारम्भयत्य् अथो यत् पत्नी यज्ञे करोति मिथुनं वा एतत् क्रियते प्रजात्यय् अमेध्यं वा एतद् अयज्ञियं यत् पत्न्य् अवेक्षत आहवनीये ऽधिश्रयति पुनात्य् एवैनान् मेध्यम् एनद् यज्ञियं करोति स्फ्यस्य वर्त्म सादयति रक्षसाम् अपहत्यै देवस् त्वा सवितोत्पुनात्व् इति सवितृप्रसूत एवैनद् उत्पुनाति हविर् असि वैश्वानरम् इति द्वादशैता व्याहृतयो द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरेण वा एतत् तेज इन्द्रियं वीर्यं यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्त उभयतो वैश्वानरं भवत्य् उभयतो वैश्वानरं ह्य् एतन् निष्टेजा अस्य निर्वीर्यो भ्रातृव्यो जायते ऽथो मृध्रतर एव भवति देवाश् च वा असुराश् च संयत्ता आसन् स इन्द्र एतम् अवकाशम् अपश्यत् तेनासुरान् अभ्यभवद् अभि भ्रातृव्यं यज्ञेन भवति य एवं विद्वान् यजत आज्येनान्यानि हवींष्य् अभिघारयन्ति केनाज्यम् इति ब्रह्मवादिनो वदन्ति सत्येन वा आज्यम् अभिघृतं यद् आह सत्येन त्वाभिघारयामीति चक्षुर् वै सत्यं चक्षुर् यजमानः प्रदधाति संमील्यैतद् यजुर् वदति न चक्षुः प्रदधात्य् आज्यं वै यज्ञो यज्ञस् विष्णुः ॥ इदं विष्णुर् विचक्रमे त्रेधा निदधे पदा । समूढम् अस्य पांसुरे ॥ इति यद् ओदनपचने ऽधिश्रित्याथ गार्हपत्ये ऽथाहवनीये ऽधिश्रयत्य् एतद् वाव तत् त्रिर् विष्णुर् विक्रमते प्रत्युष्टं रक्षा इति रक्षसाम् अपहत्यै स्रुचः संमार्ष्टि पुनात्य् एवैना मेध्या एना यज्ञियाः करोति ॥ अनिशिताः सपत्नक्षयणीः । इत्य् अनिशिता ह्य् एताः सपत्नक्षयणीः स्रुवं संमार्ष्टि पुमांसं वा आसां तद् अग्रे संश्यत्य् अथ जुह्वम् अथोपभृतम् अथ ध्रुवाम् असा आदित्यः स्रुवो द्यौर् जुहूर् अन्तरिक्षम् उपभृत् पृथिवी ध्रुवेमान् वा एतल् लोकान् यथापूर्वं संमार्ष्ट्य् एभ्यो लोकेभ्य आत्मानं परिदत्ते ऽहिंसायै जुह्वम् अग्रे संमार्ष्ट्य् आत्मा वै जुहूर् आत्मानम् एवोपैत्य् अथोपभृतं प्रजा वा उपभृत् प्रजाम् एवोपैति परेव ह्य् आत्मनः प्रजाथ ध्रुवां पशवो वै ध्रुवा पशून् एवोपैति पर इव हि प्रजायाः पशवो यद् उत्तानाः संमृज्याद् अप्रतिष्ठायुकं रेतः स्याद् यन् नीचीर् अप्रतिष्ठायुकं रेतः स्यात् तिरश्चीः संमार्ष्टि तिर्यग् वै रेतः सिच्यते प्रतिष्ठायुकं रेतो भवति यद् अग्रेण मुखं दण्डं च संमृज्याद् रक्षोभ्यश् चाभुवेभ्यश् च समदं दध्याद् अग्रेण मुखं संमार्ष्टि जघनेन दण्डं न रक्षोभ्यश् चाभुवेभ्यश् च समदं दधात्य् अन्तरतो जुह्वं प्राचीं संमार्ष्टि बहिष्टात् प्रतीचीं बहिष्टाद् उपभृतं प्राचीम् अन्तरतः प्रतीचीं सर्वतः समाहार्य ध्रुवां प्राणान् एवास्य यथापूर्वं कल्पयति यजमानदेवत्या वै जुहूर् भ्रातृव्यदेवत्योपभृच् चतुर् गृह्णञ् जुह्वां भूया आज्यं गृह्णात्य् अष्टौ गृह्णन्न् उपभृति कनीय उपस्तिं भ्रातृव्यम् अकृत
ghṛtaṃ ca vai madhu ca prajāpatir āsīd yato madhv āsīt tataḥ prajā asṛjata tasmān madhoḥ prajānanam asti tasmān madhunā na pracaranti yātayāmaṃ hi tad ājyena pracaranty ayātayāmaṃ vā etat prājāpatyaṃ ghṛtam ayātayāmā devānāṃ prajāpatir gārhapatye 'dhiśrayati patny avekṣate 'nvārambho vā eṣa yajñasya patnyā yajñam enām anvārambhayaty atho yat patnī yajñe karoti mithunaṃ vā etat kriyate prajātyay amedhyaṃ vā etad ayajñiyaṃ yat patny avekṣata āhavanīye 'dhiśrayati punāty evainān medhyam enad yajñiyaṃ karoti sphyasya vartma sādayati rakṣasām apahatyai devas tvā savitotpunātv iti savitṛprasūta evainad utpunāti havir asi vaiśvānaram iti dvādaśaitā vyāhṛtayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsareṇa vā etat teja indriyaṃ vīryaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkta ubhayato vaiśvānaraṃ bhavaty ubhayato vaiśvānaraṃ hy etan niṣṭejā asya nirvīryo bhrātṛvyo jāyate 'tho mṛdhratara eva bhavati devāś ca vā asurāś ca saṃyattā āsan sa indra etam avakāśam apaśyat tenāsurān abhyabhavad abhi bhrātṛvyaṃ yajñena bhavati ya evaṃ vidvān yajata ājyenānyāni havīṃṣy abhighārayanti kenājyam iti brahmavādino vadanti satyena vā ājyam abhighṛtaṃ yad āha satyena tvābhighārayāmīti cakṣur vai satyaṃ cakṣur yajamānaḥ pradadhāti saṃmīlyaitad yajur vadati na cakṣuḥ pradadhāty ājyaṃ vai yajño yajñas viṣṇuḥ // idaṃ viṣṇur vicakrame tredhā nidadhe padā / samūḍham asya pāṃsure // iti yad odanapacane 'dhiśrityātha gārhapatye 'thāhavanīye 'dhiśrayaty etad vāva tat trir viṣṇur vikramate pratyuṣṭaṃ rakṣā iti rakṣasām apahatyai srucaḥ saṃmārṣṭi punāty evainā medhyā enā yajñiyāḥ karoti // aniśitāḥ sapatnakṣayaṇīḥ / ity aniśitā hy etāḥ sapatnakṣayaṇīḥ sruvaṃ saṃmārṣṭi pumāṃsaṃ vā āsāṃ tad agre saṃśyaty atha juhvam athopabhṛtam atha dhruvām asā ādityaḥ sruvo dyaur juhūr antarikṣam upabhṛt pṛthivī dhruvemān vā etal lokān yathāpūrvaṃ saṃmārṣṭy ebhyo lokebhya ātmānaṃ paridatte 'hiṃsāyai juhvam agre saṃmārṣṭy ātmā vai juhūr ātmānam evopaity athopabhṛtaṃ prajā vā upabhṛt prajām evopaiti pareva hy ātmanaḥ prajātha dhruvāṃ paśavo vai dhruvā paśūn evopaiti para iva hi prajāyāḥ paśavo yad uttānāḥ saṃmṛjyād apratiṣṭhāyukaṃ retaḥ syād yan nīcīr apratiṣṭhāyukaṃ retaḥ syāt tiraścīḥ saṃmārṣṭi tiryag vai retaḥ sicyate pratiṣṭhāyukaṃ reto bhavati yad agreṇa mukhaṃ daṇḍaṃ ca saṃmṛjyād rakṣobhyaś cābhuvebhyaś ca samadaṃ dadhyād agreṇa mukhaṃ saṃmārṣṭi jaghanena daṇḍaṃ na rakṣobhyaś cābhuvebhyaś ca samadaṃ dadhāty antarato juhvaṃ prācīṃ saṃmārṣṭi bahiṣṭāt pratīcīṃ bahiṣṭād upabhṛtaṃ prācīm antarataḥ pratīcīṃ sarvataḥ samāhārya dhruvāṃ prāṇān evāsya yathāpūrvaṃ kalpayati yajamānadevatyā vai juhūr bhrātṛvyadevatyopabhṛc catur gṛhṇañ juhvāṃ bhūyā ājyaṃ gṛhṇāty aṣṭau gṛhṇann upabhṛti kanīya upastiṃ bhrātṛvyam akṛta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानं : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: आत्मान। समाहार्य : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। बह्वीर् आसादयेद् यावतीर् वै प्रोक्षणीर् आसादयति तावतीर् अस्यामुष्मिंल् लोक आपस् तस्माद् बह्वीर् आसाद्या अग्नेर् मेध्यो ऽपाक्रामत् स कृष्णो भूत्वा वनस्पतीन् प्राविशद् यद् आह कृष्णो ऽस्य् आखरेष्ठा अग्नये घृतं भवेति तम् एव मेधम् अवरुन्द्धे वेदिर् असि बर्हिषे त्वा जुष्टं प्रोक्षामीति प्रजा वै बर्हिः पृथिवी वेदिर् अस्यां वा एतत् प्रजा स्वगाकरोति यद् उपरिष्टात् प्रोक्ष्याधस्तात् प्रोक्षति तस्माद् उपरिष्टाद् वृष्टाद् अधस्ताद् ओषधयो जायन्ते । ऊर्जा पृथिवीं यछत । इत्य् अस्याम् ऊर्जम् अधात् तस्माद् इमां प्रजा उपजीवन्ति विष्णोः स्तुपो ऽसीति मुखतः प्रस्तरं गृह्णाति मुख्यम् एनं तेन शीर्षण्यं करोति यावद् धस्तेन पर्याप्नुयात् तावन्तं गृह्णीयाद् अक्षोधुको यजमानो भवति नोर्ध्वम् उन्मृज्याद् यद् अस्य वित्तं वेद्यं तत् प्रमृज्यान् नावाचीनम् अवमृज्याद् यद् एनम् आगमिष्यत् तत् प्रतिनुदेत न विधूनुयात् प्रजां पशून् विधूनुयाद् यद् उपतिष्ठेत् तद् उपसंगृह्णीयाद् यथाशितायोपचिनोत्य् एवम् एव तद् दक्षिणतः शुल्बं स्तृणाति तस्माद् दक्षिणतो नीवीर् उरु प्रथस्वोर्णम्रदम् इति प्रथयत्य् एवैनत् स्वासस्थं देवेभ्या इति देवेभ्य एवैनत् करोति प्रस्तरं धारयन् परिधीन् परिदधाति स्वयं वा एतद् यजमान आत्मानं परिधत्ते ऽहिंसायै न पुरस्तात् परिदधात्य् उद्यन् वा असा आदित्यो रक्षांस्य् अपाहतोद्यन्न् एवास्मा असा आदित्यो रक्षांस्य् अपहन्त्य् ऊर्ध्वे समिधा आदधात्य् उपरिष्टाद् अस्मात् तेन रक्षांस्य् अपहन्ति द्वे आदधाति मिथुनत्वाय विधृती स्था इति विधृती एवैने करोति ॥ अदित्यास् त्वोपस्थे सादयामि ॥ इतीयं वा अदितिर् अस्याम् एवैनम् असीषदद् वसूनां रुद्राणाम् आदित्यानां सदो ऽसीत्य् एता वा एताम् अग्रे देवताम् अभ्यजयंस् ताभ्य एवैनत् सदः करोति द्यौर् असि जन्मना जुहूर् नाम प्रिया देवानां प्रियेण नाम्ना ध्रुवे सदसि सीदेत्य् एतद् वा आसां प्रियं नाम यद् घृतवत् तद् एवावरुन्द्धे ता विष्णो पाहि पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिं पाहि मां यज्ञन्यम् इति यथाहैष ते भागस् तं रक्षस्वेत्य् एवं वा एतद् विष्णुम् आहैतत् ता आज्यं तद् रक्षस्वेति वेदिर् देवेभ्यो ऽपाक्रामत् तां देवा वेदेनाविन्दंस् तद् वेदस्य वेदत्वं स्त्री वेदिः पुमान् वेदो यद् वेदेन वेदिं संमार्ष्टि मिथुनत्वाय संततम् आहवनीयात् स्तृणन्न् एति यज्ञस्य संतत्यै तं संततम् उत्तरे ऽर्धमासे ऽभियजते वनस्पतीनां वा एष परिवेष्टा यद् उपवेष ऋद्धा अस्य वेशा भवन्ति य एवं वेद पुरस्तात् प्रत्यञ्चम् उपहन्ति तस्मात् प्रतीचीनावसिता वेशाः स्थविमत उपहन्त्य् अनतिवादिन एनं वेशा भवन्ति सर्वस्मै वै यज्ञे क्रीयते सर्पो वा उपवेषो वल्मीक उत्करो यद् उपवेषम् उत्कर उपहन्ति तस्मात् सर्पाणां वल्मीको गृहाः
ātmānaṃ : FN emended. Ed.: ātmāna. samāhārya : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. bahvīr āsādayed yāvatīr vai prokṣaṇīr āsādayati tāvatīr asyāmuṣmiṃl loka āpas tasmād bahvīr āsādyā agner medhyo 'pākrāmat sa kṛṣṇo bhūtvā vanaspatīn prāviśad yad āha kṛṣṇo 'sy ākhareṣṭhā agnaye ghṛtaṃ bhaveti tam eva medham avarunddhe vedir asi barhiṣe tvā juṣṭaṃ prokṣāmīti prajā vai barhiḥ pṛthivī vedir asyāṃ vā etat prajā svagākaroti yad upariṣṭāt prokṣyādhastāt prokṣati tasmād upariṣṭād vṛṣṭād adhastād oṣadhayo jāyante / ūrjā pṛthivīṃ yachata / ity asyām ūrjam adhāt tasmād imāṃ prajā upajīvanti viṣṇoḥ stupo 'sīti mukhataḥ prastaraṃ gṛhṇāti mukhyam enaṃ tena śīrṣaṇyaṃ karoti yāvad dhastena paryāpnuyāt tāvantaṃ gṛhṇīyād akṣodhuko yajamāno bhavati nordhvam unmṛjyād yad asya vittaṃ vedyaṃ tat pramṛjyān nāvācīnam avamṛjyād yad enam āgamiṣyat tat pratinudeta na vidhūnuyāt prajāṃ paśūn vidhūnuyād yad upatiṣṭhet tad upasaṃgṛhṇīyād yathāśitāyopacinoty evam eva tad dakṣiṇataḥ śulbaṃ stṛṇāti tasmād dakṣiṇato nīvīr uru prathasvorṇamradam iti prathayaty evainat svāsasthaṃ devebhyā iti devebhya evainat karoti prastaraṃ dhārayan paridhīn paridadhāti svayaṃ vā etad yajamāna ātmānaṃ paridhatte 'hiṃsāyai na purastāt paridadhāty udyan vā asā ādityo rakṣāṃsy apāhatodyann evāsmā asā ādityo rakṣāṃsy apahanty ūrdhve samidhā ādadhāty upariṣṭād asmāt tena rakṣāṃsy apahanti dve ādadhāti mithunatvāya vidhṛtī sthā iti vidhṛtī evaine karoti // adityās tvopasthe sādayāmi // itīyaṃ vā aditir asyām evainam asīṣadad vasūnāṃ rudrāṇām ādityānāṃ sado 'sīty etā vā etām agre devatām abhyajayaṃs tābhya evainat sadaḥ karoti dyaur asi janmanā juhūr nāma priyā devānāṃ priyeṇa nāmnā dhruve sadasi sīdety etad vā āsāṃ priyaṃ nāma yad ghṛtavat tad evāvarunddhe tā viṣṇo pāhi pāhi yajñaṃ pāhi yajñapatiṃ pāhi māṃ yajñanyam iti yathāhaiṣa te bhāgas taṃ rakṣasvety evaṃ vā etad viṣṇum āhaitat tā ājyaṃ tad rakṣasveti vedir devebhyo 'pākrāmat tāṃ devā vedenāvindaṃs tad vedasya vedatvaṃ strī vediḥ pumān vedo yad vedena vediṃ saṃmārṣṭi mithunatvāya saṃtatam āhavanīyāt stṛṇann eti yajñasya saṃtatyai taṃ saṃtatam uttare 'rdhamāse 'bhiyajate vanaspatīnāṃ vā eṣa pariveṣṭā yad upaveṣa ṛddhā asya veśā bhavanti ya evaṃ veda purastāt pratyañcam upahanti tasmāt pratīcīnāvasitā veśāḥ sthavimata upahanty anativādina enaṃ veśā bhavanti sarvasmai vai yajñe krīyate sarpo vā upaveṣo valmīka utkaro yad upaveṣam utkara upahanti tasmāt sarpāṇāṃ valmīko gṛhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुवनम् असि ॥ इति भूतिम् आशास्ते ॥ विप्रथस्व ॥ इति प्रथयत्य् एवैनद् इत इन्द्रस् तिष्ठन् वीर्यम् अकृणोद् देवताभिः समारभ्येत्य् अतो हीन्द्रस् तिष्ठन् वीर्यम् अकृणोद् देवताभिः समारभ्य ॥ जुह्व् एह्य् अग्निष् ट्वा ह्वयति देवान् यक्ष्यावो देवयज्यायय् उपभृद् एहि देवस् त्वा सविता ह्वयति देवान् यक्ष्यावो देवयज्यायै ॥ इति न वा एते अविदुषा स्वादाने इव वरुणपाशान् ह्य् आक्रामत्य् एताभिर् एने देवताभिर् आदत्ते वरुणपाशानाम् अनाक्रमाय विष्णोः क्रमो ऽसीत्य् अतिक्रामति यज्ञस्यानवक्रामायोर्ध्वो अध्वरो दिविस्पृग् अह्रुतो यज्ञो यज्ञपतेर् इत्य् ऋजुम् ऊर्ध्वम् आघारम् आघारयति यज्ञस्याहूर्छायेन्द्रवान्त् स्ववान् इति सेन्द्रं यज्ञम् अकृताथो इन्द्रियं तेनावरुन्द्धे ॥ वसुमतस् ते छायाम् उपस्थेषम् ॥ इत्य् अग्निर् वै वसुमान् अग्नेर् एव छायाम् उपतिष्ठत ऋजुम् ऊर्ध्वम् आघारम् आघारयेत् प्राणो वा आघारः सर्वम् आयुर् यजमान एति यं द्विष्यात् तस्याघार्य कृधु छिन्द्यात् प्राणम् अस्य छिनत्ति ताजक् प्रमीयते शिरो वा एतद् यज्ञस्य यद् आघार आत्माज्यं यद् आघारम् आघार्योपभृता समञ्ज्याञ् शिरो यज्ञस्य प्रछिन्द्याद् आज्यधान्या समनक्ति ॥ समक्तम् अग्निना हविः समक्तं हविषा घृतम् ॥ इत्य् आत्मन् यज्ञस्य शिरः प्रत्यधाद् अथो मन एव यज्ञे प्रतिदधाति स्तनं स्तनिनीः प्रजा उपजीवन्ति किम् अस्तना इति ब्रह्मवादिनो वदन्त्य् अप्तुभी रिहाणा व्यन्तु वया इत्य् एतद् वाव ता उपजीवन्ति वशा पृश्निर् भूत्वा मरुतो गछेति मरुतो वै वृष्ट्या ईशते ते ऽस्मै वृष्टिं निनयन्ति ततो नो वृष्ट्यावतेति मरुद्भ्य एव वृष्टिं वनुते चक्षुष्पा अग्ने ऽसि चक्षुर् मे पाहीति चक्षुर् एवास्य पाति श्रोत्रपा अग्ने ऽसि श्रोत्रं मे पाहीति श्रोत्रम् एवास्य पाति तनूपा अग्ने ऽसि तन्वं मे पाहीति तन्वम् एवास्य पाति यन् मे अग्न ऊनं तन्वस् तन् मा आपृणेत्य् आशिषम् एवाशास्ते ॥ यं परिधिं पर्यधत्था अग्ने देव पणिभिर् वीयमानः । तं त एतम् अनु जोषं भरामि नेद् एष युष्मद् अपचेतयातै ॥ इति यजुषैव युज्यन्ते यजुषा विमुच्यन्ते संस्रावभागाः स्थेषा बृहन्ता इति परिधीन् प्रहृत्याभिजुहोत्य् अग्नयो वा एते तान् प्रीणाति ताञ् शमयति भागधेयेन ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वा अध्वर्युः स्याद् यो यतो यज्ञं प्रयुङ्क्ते तत् प्रतिष्ठापयतीति देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गतुम् इत मनसस्पते सुधात्व् इमं यज्ञं दिवि देवेषु वाते धाः स्वाहेत्य् अतो वा अध्वर्युर् यज्ञं प्रयुङ्क्ते तद् एवैनं प्रतिष्ठापयति
bhuvanam asi // iti bhūtim āśāste // viprathasva // iti prathayaty evainad ita indras tiṣṭhan vīryam akṛṇod devatābhiḥ samārabhyety ato hīndras tiṣṭhan vīryam akṛṇod devatābhiḥ samārabhya // juhv ehy agniṣ ṭvā hvayati devān yakṣyāvo devayajyāyay upabhṛd ehi devas tvā savitā hvayati devān yakṣyāvo devayajyāyai // iti na vā ete aviduṣā svādāne iva varuṇapāśān hy ākrāmaty etābhir ene devatābhir ādatte varuṇapāśānām anākramāya viṣṇoḥ kramo 'sīty atikrāmati yajñasyānavakrāmāyordhvo adhvaro divispṛg ahruto yajño yajñapater ity ṛjum ūrdhvam āghāram āghārayati yajñasyāhūrchāyendravānt svavān iti sendraṃ yajñam akṛtātho indriyaṃ tenāvarunddhe // vasumatas te chāyām upastheṣam // ity agnir vai vasumān agner eva chāyām upatiṣṭhata ṛjum ūrdhvam āghāram āghārayet prāṇo vā āghāraḥ sarvam āyur yajamāna eti yaṃ dviṣyāt tasyāghārya kṛdhu chindyāt prāṇam asya chinatti tājak pramīyate śiro vā etad yajñasya yad āghāra ātmājyaṃ yad āghāram āghāryopabhṛtā samañjyāñ śiro yajñasya prachindyād ājyadhānyā samanakti // samaktam agninā haviḥ samaktaṃ haviṣā ghṛtam // ity ātman yajñasya śiraḥ pratyadhād atho mana eva yajñe pratidadhāti stanaṃ staninīḥ prajā upajīvanti kim astanā iti brahmavādino vadanty aptubhī rihāṇā vyantu vayā ity etad vāva tā upajīvanti vaśā pṛśnir bhūtvā maruto gacheti maruto vai vṛṣṭyā īśate te 'smai vṛṣṭiṃ ninayanti tato no vṛṣṭyāvateti marudbhya eva vṛṣṭiṃ vanute cakṣuṣpā agne 'si cakṣur me pāhīti cakṣur evāsya pāti śrotrapā agne 'si śrotraṃ me pāhīti śrotram evāsya pāti tanūpā agne 'si tanvaṃ me pāhīti tanvam evāsya pāti yan me agna ūnaṃ tanvas tan mā āpṛṇety āśiṣam evāśāste // yaṃ paridhiṃ paryadhatthā agne deva paṇibhir vīyamānaḥ / taṃ ta etam anu joṣaṃ bharāmi ned eṣa yuṣmad apacetayātai // iti yajuṣaiva yujyante yajuṣā vimucyante saṃsrāvabhāgāḥ stheṣā bṛhantā iti paridhīn prahṛtyābhijuhoty agnayo vā ete tān prīṇāti tāñ śamayati bhāgadheyena brahmavādino vadanti sa tvā adhvaryuḥ syād yo yato yajñaṃ prayuṅkte tat pratiṣṭhāpayatīti devā gātuvido gātuṃ vittvā gatum ita manasaspate sudhātv imaṃ yajñaṃ divi deveṣu vāte dhāḥ svāhety ato vā adhvaryur yajñaṃ prayuṅkte tad evainaṃ pratiṣṭhāpayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् वा एक आसीत् सो ऽकामयत बहुः स्यां प्रजायेयेति स मनसात्मानम् अध्यायत् सो ऽन्तर्वाण् अभवत् स विजायमानो गर्भेणाताम्यत् स तान्तः कृष्णः श्यावो ऽभवत् तस्मात् तान्तः कृष्णः श्याव इव भवति तस्य वा असुर् एवाजीवत् तेनासुनासुरान् असृजत तद् असुराणाम् असुरत्वं स यस् तद् असुराणाम् असुरत्वं वेदासुमान् ह भवति नैनम् असुर् जहाति सो ऽसुरान्त् सृष्ट्वा पितेवामन्यत तेन पितॄन् असृजत तत् पित्πणां पितृत्वं स यस् तत् पित्πणां पितृत्वं वेद पितेव ह समानानां भवति यन्त्य् अस्य पितरो हवं तस्मै पितॄन्त् ससृजानाय दिवाभवत् तेन देवान् असृजत तद् देवानां देवत्वं स यस् तद् देवानां देवत्वं वेद दिवा ह वा अस्मै देवत्रा भवति यन्त्य् अस्य देवा देवहूतिं स देवान्त् सृष्ट्वामनस्यतेव तेन मनुष्यान् असृजत तन् मनुष्याणां मनुष्यत्वं स यस् तन् मनुष्याणां मनुष्यत्वं वेद मनस्वान् ह भवति नैनं मनो जहात्य् उत यद् अतीव वदत्य् अति वा चरति तिष्ठन्ते ऽस्य मनुष्या मनुषे ततो या योनिर् उदशिष्यत सा गौर् अभवद् योनिर् वै नामैषैतद् वा अस्याः प्रत्यक्षं नामाथो आहुः परोक्षम् इति प्र सहस्रं पशून् आप्नोति य एवं वेद तस्यां वै पयः पर्यपश्यंस् तां देवा अदुह्र हरितेन पात्रेणामृतं दुहे ऽमृतं य एवं वेदाथ पितरो ऽदुह्र रजतेन पात्रेण स्वधां दुहे स्वधां य एवं वेदाथ मनुष्या अदुह्र दारुपात्रेणान्नं ववृ दुहे ऽन्नं ववृ य एवं वेदाथासुरा अदुह्रायस्पात्रेण स्नवता सुरां ते ऽस्रवन् स्रवत्य् अस्य भ्रातृव्यो य एवं वेद तस्मात् स्रवता न हस्ता अवनेनिजीत न पिबेद् एते वा अस्या दोहाः सर्वैर् एवास्या दोहैः सर्वैः कामैर् भुङ्क्ते य एवं वेद चत्वारि वै नभांसि देवाः पितरो मनुष्या असुराः सर्वेषु ह वा एतेष्व् अम्भो नभ इव भवति य एवं वेद तां वा अकामयन्त मयि स्यान् मयि स्याद् इति तां देवाः काम्ये ॥ इत्य् आह्वयन् सा वा एनान् अभ्यकामयतोभये ह वा एनं देवमनुष्या अभिकामयन्ते वारुका एनम् आर्त्विज्ये भवन्ति य एवं वेद ॥ मनुषे : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। श्रव्ये ॥ इति मनुष्याः सा वा एनान् अशुश्रूषतोभये ह वा एनं देवमनुष्याः शुश्रूषन्ते पूर्वास्य जनताम् आयतः कीर्तिर् आगछति य एवं वेद ॥ इलान्दे ॥ इति पितरस् तेभ्यो वा अतिष्ठत तिष्ठन्त्य् अस्मिन् पशवो य एवं वेदाथ यथासुरा आह्वयंस् तेभ्यो वा अत्रसद् यं द्विष्यात् तस्य तथा गोष्ठ आह्वयेत् त्रसन्त्य् अस्मात् पशव एतैर् एव जुहुयात् ॥ गोनामैः संशृङ्ग्या गोर् मूर्धन् पशुकामः ॥ त्रसन्त्य् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। काम्यायै स्वाहा श्रव्यायै स्वाहेलान्दायै स्वाहा ॥ इति गोष्ठो वै नामैष लक्ष्मीः स्वे वा एतद् गोष्ठे यजमानो भ्रातृव्यस्य पशून् वृङ्क्त एतैर् वै ते ता अवृञ्जत तैर् एवैना वृङ्क्ते संशृङ्गी भवति पशूनां परिगृहीत्यै यो वै चक्षुषो विभक्तिं वेद चक्षुष्मान् ह भवति नैनं चक्षुर् जहाति यद् दिवा पश्यामस् तद् देवानां चक्षुषा पश्यामो ऽसौ वा आदित्यो देवानां चक्षुः पश्यन् ह वै देवत्रा करोति प्र देवयानं पन्थां जानाति य एवं वेद यज् ज्योत्स्नायां पश्यामस् तत् पित्πणां चक्षुषा पश्यामश् चन्द्रमा वै पित्πणां चक्षुर् न ह वा एनम् अमुष्मिंल् लोके चक्षुर् जहाति प्र पितृयाणं पन्थां जानाति य एवं वेद यत् तमिस्नायां पश्यामस् तन् मनुष्याणां चक्षुषा पश्याम एतावद् वाव नः स्वं चक्षुर् न ह वा एनम् अस्मिंल् लोके चक्षुर् जहाति सर्वम् आयुर् एति य एवं वेद यद् अग्नेर् अन्ते पश्यामस् तद् असुराणां चक्षुषा पश्याम उच् च वा एष दीप्यते निस्वरिष्यति दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गृहाद् धरेद् रयिम् एवास्य पुष्टिं हरत्य् आ तु सूर्यस्योदेतोर् जागृयाद् यत् स्वप्नाद् आर्तिम् आर्छेत् तज् जागरितव्यं रयिम् एव पुष्टिम् अनुजागर्ति
prajāpatir vā eka āsīt so 'kāmayata bahuḥ syāṃ prajāyeyeti sa manasātmānam adhyāyat so 'ntarvāṇ abhavat sa vijāyamāno garbheṇātāmyat sa tāntaḥ kṛṣṇaḥ śyāvo 'bhavat tasmāt tāntaḥ kṛṣṇaḥ śyāva iva bhavati tasya vā asur evājīvat tenāsunāsurān asṛjata tad asurāṇām asuratvaṃ sa yas tad asurāṇām asuratvaṃ vedāsumān ha bhavati nainam asur jahāti so 'surānt sṛṣṭvā pitevāmanyata tena pitṝn asṛjata tat pitπṇāṃ pitṛtvaṃ sa yas tat pitπṇāṃ pitṛtvaṃ veda piteva ha samānānāṃ bhavati yanty asya pitaro havaṃ tasmai pitṝnt sasṛjānāya divābhavat tena devān asṛjata tad devānāṃ devatvaṃ sa yas tad devānāṃ devatvaṃ veda divā ha vā asmai devatrā bhavati yanty asya devā devahūtiṃ sa devānt sṛṣṭvāmanasyateva tena manuṣyān asṛjata tan manuṣyāṇāṃ manuṣyatvaṃ sa yas tan manuṣyāṇāṃ manuṣyatvaṃ veda manasvān ha bhavati nainaṃ mano jahāty uta yad atīva vadaty ati vā carati tiṣṭhante 'sya manuṣyā manuṣe tato yā yonir udaśiṣyata sā gaur abhavad yonir vai nāmaiṣaitad vā asyāḥ pratyakṣaṃ nāmātho āhuḥ parokṣam iti pra sahasraṃ paśūn āpnoti ya evaṃ veda tasyāṃ vai payaḥ paryapaśyaṃs tāṃ devā aduhra haritena pātreṇāmṛtaṃ duhe 'mṛtaṃ ya evaṃ vedātha pitaro 'duhra rajatena pātreṇa svadhāṃ duhe svadhāṃ ya evaṃ vedātha manuṣyā aduhra dārupātreṇānnaṃ vavṛ duhe 'nnaṃ vavṛ ya evaṃ vedāthāsurā aduhrāyaspātreṇa snavatā surāṃ te 'sravan sravaty asya bhrātṛvyo ya evaṃ veda tasmāt sravatā na hastā avanenijīta na pibed ete vā asyā dohāḥ sarvair evāsyā dohaiḥ sarvaiḥ kāmair bhuṅkte ya evaṃ veda catvāri vai nabhāṃsi devāḥ pitaro manuṣyā asurāḥ sarveṣu ha vā eteṣv ambho nabha iva bhavati ya evaṃ veda tāṃ vā akāmayanta mayi syān mayi syād iti tāṃ devāḥ kāmye // ity āhvayan sā vā enān abhyakāmayatobhaye ha vā enaṃ devamanuṣyā abhikāmayante vārukā enam ārtvijye bhavanti ya evaṃ veda // manuṣe : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. śravye // iti manuṣyāḥ sā vā enān aśuśrūṣatobhaye ha vā enaṃ devamanuṣyāḥ śuśrūṣante pūrvāsya janatām āyataḥ kīrtir āgachati ya evaṃ veda // ilānde // iti pitaras tebhyo vā atiṣṭhata tiṣṭhanty asmin paśavo ya evaṃ vedātha yathāsurā āhvayaṃs tebhyo vā atrasad yaṃ dviṣyāt tasya tathā goṣṭha āhvayet trasanty asmāt paśava etair eva juhuyāt // gonāmaiḥ saṃśṛṅgyā gor mūrdhan paśukāmaḥ // trasanty : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. kāmyāyai svāhā śravyāyai svāhelāndāyai svāhā // iti goṣṭho vai nāmaiṣa lakṣmīḥ sve vā etad goṣṭhe yajamāno bhrātṛvyasya paśūn vṛṅkta etair vai te tā avṛñjata tair evainā vṛṅkte saṃśṛṅgī bhavati paśūnāṃ parigṛhītyai yo vai cakṣuṣo vibhaktiṃ veda cakṣuṣmān ha bhavati nainaṃ cakṣur jahāti yad divā paśyāmas tad devānāṃ cakṣuṣā paśyāmo 'sau vā ādityo devānāṃ cakṣuḥ paśyan ha vai devatrā karoti pra devayānaṃ panthāṃ jānāti ya evaṃ veda yaj jyotsnāyāṃ paśyāmas tat pitπṇāṃ cakṣuṣā paśyāmaś candramā vai pitπṇāṃ cakṣur na ha vā enam amuṣmiṃl loke cakṣur jahāti pra pitṛyāṇaṃ panthāṃ jānāti ya evaṃ veda yat tamisnāyāṃ paśyāmas tan manuṣyāṇāṃ cakṣuṣā paśyāma etāvad vāva naḥ svaṃ cakṣur na ha vā enam asmiṃl loke cakṣur jahāti sarvam āyur eti ya evaṃ veda yad agner ante paśyāmas tad asurāṇāṃ cakṣuṣā paśyāma uc ca vā eṣa dīpyate nisvariṣyati dīpyamānaṃ bhrātṛvyasya gṛhād dhared rayim evāsya puṣṭiṃ haraty ā tu sūryasyodetor jāgṛyād yat svapnād ārtim ārchet taj jāgaritavyaṃ rayim eva puṣṭim anujāgarti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निस्वरिष्यति : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। एद्।: नि च रिष्यति। स्वप्नाद् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। यो वा इडां धेनुं वेद सर्वा ह वा अस्मै दिशो धेनवो भवन्ति सर्वे प्रतिजना दनकामास् ताम् इष्वाशनीर् आमित्रशोचनिर् विदांचकार तस्मै सर्वा दिशो धेनवो ऽभवन्त् सर्वे प्रतिजना दानकामास् तस्मात् स सर्वैः प्रतिजनैर् व्यवहतोपजनन्त् सन्त् सर्वा ह्य् अस्मै दिशो धेनवो ऽभवन्त् सर्वे प्रतिजना दानकामास् तद् य एवं वेद सर्वा एवास्मै दिशो धेनवो भवन्ति सर्वे प्रतिजना दानकामास् तस्या वा इयम् एव पादो ऽन्तरिक्षं पादो द्यौः पादः समा पादो ऽथो आहुः कृषिः पादा इति तेन प्रति त्वदानीं तिष्ठति न त्वदानीं यदा सुसस्यं भवत्य् अथ प्रतितिष्ठति यदा न सस्यं भवत्य् अथ न प्रतितिष्ठति भवति ह वा अस्य सस्यं नस्य सस्यं व्यृध्यते य एवं वेद तस्या वा अद एव पृष्ठम् अन्तरिक्षम् आत्मेयम् उरो दिशः पार्श्वे समुद्रौ कुक्षी असा आदित्यः शिरो ऽग्निर् आस्यं वातः प्राणो गायत्र्य् अभिधानी सर्वम् आयुर् एति य एवं वेदोधर् उत्तरवेदिः पवमानो वत्स एष वा एनां प्रस्तौति प्रत्तान् ह वा इमांल् लोकान् दुहे य एवं वेद बृहद्रथन्तरे द्वौ स्तनौ वामदेव्यं च यज्ञायज्ञियं च द्वव् ओषधीर् एव देवेभ्यो रथन्तरेणादुह पशून् बृहतापो वामदेव्येन यज्ञं यज्ञायज्ञियेन तद् य एवं वेदौषधीर् एवास्मै रथन्तरेण दुहे पशून् बृहतापो वामदेव्येन यज्ञं यज्ञायज्ञियेनेडा वा इदं सर्वं स सहस्रं पशून् प्राप प्र सहस्रं पशून् आप्नोति य एवं वेद
nisvariṣyati : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. Ed.: ni ca riṣyati. svapnād : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. yo vā iḍāṃ dhenuṃ veda sarvā ha vā asmai diśo dhenavo bhavanti sarve pratijanā danakāmās tām iṣvāśanīr āmitraśocanir vidāṃcakāra tasmai sarvā diśo dhenavo 'bhavant sarve pratijanā dānakāmās tasmāt sa sarvaiḥ pratijanair vyavahatopajanant sant sarvā hy asmai diśo dhenavo 'bhavant sarve pratijanā dānakāmās tad ya evaṃ veda sarvā evāsmai diśo dhenavo bhavanti sarve pratijanā dānakāmās tasyā vā iyam eva pādo 'ntarikṣaṃ pādo dyauḥ pādaḥ samā pādo 'tho āhuḥ kṛṣiḥ pādā iti tena prati tvadānīṃ tiṣṭhati na tvadānīṃ yadā susasyaṃ bhavaty atha pratitiṣṭhati yadā na sasyaṃ bhavaty atha na pratitiṣṭhati bhavati ha vā asya sasyaṃ nasya sasyaṃ vyṛdhyate ya evaṃ veda tasyā vā ada eva pṛṣṭham antarikṣam ātmeyam uro diśaḥ pārśve samudrau kukṣī asā ādityaḥ śiro 'gnir āsyaṃ vātaḥ prāṇo gāyatry abhidhānī sarvam āyur eti ya evaṃ vedodhar uttaravediḥ pavamāno vatsa eṣa vā enāṃ prastauti prattān ha vā imāṃl lokān duhe ya evaṃ veda bṛhadrathantare dvau stanau vāmadevyaṃ ca yajñāyajñiyaṃ ca dvav oṣadhīr eva devebhyo rathantareṇāduha paśūn bṛhatāpo vāmadevyena yajñaṃ yajñāyajñiyena tad ya evaṃ vedauṣadhīr evāsmai rathantareṇa duhe paśūn bṛhatāpo vāmadevyena yajñaṃ yajñāyajñiyeneḍā vā idaṃ sarvaṃ sa sahasraṃ paśūn prāpa pra sahasraṃ paśūn āpnoti ya evaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र प्राचीनप्रवणं समूलं भूम्या स्यात् तद् उपोदये सूर्यस्य हस्ता अवनिज्य दर्भस्तम्ब उदशरावं निनयेत् कामंकामं मा आवर्तय ॥ इति कामेनैवास्मै कामम् आवर्तयति यत्कामो भवति यो वै कामं साक्षाद् वेद ताजग् घ वा एनं स कामा आगछति यत्कामो भवति पशुषु वा अस्माकं कामः पशूनाम् ओषधीष्व् ओषधीनाम् अप्स्व् ओषधीर् एव कामेन समस्राट् ता अस्मै कामं समर्धयन्ति यत्कामो भवत्य् आप एवास्या वा एष वव्रिर् उत्सृष्टश् चरति लोमशो लोमशायास् तस्माद् एषा शाश्वसत्य् एत्य् अग्निर् ह्य् अस्या आस्यं वातः प्राणो यत्र गोभिः संगछेत तद् ब्रूयात् ॥ एषा : फ़्न् एद्।: एर्षा। प्रशस्ताः स्थ कल्याण्यः ॥ इतीयं वा एषेमां वा एतत् सभागयत्य् अत्रासुका अस्मात् पशवो भवन्ति य एवं वेद देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्तादितिर् देवेष्व् आसीत् कुस्तासुरेषु ते देवा अमन्यन्त यद्य् अभिजेष्यामः कुस्तायाः शिरा आहनिष्यामा इति यद्य् अभिजेष्यामा इत्य् असुरा अमन्यन्तादित्याः शिरा आहनिष्यामा इति तां देवा अभिजित्याघ्नत यस्य वै जितं यस्य विजितं तस्यैषा गृहे हन्यत एषा वै क्षुत् क्षुधं वा एतद् धते तद् य एवं विद्वान् एकाष्टकायां गां हते संवत्सरायैव क्षुधं हते प्रजापतिर् वा एक आसीत् सो ऽकामयत बहुम् अनु स्यां प्रजायेयेति स आत्मानम् ऐट्ट स मनो ऽसृजत तन् मन एकधासीत् तद् आत्मानम् ऐट्ट तद् वाचम् असृजत सा वाग् एकधासीत् सात्मानम् ऐट्ट सा विराजम् असृजत सा विराड् एकधासीत् सात्मानम् ऐट्ट सा गाम् असृजत सा गौर् एकधासीत् सात्मानम् ऐट्ट सेडाम् असृजत सेडैकधासीत् सात्मानम् ऐट्ट सेमान् भोगान् असृजत यैर् अस्या इदं मनुष्या भुञ्जत एते वा अस्या भोगाः सर्वैर् एकास्या भोगैः सर्वैः कामैर् भुङ्क्ते य एवं वेद गौर् वै वाग् गौर् विराड् गौर् इडा गौः खल्व् एव गौर् गौर् इदं सर्वं सर्वा ह वा एनम् एताः श्रयन्ते य एवं वेद यद् वै तद् आत्मानम् ऐट्ट सेडाभवत् तद् इडाया इदात्वं स यस् तद् इडाया इडात्वं वेदेट्टे ह वै स्वम् आत्मानं भूत्यै
yatra prācīnapravaṇaṃ samūlaṃ bhūmyā syāt tad upodaye sūryasya hastā avanijya darbhastamba udaśarāvaṃ ninayet kāmaṃkāmaṃ mā āvartaya // iti kāmenaivāsmai kāmam āvartayati yatkāmo bhavati yo vai kāmaṃ sākṣād veda tājag gha vā enaṃ sa kāmā āgachati yatkāmo bhavati paśuṣu vā asmākaṃ kāmaḥ paśūnām oṣadhīṣv oṣadhīnām apsv oṣadhīr eva kāmena samasrāṭ tā asmai kāmaṃ samardhayanti yatkāmo bhavaty āpa evāsyā vā eṣa vavrir utsṛṣṭaś carati lomaśo lomaśāyās tasmād eṣā śāśvasaty ety agnir hy asyā āsyaṃ vātaḥ prāṇo yatra gobhiḥ saṃgacheta tad brūyāt // eṣā : FN Ed.: erṣā. praśastāḥ stha kalyāṇyaḥ // itīyaṃ vā eṣemāṃ vā etat sabhāgayaty atrāsukā asmāt paśavo bhavanti ya evaṃ veda devāś ca vā asurāś cāspardhantāditir deveṣv āsīt kustāsureṣu te devā amanyanta yady abhijeṣyāmaḥ kustāyāḥ śirā āhaniṣyāmā iti yady abhijeṣyāmā ity asurā amanyantādityāḥ śirā āhaniṣyāmā iti tāṃ devā abhijityāghnata yasya vai jitaṃ yasya vijitaṃ tasyaiṣā gṛhe hanyata eṣā vai kṣut kṣudhaṃ vā etad dhate tad ya evaṃ vidvān ekāṣṭakāyāṃ gāṃ hate saṃvatsarāyaiva kṣudhaṃ hate prajāpatir vā eka āsīt so 'kāmayata bahum anu syāṃ prajāyeyeti sa ātmānam aiṭṭa sa mano 'sṛjata tan mana ekadhāsīt tad ātmānam aiṭṭa tad vācam asṛjata sā vāg ekadhāsīt sātmānam aiṭṭa sā virājam asṛjata sā virāḍ ekadhāsīt sātmānam aiṭṭa sā gām asṛjata sā gaur ekadhāsīt sātmānam aiṭṭa seḍām asṛjata seḍaikadhāsīt sātmānam aiṭṭa semān bhogān asṛjata yair asyā idaṃ manuṣyā bhuñjata ete vā asyā bhogāḥ sarvair ekāsyā bhogaiḥ sarvaiḥ kāmair bhuṅkte ya evaṃ veda gaur vai vāg gaur virāḍ gaur iḍā gauḥ khalv eva gaur gaur idaṃ sarvaṃ sarvā ha vā enam etāḥ śrayante ya evaṃ veda yad vai tad ātmānam aiṭṭa seḍābhavat tad iḍāyā idātvaṃ sa yas tad iḍāyā iḍātvaṃ vedeṭṭe ha vai svam ātmānaṃ bhūtyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या रोहिणी ताम् अरुणा तां गौरी तां बभ्रूः ॥ तद् इन्द्रा उदाजत वसुर् नाम रूपं पशूनाम् ॥ विन्दते वसु न वसु रुणद्धि य एवं वेद या शितिपृष्ठा तां मन्दिस् तां मेनी तां शबली तां शितिबाहुस् तां शुद्धवाला ॥ तद् बृहस्पतिर् उदाजतेडा नाम रूपं पशूनाम् ॥ बह्वीर् ह वा एनम् इडाः श्रयन्ते य एवं वेद या पृषती तां पिशङ्गी तां सारङ्गी तां कल्माषी तां पृश्निस् तां श्वेता ॥ तन् मरुता उदाजन्त ज्योतिर् नाम रूपं पशूनाम् ॥ ज्योतिष्मान् भवति य एवं वेद या सुरूपा तां श्याता तां श्येनी तां कृष्णा ॥ तत् प्रजापतिर् उदाजतायुर् नाम रूपं पशूनाम् ॥ आयुष्मान् भवति य एवं वेद चतस्रः प्रथमाश् चतस्र उत्तमा द्विः षण् मध्यतस् ता द्विर् दश दशाक्षरा विराड् वैराजाः पशवः पशून् एवावरुन्द्धे ॥ वस्व्यै हिंकुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मे ऽवरुद्ध्यै ॥ इति पुरस्ताद् बहिःपवमानस्य वदेत् ॥ इडायै हिंकुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मे ऽवरुद्ध्यै ॥ इति पुरस्ताद् आज्यानां वदेत् ॥ ज्योतिषे हिंकुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मे ऽवरुद्ध्यै ॥ इति पुरस्तान् माध्यंदिनस्य पवमानस्य वदेत् ॥ आयुषे हिंकुरु तस्यै प्रस्तुहि तस्यै मे ऽवरुद्ध्यै ॥ इति पुरस्ताद् आर्भवस्य पवमानस्य वदेत् ॥ यज्ञो वै पशूनाम् आयतनं स्वे वा एतद् आयतने यजमानो भ्रातृव्यस्य पशून् वृङ्क्ते ऽनपक्रामुका अस्मात् पशवो भवन्ति
yā rohiṇī tām aruṇā tāṃ gaurī tāṃ babhrūḥ // tad indrā udājata vasur nāma rūpaṃ paśūnām // vindate vasu na vasu ruṇaddhi ya evaṃ veda yā śitipṛṣṭhā tāṃ mandis tāṃ menī tāṃ śabalī tāṃ śitibāhus tāṃ śuddhavālā // tad bṛhaspatir udājateḍā nāma rūpaṃ paśūnām // bahvīr ha vā enam iḍāḥ śrayante ya evaṃ veda yā pṛṣatī tāṃ piśaṅgī tāṃ sāraṅgī tāṃ kalmāṣī tāṃ pṛśnis tāṃ śvetā // tan marutā udājanta jyotir nāma rūpaṃ paśūnām // jyotiṣmān bhavati ya evaṃ veda yā surūpā tāṃ śyātā tāṃ śyenī tāṃ kṛṣṇā // tat prajāpatir udājatāyur nāma rūpaṃ paśūnām // āyuṣmān bhavati ya evaṃ veda catasraḥ prathamāś catasra uttamā dviḥ ṣaṇ madhyatas tā dvir daśa daśākṣarā virāḍ vairājāḥ paśavaḥ paśūn evāvarunddhe // vasvyai hiṃkuru tasyai prastuhi tasyai me 'varuddhyai // iti purastād bahiḥpavamānasya vadet // iḍāyai hiṃkuru tasyai prastuhi tasyai me 'varuddhyai // iti purastād ājyānāṃ vadet // jyotiṣe hiṃkuru tasyai prastuhi tasyai me 'varuddhyai // iti purastān mādhyaṃdinasya pavamānasya vadet // āyuṣe hiṃkuru tasyai prastuhi tasyai me 'varuddhyai // iti purastād ārbhavasya pavamānasya vadet // yajño vai paśūnām āyatanaṃ sve vā etad āyatane yajamāno bhrātṛvyasya paśūn vṛṅkte 'napakrāmukā asmāt paśavo bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहि भूयस्य् एहि चित्ता एहि दधृष्य् एहीडा एहि सूनृता एहि चिद् असि मनासि धीर् असि वस्वी रन्तिः सुमनाः ॥ सूनरि विश्वा त्वा भूतानुप्राणन्तु विश्वा त्वं भूतानुप्राण भूयस्य् आयुर् असीष्टिर् असि सरूपवर्षा एहि ॥ एमाम् अनु सर्पतेमौ भद्रौ धुर्या अभि । नीव शीर्षाणि मृढ्वम् ॥ सा नः सुप्रतूर्तिः प्रिया नः सुहार् णः प्रियवनिर् मघवनिर् अन्ता एहि जुष्टा एहीदा एह्य् अदिता एह्य् उपहूत उपहवं ते ऽशीय सुहवा ना एहि सह रायस्पोषेण देवीर्देवीर् अभि मा निवर्तध्वम् ॥ स्योना स्योनेन घृतेन मा समुक्षत ॥ नमे तद् उपदम्भिषर् धृषिर् ब्रह्मा यद् ददौ । समुद्राद् उदजनि वः स्रुचा ॥ वार् अग्रे विप्रस्य तिष्ठति शृङ्गेभिर् दशभिर् दिशम्
vasīyasy ehi śreyasy ehi bhūyasy ehi cittā ehi dadhṛṣy ehīḍā ehi sūnṛtā ehi cid asi manāsi dhīr asi vasvī rantiḥ sumanāḥ // sūnari viśvā tvā bhūtānuprāṇantu viśvā tvaṃ bhūtānuprāṇa bhūyasy āyur asīṣṭir asi sarūpavarṣā ehi // emām anu sarpatemau bhadrau dhuryā abhi / nīva śīrṣāṇi mṛḍhvam // sā naḥ supratūrtiḥ priyā naḥ suhār ṇaḥ priyavanir maghavanir antā ehi juṣṭā ehīdā ehy aditā ehy upahūta upahavaṃ te 'śīya suhavā nā ehi saha rāyaspoṣeṇa devīrdevīr abhi mā nivartadhvam // syonā syonena ghṛtena mā samukṣata // name tad upadambhiṣar dhṛṣir brahmā yad dadau / samudrād udajani vaḥ srucā // vār agre viprasya tiṣṭhati śṛṅgebhir daśabhir diśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसीयस्य् एहीति ब्रह्म वै वसीयो ब्रह्म वा एतद् अत्याह्वयति श्रेयस्य् एहीति क्षत्रं वै श्रेयः क्षत्रं वा एतद् अत्याह्वयति भूयस्य् एहीति विड् वै भूयसी विशं वा एतद् अत्याह्वयति चित्ता एहीति मनो वै चित्तं मनो वा एतद् अत्याह्वयति दधृष्य् एहीति वाग् वै दधृषि वाचं वा एतद् अत्याह्वयतीडा एहीति पशवो वा इडा पशून् वा एतद् अत्याह्वयति सूनृता एहीत्य् अन्नं वै सूनृतान्नं वा एतद् अत्याह्वयत्य् एता वै सप्त देवगव्यस् ताः क्रीतो वैतहोत्रो विदांचकार ताभिर् अदः कुरूणां कौन्ते पशून् अत्याह्वयत् ताः कुरवो ब्राह्मणेष्व् अन्वैछंस् ताः कुमारवत्याश्वदक्षिणा अविन्दन् सो ऽब्रवीन् मा सूर्क्ष्यतैताभिर् वा अहम् एता अत्याह्वयिष्यामीतराभिर् इतरा यानि खलु वा एतासां प्रियाणि धामानि तानि क्रीतो न वेदेति स संयत्ते संग्रामे छदिर्दर्श एताभिर् एवैता अत्याह्वयिष्यामीतराभिर् इतरा यतरत्र खलु वा एता अत्याहूयन्ते तत् पशवो ऽभिसंक्रामन्ति यत्र पशवस् तद् देवा यत्र देवास् तद् इन्द्रो यतरान् वा एते ऽभिसंक्रामन्ति ते जयन्ति जयति संग्रामम्
vasīyasy ehīti brahma vai vasīyo brahma vā etad atyāhvayati śreyasy ehīti kṣatraṃ vai śreyaḥ kṣatraṃ vā etad atyāhvayati bhūyasy ehīti viḍ vai bhūyasī viśaṃ vā etad atyāhvayati cittā ehīti mano vai cittaṃ mano vā etad atyāhvayati dadhṛṣy ehīti vāg vai dadhṛṣi vācaṃ vā etad atyāhvayatīḍā ehīti paśavo vā iḍā paśūn vā etad atyāhvayati sūnṛtā ehīty annaṃ vai sūnṛtānnaṃ vā etad atyāhvayaty etā vai sapta devagavyas tāḥ krīto vaitahotro vidāṃcakāra tābhir adaḥ kurūṇāṃ kaunte paśūn atyāhvayat tāḥ kuravo brāhmaṇeṣv anvaichaṃs tāḥ kumāravatyāśvadakṣiṇā avindan so 'bravīn mā sūrkṣyataitābhir vā aham etā atyāhvayiṣyāmītarābhir itarā yāni khalu vā etāsāṃ priyāṇi dhāmāni tāni krīto na vedeti sa saṃyatte saṃgrāme chadirdarśa etābhir evaitā atyāhvayiṣyāmītarābhir itarā yataratra khalu vā etā atyāhūyante tat paśavo 'bhisaṃkrāmanti yatra paśavas tad devā yatra devās tad indro yatarān vā ete 'bhisaṃkrāmanti te jayanti jayati saṃgrāmam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा वै सृष्टोभयान् देवमनुष्यान् अत्यमन्यत तां देवा दर्शपूर्णमासाभ्याम् उपप्रास्तृणत तां वा एतद् आप्नुवन् यद् इडां तां वा एतद् आप्त्वा हरन्तो मन्यन्ते यद् इडाम् उपह्वयन्ते यर्हि तूष्णीम् उपह्वयेत तर्ह्य् एताः सप्त वदेद् यर्ह्य् उच्चैस् तर्ह्य् उत्तराः सप्त धामधाम् आसां वर्णंवर्णम् उपगछत्य् आ ह वा एनम् अप्रतिक्शातं गछति य एवं वेद यत्र समूला ओषधीर् उपगछेत् पशून् वा तद् एता एव सप्त वदेद् धामधाम् आसां वर्णंवर्णम् उपगछत्य् आ ह वा एनम् अप्रतिक्शातं गछति य एवं वेद सप्त स्थावीर्येण याजयेद् यस्य सप्त स्थविराश् चरमा अन्तमा स्युर् वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहीत्य् एतदेतद् एवास्मा अत्याह्वयति यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवां साण्डं वत्सतरम् अपगमयेत ॥ समूला : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: स मूला स्थावीर्येण : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। चरमा : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। अपगमयेत : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: अपमयेत। च्फ़्। मान्श्स्।९।५।५।२१। इलान्दाः स्थ ॥ इति इलान्दा हि पशवः पूष्णो नक्षत्रं पोषयिष्णु ॥ इति विश्येषु वा एतच् चरति पूष्णो नक्षत्रं पोषयिष्णु तद् एवापधापयते तम् अपाकुर्वीत ॥ आयुर् मे दा वर्चो मे दा रयिं मे दाः पुष्टिं मे दाः ॥ इति रयिम् एवास्य पुष्टिं हरति तम् इतो ऽभिसृज्याथेतो ऽत्याह्वयेद् वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहीत्य् एतदेतद् एवास्या अत्याह्वयति नास्य किंचनोदशिषद् ग्रामकामं याजयेत् सारस्वत ऋग्भ्यां संवत्सरो वै सरस्वान् संवत्सरेणैवास्मै ग्रामं च्यावयति वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहीत्य् एतदेतद् एवास्या अत्याह्वयति पशुकामं याजयेत् सारस्वत ऋग्भ्यां संवत्सरो वै सरस्वान् संवत्सरेणैवास्मै पशूंश् च्यावयति वसीयस्य् एहि श्रेयस्य् एहीत्य् एतदेतद् एवास्मा अत्याह्वयति सर्वासां दुग्धे चतुःशरावम् ओदनं पचेद् ब्राह्मणेभ्यः पशुकामो यच् चतुःशरावो दिग्भ्य एवास्मै तेन पशून् अवरुन्द्धे यद् ब्राह्मणेभ्यो ब्रह्मणस् तेन न छिन्नं देयं पशुकाम इव ह्य् एष वासो हिरण्यं वा देयम् ईजानस्यास्य पशवो भूयांसो भवन्ति
sā vai sṛṣṭobhayān devamanuṣyān atyamanyata tāṃ devā darśapūrṇamāsābhyām upaprāstṛṇata tāṃ vā etad āpnuvan yad iḍāṃ tāṃ vā etad āptvā haranto manyante yad iḍām upahvayante yarhi tūṣṇīm upahvayeta tarhy etāḥ sapta vaded yarhy uccais tarhy uttarāḥ sapta dhāmadhām āsāṃ varṇaṃvarṇam upagachaty ā ha vā enam apratikśātaṃ gachati ya evaṃ veda yatra samūlā oṣadhīr upagachet paśūn vā tad etā eva sapta vaded dhāmadhām āsāṃ varṇaṃvarṇam upagachaty ā ha vā enam apratikśātaṃ gachati ya evaṃ veda sapta sthāvīryeṇa yājayed yasya sapta sthavirāś caramā antamā syur vasīyasy ehi śreyasy ehīty etadetad evāsmā atyāhvayati yo vaiśyaḥ śūdro vā bahupuṣṭaḥ syāt tasya gavāṃ sāṇḍaṃ vatsataram apagamayeta // samūlā : FN emended. Ed.: sa mūlā sthāvīryeṇa : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. caramā : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. apagamayeta : FN emended. Ed.: apamayeta. cf. MānŚS.9.5.5.21. ilāndāḥ stha // iti ilāndā hi paśavaḥ pūṣṇo nakṣatraṃ poṣayiṣṇu // iti viśyeṣu vā etac carati pūṣṇo nakṣatraṃ poṣayiṣṇu tad evāpadhāpayate tam apākurvīta // āyur me dā varco me dā rayiṃ me dāḥ puṣṭiṃ me dāḥ // iti rayim evāsya puṣṭiṃ harati tam ito 'bhisṛjyātheto 'tyāhvayed vasīyasy ehi śreyasy ehīty etadetad evāsyā atyāhvayati nāsya kiṃcanodaśiṣad grāmakāmaṃ yājayet sārasvata ṛgbhyāṃ saṃvatsaro vai sarasvān saṃvatsareṇaivāsmai grāmaṃ cyāvayati vasīyasy ehi śreyasy ehīty etadetad evāsyā atyāhvayati paśukāmaṃ yājayet sārasvata ṛgbhyāṃ saṃvatsaro vai sarasvān saṃvatsareṇaivāsmai paśūṃś cyāvayati vasīyasy ehi śreyasy ehīty etadetad evāsmā atyāhvayati sarvāsāṃ dugdhe catuḥśarāvam odanaṃ paced brāhmaṇebhyaḥ paśukāmo yac catuḥśarāvo digbhya evāsmai tena paśūn avarunddhe yad brāhmaṇebhyo brahmaṇas tena na chinnaṃ deyaṃ paśukāma iva hy eṣa vāso hiraṇyaṃ vā deyam ījānasyāsya paśavo bhūyāṃso bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूयांसो भूयास्त ये नो भूयसो ऽकर्त ॥ इति सभासदः पादौ प्रत्यवहरेद् एते वै पशव उपोप ह वा एनं पशवो यन्ति नापयन्ति य एवं वेद ॥ पुण्या पुण्यम् असूच् चित्रा चित्रम् असूद् ऐडो मे भगवो ऽजनिष्ठा मैत्रावरुण ऊर्जा मे भगवः सह जनिष्ठाः संविदं मे विन्द ॥ इति पुमांसं जातम् अभिमन्त्रयेतोर्जैवास्मै सह जायते गछति पशूनां संविदम् ॥ ऐडो : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: दैडो पुण्या पुण्याम् असूच् चित्रा चित्राम् असूद् ऐडी मे भगवत्य् अजनिष्ठा मैत्रावरुणी रायस्पोषेण मे भगवती सह जनिष्ठा ज्ञात्रं मे विन्द ॥ इति स्त्रियं जातां रायस्पोषेणैवास्मै सह जायते गछति पशूनां ज्ञात्रं ये प्राचीनम् एकाष्टकाया जायन्ते पूर्वस्य ते सस्यस्योत्तमा ये प्रतीचीनम् अपरस्य ते सस्यस्य प्रथमास् तान् उभयान्त् सहाभिमन्त्रयेतोभयान् एनान्त् सहावरुन्द्धे
bhūyāṃso bhūyāsta ye no bhūyaso 'karta // iti sabhāsadaḥ pādau pratyavahared ete vai paśava upopa ha vā enaṃ paśavo yanti nāpayanti ya evaṃ veda // puṇyā puṇyam asūc citrā citram asūd aiḍo me bhagavo 'janiṣṭhā maitrāvaruṇa ūrjā me bhagavaḥ saha janiṣṭhāḥ saṃvidaṃ me vinda // iti pumāṃsaṃ jātam abhimantrayetorjaivāsmai saha jāyate gachati paśūnāṃ saṃvidam // aiḍo : FN emended. Ed.: daiḍo puṇyā puṇyām asūc citrā citrām asūd aiḍī me bhagavaty ajaniṣṭhā maitrāvaruṇī rāyaspoṣeṇa me bhagavatī saha janiṣṭhā jñātraṃ me vinda // iti striyaṃ jātāṃ rāyaspoṣeṇaivāsmai saha jāyate gachati paśūnāṃ jñātraṃ ye prācīnam ekāṣṭakāyā jāyante pūrvasya te sasyasyottamā ye pratīcīnam aparasya te sasyasya prathamās tān ubhayānt sahābhimantrayetobhayān enānt sahāvarunddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐडी : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: दैडी यो वै शक्तिं वेद स तञ् शक्नोति यञ् शिक्षतीयं वै शक्तिर् यो वा अस्या भूयिष्ठभाग् भवति स तञ् शक्नोति यञ् शिक्षति भूयिष्ठभाग् घ वा अस्या भवति य एवं वेद पशवो वै शक्तिर् यो वै पशूनां भूयिष्ठभाग् भवति स तञ् शक्नोति यञ् शिक्षति भूयिष्ठभाग् घ वै पशुमान् भवति य एवं वेद तस्या व्रतं न हतेति ब्रूयात् ॥ कुरुत इति ब्रूयान् नान्तर्वत्नीति ब्रूयाद् विजन्या इति ब्रूयाद् भुवनम् असि सहस्रम् इन्द्राय त्वा सृमो ऽददात् ॥ इति सृमो वै नामासुर आसीत् तस्येयं पृथिवी पशुभिः पूर्णासीत् तान् इन्द्रो ऽवृङ्क्त तस्माद् आहुर् ऐन्द्राः पशवा इति यावतीनाम् इदं करोमि भूयसीनाम् उत्तरां समां क्रियासम् ॥ इति गवां लक्ष्म कुर्याद् भूयसीनाम् एवोत्तरां समां करोति पशवो वै सृष्टा एकैकं नक्षत्रम् उपातिष्ठन्त तेन प्राजायन्त न भूमानम् अगछंस् तस्माद् यत् किंच पशूनां कुर्वीत तद् रेवत्यां कुर्वीतोप ह्य् एनं पशवस् तिष्ठन्ति प्रास्य पशवो भवन्ति य एवं वेद यस्य दक्षिणतः प्रतिभिन्नं दक्षिणत उपाश्चरत् तत् त्वष्टुर् लक्ष्म देवलक्ष्मं यज्ञियं यज्ञकामः कुर्वीतोप ह्य् एनं यज्ञो नमति यस्योभयतः प्रतिभिन्नम् उभयत उपाश्चरत् तद् गायत्रं लक्ष्म पशव्यं पशुकामः कुर्वीत पशुमान् भवति यस्योभयतः प्रतिभिन्नम् उभयत उपाश्चरत् तत् त्रैष्टुभं लक्ष्म पूतस्य रूपं प्रतिष्ठाकामः कुर्वीत गछति प्रतिष्ठां वसिष्ठस्य स्थूणाकर्ण्यो वसिष्ठो वै रयिम् अपश्यत् ताम् आत्मन्न् अधत्त यत् स्थूणाकर्णीः कुरुते पशुष्व् एव रयिं धत्ते जमदग्नेः कर्करिकर्ण्यो जमदग्निर् वै पुष्टिम् अपश्यत् ताम् आत्मन्न् अधत्त यत् कर्करिकर्णीः कुरुते पशुष्व् एव पुष्टिं धत्ते ऽसुराणां सास्नाकृत्यः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्ति क्षिप्रं पराभवन्त्य् अमेध्याः कर्णाः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्ति यज्ञस् त्व् एनान् अनूपनमतीव निरृत्याः छिद्रकर्ण्यो यच् छिद्रकर्णीः कुर्वीत निरृतिर् अस्य पशोर् निगृह्णीयान् न प्रछिन्द्या कर्ण्यः कार्या न दात्राकर्ण्यः पराचीनम् इव हि तन् निवृत्तम् अगस्त्यस्य विष्ट्यकर्ण्यः कश्यपस्य कम्बुन्युद्धता इन्द्रस्याक्लस्ता अथो आहुः प्रजापतेर् इत्य् उभयं ज्येष्ठलक्ष्मं ज्यैष्ठ्यकामः कुर्वीत प्र समानानां ज्यैष्ठ्यम् आप्नोति प्रजापतिः पशून् असृजत स वा असृग् एव नासृजतासृष्टं वा एतत् तद् अस्नो ऽसृक्त्वं क्रूरं पशूनां कार्ष्या इति वै सो ऽसृग् नासृजत क्रूरं वा एष पशूनां कुरुते यो ऽक्ष्णुते यद् अक्षितास् तेनाक्षिता अथ यद् अनक्षिता इति श्रूयन्ते तेनाक्षितास् तद् आहुर् न वा एतम् एता अमुत्रागछन्ति या अनक्षिता इति तस्माद् अक्षितव्या न तेजनेनाक्ष्णुयाद् वज्रो वै तेजनं यत् तेजनेनाक्ष्णुयाद् वज्रेण पशून् अर्पयेन् न श्यामेनायसा क्रूरं तद् अशान्तम् इक्षुकाण्डम् अप्सु वासयित्वा तेनाक्षितव्यास् तद् धि शिवं तञ् शान्तम् अथो आहुर् लोहितेनायसेति तद् धि शिवं तञ् शान्तम्
aiḍī : FN emended. Ed.: daiḍī yo vai śaktiṃ veda sa tañ śaknoti yañ śikṣatīyaṃ vai śaktir yo vā asyā bhūyiṣṭhabhāg bhavati sa tañ śaknoti yañ śikṣati bhūyiṣṭhabhāg gha vā asyā bhavati ya evaṃ veda paśavo vai śaktir yo vai paśūnāṃ bhūyiṣṭhabhāg bhavati sa tañ śaknoti yañ śikṣati bhūyiṣṭhabhāg gha vai paśumān bhavati ya evaṃ veda tasyā vrataṃ na hateti brūyāt // kuruta iti brūyān nāntarvatnīti brūyād vijanyā iti brūyād bhuvanam asi sahasram indrāya tvā sṛmo 'dadāt // iti sṛmo vai nāmāsura āsīt tasyeyaṃ pṛthivī paśubhiḥ pūrṇāsīt tān indro 'vṛṅkta tasmād āhur aindrāḥ paśavā iti yāvatīnām idaṃ karomi bhūyasīnām uttarāṃ samāṃ kriyāsam // iti gavāṃ lakṣma kuryād bhūyasīnām evottarāṃ samāṃ karoti paśavo vai sṛṣṭā ekaikaṃ nakṣatram upātiṣṭhanta tena prājāyanta na bhūmānam agachaṃs tasmād yat kiṃca paśūnāṃ kurvīta tad revatyāṃ kurvītopa hy enaṃ paśavas tiṣṭhanti prāsya paśavo bhavanti ya evaṃ veda yasya dakṣiṇataḥ pratibhinnaṃ dakṣiṇata upāścarat tat tvaṣṭur lakṣma devalakṣmaṃ yajñiyaṃ yajñakāmaḥ kurvītopa hy enaṃ yajño namati yasyobhayataḥ pratibhinnam ubhayata upāścarat tad gāyatraṃ lakṣma paśavyaṃ paśukāmaḥ kurvīta paśumān bhavati yasyobhayataḥ pratibhinnam ubhayata upāścarat tat traiṣṭubhaṃ lakṣma pūtasya rūpaṃ pratiṣṭhākāmaḥ kurvīta gachati pratiṣṭhāṃ vasiṣṭhasya sthūṇākarṇyo vasiṣṭho vai rayim apaśyat tām ātmann adhatta yat sthūṇākarṇīḥ kurute paśuṣv eva rayiṃ dhatte jamadagneḥ karkarikarṇyo jamadagnir vai puṣṭim apaśyat tām ātmann adhatta yat karkarikarṇīḥ kurute paśuṣv eva puṣṭiṃ dhatte 'surāṇāṃ sāsnākṛtyaḥ kṣipraṃ bahvīr bhavanti kṣipraṃ parābhavanty amedhyāḥ karṇāḥ kṣipraṃ bahvīr bhavanti yajñas tv enān anūpanamatīva nirṛtyāḥ chidrakarṇyo yac chidrakarṇīḥ kurvīta nirṛtir asya paśor nigṛhṇīyān na prachindyā karṇyaḥ kāryā na dātrākarṇyaḥ parācīnam iva hi tan nivṛttam agastyasya viṣṭyakarṇyaḥ kaśyapasya kambunyuddhatā indrasyāklastā atho āhuḥ prajāpater ity ubhayaṃ jyeṣṭhalakṣmaṃ jyaiṣṭhyakāmaḥ kurvīta pra samānānāṃ jyaiṣṭhyam āpnoti prajāpatiḥ paśūn asṛjata sa vā asṛg eva nāsṛjatāsṛṣṭaṃ vā etat tad asno 'sṛktvaṃ krūraṃ paśūnāṃ kārṣyā iti vai so 'sṛg nāsṛjata krūraṃ vā eṣa paśūnāṃ kurute yo 'kṣṇute yad akṣitās tenākṣitā atha yad anakṣitā iti śrūyante tenākṣitās tad āhur na vā etam etā amutrāgachanti yā anakṣitā iti tasmād akṣitavyā na tejanenākṣṇuyād vajro vai tejanaṃ yat tejanenākṣṇuyād vajreṇa paśūn arpayen na śyāmenāyasā krūraṃ tad aśāntam ikṣukāṇḍam apsu vāsayitvā tenākṣitavyās tad dhi śivaṃ tañ śāntam atho āhur lohitenāyaseti tad dhi śivaṃ tañ śāntam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सं वः सृजत्व् अर्यमा सं पूषा सं बृहस्पतिः । सम् इन्द्रो यो धनंजयः । संजग्माना अविह्रुता अस्मिन् गोष्ठे पुरीषिणीः । स्वावेशा ना आगत ॥ पूषा : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: पोषा। इति गाः संसृजेद् या अस्य पुरा स्युर् याश् चान्यतो विन्देत पशवो वै घृतम् अग्नी रुद्रो यज् जुहुयाद् रुद्रायास्य पशून् अपिदध्यात् तत् संसृज्या एवोभयीर् ह भूयसीर् भवन्ति सं वः सृजत्व् अर्यमेति यज्ञो वा अर्यमा यज्ञेनैवैनाः संसृजति सं पूषेति पुष्टिर् वै पूषा पुष्ट्यैवैनाः संसृजति सं बृहस्पतिर् इति ब्रह्म वै बृहस्पतिर् ब्रह्मणैवैनाः संसृजति सम् इन्द्रो यो धनंजय इतीन्द्रियं वा इन्द्र इन्द्रियेणैवैनाः संसृजति रेवती तन्तिः पृथिवी माता रेवतीर् आपा ओषधयः ॥ ता नो हिन्वन्तु सातये धिये जुषे ॥ इति तन्तिं वितनुयात् ताम् अनुमृज्यात् ॥ रय्या त्वा पुष्ट्यानुमार्ज्मि ॥ इति रय्यैवैनां पुष्ट्यानुमार्ष्टि तस्या व्रतं न रिक्ता स्यान् नोपर्युपरि संचरेयुर् नाभिवर्षेन् नाभितपेद् एतद् वै बस्तो रामकायनो विदांचकार तन्त्या वितननं स सहस्रं पशून् प्राप प्र सहस्रं पशून् आप्नोति य एवं वेद ॥ पिता वत्सानां पतिर् अघ्न्यानाम् उतायं पिता महतां गर्गराणाम् । रेतोधां त्वा यशोधां रायस्पोषायोत्सृजेत् ॥ इत्य् ऋषभस्य कर्ण उत्सृजमानो वदेद् रेतोधाम् एवैनं यशोधां रायस्पोषायोत्सृजते यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवां गोष्ठाद् एकविंशतिं शकान्य् आहृत्यैकविंशतिम् आहुतीर् जुहुयाद् एकविंशतिर् वै मनुष्यलोका मनुष्यलोकेभ्य एवास्मै पशून् अवरुन्द्ध एतैर् एव जुहुयात् गोनामैर् अग्रेत्वर्या गोर्भसदि पशुकामो मुखं वा एष पशूनां मुखत एवास्मै पशून् निनयति
saṃ vaḥ sṛjatv aryamā saṃ pūṣā saṃ bṛhaspatiḥ / sam indro yo dhanaṃjayaḥ / saṃjagmānā avihrutā asmin goṣṭhe purīṣiṇīḥ / svāveśā nā āgata // pūṣā : FN emended. Ed.: poṣā. iti gāḥ saṃsṛjed yā asya purā syur yāś cānyato vindeta paśavo vai ghṛtam agnī rudro yaj juhuyād rudrāyāsya paśūn apidadhyāt tat saṃsṛjyā evobhayīr ha bhūyasīr bhavanti saṃ vaḥ sṛjatv aryameti yajño vā aryamā yajñenaivaināḥ saṃsṛjati saṃ pūṣeti puṣṭir vai pūṣā puṣṭyaivaināḥ saṃsṛjati saṃ bṛhaspatir iti brahma vai bṛhaspatir brahmaṇaivaināḥ saṃsṛjati sam indro yo dhanaṃjaya itīndriyaṃ vā indra indriyeṇaivaināḥ saṃsṛjati revatī tantiḥ pṛthivī mātā revatīr āpā oṣadhayaḥ // tā no hinvantu sātaye dhiye juṣe // iti tantiṃ vitanuyāt tām anumṛjyāt // rayyā tvā puṣṭyānumārjmi // iti rayyaivaināṃ puṣṭyānumārṣṭi tasyā vrataṃ na riktā syān noparyupari saṃcareyur nābhivarṣen nābhitaped etad vai basto rāmakāyano vidāṃcakāra tantyā vitananaṃ sa sahasraṃ paśūn prāpa pra sahasraṃ paśūn āpnoti ya evaṃ veda // pitā vatsānāṃ patir aghnyānām utāyaṃ pitā mahatāṃ gargarāṇām / retodhāṃ tvā yaśodhāṃ rāyaspoṣāyotsṛjet // ity ṛṣabhasya karṇa utsṛjamāno vaded retodhām evainaṃ yaśodhāṃ rāyaspoṣāyotsṛjate yo vaiśyaḥ śūdro vā bahupuṣṭaḥ syāt tasya gavāṃ goṣṭhād ekaviṃśatiṃ śakāny āhṛtyaikaviṃśatim āhutīr juhuyād ekaviṃśatir vai manuṣyalokā manuṣyalokebhya evāsmai paśūn avarunddha etair eva juhuyāt gonāmair agretvaryā gorbhasadi paśukāmo mukhaṃ vā eṣa paśūnāṃ mukhata evāsmai paśūn ninayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यासाम् इन्द्र उदाजत वसु नाम रूपं पशूनाम् उषसं धाम पश्यमानः ॥ तासाम् अयं योनिर् अयं गोष्ठ इह रयिः पुष्टिः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयात् ॥ यासां बृहस्पतिर् उदाजतेडा नाम रूपं पशूनां संगवं धाम पश्यमानः ॥ तासाम् अयं योनिर् अयं गोष्ठ इह रयिः पुष्टिः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयात् ॥ यासां मरुत उदाजन्त ज्योतिर् नाम रूपं पशूनां मध्यन्दिनं धाम पश्यमानाः ॥ तासाम् अयं योनिर् अयं गोष्ठ इह रयिः पुष्टिः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयात् ॥ यासां प्रजापतिर् उदाजतायुर् नाम रूपं पशूनाम् अपराह्णं धाम पश्यमानः ॥ तासाम् अयं योनिर् अयं गोष्ठ इह रयिः पुष्टिः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयाद् एतानि वा अह्नो रूपाण्य् एतेषु वा अह्नो रूपेषु देवाः पशूनां रूपाण्य् अवृञ्जत तद् एतेष्व् एवाह्नो रूपेषु यजमानो भ्रातृव्यस्य पशून् वृङ्क्ते घृतेन जुहोति पशवो वै घृतं पशुभिर् एव पशून् वृङ्क्ते तन् न सूर्क्ष्यं प्रातर् एवान्तर्गोष्ठासु गोषु होतव्यं सर्वा एनाः सहावरुन्द्ध एतैर् एव जुहुयाद् गोष्व् आकृतासु योनितो वा एतत् पशून् अग्रहीद् अपिहीनाः परिपरिणस् कृण्वन्त्य् एतैर् एव जुहुयात् संग्रामे ऽथाश्वान् अभिमन्त्रयेत ॥ मित्रभृतः क्षत्रभृता ओजोभृतो बलभृतो वयं जयेम वयं सहेम वयं भवेम वयं पुषेम ॥ इति जयति संग्रामम् ॥ रोहिणीर् वो वृञ्जे गायत्रेण छन्दसारुणा वो वृञ्जे त्रैष्ट्भेन छन्दसा गौरीर् वो वृञ्जे जागतेन छन्दसा बभ्रुवो वो वृञ्जा आनुष्टुभेन छन्दसा गर्भान् वो वृञ्जे वृञ्जे पाङ्क्तेन छन्दसा रूपाणि वो वृञ्जे शाक्वरेण छन्दसा सर्वान् वो वृञ्जे ऽनाप्तेन छन्दसा तत् सप्त सप्तपदा शक्वरी शाक्वराः पशवः पशून् एवावरुन्द्धे गायत्री प्रथमा गायत्र्य् उत्तमा तेजो वै गायत्री ब्रह्मवर्चसं तेजसा च वावास्मा एतद् ब्रह्मवर्चसेन चोभयतः पशून् परिगृह्णाति
yāsām indra udājata vasu nāma rūpaṃ paśūnām uṣasaṃ dhāma paśyamānaḥ // tāsām ayaṃ yonir ayaṃ goṣṭha iha rayiḥ puṣṭiḥ // svāhā // iti juhuyāt // yāsāṃ bṛhaspatir udājateḍā nāma rūpaṃ paśūnāṃ saṃgavaṃ dhāma paśyamānaḥ // tāsām ayaṃ yonir ayaṃ goṣṭha iha rayiḥ puṣṭiḥ // svāhā // iti juhuyāt // yāsāṃ maruta udājanta jyotir nāma rūpaṃ paśūnāṃ madhyandinaṃ dhāma paśyamānāḥ // tāsām ayaṃ yonir ayaṃ goṣṭha iha rayiḥ puṣṭiḥ // svāhā // iti juhuyāt // yāsāṃ prajāpatir udājatāyur nāma rūpaṃ paśūnām aparāhṇaṃ dhāma paśyamānaḥ // tāsām ayaṃ yonir ayaṃ goṣṭha iha rayiḥ puṣṭiḥ // svāhā // iti juhuyād etāni vā ahno rūpāṇy eteṣu vā ahno rūpeṣu devāḥ paśūnāṃ rūpāṇy avṛñjata tad eteṣv evāhno rūpeṣu yajamāno bhrātṛvyasya paśūn vṛṅkte ghṛtena juhoti paśavo vai ghṛtaṃ paśubhir eva paśūn vṛṅkte tan na sūrkṣyaṃ prātar evāntargoṣṭhāsu goṣu hotavyaṃ sarvā enāḥ sahāvarunddha etair eva juhuyād goṣv ākṛtāsu yonito vā etat paśūn agrahīd apihīnāḥ paripariṇas kṛṇvanty etair eva juhuyāt saṃgrāme 'thāśvān abhimantrayeta // mitrabhṛtaḥ kṣatrabhṛtā ojobhṛto balabhṛto vayaṃ jayema vayaṃ sahema vayaṃ bhavema vayaṃ puṣema // iti jayati saṃgrāmam // rohiṇīr vo vṛñje gāyatreṇa chandasāruṇā vo vṛñje traiṣṭbhena chandasā gaurīr vo vṛñje jāgatena chandasā babhruvo vo vṛñjā ānuṣṭubhena chandasā garbhān vo vṛñje vṛñje pāṅktena chandasā rūpāṇi vo vṛñje śākvareṇa chandasā sarvān vo vṛñje 'nāptena chandasā tat sapta saptapadā śakvarī śākvarāḥ paśavaḥ paśūn evāvarunddhe gāyatrī prathamā gāyatry uttamā tejo vai gāyatrī brahmavarcasaṃ tejasā ca vāvāsmā etad brahmavarcasena cobhayataḥ paśūn parigṛhṇāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् वै त्रीन् महिम्नो ऽसृजताग्निं वायुं सूर्यं ते चत्वारः पितापुत्राः सत्त्रम् आसत ते स्वेदं समवौक्षंस् तद् अभवत् तद् वा अस्यैतन् नामाभूद् इति सर्वम् अभूद् इति तद् वा अस्यैते नामनी क्रूरे अशान्ते तस्माद् एते न ग्रहीतव्ये क्रूरे ह्य् एते अशान्ते प्रजापतिर् वै स्वां दुहितरम् अभ्यकामयतोषसं सा रोहिद् अभवत् ताम् ऋश्यो भूत्वाध्यैत् तस्मा अपव्रतम् अछदयत् तम् आयतयाभिपर्यावर्तत तस्माद् वा अबिभेत् सो ऽब्रवीत् पशूनां त्वा पतिं करोम्य् अथ मे मा स्था इति तद् वा अस्यैतन् नाम पशुपतिर् इति तम् अभ्यायत्याविध्यत् सो ऽरोदीत् तद् वा अस्यैतन् नाम रुद्र इति ते वा अस्यैते नामनी शिवे शान्ते तस्माद् एते कामं ग्रहीतव्ये शिवे ह्य् एते शान्ते ततो यत् प्रथमं रेतः परापतत् तद् अग्निना पर्यैन्द्ध तद् आसाम् अघ्न्यात्वं ततो यद् अत्यस्रवत् तद् बृहस्पतिर् उपागृह्णात् तद् आसाम् उस्रियात्वम् अशकामेति तद् आसां शक्वरीत्वं गातुम् अविदामेति तद् आसां गोत्वम् एतानि वा आसां नामानि सर्वैर् एवासां नामभिः सर्वैः कामैर् भुङ्क्ते य एवं वेद पशवो वै सृष्टा एतानि नक्षत्राण्य् अन्वपाक्रामन् पौर्णमासीम् अष्टकाम् अमावास्यां चित्राम् अश्वत्थं तस्मात् तेषु गौर् नापाकृत्या याम् अपाकुर्यात् ताम् अस्य पशवो ऽन्वपक्रामेयुः
prajāpatir vai trīn mahimno 'sṛjatāgniṃ vāyuṃ sūryaṃ te catvāraḥ pitāputrāḥ sattram āsata te svedaṃ samavaukṣaṃs tad abhavat tad vā asyaitan nāmābhūd iti sarvam abhūd iti tad vā asyaite nāmanī krūre aśānte tasmād ete na grahītavye krūre hy ete aśānte prajāpatir vai svāṃ duhitaram abhyakāmayatoṣasaṃ sā rohid abhavat tām ṛśyo bhūtvādhyait tasmā apavratam achadayat tam āyatayābhiparyāvartata tasmād vā abibhet so 'bravīt paśūnāṃ tvā patiṃ karomy atha me mā sthā iti tad vā asyaitan nāma paśupatir iti tam abhyāyatyāvidhyat so 'rodīt tad vā asyaitan nāma rudra iti te vā asyaite nāmanī śive śānte tasmād ete kāmaṃ grahītavye śive hy ete śānte tato yat prathamaṃ retaḥ parāpatat tad agninā paryainddha tad āsām aghnyātvaṃ tato yad atyasravat tad bṛhaspatir upāgṛhṇāt tad āsām usriyātvam aśakāmeti tad āsāṃ śakvarītvaṃ gātum avidāmeti tad āsāṃ gotvam etāni vā āsāṃ nāmāni sarvair evāsāṃ nāmabhiḥ sarvaiḥ kāmair bhuṅkte ya evaṃ veda paśavo vai sṛṣṭā etāni nakṣatrāṇy anvapākrāman paurṇamāsīm aṣṭakām amāvāsyāṃ citrām aśvatthaṃ tasmāt teṣu gaur nāpākṛtyā yām apākuryāt tām asya paśavo 'nvapakrāmeyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै सर्वे सहान्तर्वन्तो ऽभवंस् ते सर्वे सह व्यजायन्त तद् एकवृद् अशयत् संवृत्तं तद् देवा इत्थं चेत्थं च व्यत्यचरंस् तन् मित्रावरुणा अचायतां स्याद् वै य एनद् विकुर्याद् इति तद् गां द्विपदीम् अकुरुतां सा न प्रत्यतिष्ठत् तस्या अन्यत आहृत्येर्मौ प्रत्यधत्तां तस्माद् एता अबद्धा अस्थन् सा चतुष्पदी भूत्वा प्रत्यतिष्ठत् प्रति प्रजया च पशुभिश् च तिष्ठति य एवं वेद तस्यां वै पयः पर्यपश्यंस् तां देवा अदुह्र हरितेन पात्रेण यज्ञं चामृतं च दुहे यज्ञं चामृतं च य एवं वेदाथ पितरो ऽदुह्र रजतेन पात्रेणोर्जं च स्वधां च दुह ऊर्जं च स्वधां च य एवं वेदाथ मनुष्या अदुह्र दारुपात्रेणान्नं च प्रजां च दुहे ऽन्नं च प्रजां च य एवं वेदाथा ऋषयो ऽदुह्र चमसेन छन्दांसि च पशूंस् च दुहे छन्दांसि च पशूंश्च य एवं वेदाथ गन्धर्वाप्सरसो ऽदुह्र पुष्करपर्णेन पुण्यं गन्धं दुहे पुण्यं गन्धं य एवं वेदाथ सर्पा अदुह्रालापुना विषं दुहे भ्रातृव्याय विषं य एवं वेदाथासुरा अदुह्रायस्पात्रेण स्रवता भूतिं च पराभूतिं च दुहे भ्रातृव्यायाभूतिं च पराभूतिं च य एवं वेद तां वा इन्द्रो ऽनयैवोपासीदतेदं सर्वम् अदुहद् यद् इदं किंच तां दुग्ध्वा प्रत्यनुदत सा प्रतिनुत्ता कुमना अतिष्ठद् ध्यायन्ती तां प्रजापतिर् अचायद् ध्यायति वा इति सो ऽब्रवीत् किं ध्यायसीति साब्रवीद् ये माधुक्षत ते मा प्रत्यनुदन्तेति सो ऽब्रवीन् मा सूर्क्षस् तथा वै त्वा कर्ष्यामि यथोभयेषां देवमनुष्याणां प्रिया भविष्यसीति तस्या घृतं पद्भ्यो ऽक्षरत् तस्य घृतस्यादाय मुखं व्यमार्ट् ॥ उभयेषां त्वा देवमनुष्याणां प्रियां करोमि ॥ इति तस्माद् एषोभयेषां देवमनुष्याणां प्रियैतेनैव श्रोत्रियस्य मुखं विमृज्याद् उभये ह्य् एतं देवमनुष्या विदुर् एतेन कुमार्या एतेन पतिकामाया एतद् वै गोवर्चसं न सर्वस्मा इव कुर्याद् यस्मै तु कुर्यात् तेजस्वी स्यात्
devā vai sarve sahāntarvanto 'bhavaṃs te sarve saha vyajāyanta tad ekavṛd aśayat saṃvṛttaṃ tad devā itthaṃ cetthaṃ ca vyatyacaraṃs tan mitrāvaruṇā acāyatāṃ syād vai ya enad vikuryād iti tad gāṃ dvipadīm akurutāṃ sā na pratyatiṣṭhat tasyā anyata āhṛtyermau pratyadhattāṃ tasmād etā abaddhā asthan sā catuṣpadī bhūtvā pratyatiṣṭhat prati prajayā ca paśubhiś ca tiṣṭhati ya evaṃ veda tasyāṃ vai payaḥ paryapaśyaṃs tāṃ devā aduhra haritena pātreṇa yajñaṃ cāmṛtaṃ ca duhe yajñaṃ cāmṛtaṃ ca ya evaṃ vedātha pitaro 'duhra rajatena pātreṇorjaṃ ca svadhāṃ ca duha ūrjaṃ ca svadhāṃ ca ya evaṃ vedātha manuṣyā aduhra dārupātreṇānnaṃ ca prajāṃ ca duhe 'nnaṃ ca prajāṃ ca ya evaṃ vedāthā ṛṣayo 'duhra camasena chandāṃsi ca paśūṃs ca duhe chandāṃsi ca paśūṃśca ya evaṃ vedātha gandharvāpsaraso 'duhra puṣkaraparṇena puṇyaṃ gandhaṃ duhe puṇyaṃ gandhaṃ ya evaṃ vedātha sarpā aduhrālāpunā viṣaṃ duhe bhrātṛvyāya viṣaṃ ya evaṃ vedāthāsurā aduhrāyaspātreṇa sravatā bhūtiṃ ca parābhūtiṃ ca duhe bhrātṛvyāyābhūtiṃ ca parābhūtiṃ ca ya evaṃ veda tāṃ vā indro 'nayaivopāsīdatedaṃ sarvam aduhad yad idaṃ kiṃca tāṃ dugdhvā pratyanudata sā pratinuttā kumanā atiṣṭhad dhyāyantī tāṃ prajāpatir acāyad dhyāyati vā iti so 'bravīt kiṃ dhyāyasīti sābravīd ye mādhukṣata te mā pratyanudanteti so 'bravīn mā sūrkṣas tathā vai tvā karṣyāmi yathobhayeṣāṃ devamanuṣyāṇāṃ priyā bhaviṣyasīti tasyā ghṛtaṃ padbhyo 'kṣarat tasya ghṛtasyādāya mukhaṃ vyamārṭ // ubhayeṣāṃ tvā devamanuṣyāṇāṃ priyāṃ karomi // iti tasmād eṣobhayeṣāṃ devamanuṣyāṇāṃ priyaitenaiva śrotriyasya mukhaṃ vimṛjyād ubhaye hy etaṃ devamanuṣyā vidur etena kumāryā etena patikāmāyā etad vai govarcasaṃ na sarvasmā iva kuryād yasmai tu kuryāt tejasvī syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ललामः शितिपाञ् शितिककुञ् शितिभसञ् शितिवालः साशारिः सामक्ताष्टयूथा प्राष्टौ यूथान्य् आप्नोति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्य वालतुषः प्रतिष्ठितः सा प्रतिष्ठिता प्रति प्रजया च पशुभिश् च तिष्ठति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यः समन्तः शितिबाहुः सा समन्ता समन्तः प्रजया च पशुभिश् च भवति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यः शितिपृष्ठः सा तन्तिः पशुमान् भवति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवत्य् अथ यस्यैकरूपस्य सतो लक्ष्म भवति सादारसृन् नास्यामित्रो गा विधावति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति याजलोम्नी सा पोषयिष्णुर् अजा इव प्रजायन्ते यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति या श्यामा सा पोषयिष्णुः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्त्य् अपनिषादुकास् तु यारुणा सा पोषयिष्णुः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्ति हिमेरवस् तु या श्वेता सा पोषयिष्णुः क्षिप्रं बह्वीर् भवन्ति दुश्चर्माणस् तु नाञ्जिः कार्यो न पृश्निर् अमिथुनं तद् अथो व्याघ्ररूपं वै पृश्निर् बिभ्यत्य् अस्मात् पशवः कनीयांसो ऽस्य पशवो भवन्ति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति तद् आहुर् बीजम् एवोत्सृज्यम् इत्य् एतद् वा आसां बीजं यद् रोहितं रूपं पशुमान् भवति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यो धूम्रस् ताम्रधूम्रः स प्रजापतिः प्र प्रजया च पशुभिश् च जायते यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्य लोमशा ककुत् स स्तम्बी स्तम्बीव प्रजया च पशुभिश् च भवति यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्योर्ध्वा ककुत् ता ऊर्ध्वा आप्यायन्त ऊर्ध्वा अस्य पशवा आप्यायन्ते यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्य दक्षिणतः पन्नं सा पापी सा स्रवन्त्य् अथ यस्य सव्यत उन्नतं सा पुण्या सोपाहरन्ती या उत्पृष्टिस् ता ऊर्ध्वा आप्यायन्त ऊर्ध्वा अस्य पशवा आप्यायन्ते यस्य तादृङ्ङ् ऋषभो भवति यस्य सव्यतः पन्नं सा पापी सा स्रवन्त्य् अथ यस्य दक्षिणत उन्नतं सा पुण्या सोपाहरन्ती या सव्यसाचिनी सा पुण्या सोपाहरन्ती या संशृङ्गी सा गोष्ठस् तां न प्रछिन्द्याद् अनुसृष्टस्य गोषु स्याताम् एतौ वै पशूनाम् अस्कन्नं हविर् अस्कन्नम् अस्य हविर् भवति यस्यानुसृष्टिर् गोषु भवत्य् उक्षा चास्य वेहच् च गोषु स्याताम् एतौ वै पशूनाम् ऊर्जं बिभृतो ऽक्षोधुका अस्य पशवो भवन्ति यस्योक्षा च वेहच् च गोषु भवतः
yo lalāmaḥ śitipāñ śitikakuñ śitibhasañ śitivālaḥ sāśāriḥ sāmaktāṣṭayūthā prāṣṭau yūthāny āpnoti yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yasya vālatuṣaḥ pratiṣṭhitaḥ sā pratiṣṭhitā prati prajayā ca paśubhiś ca tiṣṭhati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yaḥ samantaḥ śitibāhuḥ sā samantā samantaḥ prajayā ca paśubhiś ca bhavati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yaḥ śitipṛṣṭhaḥ sā tantiḥ paśumān bhavati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavaty atha yasyaikarūpasya sato lakṣma bhavati sādārasṛn nāsyāmitro gā vidhāvati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yājalomnī sā poṣayiṣṇur ajā iva prajāyante yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yā śyāmā sā poṣayiṣṇuḥ kṣipraṃ bahvīr bhavanty apaniṣādukās tu yāruṇā sā poṣayiṣṇuḥ kṣipraṃ bahvīr bhavanti himeravas tu yā śvetā sā poṣayiṣṇuḥ kṣipraṃ bahvīr bhavanti duścarmāṇas tu nāñjiḥ kāryo na pṛśnir amithunaṃ tad atho vyāghrarūpaṃ vai pṛśnir bibhyaty asmāt paśavaḥ kanīyāṃso 'sya paśavo bhavanti yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati tad āhur bījam evotsṛjyam ity etad vā āsāṃ bījaṃ yad rohitaṃ rūpaṃ paśumān bhavati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yo dhūmras tāmradhūmraḥ sa prajāpatiḥ pra prajayā ca paśubhiś ca jāyate yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yasya lomaśā kakut sa stambī stambīva prajayā ca paśubhiś ca bhavati yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yasyordhvā kakut tā ūrdhvā āpyāyanta ūrdhvā asya paśavā āpyāyante yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yasya dakṣiṇataḥ pannaṃ sā pāpī sā sravanty atha yasya savyata unnataṃ sā puṇyā sopāharantī yā utpṛṣṭis tā ūrdhvā āpyāyanta ūrdhvā asya paśavā āpyāyante yasya tādṛṅṅ ṛṣabho bhavati yasya savyataḥ pannaṃ sā pāpī sā sravanty atha yasya dakṣiṇata unnataṃ sā puṇyā sopāharantī yā savyasācinī sā puṇyā sopāharantī yā saṃśṛṅgī sā goṣṭhas tāṃ na prachindyād anusṛṣṭasya goṣu syātām etau vai paśūnām askannaṃ havir askannam asya havir bhavati yasyānusṛṣṭir goṣu bhavaty ukṣā cāsya vehac ca goṣu syātām etau vai paśūnām ūrjaṃ bibhṛto 'kṣodhukā asya paśavo bhavanti yasyokṣā ca vehac ca goṣu bhavataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरातीयन्ति वा अन्ये पुरुषाय नान्ये ये ऽरातीयन्ति सा निरृतिर् ये नारातीयन्ति सानुमतिस् तेभ्य उभयेभ्यः सह निर्वपन्त्य् उभौ सह शृतौ कुर्वन्ति नैरृतेन पूर्वेण प्रचरन्ति दक्षिणा परेत्य स्वकृता इरिण एतद् वै निरृतिगृहीतं पृथिव्या निरृतिगृहीत एव निरृतिं निरवदयत एकोल्मुकं निधाय विस्रंसिकायाः काण्डाभ्यां जुहोति जुषाणा निरृतिर् वेतु स्वाहा वासः कृष्णं भिन्नान्तं दक्षिणेत्य् एतद् धि निरृत्या रूपम् अर्धं वै पुरुषस्य निरृतिगृहीतम् अर्धम् अनिरृतिगृहीतं यन् निरृतिगृहीतं तद् एवास्मात् तेन निरवदयते पुनर् एत्यानुमत्या अष्टाकपालेन प्रचरन्ति निरृतिम् एव निरवदायेयं वा अनुमतिर् वाग् वय् अनुमतम् एवैनं सवम् आक्रमयत्य् अष्टाकपालो भवति गायत्री हीयं गायत्री वाग् धेनुर् दक्षिणैतद् ध्य् अनुमत्या रूपम् अथ य उदञ्चः शम्याम् अतिशीयन्ते तान् उदङ् परेत्य वल्मीकवपाम् उद्रुज्य जुहुयाद् इदम् अमुष्यामुष्यायणस्य क्षेत्रियम् अवयजा इति तत् पुनर् अपिदधातीदम् अहम् अमुष्यामुष्यायणस्य क्षेत्रियम् अपिदधामीति क्षेत्रियं वा एतं गृह्णाति ये चैनम् अन्व् इयं क्षेत्रस्य पत्न्य् अस्याम् एव क्षेत्रियम् अवयज्याथैनं सवम् आक्रमयति श्वो भूत आदित्येभ्यो भुवद्वद्भ्यो घृते चरुर् इत्य् आदित्या वा इत उत्तमाः स्वर्गं लोकम् आयंस् तेभ्य एव प्रोच्य स्वर्गं लोकम् एत्य् आदित्या वा अस्मिंल् लोक ऋद्धा आदित्या अमुष्मिन्न् उभयोर् एव लोकयोर् ऋध्नोति वरो दक्षिणा वरेणैव स्वर्गं लोकम् अभ्यारोहति श्वो भूत आग्नावैष्णव एकादशकपाला इत्य् अग्निर् वै सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञो देवताश् चैव यज्ञं चालब्धाग्निर् वै यज्ञस्यान्तो ऽवस्ताद् विष्णुः परस्ताद् उभयत एव यज्ञस्यान्ता उदग्रहीद् उभयत एव यज्ञस्यान्ता उद्गृह्य यथोत्सङ्ग आवपेतैवं वा एतद् यज्ञम् आवपते तस्य यथाकामं निर्वपमाण एत्य् अनड्वान् वामनो दक्षिणा यद् वही तेनाग्नेयो यद् वामनस् तेन वैष्णवो रूपेणैवैनं समर्धयति श्वो भूते ऽग्नीषोमीया एकादशकपाला इत्य् अग्नीषोमाभ्यां वै वीर्येणेन्द्रो वृत्रम् अहन् वृत्रं खलु वा एष हन्ति यो राजसूयेनाभिषिञ्चते तद् वार्त्रघ्नम् एवैतद् धिरण्यं दक्षिणा सत्यं वै हिरण्यं सत्येनैव हन्ति श्वो भूत ऐन्द्राग्न एकादशकपाला इत्य् अग्नीषोमाभ्यां वै वीर्येणेन्द्रो वृत्रम् अहन् स ओजसा वीर्येण व्यार्ध्यत स एतम् ऐन्द्राग्नम् अपश्यत् तेनौजो वीर्यम् आत्मन्न् अधत्तौजसा वा एष वीर्येण व्यृध्यते यो राजसूयेनाभिषिञ्चत ओजो वीर्यम् इन्द्राग्नी ओजसैवैनं वीर्येण समर्धयतो ऽनड्वान् ऋषभो दक्षिणा यद् वही तेनाग्नेयो यन् मुष्करस् तेनैन्द्रो रूपेणैवैनं समर्धयति श्वो भूत आग्नेयो ऽष्टाकपालो माहेन्द्रं दधीत्य् ऋद्ध्या एवाग्नेय इन्द्रो वै वृत्रम् अहन् सो ऽन्यान् देवान् अत्यमन्यत स महेन्द्रो ऽभवत् स एतम् उद्धारम् उदहरद् वृत्रं हत्वा तद् उद्धार एवास्यैष भाग एव तस्माद् राजा संग्रामं जित्वोदाजम् उदजयत् पयसा वा एष वीर्येण व्यृध्यते यो राजसूयेनाभिषिञ्चते यत् पयः पयसैवैनं समर्धयतीन्द्रियेण वा एष वीर्येण व्यृध्यते यो राजसूयेनाभिषिञ्चते यद् ऐन्द्रम् इन्द्रियेणैवैनं वीर्येण समर्धयति देवताभिर् वा एष व्यृध्यते यो राजसूयेनाभिषिञ्चते सर्वदेवत्यं वै वासो यद् वासः क्षौमं दक्षिणा देवताभिर् एवैनं समर्धयति
arātīyanti vā anye puruṣāya nānye ye 'rātīyanti sā nirṛtir ye nārātīyanti sānumatis tebhya ubhayebhyaḥ saha nirvapanty ubhau saha śṛtau kurvanti nairṛtena pūrveṇa pracaranti dakṣiṇā paretya svakṛtā iriṇa etad vai nirṛtigṛhītaṃ pṛthivyā nirṛtigṛhīta eva nirṛtiṃ niravadayata ekolmukaṃ nidhāya visraṃsikāyāḥ kāṇḍābhyāṃ juhoti juṣāṇā nirṛtir vetu svāhā vāsaḥ kṛṣṇaṃ bhinnāntaṃ dakṣiṇety etad dhi nirṛtyā rūpam ardhaṃ vai puruṣasya nirṛtigṛhītam ardham anirṛtigṛhītaṃ yan nirṛtigṛhītaṃ tad evāsmāt tena niravadayate punar etyānumatyā aṣṭākapālena pracaranti nirṛtim eva niravadāyeyaṃ vā anumatir vāg vay anumatam evainaṃ savam ākramayaty aṣṭākapālo bhavati gāyatrī hīyaṃ gāyatrī vāg dhenur dakṣiṇaitad dhy anumatyā rūpam atha ya udañcaḥ śamyām atiśīyante tān udaṅ paretya valmīkavapām udrujya juhuyād idam amuṣyāmuṣyāyaṇasya kṣetriyam avayajā iti tat punar apidadhātīdam aham amuṣyāmuṣyāyaṇasya kṣetriyam apidadhāmīti kṣetriyaṃ vā etaṃ gṛhṇāti ye cainam anv iyaṃ kṣetrasya patny asyām eva kṣetriyam avayajyāthainaṃ savam ākramayati śvo bhūta ādityebhyo bhuvadvadbhyo ghṛte carur ity ādityā vā ita uttamāḥ svargaṃ lokam āyaṃs tebhya eva procya svargaṃ lokam ety ādityā vā asmiṃl loka ṛddhā ādityā amuṣminn ubhayor eva lokayor ṛdhnoti varo dakṣiṇā vareṇaiva svargaṃ lokam abhyārohati śvo bhūta āgnāvaiṣṇava ekādaśakapālā ity agnir vai sarvā devatā viṣṇur yajño devatāś caiva yajñaṃ cālabdhāgnir vai yajñasyānto 'vastād viṣṇuḥ parastād ubhayata eva yajñasyāntā udagrahīd ubhayata eva yajñasyāntā udgṛhya yathotsaṅga āvapetaivaṃ vā etad yajñam āvapate tasya yathākāmaṃ nirvapamāṇa ety anaḍvān vāmano dakṣiṇā yad vahī tenāgneyo yad vāmanas tena vaiṣṇavo rūpeṇaivainaṃ samardhayati śvo bhūte 'gnīṣomīyā ekādaśakapālā ity agnīṣomābhyāṃ vai vīryeṇendro vṛtram ahan vṛtraṃ khalu vā eṣa hanti yo rājasūyenābhiṣiñcate tad vārtraghnam evaitad dhiraṇyaṃ dakṣiṇā satyaṃ vai hiraṇyaṃ satyenaiva hanti śvo bhūta aindrāgna ekādaśakapālā ity agnīṣomābhyāṃ vai vīryeṇendro vṛtram ahan sa ojasā vīryeṇa vyārdhyata sa etam aindrāgnam apaśyat tenaujo vīryam ātmann adhattaujasā vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcata ojo vīryam indrāgnī ojasaivainaṃ vīryeṇa samardhayato 'naḍvān ṛṣabho dakṣiṇā yad vahī tenāgneyo yan muṣkaras tenaindro rūpeṇaivainaṃ samardhayati śvo bhūta āgneyo 'ṣṭākapālo māhendraṃ dadhīty ṛddhyā evāgneya indro vai vṛtram ahan so 'nyān devān atyamanyata sa mahendro 'bhavat sa etam uddhāram udaharad vṛtraṃ hatvā tad uddhāra evāsyaiṣa bhāga eva tasmād rājā saṃgrāmaṃ jitvodājam udajayat payasā vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcate yat payaḥ payasaivainaṃ samardhayatīndriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcate yad aindram indriyeṇaivainaṃ vīryeṇa samardhayati devatābhir vā eṣa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcate sarvadevatyaṃ vai vāso yad vāsaḥ kṣaumaṃ dakṣiṇā devatābhir evainaṃ samardhayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा ओषधीषु पक्वास्व् आजिम् अयुः स इन्द्रो ऽवेद् अग्निर् वावेमाः प्रथम उज्जेष्यतीति सो ऽब्रवीद् यतरो नौ पूर्व उज्जयेत् तन् नौ सहेति ता अग्निर् उदजयत् तद् इन्द्रो ऽनूदजयत् तस्माद् ऐन्द्राग्नम् अथो आहुर् आग्नेन्द्रं कार्यम् इत्य् अग्निर् हि ता अग्र उदजयत् तद् उज्जित्या एवाग्रायणो द्वादशकपालो भवति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सराद् धि तद् अध्य् अभवत् सप्तदश सामिधेनीः कार्याः पञ्च ऋतवो द्वादश मासा एष संवत्सरः संवत्सराद् धि तद् अधि भवत्य् एका वै तर्हि यवस्य मुष्टिर् आसीद् एका व्रीहेर् एका माषस्यैका तिलस्य तद् विश्वे देवा अब्रुवन् वयं व एतत् प्रथयिष्यामो भागो नो ऽस्त्व् इति तद् विश्वे देवा अप्रथयंस् तद् भूम्न एव वैश्वदेवो ऽथो प्रथयत्य् एवैतेन पयसि स्याद् वैश्वदेवो वैश्वदेवं हि पयो ऽथ वा इयम् अब्रवीन् मयि वा एतद् अध्य् असौ वृष्ट्या पचति नैतद् इतो ऽध्य् उज्जेष्यथ भागो ना अस्त्व् इति तद् आभ्यां वावैष भागः क्रियत उज्जित्यय् अथो प्रतिष्ठित्या एव यद् द्यावापृथिवीयः सौमीर् वा ओषधयः सोमा ओषधीनाम् अधिराजस् तस्य वा एष भागो यद् अकृष्टपच्यं तद् उद्धार एवास्यैष भाग एव तस्माद् राजा संग्रामं जित्वोदाजम् उदजते ग्राम्या वा अन्या ओषधय आरण्या अन्यास् ता एवास्यैतेनोभयीर् अवेष्टा भवन्ति याः फालकृष्टास् तासाम् एतेनाग्रायणं करोति या आरण्यास् तासाम् उत्तरेणानीतो वा एष देवानां य आहिताग्निर् यद् अकृत्वाग्रायणं नवस्याश्नीयाद् देवानां भागं प्रतिक्ळ्प्तम् अश्नीयाद् आर्तिम् आर्छेत् सर्वेभ्यो वा एषो ऽन्येभ्यो ऽभिषिच्यते यो राजसूय आग्रायणो ऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै वत्सः प्रथमजो दक्षिणा रेत इव ह्य् एषो ऽप्रजातः प्रजात्यै
devā oṣadhīṣu pakvāsv ājim ayuḥ sa indro 'ved agnir vāvemāḥ prathama ujjeṣyatīti so 'bravīd yataro nau pūrva ujjayet tan nau saheti tā agnir udajayat tad indro 'nūdajayat tasmād aindrāgnam atho āhur āgnendraṃ kāryam ity agnir hi tā agra udajayat tad ujjityā evāgrāyaṇo dvādaśakapālo bhavati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsarād dhi tad adhy abhavat saptadaśa sāmidhenīḥ kāryāḥ pañca ṛtavo dvādaśa māsā eṣa saṃvatsaraḥ saṃvatsarād dhi tad adhi bhavaty ekā vai tarhi yavasya muṣṭir āsīd ekā vrīher ekā māṣasyaikā tilasya tad viśve devā abruvan vayaṃ va etat prathayiṣyāmo bhāgo no 'stv iti tad viśve devā aprathayaṃs tad bhūmna eva vaiśvadevo 'tho prathayaty evaitena payasi syād vaiśvadevo vaiśvadevaṃ hi payo 'tha vā iyam abravīn mayi vā etad adhy asau vṛṣṭyā pacati naitad ito 'dhy ujjeṣyatha bhāgo nā astv iti tad ābhyāṃ vāvaiṣa bhāgaḥ kriyata ujjityay atho pratiṣṭhityā eva yad dyāvāpṛthivīyaḥ saumīr vā oṣadhayaḥ somā oṣadhīnām adhirājas tasya vā eṣa bhāgo yad akṛṣṭapacyaṃ tad uddhāra evāsyaiṣa bhāga eva tasmād rājā saṃgrāmaṃ jitvodājam udajate grāmyā vā anyā oṣadhaya āraṇyā anyās tā evāsyaitenobhayīr aveṣṭā bhavanti yāḥ phālakṛṣṭās tāsām etenāgrāyaṇaṃ karoti yā āraṇyās tāsām uttareṇānīto vā eṣa devānāṃ ya āhitāgnir yad akṛtvāgrāyaṇaṃ navasyāśnīyād devānāṃ bhāgaṃ pratikḷptam aśnīyād ārtim ārchet sarvebhyo vā eṣo 'nyebhyo 'bhiṣicyate yo rājasūya āgrāyaṇo 'nnādyasyāvaruddhyai vatsaḥ prathamajo dakṣiṇā reta iva hy eṣo 'prajātaḥ prajātyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैतानि चातुर्मास्यानि संवत्सरं वै चातुर्मास्यानि परीज्यन्ते संवत्सराद् एवैनान्य् अध्य् आप्त्वावरुन्द्ध उत्सन्नयज्ञो वा एष संवत्सराद् वा अध्य् उत्सन्नयज्ञो ऽवरुध्यते संवत्सराद् एवैनम् अध्य् आप्त्वावरुन्द्धे पशवो वा एते चातुर्मास्येभ्यो ऽध्य् अतिरिच्यते यञ् शुनासीर्यं तान् एवाप्नोति वर्ष्य उदके यजेतैतद् धि पशूनां नेदिष्ठम् अथैतानि पञ्च हवींषि संतत्यै ग्रामकामो यजेत वायुर् वा इमाः प्रजा नस्योता इत्थं चेत्थं च नेनीयते यद् वायवे वायुर् एवास्मै नस्योतां विशं निनयत्य् अन्नकामो यजेत संवत्सरो वा इन्द्रः शुनासीरः संवत्सरो ऽन्नाद्यस्य प्रदाता तम् एव भागधेयेनोपासरत् सो ऽस्मा अन्नाद्यं प्रयछति वर्ष्य उदके यजेतैतद् ध्य् अन्नाद्यस्य नेदिष्टं वृष्टिकामो यजेत वायुर् वा इमे समीरयति स आप्याययति ततो वर्षति संवत्सरो वा इन्द्रः शुनासीरः संवत्सरम् अनुवर्षति
athaitāni cāturmāsyāni saṃvatsaraṃ vai cāturmāsyāni parījyante saṃvatsarād evaināny adhy āptvāvarunddha utsannayajño vā eṣa saṃvatsarād vā adhy utsannayajño 'varudhyate saṃvatsarād evainam adhy āptvāvarunddhe paśavo vā ete cāturmāsyebhyo 'dhy atiricyate yañ śunāsīryaṃ tān evāpnoti varṣya udake yajetaitad dhi paśūnāṃ nediṣṭham athaitāni pañca havīṃṣi saṃtatyai grāmakāmo yajeta vāyur vā imāḥ prajā nasyotā itthaṃ cetthaṃ ca nenīyate yad vāyave vāyur evāsmai nasyotāṃ viśaṃ ninayaty annakāmo yajeta saṃvatsaro vā indraḥ śunāsīraḥ saṃvatsaro 'nnādyasya pradātā tam eva bhāgadheyenopāsarat so 'smā annādyaṃ prayachati varṣya udake yajetaitad dhy annādyasya nediṣṭaṃ vṛṣṭikāmo yajeta vāyur vā ime samīrayati sa āpyāyayati tato varṣati saṃvatsaro vā indraḥ śunāsīraḥ saṃvatsaram anuvarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त स वृत्र इन्द्रम् अब्रवीत् त्वं देवानां श्रेष्ठो ऽस्य् अहम् असुराणां संशक्नवाव मा ना अन्यो ऽन्यं वधीद् इति तौ वै समामेताम् अनभिद्रोहाय ते देवा वृत्रम् अमन्यन्तायं वावेदं भविष्यतीति त इन्द्र ऐछन् हनामेमम् इति सो ऽब्रवीत् संधा वै मे संहितान् अभिद्रोहायेति तम् अग्निर् अब्रवीद् अहम् एव त्वेतः पास्यामीति पृथिव्या अहम् अन्तरिक्षाद् इति वरुणो ऽहं दिव इति रुद्रस् ततो वै देवा वृत्रम् अघ्नन् वृत्रं खलु वा एष हन्ति यो राजसूयेनाभिषिञ्चते तद् वार्त्रघ्नम् एवैतद् देवाश् च वा असुराश् च समयतन्त तान् अग्निस् त्रेधात्मानं कृत्वा प्रत्ययतत अग्निर् एवास्मिंल् लोके भूत्वा वरुणो ऽन्तरिक्षे रुद्रो दिवि स इन्द्रो ऽमन्यतायं वावेदं भविष्यतीति सो ऽब्रवीद् अहं विश्वाभ्या आशाभ्या इति ततो वा अजयंस् तज् जित्या एवैतद् एतेनैव याजयेत् संग्रामे जयति संग्रामम् एतेनैव याजयेद् भ्रातृव्यवन्तं यो वास्य प्रियः स्यात् तं भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति यद् वै तद् इन्द्रस् तुरीय उपसमपद्यत तस्माद् इन्द्रतुरीयं धेनुर् अनड्वाही दक्षिणा यद् वहिनी तेनाग्नेयी यद् धेनुः सती दान्ता तेन वारुणी यद् गौस् तेन रौद्री यत् पयस् तेनैन्द्री रूपैर् एवैनां समर्धयतीन्द्रो वै नमुचिं नालभत स रश्मीन् कुलायं कृत्वान्वारोहद् अमुम् आदित्यं तं वा अन्वमन्त्रयत सखाया असावेति सो ऽब्रवीन् नाहं हनिष्यामीति सो ऽब्रवीत् संधां ते संदधै यथा त्वा न दिवा हनानि न नक्तं न शुष्केण नार्द्रेणेति तस्य वा उपोदये सूर्यस्य नीहारं संतत्यापां फेनेन शिरो ऽछिनत् तद् वा एनम् अन्ववर्तत मित्रद्रुग् असीति पाप्मा वै नमुचेः शिरः पाप्मा वा एनं तद् अन्ववर्तत पाप्मानं वै स तेनापाहत तत् पाप्मानम् एवैतेनापहते ऽपां न्ययनाद् अपामार्गान् आहरन्त्य् आपो वै रक्षोघ्नीर् अपो रक्षांसि न तरन्ति रक्षसाम् अपहत्यै वरो दक्षिणा वरेणैव वरं स्पृणोत्य् आत्मा हि वर आत्मानं हि तस्य तद् अन्ववर्तत ये देवाः पुरःसदो अग्निनेत्रा रक्षोहणस् ते नो ऽवन्तु ते नः पान्तु तेभ्यः स्वाहेत्य् एतद्देवत्या वा इमा दिशो यथादेवतं वा एतद् आभ्यो दिग्भ्यो ऽधि रक्षांस्य् अपहन्त्य् अनुपरिक्रामं जुहोति सर्वाभ्य एव दिग्भ्यो ऽधि रक्षांस्य् अपहन्तीदम् अहं रक्षोभिः समूहाम्य् अग्ने संदह रक्षः संदग्धं रक्षा इत्य् आह रक्षसां ध्वरायै रक्षसाम् अन्तरित्यय् अथ यत् पुनः समूह्य जुहोति याभ्य एव दिग्भ्यो ऽधि रक्षांस्य् अपावधीत् ता भागिनीः करोत्य् अहिंसायै रथः पञ्चवाही दक्षिणा पञ्च दिशः पञ्च देवताः समृद्ध्यै
devāś ca vā asurāś cāspardhanta sa vṛtra indram abravīt tvaṃ devānāṃ śreṣṭho 'sy aham asurāṇāṃ saṃśaknavāva mā nā anyo 'nyaṃ vadhīd iti tau vai samāmetām anabhidrohāya te devā vṛtram amanyantāyaṃ vāvedaṃ bhaviṣyatīti ta indra aichan hanāmemam iti so 'bravīt saṃdhā vai me saṃhitān abhidrohāyeti tam agnir abravīd aham eva tvetaḥ pāsyāmīti pṛthivyā aham antarikṣād iti varuṇo 'haṃ diva iti rudras tato vai devā vṛtram aghnan vṛtraṃ khalu vā eṣa hanti yo rājasūyenābhiṣiñcate tad vārtraghnam evaitad devāś ca vā asurāś ca samayatanta tān agnis tredhātmānaṃ kṛtvā pratyayatata agnir evāsmiṃl loke bhūtvā varuṇo 'ntarikṣe rudro divi sa indro 'manyatāyaṃ vāvedaṃ bhaviṣyatīti so 'bravīd ahaṃ viśvābhyā āśābhyā iti tato vā ajayaṃs taj jityā evaitad etenaiva yājayet saṃgrāme jayati saṃgrāmam etenaiva yājayed bhrātṛvyavantaṃ yo vāsya priyaḥ syāt taṃ bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati yad vai tad indras turīya upasamapadyata tasmād indraturīyaṃ dhenur anaḍvāhī dakṣiṇā yad vahinī tenāgneyī yad dhenuḥ satī dāntā tena vāruṇī yad gaus tena raudrī yat payas tenaindrī rūpair evaināṃ samardhayatīndro vai namuciṃ nālabhata sa raśmīn kulāyaṃ kṛtvānvārohad amum ādityaṃ taṃ vā anvamantrayata sakhāyā asāveti so 'bravīn nāhaṃ haniṣyāmīti so 'bravīt saṃdhāṃ te saṃdadhai yathā tvā na divā hanāni na naktaṃ na śuṣkeṇa nārdreṇeti tasya vā upodaye sūryasya nīhāraṃ saṃtatyāpāṃ phenena śiro 'chinat tad vā enam anvavartata mitradrug asīti pāpmā vai namuceḥ śiraḥ pāpmā vā enaṃ tad anvavartata pāpmānaṃ vai sa tenāpāhata tat pāpmānam evaitenāpahate 'pāṃ nyayanād apāmārgān āharanty āpo vai rakṣoghnīr apo rakṣāṃsi na taranti rakṣasām apahatyai varo dakṣiṇā vareṇaiva varaṃ spṛṇoty ātmā hi vara ātmānaṃ hi tasya tad anvavartata ye devāḥ puraḥsado agninetrā rakṣohaṇas te no 'vantu te naḥ pāntu tebhyaḥ svāhety etaddevatyā vā imā diśo yathādevataṃ vā etad ābhyo digbhyo 'dhi rakṣāṃsy apahanty anuparikrāmaṃ juhoti sarvābhya eva digbhyo 'dhi rakṣāṃsy apahantīdam ahaṃ rakṣobhiḥ samūhāmy agne saṃdaha rakṣaḥ saṃdagdhaṃ rakṣā ity āha rakṣasāṃ dhvarāyai rakṣasām antarityay atha yat punaḥ samūhya juhoti yābhya eva digbhyo 'dhi rakṣāṃsy apāvadhīt tā bhāginīḥ karoty ahiṃsāyai rathaḥ pañcavāhī dakṣiṇā pañca diśaḥ pañca devatāḥ samṛddhyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुराणां : ⟨ असुराणाम् असुराणां : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: असुराणं। वधीद् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: ऽवधीद्। सोमेनेजानं याजयेत् संवत्सरं वा एतस्य छन्दांसि यातयामानि भवन्ति यः सोमेन यजते छन्दांसि वै देविकाश् छन्दांसि वावास्मा एतद् अयातयामानि पुनर्यामाणि करोति राजसूयेनाभिषिषिचानं याजयेत् पष्ठौही दक्षिणाशां वा एष उपाभिषिञ्चत आशा पष्ठौह्य् आशाम् एवास्मा अकः पशुकामं याजयेच् छन्दांसि वै देविकाः पशवश् छन्दांसि गायत्र्य् अनुमतिस् त्रिष्टुब् राका जगती सिनीवाली कुहूर् अनुष्टुब् धाता वषट्कारो या पूर्वा पौर्णमासी सानुमतिर् योत्तरा सा राका या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुहूश् चन्द्रमा एव धाता यद् द्वे अवरे द्वे परे तन् मिथुनं यत् पूर्यते ऽन्यां नान्यां तन् मिथुनं यत् पश्यन्त्य् अन्यां नान्यां तन् मिथुनं यद् अमावास्याया अधि चन्द्रमाः प्रजायते तन् मिथुनं तस्माद् एवास्मै मिथुनात् पशून् प्रजनयति प्रजाकामं याजयेद् धातारम् उत्तमं कुर्यात् स्त्रियो वै देविकाः पुमान् धाता पराचीर् वै प्रजा रेतो दधते पराचीष्व् एवासु रेतो दधाति तद् आहुर् न वै तेन पराधत्ते यद् अन्तरा प्रवीयता इति व्यवदध्याद् धातारं मध्यतः सर्वा एवैना वृषमोदिनीः करोति तद् आहुर् जायत एव पश्चाच्चर इव तु भवति स्त्रीभ्यो ह्य् एनं पश्चात् परिणयन्तीति स यदा जायेताथ धात्रे पुरस्तान् निर्वपेद् अग्रं वै धाताग्रम् एवैनं परिणयति
asurāṇāṃ : ⟨ asurāṇām asurāṇāṃ : FN emended. Ed.: asurāṇaṃ. vadhīd : FN emended. Ed.: 'vadhīd. somenejānaṃ yājayet saṃvatsaraṃ vā etasya chandāṃsi yātayāmāni bhavanti yaḥ somena yajate chandāṃsi vai devikāś chandāṃsi vāvāsmā etad ayātayāmāni punaryāmāṇi karoti rājasūyenābhiṣiṣicānaṃ yājayet paṣṭhauhī dakṣiṇāśāṃ vā eṣa upābhiṣiñcata āśā paṣṭhauhy āśām evāsmā akaḥ paśukāmaṃ yājayec chandāṃsi vai devikāḥ paśavaś chandāṃsi gāyatry anumatis triṣṭub rākā jagatī sinīvālī kuhūr anuṣṭub dhātā vaṣaṭkāro yā pūrvā paurṇamāsī sānumatir yottarā sā rākā yā pūrvāmāvāsyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūś candramā eva dhātā yad dve avare dve pare tan mithunaṃ yat pūryate 'nyāṃ nānyāṃ tan mithunaṃ yat paśyanty anyāṃ nānyāṃ tan mithunaṃ yad amāvāsyāyā adhi candramāḥ prajāyate tan mithunaṃ tasmād evāsmai mithunāt paśūn prajanayati prajākāmaṃ yājayed dhātāram uttamaṃ kuryāt striyo vai devikāḥ pumān dhātā parācīr vai prajā reto dadhate parācīṣv evāsu reto dadhāti tad āhur na vai tena parādhatte yad antarā pravīyatā iti vyavadadhyād dhātāraṃ madhyataḥ sarvā evainā vṛṣamodinīḥ karoti tad āhur jāyata eva paścāccara iva tu bhavati strībhyo hy enaṃ paścāt pariṇayantīti sa yadā jāyetātha dhātre purastān nirvaped agraṃ vai dhātāgram evainaṃ pariṇayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमयाविनं याजयेद् धातारं मध्यतः कुर्यात् संवत्सरो वै धाता संवत्सरो हि वा एतस्य मुग्धो ऽथैतस्यामयति संवत्सरं वावास्मा एतन् मध्यतो ऽचीक्ळ्पद् अथैनम् एतस्मान् मिथुनात् प्रजनयतीश्वराणि वा एतम् एतानि छन्दांस्य् ऋते पशोर् अशान्तानि निर्मृजः पशुर् अप्य् आलभ्यः शान्त्या अनिर्मार्गायैते वै पशवो यद् व्रीहयश् च यवाश् च यद् व्रीहिमयः पुरोडाशो भवति तेनैव पशुर् आलभ्यते शान्त्या अनिर्मार्गाय वीरस्था वा अन्ये पशवो ऽवीरस्था अन्ये ये पुरस्तात्पुरोडाशास् ते वीरस्था ये पश्चात्पुरोडाशास् ते ऽवीरस्था ये पुरस्तात्पुरोडाशा भुञ्जतस् त उपतिष्ठन्ते प्रजापतिं ह्य् एते प्रतिष्ठाम् अभ्यसृज्यन्त ये पश्चात्पुरोडाशाः परा ते भवन्ति यासु स्थालीषु सोमाः स्युस् ते चरवः स्युः सोमो वै रेतोधाः प्रजननाय सर्ववेदसेनेजानं याजयेत् पशुभिर् वा एष व्यृध्यते यः सर्वं ददात्य् अत्र वा एष जघन्यं पशून् पश्यति यत्रैनान् विभजति यत्रैवैनान् विभजति तत एनान् पुनर् अवरुन्द्धे य एव कश् च सोमेन यजेत तं याजयेत् संवत्सरं वा एतस्य छन्दांसि यातयामानि भवन्ति यः सोमेन यजते छन्दांसि वै देविकाश् छन्दांसि वावास्मा एतद् अयातयामानि पुनर्यामाणि करोति
āmayāvinaṃ yājayed dhātāraṃ madhyataḥ kuryāt saṃvatsaro vai dhātā saṃvatsaro hi vā etasya mugdho 'thaitasyāmayati saṃvatsaraṃ vāvāsmā etan madhyato 'cīkḷpad athainam etasmān mithunāt prajanayatīśvarāṇi vā etam etāni chandāṃsy ṛte paśor aśāntāni nirmṛjaḥ paśur apy ālabhyaḥ śāntyā anirmārgāyaite vai paśavo yad vrīhayaś ca yavāś ca yad vrīhimayaḥ puroḍāśo bhavati tenaiva paśur ālabhyate śāntyā anirmārgāya vīrasthā vā anye paśavo 'vīrasthā anye ye purastātpuroḍāśās te vīrasthā ye paścātpuroḍāśās te 'vīrasthā ye purastātpuroḍāśā bhuñjatas ta upatiṣṭhante prajāpatiṃ hy ete pratiṣṭhām abhyasṛjyanta ye paścātpuroḍāśāḥ parā te bhavanti yāsu sthālīṣu somāḥ syus te caravaḥ syuḥ somo vai retodhāḥ prajananāya sarvavedasenejānaṃ yājayet paśubhir vā eṣa vyṛdhyate yaḥ sarvaṃ dadāty atra vā eṣa jaghanyaṃ paśūn paśyati yatrainān vibhajati yatraivainān vibhajati tata enān punar avarunddhe ya eva kaś ca somena yajeta taṃ yājayet saṃvatsaraṃ vā etasya chandāṃsi yātayāmāni bhavanti yaḥ somena yajate chandāṃsi vai devikāś chandāṃsi vāvāsmā etad ayātayāmāni punaryāmāṇi karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैतत् त्रिषंयुक्तं यत् पूर्वं त्रिषंयुक्तम् इत एवास्मै तेनोर्ध्वान् इमांल् लोकान् दाधार यद् उत्तरं त्रिषंयुक्तम् अमुत एवास्मै तेनार्वाच इमांल् लोकान् दाधार तद् एषां वावैते लोकानां विधृत्यै यत् पूर्वं त्रिषंयुक्तं वीरजननं तद् यद् उत्तरं पशुजननं तद् यत् पूर्वं त्रिषंयुक्तं वीरान् एवास्मै तेन जनयति यद् उत्तरं पशूंस् तेन यत् पूर्वं त्रिषंयुक्तं रेत एव तेन दधाति यद् उत्तरं प्र तेन जनयति यत् पूर्वं त्रिषंयुक्तं तेन यज्ञकामो यजेताग्निर् वै सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञो देवताश् चैव यज्ञं चालब्धैन्द्रो वै यज्ञो विष्णुर् यज्ञस् तद् यज्ञस्यैवैष आरम्भो ऽथ यद् वैष्णवो विष्णुर् वै यज्ञो यज्ञ एव प्रतितिष्ठति यद् उत्तरं त्रिषंयुक्तं तेन पशुकामो यजेत सोमो वै रेतोधाः पूषा पशूनां प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो दधाति पूषा पशून् प्रजनयतीन्द्रियेण वै पशवः प्रजायन्ते पूषा प्रजनयतीन्द्रियेणैवास्मै पूषा पशून् प्रजनयत्य् अथ यत् पौष्णः पशवो वै पूषा पशुष्व् एव प्रतितिष्ठत्य् अथैतद् वैश्वानरवारुणं संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरस् तस्य वा एते स्वा यद् ऋतवस् तेषां वा एषो ऽभिषिक्तो राजाभिषिक्तो वै देवानां वरुण एतौ वै देवानां सूतव् एतौ सवपती एतौ सवस्येशाते ता एनं सुवाते यावन्तो वा एतस्य स्वा अनुका वै त एतम् अनुका देवा वरुणं यावन्त एवास्य स्वास् तान् अस्मा अनुकान् अविवादिनः करोतीयांश् चरुर् भवत्य् एतावान् वा आत्मा यावान् एवास्यात्मा तं वरुणान् मुक्त्वा संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सर एवैनं प्रतिष्ठापयति संवत्सरायुषम् एनं करोति तस्माद् राजसूयाभिषिक्तस्य जरसा दन्ता अवशीयन्ते संवत्सरे ह्य् एनं प्रतिष्ठापयति संवत्सरायुषम् एनं करोति यो ज्योगामयावी स्यात् तम् एतेन याजयेद् वरुणेन हि वा एष पाप्मना गृहीतो ऽथैतस्य ज्योग् आमयति यद् वारुणो वरुणाद् एवैनं तेन मुञ्चतीयांश् चरुर् भवत्य् एतावान् वा आत्मा यावान् एवास्यात्मा तं वरुणान् मुक्त्वा संवत्सरो वा अग्निर् वैश्वानरः संवत्सर एवैनं प्रतिष्ठापयति संवत्सरायुषम् एनं करोति
athaitat triṣaṃyuktaṃ yat pūrvaṃ triṣaṃyuktam ita evāsmai tenordhvān imāṃl lokān dādhāra yad uttaraṃ triṣaṃyuktam amuta evāsmai tenārvāca imāṃl lokān dādhāra tad eṣāṃ vāvaite lokānāṃ vidhṛtyai yat pūrvaṃ triṣaṃyuktaṃ vīrajananaṃ tad yad uttaraṃ paśujananaṃ tad yat pūrvaṃ triṣaṃyuktaṃ vīrān evāsmai tena janayati yad uttaraṃ paśūṃs tena yat pūrvaṃ triṣaṃyuktaṃ reta eva tena dadhāti yad uttaraṃ pra tena janayati yat pūrvaṃ triṣaṃyuktaṃ tena yajñakāmo yajetāgnir vai sarvā devatā viṣṇur yajño devatāś caiva yajñaṃ cālabdhaindro vai yajño viṣṇur yajñas tad yajñasyaivaiṣa ārambho 'tha yad vaiṣṇavo viṣṇur vai yajño yajña eva pratitiṣṭhati yad uttaraṃ triṣaṃyuktaṃ tena paśukāmo yajeta somo vai retodhāḥ pūṣā paśūnāṃ prajanayitā soma evāsmai reto dadhāti pūṣā paśūn prajanayatīndriyeṇa vai paśavaḥ prajāyante pūṣā prajanayatīndriyeṇaivāsmai pūṣā paśūn prajanayaty atha yat pauṣṇaḥ paśavo vai pūṣā paśuṣv eva pratitiṣṭhaty athaitad vaiśvānaravāruṇaṃ saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaras tasya vā ete svā yad ṛtavas teṣāṃ vā eṣo 'bhiṣikto rājābhiṣikto vai devānāṃ varuṇa etau vai devānāṃ sūtav etau savapatī etau savasyeśāte tā enaṃ suvāte yāvanto vā etasya svā anukā vai ta etam anukā devā varuṇaṃ yāvanta evāsya svās tān asmā anukān avivādinaḥ karotīyāṃś carur bhavaty etāvān vā ātmā yāvān evāsyātmā taṃ varuṇān muktvā saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsara evainaṃ pratiṣṭhāpayati saṃvatsarāyuṣam enaṃ karoti tasmād rājasūyābhiṣiktasya jarasā dantā avaśīyante saṃvatsare hy enaṃ pratiṣṭhāpayati saṃvatsarāyuṣam enaṃ karoti yo jyogāmayāvī syāt tam etena yājayed varuṇena hi vā eṣa pāpmanā gṛhīto 'thaitasya jyog āmayati yad vāruṇo varuṇād evainaṃ tena muñcatīyāṃś carur bhavaty etāvān vā ātmā yāvān evāsyātmā taṃ varuṇān muktvā saṃvatsaro vā agnir vaiśvānaraḥ saṃvatsara evainaṃ pratiṣṭhāpayati saṃvatsarāyuṣam enaṃ karoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैते रत्निनः क्षत्रस्य वा एतान्य् अङ्गानि यस्य वा एतान्य् ओजस्वीनि भवन्ति तद् राष्ट्रम् ओजस्वी भवति तान्य् एवास्यौजस्वीनि करोति क्षत्रस्य वा एतान्य् अङ्गानि यस्य वा एतानि तेजस्वीनि भवन्ति तद् राष्ट्रं तेजस्वी भवति तान्य् एवास्य ब्रह्मणा तेजस्वीनि करोति बार्हस्पत्यश् चरुर् ब्रह्मणो गृह इति ब्रह्म वै बृहस्पतिर् बृहस्पतिपुरोहित खलु वै राष्ट्रम् ऋध्नोति ब्रह्म वा एतत् पुरस्ताद् राष्ट्रस्यात्यौहीद् अथो ब्रह्मण एव राष्ट्रम् अनुकं करोत्य् ऐन्द्र एकादशकपालो राज्ञो गृह इतीन्द्रियं वा इन्द्र इन्द्रिय एव प्रतितिष्ठत्य् आदित्यश् चरुर् महिष्या गृह इतीयं वा अदितिर् अस्या एवैनं मात्रां गमयतीमाम् एवैनं प्रजाभ्य उपजीवनीयं करोति धेनुर् दक्षिणैतद् ध्य् अदित्या रूपं नैरृतश् चरुर् नखावपूतानां परिवृक्त्या गृह इति निरृतिगृहीता हि वा एषाथैतां परिवृञ्जन्ति निरृतिम् एव निरवदायेयं वा अनुमतिर् अस्या एवैनं मात्रां गमयतीमाम् एवैनं प्रजाभ्य उपजीवनीयं करोति श्येनी वण्डापस्फुरा दक्षिणैतद् धि निरृत्या रूपम् आग्नेयो ऽष्टाकपालः सेनान्यो गृह इत्य् अग्निर् वै सर्वा देवता देवताभिर् एवास्य सेनामुखं जित्यै संश्यति हिरण्यं दक्षिणा सत्यं वै हिरण्यं सत्येनैव जयत्य् आश्विनो द्विकपालः संग्रहीतुर् गृह इति रथरेषम् एवास्मात् तेन निरवदयते सवत्यौ दक्षिणेति सवत्या इव हि सव्यस्थसारथी रथम् अभि सावित्रो ऽष्टाकपालः क्षत्तुर् गृहे प्रसूत्यय् अथो सवितेव ह्य् एष प्रजाभ्यः प्रसुवति वारुणो यवमयो दशकपालः सूतस्य गृहे मारुतः सप्तकपालो वैश्यस्य ग्रामण्यो गृह इति सूतमुखा वै विट् क्षत्रम् उपतिष्ठते सूतमुखां वावास्मा एतद् विशं मुखतो ऽन्नाद्यायोपदधाति पौष्णश् चरुर् भागदुघस्य गृह इति पुष्टिर् वै पूषा पुष्टिम् एवास्य भागे दधाति वैष्णवस् त्रिकपालस् तक्षरथकारयोर् गृह इति विष्णुर् वै यज्ञो यज्ञ एव प्रतितिष्ठति रौद्रो गावीधुकश् चरुर् अक्षावापस्य गृहे गोविकर्तस्य चेत्य् अन्तत एवास्मात् तेन रुद्रं निरवदयते ऽथो रुद्र इव ह्य् एतौ पशू अभिमन्यते एकादश वा एतानि हवींष्य् एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् वीर्यं त्रिष्टुब् वीर्य एव प्रतितिष्ठति नाना वा एत एतेषाम् आशिषो ऽवरुन्धते यत् सह निर्वपेयुर् अरत्निनः स्युर् ऐन्द्र एकादशकपालो राज्ञो गृह इतीन्द्रियं वा इन्द्र एकधा वा एतद् यजमाने यज्ञस्याशीः प्रतितिष्ठत्य् ऐन्द्रो हि यजमानः
athaite ratninaḥ kṣatrasya vā etāny aṅgāni yasya vā etāny ojasvīni bhavanti tad rāṣṭram ojasvī bhavati tāny evāsyaujasvīni karoti kṣatrasya vā etāny aṅgāni yasya vā etāni tejasvīni bhavanti tad rāṣṭraṃ tejasvī bhavati tāny evāsya brahmaṇā tejasvīni karoti bārhaspatyaś carur brahmaṇo gṛha iti brahma vai bṛhaspatir bṛhaspatipurohita khalu vai rāṣṭram ṛdhnoti brahma vā etat purastād rāṣṭrasyātyauhīd atho brahmaṇa eva rāṣṭram anukaṃ karoty aindra ekādaśakapālo rājño gṛha itīndriyaṃ vā indra indriya eva pratitiṣṭhaty ādityaś carur mahiṣyā gṛha itīyaṃ vā aditir asyā evainaṃ mātrāṃ gamayatīmām evainaṃ prajābhya upajīvanīyaṃ karoti dhenur dakṣiṇaitad dhy adityā rūpaṃ nairṛtaś carur nakhāvapūtānāṃ parivṛktyā gṛha iti nirṛtigṛhītā hi vā eṣāthaitāṃ parivṛñjanti nirṛtim eva niravadāyeyaṃ vā anumatir asyā evainaṃ mātrāṃ gamayatīmām evainaṃ prajābhya upajīvanīyaṃ karoti śyenī vaṇḍāpasphurā dakṣiṇaitad dhi nirṛtyā rūpam āgneyo 'ṣṭākapālaḥ senānyo gṛha ity agnir vai sarvā devatā devatābhir evāsya senāmukhaṃ jityai saṃśyati hiraṇyaṃ dakṣiṇā satyaṃ vai hiraṇyaṃ satyenaiva jayaty āśvino dvikapālaḥ saṃgrahītur gṛha iti rathareṣam evāsmāt tena niravadayate savatyau dakṣiṇeti savatyā iva hi savyasthasārathī ratham abhi sāvitro 'ṣṭākapālaḥ kṣattur gṛhe prasūtyay atho saviteva hy eṣa prajābhyaḥ prasuvati vāruṇo yavamayo daśakapālaḥ sūtasya gṛhe mārutaḥ saptakapālo vaiśyasya grāmaṇyo gṛha iti sūtamukhā vai viṭ kṣatram upatiṣṭhate sūtamukhāṃ vāvāsmā etad viśaṃ mukhato 'nnādyāyopadadhāti pauṣṇaś carur bhāgadughasya gṛha iti puṣṭir vai pūṣā puṣṭim evāsya bhāge dadhāti vaiṣṇavas trikapālas takṣarathakārayor gṛha iti viṣṇur vai yajño yajña eva pratitiṣṭhati raudro gāvīdhukaś carur akṣāvāpasya gṛhe govikartasya cety antata evāsmāt tena rudraṃ niravadayate 'tho rudra iva hy etau paśū abhimanyate ekādaśa vā etāni havīṃṣy ekādaśākṣarā triṣṭub vīryaṃ triṣṭub vīrya eva pratitiṣṭhati nānā vā eta eteṣām āśiṣo 'varundhate yat saha nirvapeyur aratninaḥ syur aindra ekādaśakapālo rājño gṛha itīndriyaṃ vā indra ekadhā vā etad yajamāne yajñasyāśīḥ pratitiṣṭhaty aindro hi yajamānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिमन्यते : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। इन्द्रायांहोमुचा एकादशकपालं निर्वपेद् यद् एव किंचार्वाचीनं जनितोर् एनः करोति तत एनम् अंहोमुङ् मुञ्चतीन्द्राय सुत्राम्णा एकादशकपालं य एवोपवादी यो ऽभिदासति तत एनं सुत्रामा त्रायते ऽथैतन् मैत्राबार्हस्पत्यं सत्यं वै मित्रो ब्रह्म बृहस्पतिः सत्यं चैव ब्रह्म चालभ्य दीक्षते क्षत्रं वै मित्रो ब्रह्म बृहस्पतिः क्षत्रं चैव ब्रह्म चालभ्य दीक्षते यस्य राष्ट्रं शिथिरम् इव स्यात् तम् एतेन याजयेन् मैत्राबार्हस्पत्येन क्षत्रं वै मित्रो ब्रह्म बृहस्पतिर् ब्रह्मणि वा एतत् क्षत्रं प्रतिष्ठापयति द्रढिम्ने ऽशिथिरत्वायाथैते देवस्व एते वै देवानां सूता एते सवपतय एते सवस्येशते त एनं सुवते तस्माद् वा एतम् आहुः पूर्वेद्युर् वा एष सूयते ऽभितश् च सिच्यता इत्य् अथैष मारुत एकविंशतिकपालस् त्रिर् वै सप्तसप्त मरुतो विण् मरुतो विशो वा एतन् मध्यतः सूयते तस्माद् वा एष विशः प्रियो विशो हि मध्यतः सूयते वरुणस्य वा अभिषिच्यमानस्येन्द्रियं वीर्यम् अपाक्रामत् तत् त्रेधाभवद् भृगुस् तृतीयम् अभवच् छ्रायन्तीयं तृतीयं सरस्वतीं तृतीयं प्राविशद् यद् भार्गवो होता भवति श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं सारस्वतीर् आपस् तद् एवेन्द्रियं वीर्यं तेज आप्नोति वाचा वा एतम् अभिषिञ्चन्ति यम् अभिषिञ्चन्ति वाक् सरस्वती सारस्वतीर् आपो यत् सारस्वतीभिः सूयते यावत्य् एव वाक् तया सूयते
abhimanyate : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. indrāyāṃhomucā ekādaśakapālaṃ nirvaped yad eva kiṃcārvācīnaṃ janitor enaḥ karoti tata enam aṃhomuṅ muñcatīndrāya sutrāmṇā ekādaśakapālaṃ ya evopavādī yo 'bhidāsati tata enaṃ sutrāmā trāyate 'thaitan maitrābārhaspatyaṃ satyaṃ vai mitro brahma bṛhaspatiḥ satyaṃ caiva brahma cālabhya dīkṣate kṣatraṃ vai mitro brahma bṛhaspatiḥ kṣatraṃ caiva brahma cālabhya dīkṣate yasya rāṣṭraṃ śithiram iva syāt tam etena yājayen maitrābārhaspatyena kṣatraṃ vai mitro brahma bṛhaspatir brahmaṇi vā etat kṣatraṃ pratiṣṭhāpayati draḍhimne 'śithiratvāyāthaite devasva ete vai devānāṃ sūtā ete savapataya ete savasyeśate ta enaṃ suvate tasmād vā etam āhuḥ pūrvedyur vā eṣa sūyate 'bhitaś ca sicyatā ity athaiṣa māruta ekaviṃśatikapālas trir vai saptasapta maruto viṇ maruto viśo vā etan madhyataḥ sūyate tasmād vā eṣa viśaḥ priyo viśo hi madhyataḥ sūyate varuṇasya vā abhiṣicyamānasyendriyaṃ vīryam apākrāmat tat tredhābhavad bhṛgus tṛtīyam abhavac chrāyantīyaṃ tṛtīyaṃ sarasvatīṃ tṛtīyaṃ prāviśad yad bhārgavo hotā bhavati śrāyantīyaṃ brahmasāmaṃ sārasvatīr āpas tad evendriyaṃ vīryaṃ teja āpnoti vācā vā etam abhiṣiñcanti yam abhiṣiñcanti vāk sarasvatī sārasvatīr āpo yat sārasvatībhiḥ sūyate yāvaty eva vāk tayā sūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपां वा एतानि चित्राण्य् अपां वा एतच् चित्राणि संभरन्त्य् अपाम् एनं चित्रैर् अभिषिञ्चन्ति चित्रम् अस्मिन् दधति तस्माद् वा एषो ऽभिषिक्तश् चित्रं राजेति श्रूयते ऽपां ह्य् एनं चित्रैर् अभिषिञ्चन्ति चित्रम् अस्मिन् दधति यथा वा इदं मधुकृतो मधु संभरन्त्य् एवं वा एतद् अपाम् ओषधीनां रसं संभरन्त्य् अपाम् एनम् ओषधीनां रसेनाभिषिञ्चन्ति रसम् अस्मिन् दधति तस्माद् वा एतम् आहुर् असी राजा पुण्या इत्य् अपां ह्य् एनम् ओषधीनां रसेनाभिषिञ्चन्ति रसम् अस्मिन् दधति वरुणसवो वा एष वारुणीर् आपो यद् अद्भिर् अभिषिञ्चति वरुणम् एवैनम् अकर् विषुवान् वै सरस्वती सारस्वतीर् आपो यत् सारस्वतीभिः सूयते विषुवान् भवति षोडश ग्रहा गृह्यन्ते षोडश होमा हूयन्ते तद् द्वात्रिंशद् द्वात्रिंशदक्षरानुष्टुब् यावत्य् एव वाक् तया सूयते
apāṃ vā etāni citrāṇy apāṃ vā etac citrāṇi saṃbharanty apām enaṃ citrair abhiṣiñcanti citram asmin dadhati tasmād vā eṣo 'bhiṣiktaś citraṃ rājeti śrūyate 'pāṃ hy enaṃ citrair abhiṣiñcanti citram asmin dadhati yathā vā idaṃ madhukṛto madhu saṃbharanty evaṃ vā etad apām oṣadhīnāṃ rasaṃ saṃbharanty apām enam oṣadhīnāṃ rasenābhiṣiñcanti rasam asmin dadhati tasmād vā etam āhur asī rājā puṇyā ity apāṃ hy enam oṣadhīnāṃ rasenābhiṣiñcanti rasam asmin dadhati varuṇasavo vā eṣa vāruṇīr āpo yad adbhir abhiṣiñcati varuṇam evainam akar viṣuvān vai sarasvatī sārasvatīr āpo yat sārasvatībhiḥ sūyate viṣuvān bhavati ṣoḍaśa grahā gṛhyante ṣoḍaśa homā hūyante tad dvātriṃśad dvātriṃśadakṣarānuṣṭub yāvaty eva vāk tayā sūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीपम् अन्य ऊर्मिर् युध्यत्य् अन्वीपम् अन्यो मिथुनत्वाय यत् तस्य गृह्णाति यः प्रतीपं युध्यत्य् ओजसा वा एष वीर्येण प्रतीपं युध्यत्य् ओजसा वा एतद् वीर्येण राष्ट्र ओजो वीर्यं दधात्य् अथ यत् तस्य गृह्णाति यो ऽन्वीपम् ईरयति माहिषं तेन तोकं प्रजनयत्य् अथ यन् नदीपतेर् अपां वा एतन् मिथुनम् अपां वा एतन् मिथुनेन राष्ट्रे मिथुनं दधात्य् अथ यद् अप्रहावरीणां मध्यमेष्ठेयं तेनावरुन्द्धे ऽथ यत् परिवाहिणीनां पारेवस्यन्त्यास् तेन तोकं प्रजनयत्य् अथ या आपो ऽञ्शेरा ओजसा वा एता वीर्येणापो ऽञ्शेरा ओजसा वा एतद् वीर्येण राष्ट्र ओजो वीर्यं दधात्य् अथ यत् कूप्यानाम् उभयीस् तेनापो ऽवरुन्द्धे याश् च समुद्रिया याश् चासमुद्रिया ईश्वरा वा एतम् एता स्रोतस्या आपो ऽशान्ता निर्मृजो यत् स्थावराणां गृह्णाति शान्त्या अनिर्मार्गाय या आतपति वर्षति याश् च परिददृश्रे ता आपो ब्रह्मवर्चस्यास् ताभी राष्ट्रे ब्रह्मवर्चसं दधात्य् अथ यद् ध्रादुनीनां विशस् तेन वीर्यम् अवरुन्द्धे ऽथ यत् पुष्पाणाम् आरण्यं तेनाथ यद् उल्ब्यानां वज्रो वै पशवो वज्रा उल्ब्या वज्रेण वा एतद् राष्ट्रे वज्रं दधात्य् अथ यत् पयसः पयसा वा एतद् राष्ट्रे पयो दधात्य् अथ यद् घृतस्यैता वा आपो ऽनाधृष्यास् ताभी राष्ट्रम् अनाधृष्यं करोत्य् अथ यन् मधोर् अपां वा एष ओषधीनां रसो ऽपां वा एतद् ओषधीनां रसेन राष्ट्रे रसं दधाति षोडश वा एते ग्रहाः प्राजापत्याः समानीतः सप्तदशः प्रजापतिः सप्तदशः प्रजापतिम् एवाप्नोति
pratīpam anya ūrmir yudhyaty anvīpam anyo mithunatvāya yat tasya gṛhṇāti yaḥ pratīpaṃ yudhyaty ojasā vā eṣa vīryeṇa pratīpaṃ yudhyaty ojasā vā etad vīryeṇa rāṣṭra ojo vīryaṃ dadhāty atha yat tasya gṛhṇāti yo 'nvīpam īrayati māhiṣaṃ tena tokaṃ prajanayaty atha yan nadīpater apāṃ vā etan mithunam apāṃ vā etan mithunena rāṣṭre mithunaṃ dadhāty atha yad aprahāvarīṇāṃ madhyameṣṭheyaṃ tenāvarunddhe 'tha yat parivāhiṇīnāṃ pārevasyantyās tena tokaṃ prajanayaty atha yā āpo 'ñśerā ojasā vā etā vīryeṇāpo 'ñśerā ojasā vā etad vīryeṇa rāṣṭra ojo vīryaṃ dadhāty atha yat kūpyānām ubhayīs tenāpo 'varunddhe yāś ca samudriyā yāś cāsamudriyā īśvarā vā etam etā srotasyā āpo 'śāntā nirmṛjo yat sthāvarāṇāṃ gṛhṇāti śāntyā anirmārgāya yā ātapati varṣati yāś ca paridadṛśre tā āpo brahmavarcasyās tābhī rāṣṭre brahmavarcasaṃ dadhāty atha yad dhrādunīnāṃ viśas tena vīryam avarunddhe 'tha yat puṣpāṇām āraṇyaṃ tenātha yad ulbyānāṃ vajro vai paśavo vajrā ulbyā vajreṇa vā etad rāṣṭre vajraṃ dadhāty atha yat payasaḥ payasā vā etad rāṣṭre payo dadhāty atha yad ghṛtasyaitā vā āpo 'nādhṛṣyās tābhī rāṣṭram anādhṛṣyaṃ karoty atha yan madhor apāṃ vā eṣa oṣadhīnāṃ raso 'pāṃ vā etad oṣadhīnāṃ rasena rāṣṭre rasaṃ dadhāti ṣoḍaśa vā ete grahāḥ prājāpatyāḥ samānītaḥ saptadaśaḥ prajāpatiḥ saptadaśaḥ prajāpatim evāpnoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवीर् आपो मधुमतीः संसृज्यध्वं महि क्षत्रं क्षत्रियाय वन्वाना इत्य् एता हि क्षत्रस्य वन्त्रीर् अनाधृष्टाः सीदतोर्जस्वतीर् महि वर्चः क्षत्रियाय दधतीर् इत्य् एता हि क्षत्रस्य धात्रीर् अनिभृष्टम् असीत्य् अनिभृष्टं ह्य् एव राष्ट्रम् अकस् तपोजा इति तपोजा हि राष्ट्रं सोमस्य दात्रम् इति सोमस्य ह्य् एतद् दात्रं शुक्रा वः शुक्रेण पुनामि चन्द्रा वश् चन्द्रेण पुनामीत्य् आयुर् वै हिरण्यम् आयुष्या एवैना अकर् वर्चो वै हिरण्यं वर्चस्या एवैना अकर् देवो वः सविता पुनात्व् अछिद्रेण पवित्रेणेत्य् एतद् वा अछिद्रं पवित्रं यत् सूर्यस रश्मयो ऽछिद्रेणैवैनाः पवित्रेण पुनाति स्वाहा राजसूया इति राजसूया ह्य् एताः सधमादो द्युम्न्या ऊर्जा एका इति व्यानयति वारुण्या वारुणीर् ह्य् आपः स्वयैव देवतया रुद्र यत् ते गिरिपरं नामेति रुद्रम् एवास्मात् तेन निरवदयते तस्मिन् हुतम् असि यमेष्टम् असि स्वाहेति मृत्युर् वै यमो मृत्युम् एवास्मात् तेन निरवदयते सोमा इन्द्रो वरुणो मित्रो अग्निस् ते देवा धर्मधृतो धर्मं धारयन्त्व् इत्य् एते वै देवा धर्मधृतो यद् इमे प्राणा यद् एनम् एतेभ्यो ऽप्रोच्याभिषिञ्चेयुर् अपरोधुका एनं स्युर् अथ यद् एनम् एतेभ्यः प्रोच्याभिषिञ्चन्ति तथा हैनम् अनपरोधुका भवन्ति पर्णस्य वा अग्रे ऽन्ते ब्रह्म समवदन्त तद् वाव सुश्रवा यत् तद् अशृणोत् पर्णमयेनाभिषिञ्चति ब्रह्माभिषिञ्चति ब्रह्मवर्चसेनैवैनम् अभिषिञ्चत्य् अथो ब्रह्म वै ब्रह्मा ब्रह्मणैवैनं ब्रह्माभिषिञ्चत्य् आश्वत्थेन वैश्यो विशो वीर्यम् अपाक्रामत् तद् अश्वत्थं प्राविशत् स तेन वीर्येण भर्भराभवत् तद् विश एवैतेन वीर्यम् अवरुन्द्ध औदुम्बरेण भ्रातृव्य ऊर्ग् वा उदुम्बरा ऊर्जं वा एतद् अन्नाद्यं यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते यो जन्यो मित्रं स नैयग्रोधेन मित्रेण वै क्षत्रं व्यवततम् अवरोधैर् न्यग्रोधो मित्रेण वा एतत् क्षत्रं व्यवतनोति द्रढिम्ने ऽशिथिरत्वाय
devīr āpo madhumatīḥ saṃsṛjyadhvaṃ mahi kṣatraṃ kṣatriyāya vanvānā ity etā hi kṣatrasya vantrīr anādhṛṣṭāḥ sīdatorjasvatīr mahi varcaḥ kṣatriyāya dadhatīr ity etā hi kṣatrasya dhātrīr anibhṛṣṭam asīty anibhṛṣṭaṃ hy eva rāṣṭram akas tapojā iti tapojā hi rāṣṭraṃ somasya dātram iti somasya hy etad dātraṃ śukrā vaḥ śukreṇa punāmi candrā vaś candreṇa punāmīty āyur vai hiraṇyam āyuṣyā evainā akar varco vai hiraṇyaṃ varcasyā evainā akar devo vaḥ savitā punātv achidreṇa pavitreṇety etad vā achidraṃ pavitraṃ yat sūryasa raśmayo 'chidreṇaivaināḥ pavitreṇa punāti svāhā rājasūyā iti rājasūyā hy etāḥ sadhamādo dyumnyā ūrjā ekā iti vyānayati vāruṇyā vāruṇīr hy āpaḥ svayaiva devatayā rudra yat te giriparaṃ nāmeti rudram evāsmāt tena niravadayate tasmin hutam asi yameṣṭam asi svāheti mṛtyur vai yamo mṛtyum evāsmāt tena niravadayate somā indro varuṇo mitro agnis te devā dharmadhṛto dharmaṃ dhārayantv ity ete vai devā dharmadhṛto yad ime prāṇā yad enam etebhyo 'procyābhiṣiñceyur aparodhukā enaṃ syur atha yad enam etebhyaḥ procyābhiṣiñcanti tathā hainam anaparodhukā bhavanti parṇasya vā agre 'nte brahma samavadanta tad vāva suśravā yat tad aśṛṇot parṇamayenābhiṣiñcati brahmābhiṣiñcati brahmavarcasenaivainam abhiṣiñcaty atho brahma vai brahmā brahmaṇaivainaṃ brahmābhiṣiñcaty āśvatthena vaiśyo viśo vīryam apākrāmat tad aśvatthaṃ prāviśat sa tena vīryeṇa bharbharābhavat tad viśa evaitena vīryam avarunddha audumbareṇa bhrātṛvya ūrg vā udumbarā ūrjaṃ vā etad annādyaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte yo janyo mitraṃ sa naiyagrodhena mitreṇa vai kṣatraṃ vyavatatam avarodhair nyagrodho mitreṇa vā etat kṣatraṃ vyavatanoti draḍhimne 'śithiratvāya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्रा : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: श्रुक्रा। च्फ़्।२।६।८:६८।१२ स्वाहेति : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: स्वाहेसि। क्षत्रस्य योनिर् असि क्षत्रस्योल्बम् असि क्षत्रस्य नाभिर् असीतीन्द्रो वै यद् अजायत तस्य वा एष योनिर् आसीद् यत् तार्प्यम् उल्बं पाण्डरं नाभिर् उष्णीषः सूतवशाया अध्यजायत सूना चतुःपद्य् ऊधर् आसीन् नीवाराः पीयूषस् तस्मान् नैवारः पुरोडाशः पञ्चाशतम् अन्यस्मिन्न् अक्षण्य् आनक्त्य् एकपञ्चाशतम् अन्यस्मिन् शतायुर् वै पुरुषः शतवीर्या आयुर् एव वीर्यम् आप्नोत्य् अप उपस्पृशत्य् अमृतं वा आपो ऽमृतेनैवैनं संरम्भयत्य् आवित्तो अग्निर् गृहपतिर् इति गार्हपत्यायैवैनम् आवेदयत्य् आवित्ता इन्द्रो वृद्धश्रवा इतीन्द्रियं वा इन्द्र इन्द्रियायैवैनम् आवेदयत्य् आवित्तौ मित्रावरुणौ धृतव्रता इत्य् अहोरात्रे वै मित्रावरुणव् अहोरात्राभ्याम् एवैनम् आवेदयत्य् आवित्ते द्यावापृथिवी ऋतावृधा इति द्यावापृथिवीभ्याम् एवैनम् आवेदयत्य् आवित्तः पूषा विश्ववेदा इति पशवो वै पूषा पशुभ्य एवैनम् आवेदयत्य् आवित्ता देव्य् अदितिर् इत्य् आदित्या वा इमाः प्रजास् ताभ्य एवैनम् आवेदयत्य् आवित्तो ऽयम् असा आमुष्यायणो ऽमुष्याः पुत्रो ऽमुष्यां विशीति विश एवैनम् आवेदयति तस्माद् वा एष विशः प्रियो विशे ह्य् एनम् आवेदयत्य् एष ते जनते राजेति जनताया एवैनम् आवेदयति सोमो ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजेति ब्रह्मोद्धरति सर्वेभ्य एवैनम् अन्येभ्यो भूतेभ्य आवेदयति ब्रह्मोद्धरति तस्माद् आहुर् ब्रह्मोद्धृतम् इति ब्रह्म ह्य् उद्धरतीन्द्रस्य वर्जो ऽसि वार्त्रघ्नस् त्वयायं वृत्रं वध्याद् इति धनुः प्रयच्छति वज्रो वै धनुर् वज्रो राजन्यो वज्रेणैव वज्रं समर्धयति शत्रुबाधनाः स्थेति बाणवतो ऽन्तो वै बाणवन्तो ऽन्तो राजन्यो ऽन्तेनैवान्तं समर्धयति त्रीन् प्रयच्छति तिस्रो वै शरव्या दिव्या पार्थिवा समुद्रिया ता अस्माद् योयाव पात प्राञ्चं पात प्रत्यञ्चं पात तिर्यञ्चं पातान्वञ्चं पातोर्धं दिग्भ्य एनं पातेति दिग्भ्य एनं पान्ति मित्रो ऽसीतीमम् अभिमन्त्रयते मित्रस्य ह्य् एतद् रूपं वरुणो ऽसीतीमं वरुणस्य ह्य् एतद् रूपं हिरण्यवर्णम् उषसो व्युष्टा इत्य् उद्वता अभिमन्त्रयेतोर्ध्वबाहुं तिष्ठन्तम् अभिषिञ्चति बृहत् साम भवति स्वर्गम् एवैनं लोकम् अभिसंतनोति
śukrā : FN emended. Ed.: śrukrā. cf.2.6.8:68.12 svāheti : FN emended. Ed.: svāhesi. kṣatrasya yonir asi kṣatrasyolbam asi kṣatrasya nābhir asītīndro vai yad ajāyata tasya vā eṣa yonir āsīd yat tārpyam ulbaṃ pāṇḍaraṃ nābhir uṣṇīṣaḥ sūtavaśāyā adhyajāyata sūnā catuḥpady ūdhar āsīn nīvārāḥ pīyūṣas tasmān naivāraḥ puroḍāśaḥ pañcāśatam anyasminn akṣaṇy ānakty ekapañcāśatam anyasmin śatāyur vai puruṣaḥ śatavīryā āyur eva vīryam āpnoty apa upaspṛśaty amṛtaṃ vā āpo 'mṛtenaivainaṃ saṃrambhayaty āvitto agnir gṛhapatir iti gārhapatyāyaivainam āvedayaty āvittā indro vṛddhaśravā itīndriyaṃ vā indra indriyāyaivainam āvedayaty āvittau mitrāvaruṇau dhṛtavratā ity ahorātre vai mitrāvaruṇav ahorātrābhyām evainam āvedayaty āvitte dyāvāpṛthivī ṛtāvṛdhā iti dyāvāpṛthivībhyām evainam āvedayaty āvittaḥ pūṣā viśvavedā iti paśavo vai pūṣā paśubhya evainam āvedayaty āvittā devy aditir ity ādityā vā imāḥ prajās tābhya evainam āvedayaty āvitto 'yam asā āmuṣyāyaṇo 'muṣyāḥ putro 'muṣyāṃ viśīti viśa evainam āvedayati tasmād vā eṣa viśaḥ priyo viśe hy enam āvedayaty eṣa te janate rājeti janatāyā evainam āvedayati somo 'smākaṃ brāhmaṇānāṃ rājeti brahmoddharati sarvebhya evainam anyebhyo bhūtebhya āvedayati brahmoddharati tasmād āhur brahmoddhṛtam iti brahma hy uddharatīndrasya varjo 'si vārtraghnas tvayāyaṃ vṛtraṃ vadhyād iti dhanuḥ prayacchati vajro vai dhanur vajro rājanyo vajreṇaiva vajraṃ samardhayati śatrubādhanāḥ stheti bāṇavato 'nto vai bāṇavanto 'nto rājanyo 'ntenaivāntaṃ samardhayati trīn prayacchati tisro vai śaravyā divyā pārthivā samudriyā tā asmād yoyāva pāta prāñcaṃ pāta pratyañcaṃ pāta tiryañcaṃ pātānvañcaṃ pātordhaṃ digbhya enaṃ pāteti digbhya enaṃ pānti mitro 'sītīmam abhimantrayate mitrasya hy etad rūpaṃ varuṇo 'sītīmaṃ varuṇasya hy etad rūpaṃ hiraṇyavarṇam uṣaso vyuṣṭā ity udvatā abhimantrayetordhvabāhuṃ tiṣṭhantam abhiṣiñcati bṛhat sāma bhavati svargam evainaṃ lokam abhisaṃtanoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपं : ⟨ रूपम् रूपं : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: रपं। ऊर्ध्वबाहुं : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: ऊर्ध्वबाहुस्। धर्मधिकरि, प्।४८५ दिश एनं व्यास्थापयति वज्रेण वा एतद् इमा दिशो ऽभिजयति तस्माद् वा एतस्य सर्वा दिशो ऽभिजिता यांयाम् अभिपर्यावर्तते दिशो वै स्वर्गो लोक एतद्देवत्या वा इमा दिशो यथादेवतं वा एतद् आभ्यो दिग्भ्यो ऽधि स्वर्गं लोकम् एति सोमस्य त्विषिर् असि त्विषिमत् तवेव मे त्विषिर् भूयाद् इति व्याघ्रचर्मं विवेष्टयति सोमे वा एका त्विषिर् व्याघ्र एका सर्प एका ता एवावरुन्द्धे प्रत्यस्तं नमुचेः शिरा इति सीसं पण्डगाय प्रत्यस्यति पाप्मा वै नमुचेः शिरः पाप्मानं वावास्मा एतत् प्रत्यस्यति स्वर्गं लोकम् अभ्यारोहन्न् अवेष्टा दन्दशूका इति लोहितायसं केशवापाय दन्दशूकान् एवास्मात् तेन निरवदयते तस्माद् वा एतस्य नाभिचारो ऽस्ति यावन्तो हि मृत्यवस् तान् अस्मान् निरवदयते मृत्योः पाहीति रजतं रुक्मम् अधस्ताद् उपोहते मृत्योर् वा एतद् रूपं यद् व्याघ्रो ऽमृतं हिरण्यम् अमृतेनैव मृत्युम् अन्तर्धत्ते दिदिवः पाहीति हरितं रुक्मम् उपरिष्टाद् अध्यूहते दिव्याया एवैनम् अशन्या योयावेयं वै रजतासौ हरिण्य् आभ्याम् एवैनं परिगृह्यायुर् वै हिरण्यम् आयुष्या एवैनम् अभ्यतिक्षरन्ति वर्चो वै हिरण्यं वर्चस्या एवैनम् अभ्यतिक्षरन्ति वरुणस्य वा अभिषिच्यमानस्याप इन्द्रियं वीर्यं निरघ्नन् यद् रुक्मम् अन्तर्दधातीन्द्रियस्य वीर्यस्यानिर्घाताय शतमानो भवति शतक्षरः शतायुर् वै पुरुषः शतवीर्य आयुर् एव वीर्यम् आप्नोति
rūpaṃ : ⟨ rūpam rūpaṃ : FN emended. Ed.: rapaṃ. ūrdhvabāhuṃ : FN emended. Ed.: ūrdhvabāhus. Dharmadhikari, p.485 diśa enaṃ vyāsthāpayati vajreṇa vā etad imā diśo 'bhijayati tasmād vā etasya sarvā diśo 'bhijitā yāṃyām abhiparyāvartate diśo vai svargo loka etaddevatyā vā imā diśo yathādevataṃ vā etad ābhyo digbhyo 'dhi svargaṃ lokam eti somasya tviṣir asi tviṣimat taveva me tviṣir bhūyād iti vyāghracarmaṃ viveṣṭayati some vā ekā tviṣir vyāghra ekā sarpa ekā tā evāvarunddhe pratyastaṃ namuceḥ śirā iti sīsaṃ paṇḍagāya pratyasyati pāpmā vai namuceḥ śiraḥ pāpmānaṃ vāvāsmā etat pratyasyati svargaṃ lokam abhyārohann aveṣṭā dandaśūkā iti lohitāyasaṃ keśavāpāya dandaśūkān evāsmāt tena niravadayate tasmād vā etasya nābhicāro 'sti yāvanto hi mṛtyavas tān asmān niravadayate mṛtyoḥ pāhīti rajataṃ rukmam adhastād upohate mṛtyor vā etad rūpaṃ yad vyāghro 'mṛtaṃ hiraṇyam amṛtenaiva mṛtyum antardhatte didivaḥ pāhīti haritaṃ rukmam upariṣṭād adhyūhate divyāyā evainam aśanyā yoyāveyaṃ vai rajatāsau hariṇy ābhyām evainaṃ parigṛhyāyur vai hiraṇyam āyuṣyā evainam abhyatikṣaranti varco vai hiraṇyaṃ varcasyā evainam abhyatikṣaranti varuṇasya vā abhiṣicyamānasyāpa indriyaṃ vīryaṃ niraghnan yad rukmam antardadhātīndriyasya vīryasyānirghātāya śatamāno bhavati śatakṣaraḥ śatāyur vai puruṣaḥ śatavīrya āyur eva vīryam āpnoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैतानि पार्थानि संवत्सरो वै पार्थानि संवत्सरं वा एतन् मध्यतः प्रविशति तस्माद् वा एष दुःपराणोदः संवत्सरं हि मध्यतः प्रविशति गिरी वा एतौ राजसूयस्य बार्हस्पत्यम् अन्येषाम् उत्तमं भवत्य् ऐन्द्रम् अन्येषां प्रथमं वीर्यं वै बृहस्पतिर् वीर्यम् इन्द्रो वीर्य एवैनम् अभिसंधत्त आदित्यनामानि वा एतान्य् आदित्या वा इमाः प्रजास् ताभ्य एव सूयते सोमस्य त्वा द्युम्नेनाग्नेस् तेजसेन्द्रस्येन्द्रियेण विश्वेषां त्वा देवानां क्रतुनाभिषिञ्चामीत्य् एतैर् एवैनम् इन्द्रियैर् एताभिर् देवताभिर् अभिषिञ्चतीन्द्रस्य योनिर् असि जनयेत्य् अतो वा अधीन्द्रो ऽजायत स्वाद् एवैनं योनेर् जनयत्य् अति द्यून् पाहीत्य् आह स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै समाववृत्रन्न् अधराग् उदक् ता इति समुन्मार्ष्टीन्द्रियं वा एतद् वीर्यम् अभिषिच्यमानस्य व्यवैति तद् एव समुन्मार्ष्टि तेनैनं समर्धयत्य् ऐन्द्र्या त्रिष्टुभा ब्रह्मान्वेत्य् ऐन्द्रो वै राजन्यस् त्रिष्टुप्छन्दाः स्वेनैवैनं छन्दसान्वेत्य् अथो प्रजापतिर् वै ब्रह्मा यज्ञस्य प्रजापतेर् अधीन्द्रो ऽसूयत प्रजापतेर् एवाधि सूयत इन्द्रस्य वज्रो ऽसि वाजसनिस् त्वयायं वाजं सेद् इति रथम् उपावहरति स्वयैव देवतया मित्रावरुणयोस् त्वा प्रशास्त्रोः प्रशिषा युनज्मीति युनक्ति स्वयैव देवतया विष्णोः क्रमो ऽसि सपत्नहेति रथम् अभ्यातिष्ठत्य् अतो वै विष्णुर् इमांल् लोकान् उदजयद् विष्णोर् एवोज्जितिम् अन्व् इमांल् लोकान् उज्जयति प्रैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यं नुदते मरुतां प्रसवे जयेति मारुत एव गणो भूत्वोज्जयति राजन्यं जिनात्य् अन्तम् एवाक्रमीत् तद् अस्य न कश्चनाज्येय उञ्शिष्यते तस्मै ताम् इषुम् अस्यति तद् अस्यामोघायास्तम् अभूद् आप्तं मनः सम् इन्द्रियेणेत्य् उक्त्वा वर्तते ऽन्तम् एव गत्वावर्तत आत्मनो ऽहिंसायय् एष वज्रो वाजसातमस् तेन नौ पुत्रो वाजं सेद् इति पत्न्यै धन्वार्तिं प्रयछत्य् एष वै पत्न्या यज्ञस्यान्वारम्भः सह स्वर्गे लोके भवतः
athaitāni pārthāni saṃvatsaro vai pārthāni saṃvatsaraṃ vā etan madhyataḥ praviśati tasmād vā eṣa duḥparāṇodaḥ saṃvatsaraṃ hi madhyataḥ praviśati girī vā etau rājasūyasya bārhaspatyam anyeṣām uttamaṃ bhavaty aindram anyeṣāṃ prathamaṃ vīryaṃ vai bṛhaspatir vīryam indro vīrya evainam abhisaṃdhatta ādityanāmāni vā etāny ādityā vā imāḥ prajās tābhya eva sūyate somasya tvā dyumnenāgnes tejasendrasyendriyeṇa viśveṣāṃ tvā devānāṃ kratunābhiṣiñcāmīty etair evainam indriyair etābhir devatābhir abhiṣiñcatīndrasya yonir asi janayety ato vā adhīndro 'jāyata svād evainaṃ yoner janayaty ati dyūn pāhīty āha svargasya lokasya samaṣṭyai samāvavṛtrann adharāg udak tā iti samunmārṣṭīndriyaṃ vā etad vīryam abhiṣicyamānasya vyavaiti tad eva samunmārṣṭi tenainaṃ samardhayaty aindryā triṣṭubhā brahmānvety aindro vai rājanyas triṣṭupchandāḥ svenaivainaṃ chandasānvety atho prajāpatir vai brahmā yajñasya prajāpater adhīndro 'sūyata prajāpater evādhi sūyata indrasya vajro 'si vājasanis tvayāyaṃ vājaṃ sed iti ratham upāvaharati svayaiva devatayā mitrāvaruṇayos tvā praśāstroḥ praśiṣā yunajmīti yunakti svayaiva devatayā viṣṇoḥ kramo 'si sapatnaheti ratham abhyātiṣṭhaty ato vai viṣṇur imāṃl lokān udajayad viṣṇor evojjitim anv imāṃl lokān ujjayati praibhyo lokebhyo bhrātṛvyaṃ nudate marutāṃ prasave jayeti māruta eva gaṇo bhūtvojjayati rājanyaṃ jināty antam evākramīt tad asya na kaścanājyeya uñśiṣyate tasmai tām iṣum asyati tad asyāmoghāyāstam abhūd āptaṃ manaḥ sam indriyeṇety uktvā vartate 'ntam eva gatvāvartata ātmano 'hiṃsāyay eṣa vajro vājasātamas tena nau putro vājaṃ sed iti patnyai dhanvārtiṃ prayachaty eṣa vai patnyā yajñasyānvārambhaḥ saha svarge loke bhavataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयद् अस्य् आयुर् अस्य् आयुर् मे धेहीत्य् आयुर् एवास्मिन् दधाति युङ्ङ् असि वर्चो ऽसि वर्चो मे धेहीति वर्च एवास्मिन् दधात्य् ऊर्ग् अस्य् ऊर्जं मयि धेहीतीयं वै रजतासौ हरिणीमे एवालभ्योर्ग् वा उदुम्बर ऊर्जं वा एतन् मध्यत आत्मनो धत्ते प्रजानां च मित्रो ऽसीतीमम् उपावहरति मित्रस्य ह्य् एतद् रूपं वरुणो ऽसीतीमं वरुणस्य ह्य् एतद् रूपं सद् असि सम् अहं विश्वैर् देवैर् इति हस्ता आमिक्षाम् अभ्यवहरति सद् वा आमिक्षा सद् एवाभ्यवहरति तत्र ते हिरण्ये ददाति सा दक्षिणा हिनस्ति खलु वा एष पशून् पृथिवीम् अभ्यवरोहन् नमो मात्रे पृथिव्या इति वाराही उपानहा अभ्यवरोहत्य् आरण्यान् एव पशून् अभ्यवरोहति वराहस् त्व् एवैतं सग्धुम् अर्हति तद् वराह एवैनं सघ्नोति प्रति त्यन् नाम राज्यम् अधायि स्वां तन्वं वरुणो ऽसुषोद् इति वरुणसवो वा एष वरुणायैवैनं प्राह नि त्रितो जरिमाणं न आनड् इति जरिमाणम् एवास्मिन् युनक्ति स्योनासि सुषदेति स्योना ह्य् एषा सुषदा स्योनाम् आसीद सुषदाम् आसीदेति सुषदैवैनं सादयति ॥ निषसाद धृतव्रतो वरुणः पस्त्यास्व् आ । साम्राज्याय सुक्रतुः ॥ इति वरुणसवो वा एष वरुणम् एवैनम् अकर् अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेन्द्रस्यौजसे स्वाहा मरुतां बलाय स्वाहेति रथविमोचनीयं जुहोति यजुषैव युज्यन्ते यजुषा विमुच्यन्ते हंसः शुचिषद् वसुर् अन्तरिक्षसद् इति रथं वा एतत् परिवदति सह सारथिना रथवाहने रथम् आदधति सर्वत्वायैव प्रसवाय ब्रह्मा३ंस् त्वं ब्रह्मासीति किम् अभूं किम् अभूम् इति वा एतद् आह सवितासि सत्यसवा इतीदम् असीदम् असीति वावैनम् एतद् आह यद्यद् भवत्य् एष वज्रस् तेन मे रध्येति स्फ्यं प्रयछति वज्रो वै स्फ्यो वज्रेण वा एतद् राष्ट्रं रन्धयते तम् अवरस्परं प्रयछति तेनावरस्परं राष्ट्रं रन्धयमाण एति तस्माद् वा एत एतस्मा अवरस्परं रद्धा बलिं हरन्ति तेन स्फ्येनाधिदेवनं कुर्वन्ति तत्र पष्ठौहीं विदीव्यन्त आशां वा एष उपाभिषिञ्चत आशा पष्ठौह्य् आशाम् एवास्मा अकस् ततश् चतुःशतम् अक्षाण् अवोह्याह ॥ उद्भिन्नं राज्ञः ॥ इति चत्वारो वै पुरुषा ब्राह्मणो राजन्यो वैश्यः शूद्रस् तेषाम् एवैनम् उद्भेदयति ततः पञ्चाक्षान् प्रयछन्न् आह दिशो अभ्यभूद् अयम् इतीमा एवास्मै पञ्च दिशो ऽन्नाद्याय प्रयछति क्षेत्रं ददाति तेन क्षेत्रे धृतो भवति वरं वृणीते सो ऽस्मै कामः समृध्यते यत्कामो भवति मङ्गल्यनाम्नो ह्वयति यत् पूर्वं व्याहार्षं तन् नेन् मोघम् असद् इत्य् असा अमुष्य पुत्रो ऽमुष्यासौ पुत्र इति नामनी व्यतिषजति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै
iyad asy āyur asy āyur me dhehīty āyur evāsmin dadhāti yuṅṅ asi varco 'si varco me dhehīti varca evāsmin dadhāty ūrg asy ūrjaṃ mayi dhehītīyaṃ vai rajatāsau hariṇīme evālabhyorg vā udumbara ūrjaṃ vā etan madhyata ātmano dhatte prajānāṃ ca mitro 'sītīmam upāvaharati mitrasya hy etad rūpaṃ varuṇo 'sītīmaṃ varuṇasya hy etad rūpaṃ sad asi sam ahaṃ viśvair devair iti hastā āmikṣām abhyavaharati sad vā āmikṣā sad evābhyavaharati tatra te hiraṇye dadāti sā dakṣiṇā hinasti khalu vā eṣa paśūn pṛthivīm abhyavarohan namo mātre pṛthivyā iti vārāhī upānahā abhyavarohaty āraṇyān eva paśūn abhyavarohati varāhas tv evaitaṃ sagdhum arhati tad varāha evainaṃ saghnoti prati tyan nāma rājyam adhāyi svāṃ tanvaṃ varuṇo 'suṣod iti varuṇasavo vā eṣa varuṇāyaivainaṃ prāha ni trito jarimāṇaṃ na ānaḍ iti jarimāṇam evāsmin yunakti syonāsi suṣadeti syonā hy eṣā suṣadā syonām āsīda suṣadām āsīdeti suṣadaivainaṃ sādayati // niṣasāda dhṛtavrato varuṇaḥ pastyāsv ā / sāmrājyāya sukratuḥ // iti varuṇasavo vā eṣa varuṇam evainam akar agnaye svāhā somāya svāhendrasyaujase svāhā marutāṃ balāya svāheti rathavimocanīyaṃ juhoti yajuṣaiva yujyante yajuṣā vimucyante haṃsaḥ śuciṣad vasur antarikṣasad iti rathaṃ vā etat parivadati saha sārathinā rathavāhane ratham ādadhati sarvatvāyaiva prasavāya brahmā3ṃs tvaṃ brahmāsīti kim abhūṃ kim abhūm iti vā etad āha savitāsi satyasavā itīdam asīdam asīti vāvainam etad āha yadyad bhavaty eṣa vajras tena me radhyeti sphyaṃ prayachati vajro vai sphyo vajreṇa vā etad rāṣṭraṃ randhayate tam avarasparaṃ prayachati tenāvarasparaṃ rāṣṭraṃ randhayamāṇa eti tasmād vā eta etasmā avarasparaṃ raddhā baliṃ haranti tena sphyenādhidevanaṃ kurvanti tatra paṣṭhauhīṃ vidīvyanta āśāṃ vā eṣa upābhiṣiñcata āśā paṣṭhauhy āśām evāsmā akas tataś catuḥśatam akṣāṇ avohyāha // udbhinnaṃ rājñaḥ // iti catvāro vai puruṣā brāhmaṇo rājanyo vaiśyaḥ śūdras teṣām evainam udbhedayati tataḥ pañcākṣān prayachann āha diśo abhyabhūd ayam itīmā evāsmai pañca diśo 'nnādyāya prayachati kṣetraṃ dadāti tena kṣetre dhṛto bhavati varaṃ vṛṇīte so 'smai kāmaḥ samṛdhyate yatkāmo bhavati maṅgalyanāmno hvayati yat pūrvaṃ vyāhārṣaṃ tan nen mogham asad ity asā amuṣya putro 'muṣyāsau putra iti nāmanī vyatiṣajati svargasya lokasya samaṣṭyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानो वा एष यज्ञक्रतुः संवत्सरं भवति वि वा एतद् दशपेयश् छिद्यते यद् अवभृथम् अवयन्ति यद् अपां नप्त्रे स्वाहोर्जो नप्त्रे स्वाहाग्नये गृहपतये स्वाहेति जुह्वत आयन्ति यज्ञस्य संतत्या अविछेदाय यज्ञो वै देवेभ्यस् तिरो ऽभवत् तं देवाः संसृप्स्व् अन्वैछन् यत् सावित्रः सवितृप्रसूता एवान्वैछन् यत् सारस्वतो वाग् वै सरस्वती वाच्य् एवान्वैछन् यत् पौष्णः पशवो वै पूषा पशुष्व् एवान्वैछन् यद् बार्हस्पत्यो ब्रह्म वै बृहस्पतिर् ब्रह्मण्य् एवान्वैछन् यद् ऐन्द्र इन्द्रियं वा इन्द्र इन्द्रिय एवान्वैछन् यद् वारुणो वरुण एवान्वैछन् यत् त्वाष्ट्रः संवत्सरो वै त्वष्टा संवत्सर एवान्वैछन् यद् आग्नेयो ऽग्निर् वै सर्वा देवता देवतास्व् एवान्वैछन् यत् सौम्यः सौमीर् वा ओषधय ओषधीष्व् एवान्वैछन् यद् वैष्णवो विष्णुर् वै यज्ञो यज्ञ एवान्वैछंस् तं विष्णा अविन्दन् दशमे तस्माद् एष दशमो दशमे ह्य् अविन्दन् दश चमसा दश चमसाध्वर्यवो दशदश चमसान् अभिता आ दशमात् पुरुषाद् अन्वाचष्टे समृद्ध्यै दशसमृद्धो ह्य् एष यज्ञ एतं वै ते तद् यज्ञम् अन्वैछंस् त आर्ध्नुवंस् तद् य एतेन यजत ऋध्नोति सप्तदशः सर्वो भवति प्रजापतिर् वै सप्तदशः प्रजापतिम् एवाप्नोत्य् उत्सन्नयज्ञो वा एष संवत्सराद् वा अध्य् उत्सन्नयज्ञो ऽवरुध्यते संवत्सराद् एवैनम् अध्य् आप्त्वावरुन्द्ध इन्द्रो वै वृत्रम् अहंस् तस्येमे रूपाण्य् उपैतां चित्राणीयम् नक्षत्राण्य् असौ नक्षत्राणां वा अवकाशे पुण्डरीकं जायते क्षत्रस्य वा एतद् रूपं क्षत्रस्यैव रूपं प्रतिमुञ्चते द्वादशपुण्डरीका भवन्ति द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरम् एवाप्त्वावरुन्द्धे
samāno vā eṣa yajñakratuḥ saṃvatsaraṃ bhavati vi vā etad daśapeyaś chidyate yad avabhṛtham avayanti yad apāṃ naptre svāhorjo naptre svāhāgnaye gṛhapataye svāheti juhvata āyanti yajñasya saṃtatyā avichedāya yajño vai devebhyas tiro 'bhavat taṃ devāḥ saṃsṛpsv anvaichan yat sāvitraḥ savitṛprasūtā evānvaichan yat sārasvato vāg vai sarasvatī vācy evānvaichan yat pauṣṇaḥ paśavo vai pūṣā paśuṣv evānvaichan yad bārhaspatyo brahma vai bṛhaspatir brahmaṇy evānvaichan yad aindra indriyaṃ vā indra indriya evānvaichan yad vāruṇo varuṇa evānvaichan yat tvāṣṭraḥ saṃvatsaro vai tvaṣṭā saṃvatsara evānvaichan yad āgneyo 'gnir vai sarvā devatā devatāsv evānvaichan yat saumyaḥ saumīr vā oṣadhaya oṣadhīṣv evānvaichan yad vaiṣṇavo viṣṇur vai yajño yajña evānvaichaṃs taṃ viṣṇā avindan daśame tasmād eṣa daśamo daśame hy avindan daśa camasā daśa camasādhvaryavo daśadaśa camasān abhitā ā daśamāt puruṣād anvācaṣṭe samṛddhyai daśasamṛddho hy eṣa yajña etaṃ vai te tad yajñam anvaichaṃs ta ārdhnuvaṃs tad ya etena yajata ṛdhnoti saptadaśaḥ sarvo bhavati prajāpatir vai saptadaśaḥ prajāpatim evāpnoty utsannayajño vā eṣa saṃvatsarād vā adhy utsannayajño 'varudhyate saṃvatsarād evainam adhy āptvāvarunddha indro vai vṛtram ahaṃs tasyeme rūpāṇy upaitāṃ citrāṇīyam nakṣatrāṇy asau nakṣatrāṇāṃ vā avakāśe puṇḍarīkaṃ jāyate kṣatrasya vā etad rūpaṃ kṣatrasyaiva rūpaṃ pratimuñcate dvādaśapuṇḍarīkā bhavanti dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram evāptvāvarunddhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुक्मो होतुर् आग्नेयो वै होता न वा एतस्मै व्युछति व्य् एवास्मै वासयति स्रग् उद्गातुः सौर्यो वा उद्गाताथो अमुम् एवास्मा आदित्यम् आप्त्वोन्नयति प्रावेपा अध्वर्योर् यमा इव ह्य् अध्वर्युः ॥ अश्वः प्रस्तोतुः प्राजापत्यो वा अश्वः प्राजापत्यः प्रस्तोताथो प्रेव ह्य् एष प्रोथति प्रेव प्रस्तोता धेनुः प्रतिहर्तुः प्रतीवा ह्य् एषा हरति प्रतीव प्रतिहर्ता वशा मैत्रावरुणस्य वशं मा नयाद् इत्य् ऋषभो ब्राह्मणाञ्शंसिनः सेन्द्रियत्वाय वासः पोतुः पवित्रत्वायानड्वान् नेष्टुर् अग्नीधो ऽन्यो युक्त्या एव स्थूरि यवाचितम् अछावाकस्य स्थूरीर् इव ह्य् एषा होत्रा स्वर्ग्या यद् अछावाक्याथो निर्वरुणत्वायैव यवा न वा अस्यै तर्हि सदस्येभ्यो दक्षिणा दीयन्ते त एवास्यै तेनाभीष्टाः प्रीता भवन्ति द्वादश पष्ठौहीर् गर्भिणीर् ब्रह्मणो वाग् वै धेनुर् गर्भो मन्त्रो वाच्य् एवास्य मन्त्रं दधात्य् आमन्त्रणीयो ह भवति धेनुंभव्या भवन्ति द्वादश वै पयांसि तान्य् अस्मिन् दधाति तस्माद् वा एतम् आहुः पयस्वी राजा पुण्या इति यावद् धि पयस् तद् अस्मिन् धीयते
rukmo hotur āgneyo vai hotā na vā etasmai vyuchati vy evāsmai vāsayati srag udgātuḥ sauryo vā udgātātho amum evāsmā ādityam āptvonnayati prāvepā adhvaryor yamā iva hy adhvaryuḥ // aśvaḥ prastotuḥ prājāpatyo vā aśvaḥ prājāpatyaḥ prastotātho preva hy eṣa prothati preva prastotā dhenuḥ pratihartuḥ pratīvā hy eṣā harati pratīva pratihartā vaśā maitrāvaruṇasya vaśaṃ mā nayād ity ṛṣabho brāhmaṇāñśaṃsinaḥ sendriyatvāya vāsaḥ potuḥ pavitratvāyānaḍvān neṣṭur agnīdho 'nyo yuktyā eva sthūri yavācitam achāvākasya sthūrīr iva hy eṣā hotrā svargyā yad achāvākyātho nirvaruṇatvāyaiva yavā na vā asyai tarhi sadasyebhyo dakṣiṇā dīyante ta evāsyai tenābhīṣṭāḥ prītā bhavanti dvādaśa paṣṭhauhīr garbhiṇīr brahmaṇo vāg vai dhenur garbho mantro vācy evāsya mantraṃ dadhāty āmantraṇīyo ha bhavati dhenuṃbhavyā bhavanti dvādaśa vai payāṃsi tāny asmin dadhāti tasmād vā etam āhuḥ payasvī rājā puṇyā iti yāvad dhi payas tad asmin dhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रायन्तीयं ब्रह्मसामं भवत्य् अनुष्टुप्सु यज्ञायज्ञियं प्रोहन्ति वारवन्तीयम् अग्निष्टोमसामम् इन्द्रो वै वृत्रम् अहन् स ओजसा वीर्येण व्यार्ध्यत स एतत् सामापश्यत् तेनात्मानं समश्रयतौजसा वा एष वीर्येण व्यृध्यते यो राजसूयेनाभिषिञ्चते तद् एतेनैवात्मानं संश्रयते ब्रह्म वै यद् अग्रे व्यभवद् ऋक् साम यजुस् तस्य वा एष रसो यद् यज्ञायज्ञियं यद् यज्ञायज्ञियं गायते ब्रह्मण्य् एव रसं दधाति वाचा वा एष व्यृध्यते यो राजसूयेनाभिषिञ्चते वाग् अनुष्टुब् यद् अनुष्टुप्सु यज्ञायज्ञियं भवति वाच्य् एवास्य रसं दधातीन्द्रियेण वा एष वीर्येण व्यृध्यते यो राजसूयेनाभिषिञ्चत इन्द्रियं वीर्यं वारवन्तीयं यद् वारवन्तीयम् अग्निष्टोमसामं भवतीन्द्रियस्य वीर्यस्यावरुद्ध्यय् अश्रयन् वाव श्रायन्तीयेनावारयन्त वारवन्तीयेन तद् इन्द्रियस्यैवैते वीर्यस्य परिगृहीत्यै यत्र वा एनम् अदो दिशो व्यास्थापयति तत् स्वर्गं लोकम् अभ्यारोहति यद् इमं लोकं पुनर् नोपावरोहेद् अतिजनं वा गछेद् उद् वा माद्येद् यद् एता दिशाम् अवेष्टय इमं वा एतल् लोकं पुनर् उपावरोहत्य् अन्नकामो यजेतैतद्देवत्या वा इमा दिशो यथादेवतं वा एतद् आभ्यो दिग्भ्यो ऽध्य् अन्नाद्यम् अवरुन्द्धे यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाहुतिमाहुतिं हुत्वाभिघारयेद् यदि वैश्यो वैश्वदेवं यदि राजन्य ऐन्द्रम् एकधैवास्मिन्न् अन्नाद्यं प्रतिष्ठापयति समानो वा एष यज्ञक्रतुः संवत्सरं भवति वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यत् संतिष्ठते यद् एताः प्रयुज उपैति सायम् अन्याः प्रातर् अन्या द्वौ वा ऋतू अहश् च रात्रिश् च ता एव प्रयुङ्क्ते षड् अन्याः षड् अन्याः षड् वा ऋतव ऋतून् एव प्रयुङ्क्ते ता उभयीर् द्वादश द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरम् एव प्रयुङ्क्ते ऽनड्वाहौ दक्षिणा युक्त्या एव मारुती पृश्निः पष्ठौही गर्भिणीति विड् वै मरुतो विशो वा एनम् एतद् गर्भं करोति तस्माद् वा एष विशः प्रियः प्रियो हि गर्भ आदित्याजा मलिहा गर्भिणीतीयं वा अदितिर् अस्या वा एनम् एतद् गर्भं करोति तस्माद् वा एष दुःपराणोदो ऽस्या हि गर्भो ऽथैते सत्यदूताः प्रसवाय सावित्रो देवा असुरैर् विजयम् उपयन्तो ऽश्विनोः पूषणि सत्यं न्यदधत वाग् वै सरस्वती वाचा सत्यं प्रहिणोति ॥ एतल् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: एतं अभ्यषिक्षि राजाभूम् ॥ इति श्रद् धास्मै सुषुवाणाय दधति संवत्सरम् अग्निहोत्रं जुहोत्य् अनुसंतत्यै
śrāyantīyaṃ brahmasāmaṃ bhavaty anuṣṭupsu yajñāyajñiyaṃ prohanti vāravantīyam agniṣṭomasāmam indro vai vṛtram ahan sa ojasā vīryeṇa vyārdhyata sa etat sāmāpaśyat tenātmānaṃ samaśrayataujasā vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcate tad etenaivātmānaṃ saṃśrayate brahma vai yad agre vyabhavad ṛk sāma yajus tasya vā eṣa raso yad yajñāyajñiyaṃ yad yajñāyajñiyaṃ gāyate brahmaṇy eva rasaṃ dadhāti vācā vā eṣa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcate vāg anuṣṭub yad anuṣṭupsu yajñāyajñiyaṃ bhavati vācy evāsya rasaṃ dadhātīndriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yo rājasūyenābhiṣiñcata indriyaṃ vīryaṃ vāravantīyaṃ yad vāravantīyam agniṣṭomasāmaṃ bhavatīndriyasya vīryasyāvaruddhyay aśrayan vāva śrāyantīyenāvārayanta vāravantīyena tad indriyasyaivaite vīryasya parigṛhītyai yatra vā enam ado diśo vyāsthāpayati tat svargaṃ lokam abhyārohati yad imaṃ lokaṃ punar nopāvarohed atijanaṃ vā gached ud vā mādyed yad etā diśām aveṣṭaya imaṃ vā etal lokaṃ punar upāvarohaty annakāmo yajetaitaddevatyā vā imā diśo yathādevataṃ vā etad ābhyo digbhyo 'dhy annādyam avarunddhe yadi brāhmaṇo yajeta bārhaspatyaṃ madhye nidhāyāhutimāhutiṃ hutvābhighārayed yadi vaiśyo vaiśvadevaṃ yadi rājanya aindram ekadhaivāsminn annādyaṃ pratiṣṭhāpayati samāno vā eṣa yajñakratuḥ saṃvatsaraṃ bhavati vi vā etad yajñaś chidyate yat saṃtiṣṭhate yad etāḥ prayuja upaiti sāyam anyāḥ prātar anyā dvau vā ṛtū ahaś ca rātriś ca tā eva prayuṅkte ṣaḍ anyāḥ ṣaḍ anyāḥ ṣaḍ vā ṛtava ṛtūn eva prayuṅkte tā ubhayīr dvādaśa dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaram eva prayuṅkte 'naḍvāhau dakṣiṇā yuktyā eva mārutī pṛśniḥ paṣṭhauhī garbhiṇīti viḍ vai maruto viśo vā enam etad garbhaṃ karoti tasmād vā eṣa viśaḥ priyaḥ priyo hi garbha ādityājā malihā garbhiṇītīyaṃ vā aditir asyā vā enam etad garbhaṃ karoti tasmād vā eṣa duḥparāṇodo 'syā hi garbho 'thaite satyadūtāḥ prasavāya sāvitro devā asurair vijayam upayanto 'śvinoḥ pūṣaṇi satyaṃ nyadadhata vāg vai sarasvatī vācā satyaṃ prahiṇoti // etal : FN emended. Ed.: etaṃ abhyaṣikṣi rājābhūm // iti śrad dhāsmai suṣuvāṇāya dadhati saṃvatsaram agnihotraṃ juhoty anusaṃtatyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निष्टोमम् अग्रे ज्योतिष्टोमम् आहरति यज्ञमुखं वा अग्निष्टोमो यज्ञमुखम् एवालभ्य सवम् आक्रमते ऽथैष त्रिष्टोमस् तस्य त्रिवृत् प्रातःसवनं पञ्चदशं माध्यंदिनं सवनं तेजो वै त्रिवृत् क्षत्रं पञ्चदशस् तेज एवास्य क्षत्रे दधाति न वा अत्रापि सप्तदशस् तायते प्रजापतिर् वै सप्तदशो यज्ञः प्रजापतिर् यद् यज्ञस् तायते तेन सप्तदशो ऽनन्तरितः पञ्चदशं माध्यंदिनं सवनम् एकविंशं तृतीयसवनम् इति विड् वा एकविंशः क्षत्रं पञ्चदशो विशि वावास्यैतत् क्षत्रं प्रतिष्ठापयाम् अकः सर्वे चतुस्त्रिंशाः पवमाना अभिषेचनीयस्य त्रयस्त्रिंशद् देवतास् ता एवास्यैतेनाभीष्टाः प्रीता भवन्त्य् अथ य एष चतुस्त्रिंशः प्रजापतिर् वै चतुस्त्रिंशः प्रजापतिम् एवाप्नोति संशरो वा एष स्तोमानाम् अयथापूर्वं यद् विषमाः स्तोमा यत् समाः पवमानास् तेनैवासंशरस् तेन यथापूर्वम् आत्मना वा अग्निष्टोमेन ऋध्नोत्य् आत्मना पुण्यो भवति प्रजा वा उक्थानि पशव उक्थानि यद् उक्थ्यो ऽनुसंतत्यै यो वै सवाद् एति नैनं सव उपनमति यः सामभ्या एति पापीयान्त् सुषुवाणो भवति यानि देवराजानां सामानि यत् तेभ्यो नैति तेनैव सवान् नैत्य् एतानि वै सामानि यत् पृष्ठानि यत् पृष्ठान्य् उपयन्ति तेनैव सामभ्यो नैति यानि देवराजानां सामानि तैर् अस्मिंल् लोक ऋध्नोति यानि मनुष्यराजानांस् तैर् अमुष्मिंस् तद् उभयोर् एवैतैर् लोकयोर् ऋध्नोत्य् अस्मिंश् चामुष्मिंश् चोद्वतीषु स्रुवत उद्वद् वा अनुष्टुभो रूपम् आनुष्टुभो राजन्यस् तस्माद् उद्वतीषु स्रुवते ऽनुष्टुप् प्रथमा भवत्य् अनुष्टुब् उत्तमा वाग् वा अनुष्टुब् वाचा वा एतत् प्रयन्ति वाचोद्यन्ति सौर्य् अनुष्टुब् उत्तमा भवति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यय् एकविंशं केशवपनीयस्य बहिष्पवमानम् एकविंशम् अभिषेचनीयस्योत्तमम् इति विड् वा एकविंशः क्षत्रं सप्तदशो विशो वा एतन् मध्यतः सूयते तस्माद् वा एष विशः प्रियो विशो हि मध्यतः सूयते यत्र वा एनम् अदो दिशो व्यास्थापयति तत् स्वर्गं लोकम् अभ्यारोहति यद् इमं लोकं पुनर् नोपावरोहेद् अतिजनं वा गछेद् उद् वा माद्येद् यद् एष प्रतीचीनस्तोम इमं वा एतल् लोकं पुनर् उपावरोहति
agniṣṭomam agre jyotiṣṭomam āharati yajñamukhaṃ vā agniṣṭomo yajñamukham evālabhya savam ākramate 'thaiṣa triṣṭomas tasya trivṛt prātaḥsavanaṃ pañcadaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ tejo vai trivṛt kṣatraṃ pañcadaśas teja evāsya kṣatre dadhāti na vā atrāpi saptadaśas tāyate prajāpatir vai saptadaśo yajñaḥ prajāpatir yad yajñas tāyate tena saptadaśo 'nantaritaḥ pañcadaśaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam ekaviṃśaṃ tṛtīyasavanam iti viḍ vā ekaviṃśaḥ kṣatraṃ pañcadaśo viśi vāvāsyaitat kṣatraṃ pratiṣṭhāpayām akaḥ sarve catustriṃśāḥ pavamānā abhiṣecanīyasya trayastriṃśad devatās tā evāsyaitenābhīṣṭāḥ prītā bhavanty atha ya eṣa catustriṃśaḥ prajāpatir vai catustriṃśaḥ prajāpatim evāpnoti saṃśaro vā eṣa stomānām ayathāpūrvaṃ yad viṣamāḥ stomā yat samāḥ pavamānās tenaivāsaṃśaras tena yathāpūrvam ātmanā vā agniṣṭomena ṛdhnoty ātmanā puṇyo bhavati prajā vā ukthāni paśava ukthāni yad ukthyo 'nusaṃtatyai yo vai savād eti nainaṃ sava upanamati yaḥ sāmabhyā eti pāpīyānt suṣuvāṇo bhavati yāni devarājānāṃ sāmāni yat tebhyo naiti tenaiva savān naity etāni vai sāmāni yat pṛṣṭhāni yat pṛṣṭhāny upayanti tenaiva sāmabhyo naiti yāni devarājānāṃ sāmāni tair asmiṃl loka ṛdhnoti yāni manuṣyarājānāṃs tair amuṣmiṃs tad ubhayor evaitair lokayor ṛdhnoty asmiṃś cāmuṣmiṃś codvatīṣu sruvata udvad vā anuṣṭubho rūpam ānuṣṭubho rājanyas tasmād udvatīṣu sruvate 'nuṣṭup prathamā bhavaty anuṣṭub uttamā vāg vā anuṣṭub vācā vā etat prayanti vācodyanti saury anuṣṭub uttamā bhavati svargasya lokasya samaṣṭyay ekaviṃśaṃ keśavapanīyasya bahiṣpavamānam ekaviṃśam abhiṣecanīyasyottamam iti viḍ vā ekaviṃśaḥ kṣatraṃ saptadaśo viśo vā etan madhyataḥ sūyate tasmād vā eṣa viśaḥ priyo viśo hi madhyataḥ sūyate yatra vā enam ado diśo vyāsthāpayati tat svargaṃ lokam abhyārohati yad imaṃ lokaṃ punar nopāvarohed atijanaṃ vā gached ud vā mādyed yad eṣa pratīcīnastoma imaṃ vā etal lokaṃ punar upāvarohati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संशरो : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: सशरो। च्फ़्। त्ब्।१।८।७।१ ऋध्नोत्य् : फ़्न् त्ब्।१।८।७।२: आत्मनैवाग्निष्टोमेनर्ध्नोति एतल् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: एतं अपो वै वृत्रः पर्यशयत् ततो या अत्यमुच्यन्त ता जीवा यज्ञिया गिरिर् वै वृत्रो या अतिमुमुचाना धावन्ति ता जीवा यज्ञिया यद् वहन्तीनां गृह्णाति या एव जीवा यज्ञियास् तासाम् एव गृह्णाति प्रतीपम् उपमारयत्य् अछम्बट्काराय सूर्यस्यावकाशे गृह्णाति सेन्द्रा एव गृह्णाति हविष्मतीर् इमा आपा इति हविष्मतीर् एव गृह्णात्य् आविःसूर्ये गृह्या उत्तरम् एव यज्ञक्रतुम् अभिगृह्णात्य् अनुष्टुभा गृह्णात्य् अनुष्टुब् वै सर्वाणि छन्दांसि सर्वैर् एवैनाश् छन्दोभिर् गृह्णाति वर्ष्म वा एषा छन्दसां वर्ष्मैनं समानानां गमयति चतुर्भिर् गृह्णाति त्रिभिः सादयति तत् सप्त सप्तपदा शक्वरी शाक्वराः पशवः पशून् एवावरुन्द्धे ऽपो वै रात्रिर् दिवा भूते प्रविशति तस्माद् आपो दिवा कृष्णा अपो ऽहर् नक्तं तस्माद् आपो नक्तं शुक्ला यद् दिवा गृह्णात्य् उभे एवाहोरात्रे गृह्णाति दिवा वै मनुष्या यज्ञेन चरन्ति नक्तं देवास् तस्माद् रात्रिभिः श्रवस्यते संस्थाप्य वै मनुष्या यज्ञं निःपद्यन्त आपः खलु वै विश्वे देवा यद् अपः परिहरन्त्य् अद्भ्यो वा एतद् यज्ञं संप्रादाद् अन्यस्ते ऽस्य यज्ञे क्रियते यद् वै यज्ञस्यान्तर्यन्ति तच् छिद्रं तद् अनु रक्षांसि यज्ञम् अवयन्त्य् आपो वै रक्षोघ्नीर् अपो रक्षांसि न तरन्ति यद् अपः परिहरन्ति रक्षसाम् अनन्ववायाय या दिवा गृह्णाति या अत्रीः प्रजास् तासाम् एता योनिस् ता एता अनुप्रजायन्ते या नक्तं गृह्णाति या आद्याः प्रजास् तासाम् एता योनिस् ता एता अनुप्रजायन्त उभयीर् एव प्रजाः प्रजनयत्य् अत्रीश् चाद्याश् चाग्नीध्रे सादयत्य् एतद् वा अनभिजितम् अथो अत्र हि तां रात्रिं देवता उपवसन्ति देवा वै यज्ञस्य श्वस्तनं नापश्यंस् ते वा एतद् एव यज्ञस्य श्वस्तनम् अपश्यन् यद् वसतीवरीर् यद् वसतीवरीर् गृहीत्वोपवसन्ति श्वस्तनं वा एतद् यज्ञस्यालभ्योपवसन्त्य् अथो आपो वै विश्वे देवाः सर्वा वा एतद् देवता आलभ्योपवसन्ति यस्यागृहीताः सूर्यो ऽभिनिम्रोचेद् य आहिताग्निः सोमयाजी तस्य कुम्भाद् गृह्यास् तस्य हि गृहीता अग्निम् उपरिष्टाद् धारयेयुर् अथ गृह्णीयाद् ज्योतिष्मतीर् एवैना गृह्णाति हिरण्यं हस्ते भवत्य् अथ गृह्णाति सत्यं वै हिरण्यं सत्येनैवैना गृह्णाति वरो दक्षिणा वरेणैवैना गृह्णाति यत् तत्र धनम् अदास्यन्त् स्यात् तद् देयम्
saṃśaro : FN emended. Ed.: saśaro. cf. TB.1.8.7.1 ṛdhnoty : FN TB.1.8.7.2: ātmanaivāgniṣṭomenardhnoti etal : FN emended. Ed.: etaṃ apo vai vṛtraḥ paryaśayat tato yā atyamucyanta tā jīvā yajñiyā girir vai vṛtro yā atimumucānā dhāvanti tā jīvā yajñiyā yad vahantīnāṃ gṛhṇāti yā eva jīvā yajñiyās tāsām eva gṛhṇāti pratīpam upamārayaty achambaṭkārāya sūryasyāvakāśe gṛhṇāti sendrā eva gṛhṇāti haviṣmatīr imā āpā iti haviṣmatīr eva gṛhṇāty āviḥsūrye gṛhyā uttaram eva yajñakratum abhigṛhṇāty anuṣṭubhā gṛhṇāty anuṣṭub vai sarvāṇi chandāṃsi sarvair evaināś chandobhir gṛhṇāti varṣma vā eṣā chandasāṃ varṣmainaṃ samānānāṃ gamayati caturbhir gṛhṇāti tribhiḥ sādayati tat sapta saptapadā śakvarī śākvarāḥ paśavaḥ paśūn evāvarunddhe 'po vai rātrir divā bhūte praviśati tasmād āpo divā kṛṣṇā apo 'har naktaṃ tasmād āpo naktaṃ śuklā yad divā gṛhṇāty ubhe evāhorātre gṛhṇāti divā vai manuṣyā yajñena caranti naktaṃ devās tasmād rātribhiḥ śravasyate saṃsthāpya vai manuṣyā yajñaṃ niḥpadyanta āpaḥ khalu vai viśve devā yad apaḥ pariharanty adbhyo vā etad yajñaṃ saṃprādād anyaste 'sya yajñe kriyate yad vai yajñasyāntaryanti tac chidraṃ tad anu rakṣāṃsi yajñam avayanty āpo vai rakṣoghnīr apo rakṣāṃsi na taranti yad apaḥ pariharanti rakṣasām ananvavāyāya yā divā gṛhṇāti yā atrīḥ prajās tāsām etā yonis tā etā anuprajāyante yā naktaṃ gṛhṇāti yā ādyāḥ prajās tāsām etā yonis tā etā anuprajāyanta ubhayīr eva prajāḥ prajanayaty atrīś cādyāś cāgnīdhre sādayaty etad vā anabhijitam atho atra hi tāṃ rātriṃ devatā upavasanti devā vai yajñasya śvastanaṃ nāpaśyaṃs te vā etad eva yajñasya śvastanam apaśyan yad vasatīvarīr yad vasatīvarīr gṛhītvopavasanti śvastanaṃ vā etad yajñasyālabhyopavasanty atho āpo vai viśve devāḥ sarvā vā etad devatā ālabhyopavasanti yasyāgṛhītāḥ sūryo 'bhinimroced ya āhitāgniḥ somayājī tasya kumbhād gṛhyās tasya hi gṛhītā agnim upariṣṭād dhārayeyur atha gṛhṇīyād jyotiṣmatīr evainā gṛhṇāti hiraṇyaṃ haste bhavaty atha gṛhṇāti satyaṃ vai hiraṇyaṃ satyenaivainā gṛhṇāti varo dakṣiṇā vareṇaivainā gṛhṇāti yat tatra dhanam adāsyant syāt tad deyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रचरण्याम् अग्रे गृह्णात्य् एषा ह्य् अग्रे प्रचरत्य् अपो वै सोमस्य रसः प्रविष्टो ऽग्निः सर्वा देवता वैश्वदेवीर् आपो यज्ञमुखं ग्रावाणः सवितृप्रसूतो वा एतत् सर्वाभिर् देवताभिर् अपां सोमस्य रसम् अछैति शृणोत्व् अग्निः समिधा हवं मा इति यस्मिन्न् एवाग्नौ जुहोति तम् एतद् आह शृण्वन्त्व् आपा इति या एवापो ऽछैति ता एतद् आह धिषणा च देवीति वाग् वै धिषणा देवी वाचं वा एतद् आह शृणोत ग्रावाणो विदुषो नु यज्ञम् इति यज्ञमुखं हि ग्रावाणः शृणोतु देवः सविता हवं मा इत्य् आह प्रसूत्या एव ॥ अप इष्य होतः ॥ इति यज्ञं प्रेष्येति वा एतद् आह ॥ प्र ब्रह्मणा इति ब्रह्मणैव यज्ञम् अछैति मैत्रावरुणस्य चमसेनाछैत्य् एष ह्य् अग्रे प्रचरत्य् अथो मित्रावरुणौ ह्य् अपाम् ईशाते यज्ञमुखं वै मित्रावरुणौ यज्ञमुखम् आपो यज्ञमुखेनैव यज्ञमुखम् अछैति यत्र होतुः प्रातरनुवाकम् अनुब्रुवत उपशृणुयात् तद् अपो ऽध्वर्युर् गृह्णीयाद् यन् नोपशृणुयाद् बधिरः स्याद् वाचो हि छिद्यते ऽथ यज् जुहोति हविर् भूता एवैना गृह्णात्य् अथो अभिघृता एव तृणं प्रास्य जुहोत्य् अग्निमत्य् एव जुहोत्य् आयतनवत्य् अन्धो ऽध्वर्युः स्याद् यद् अनायतने जुहुयाद् घृतं वै देवा वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन्न् अभि खलु वा एता घारयन्ति तस्माद् आहुतिम् अपप्लावयत्य् अथो आहुतिं नेद् धराणीति कार्ष्य् असीत्य् आहुतिम् अपप्लावयति समुद्रस्य वो ऽक्षित्या उन्नया इत्य् उपसारयत्य् अपाम् एवाक्षित्यय् अपो वै सोमस्य रसः प्रविष्टः सोमम् अपां रसो ऽपाच् च खलु वै नपाच् चापां सोमस्य रसस्येशाते तौ वा एतद् आहुत्या भागधेयेनापां सोमस्य रसं निरयाचिष्टोभे अहोरात्रे वसतीवरीषु ग्रहीतव्ये इत्य् आहुः पूर्वेद्युर् अन्या गृह्णाति पुरान्याः सूर्यस्योदेतोस् तथास्योभे अहोरात्रे वसतीवरीषु गृहीते भवतः पूर्वेद्युर् अन्या गृह्णाति पुरान्याः सूर्यस्योदेतोर् उभयीर् एवैनाः सद्योगृहीता अकर् भ्रातृव्या वा एता गृह्यन्ते या मैत्रावरुणस्य चमसे याश् च निग्राभ्यास् ता उभयीर् उपरिष्टाच् चात्वालस्य समनक्ति संज्ञानम् आभ्यः करोति मित्रम् आभ्यो ददाति चात्वालान् निर्गृह्यन्त एष वा अपां योनिः स्वाद् एव योनेर् निर्गृह्यन्ते ऽस्कन्नत्वाय ॥ प्र : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: प्र। अवेर् अपो ऽध्वर्या३ओम् ॥ इत्य् अविदो यज्ञा३म् इति वा एतद् आह ॥ उतेम् अनम्नमुर् उतेमं पश्य ॥ अयं मे रद्ध इति वा एतद् आह यद्य् अग्निष्टोमो जुहोति न वा अग्निम् अग्निष्टोमस्य स्तोत्रेण न शस्त्रेणातियन्त्य् अग्निष्टोमम् एव यज्ञक्रतुम् अनुसंतनोति यद्य् उक्थ्यः परिधिम् अनकति परे वा अग्नेः परिधयः पराणि परिधिभ्य उक्थान्य् उक्थान्य् एव यज्ञक्रतुम् अनुसंतनोति यद्य् अतिरात्र एतद् एव यजुर् वदन् हविर्धानं प्रपद्येत परं वै परिधिभ्यो हविर्धानं परोक्थेभ्यो रात्री रात्रीम् एव यज्ञक्रतुम् अनुसंतनोति स्तेनं मनो ऽनृतवादिनी वाग् अथ केन सोमा गृह्यन्ते केन हूयन्ता इति पृछेद् ऋतं वै सत्यं हिरण्यम् ऋतेनैव सत्येन गृह्यन्त ऋतेन हूयन्ते
pracaraṇyām agre gṛhṇāty eṣā hy agre pracaraty apo vai somasya rasaḥ praviṣṭo 'gniḥ sarvā devatā vaiśvadevīr āpo yajñamukhaṃ grāvāṇaḥ savitṛprasūto vā etat sarvābhir devatābhir apāṃ somasya rasam achaiti śṛṇotv agniḥ samidhā havaṃ mā iti yasminn evāgnau juhoti tam etad āha śṛṇvantv āpā iti yā evāpo 'chaiti tā etad āha dhiṣaṇā ca devīti vāg vai dhiṣaṇā devī vācaṃ vā etad āha śṛṇota grāvāṇo viduṣo nu yajñam iti yajñamukhaṃ hi grāvāṇaḥ śṛṇotu devaḥ savitā havaṃ mā ity āha prasūtyā eva // apa iṣya hotaḥ // iti yajñaṃ preṣyeti vā etad āha // pra brahmaṇā iti brahmaṇaiva yajñam achaiti maitrāvaruṇasya camasenāchaity eṣa hy agre pracaraty atho mitrāvaruṇau hy apām īśāte yajñamukhaṃ vai mitrāvaruṇau yajñamukham āpo yajñamukhenaiva yajñamukham achaiti yatra hotuḥ prātaranuvākam anubruvata upaśṛṇuyāt tad apo 'dhvaryur gṛhṇīyād yan nopaśṛṇuyād badhiraḥ syād vāco hi chidyate 'tha yaj juhoti havir bhūtā evainā gṛhṇāty atho abhighṛtā eva tṛṇaṃ prāsya juhoty agnimaty eva juhoty āyatanavaty andho 'dhvaryuḥ syād yad anāyatane juhuyād ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnann abhi khalu vā etā ghārayanti tasmād āhutim apaplāvayaty atho āhutiṃ ned dharāṇīti kārṣy asīty āhutim apaplāvayati samudrasya vo 'kṣityā unnayā ity upasārayaty apām evākṣityay apo vai somasya rasaḥ praviṣṭaḥ somam apāṃ raso 'pāc ca khalu vai napāc cāpāṃ somasya rasasyeśāte tau vā etad āhutyā bhāgadheyenāpāṃ somasya rasaṃ nirayāciṣṭobhe ahorātre vasatīvarīṣu grahītavye ity āhuḥ pūrvedyur anyā gṛhṇāti purānyāḥ sūryasyodetos tathāsyobhe ahorātre vasatīvarīṣu gṛhīte bhavataḥ pūrvedyur anyā gṛhṇāti purānyāḥ sūryasyodetor ubhayīr evaināḥ sadyogṛhītā akar bhrātṛvyā vā etā gṛhyante yā maitrāvaruṇasya camase yāś ca nigrābhyās tā ubhayīr upariṣṭāc cātvālasya samanakti saṃjñānam ābhyaḥ karoti mitram ābhyo dadāti cātvālān nirgṛhyanta eṣa vā apāṃ yoniḥ svād eva yoner nirgṛhyante 'skannatvāya // pra : FN emended. Ed.: pra. aver apo 'dhvaryā3om // ity avido yajñā3m iti vā etad āha // utem anamnamur utemaṃ paśya // ayaṃ me raddha iti vā etad āha yady agniṣṭomo juhoti na vā agnim agniṣṭomasya stotreṇa na śastreṇātiyanty agniṣṭomam eva yajñakratum anusaṃtanoti yady ukthyaḥ paridhim anakati pare vā agneḥ paridhayaḥ parāṇi paridhibhya ukthāny ukthāny eva yajñakratum anusaṃtanoti yady atirātra etad eva yajur vadan havirdhānaṃ prapadyeta paraṃ vai paridhibhyo havirdhānaṃ parokthebhyo rātrī rātrīm eva yajñakratum anusaṃtanoti stenaṃ mano 'nṛtavādinī vāg atha kena somā gṛhyante kena hūyantā iti pṛched ṛtaṃ vai satyaṃ hiraṇyam ṛtenaiva satyena gṛhyanta ṛtena hūyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवेभ्यो वै मनुष्येभ्यः स्वर्गाय लोकाय यज्ञ आह्रियते यद् धृदे त्वेति तेन देवेभ्यो यन् मनसे त्वेति तेन मनुष्येभ्यो यद् आह दिवे त्वा सूर्याय त्वेति तद् अनु यज्ञं स्वर्गं लोकं समारोहयति वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यस्मै कम् आह्रियते तद् ध्य् एनम् अनु स्वर्गं लोकं समारोहयति यद् आह दिवि देवेषु होत्रा यछेति होत्राभिर् वै यज्ञः संततो होत्राभिर् एव यज्ञं संतनोति ॥ देवेभ्यः प्रातर्यावभ्यो ऽनुब्रूहि ॥ इति छन्दांसि वै देवाः प्रातर्यावाणश् छन्दोभ्यो वा एतद् अनुवाच आह पुरा वाचः प्रवदितोः प्रातरनुवाकम् अन्वाह यजमानायैव वाचं गृह्णाति न वा एतर्हि यजमानो हस्ता अवनेनिक्ते यद् अप्सुमतीं प्रथमाम् अन्वाह प्रातरवनेगो वा एष यजमानस्य यत्र वा अदो ऽपः परिहरन्त्य् अद्भ्यो वा एतद् यज्ञं संप्रादाद् यद् अप्सुमतीं प्रथमाम् अन्वाहाद्भ्यो वा एतद् यज्ञं पुनर् आलभते सर्वेषां वै देवानां प्रातरनुवाक आपः खलु वै विश्वे देवा यद् अप्सुमतीं प्रथमाम् अन्वाह सर्वा वा एतद् देवता अप्नोति सर्वा व्यश्नोति यथा वै सामिधेनीर् एवं प्रातरनुवाक आसाद्य वै हविः सामिधेनीर् अन्वाहुर् एतत् खलु वा एतर्हि हविर् यत् सोमस् तस्मात् सोमम् उपावहृत्यान्वाह गायत्रीं च संपादयति जगतीं च तद् द्वे छन्दसी एकं छन्दो ऽभिसंपादयति बृहतीं त्रिष्टुभं च ककुभं च तद् द्वे छन्दसी एकं छन्दो ऽभिसंपादयति बृहतीम् अनुष्टुभं च पङ्क्तिं च तत् षट् छन्दांस्य् एकं छन्दो ऽभिसंपादयति बृहतीम् अनुष्टुप्प्रतिपत्कानि छन्दांसि कुर्याद् यज्ञावकीर्णस्य वाग् वा अनुष्टुब् वाचैवैनं भिषज्यति समया त्रिष्टुभं च जगतीं चानुब्रूयात् पशुकामस्य पशवो वै जगती पशुमान् भवति सर्वाणि छन्दांश्य् अन्वाह प्रजापतिर् वै छन्दांसि प्रजापतिम् एवाप्नोति प्रजापतेर् वा एतद् उक्थं यत् प्रातरनुवाको व्युष्टायां पुरा सूर्यस्योदेतोर् अनुब्रूयाद् एष हि प्रजापतेर् लोकः पवित्रं वै प्रातरनुवाको यजमानम् एवैतेन पुनाति शतम् अनुब्रूयाद् आयुःकामस्य शतायुर् वै पुरुषः शतवीर्य आयुर् एव वीर्यम् आप्नोति सप्त च शतानि विंशतिं चानुब्रूयात् पशुकामस्यैतावन्ति वै संवत्सरस्याहोरात्राणि संवत्सरेणैवास्मै पशून् अवरुन्द्धे सहस्रम् अनुब्रूयात् स्वर्गकामस्य यावद् वै सहस्रं तावद् इते ऽसौ लोकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यय् अपरिमिता अन्वाहापरिमितस्यावरुद्ध्यै पङ्क्त्या परिदधात्य् उत्तरम् एव यज्ञक्रतुम् अभिगृह्णाति
devebhyo vai manuṣyebhyaḥ svargāya lokāya yajña āhriyate yad dhṛde tveti tena devebhyo yan manase tveti tena manuṣyebhyo yad āha dive tvā sūryāya tveti tad anu yajñaṃ svargaṃ lokaṃ samārohayati vi vā etad yajñaś chidyate yasmai kam āhriyate tad dhy enam anu svargaṃ lokaṃ samārohayati yad āha divi deveṣu hotrā yacheti hotrābhir vai yajñaḥ saṃtato hotrābhir eva yajñaṃ saṃtanoti // devebhyaḥ prātaryāvabhyo 'nubrūhi // iti chandāṃsi vai devāḥ prātaryāvāṇaś chandobhyo vā etad anuvāca āha purā vācaḥ pravaditoḥ prātaranuvākam anvāha yajamānāyaiva vācaṃ gṛhṇāti na vā etarhi yajamāno hastā avanenikte yad apsumatīṃ prathamām anvāha prātaravanego vā eṣa yajamānasya yatra vā ado 'paḥ pariharanty adbhyo vā etad yajñaṃ saṃprādād yad apsumatīṃ prathamām anvāhādbhyo vā etad yajñaṃ punar ālabhate sarveṣāṃ vai devānāṃ prātaranuvāka āpaḥ khalu vai viśve devā yad apsumatīṃ prathamām anvāha sarvā vā etad devatā apnoti sarvā vyaśnoti yathā vai sāmidhenīr evaṃ prātaranuvāka āsādya vai haviḥ sāmidhenīr anvāhur etat khalu vā etarhi havir yat somas tasmāt somam upāvahṛtyānvāha gāyatrīṃ ca saṃpādayati jagatīṃ ca tad dve chandasī ekaṃ chando 'bhisaṃpādayati bṛhatīṃ triṣṭubhaṃ ca kakubhaṃ ca tad dve chandasī ekaṃ chando 'bhisaṃpādayati bṛhatīm anuṣṭubhaṃ ca paṅktiṃ ca tat ṣaṭ chandāṃsy ekaṃ chando 'bhisaṃpādayati bṛhatīm anuṣṭuppratipatkāni chandāṃsi kuryād yajñāvakīrṇasya vāg vā anuṣṭub vācaivainaṃ bhiṣajyati samayā triṣṭubhaṃ ca jagatīṃ cānubrūyāt paśukāmasya paśavo vai jagatī paśumān bhavati sarvāṇi chandāṃśy anvāha prajāpatir vai chandāṃsi prajāpatim evāpnoti prajāpater vā etad ukthaṃ yat prātaranuvāko vyuṣṭāyāṃ purā sūryasyodetor anubrūyād eṣa hi prajāpater lokaḥ pavitraṃ vai prātaranuvāko yajamānam evaitena punāti śatam anubrūyād āyuḥkāmasya śatāyur vai puruṣaḥ śatavīrya āyur eva vīryam āpnoti sapta ca śatāni viṃśatiṃ cānubrūyāt paśukāmasyaitāvanti vai saṃvatsarasyāhorātrāṇi saṃvatsareṇaivāsmai paśūn avarunddhe sahasram anubrūyāt svargakāmasya yāvad vai sahasraṃ tāvad ite 'sau lokaḥ svargasya lokasya samaṣṭyay aparimitā anvāhāparimitasyāvaruddhyai paṅktyā paridadhāty uttaram eva yajñakratum abhigṛhṇāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यज्ञस्य वा एताः पन्नेजनीः पुंसाम् अग्नीत् स्त्रीणां नेष्टा यद् अग्नीन् नेष्टुर् उपस्थम् आसीदति मिथुनं वा एतत् संभवतो यत् तर्ह्य् अप उपप्रवर्तयति तस्मिन्न् एव मिथुने रेतो दधाति पत्न्य् उपप्रवर्तयति पत्न्या हि प्रजाः प्रजायन्त ऊरुणोपप्रवर्तयत्य् ऊरुं ह्य् अनु प्रजाः प्रजायन्ते दक्षिणेनोरुणोपप्रवर्तयति दक्षिणं ह्य् ·रुम् अनु प्रजाः प्रजायन्ते ऽन्तरत उपप्रवर्तयत्य् अन्तरतो हि प्रजाः प्रजायन्ते यद् दक्षिणा प्रवर्तयेत् पितृलोक एना निधुवेद् अथ यद् उदीचीर् उपप्रवर्तयति मनुष्यलोकम् एवैना उपप्रजनयति प्राजापत्यो वा उद्गाता संक्शाप्यमानो वा उद्गाता पत्न्या रेता आदत्ते यद् आह वामी ते संदृशि विश्वं रेतो धेषीयेति तथा ह नादत्ते द्वादशे स्तोत्र उपप्रवर्तयति द्वादश मासाः संवत्सरो द्वादशाग्निष्टोमे स्तोत्राण्य् आपः शान्तिर् यत् तर्ह्य् अप उपप्रवर्तयति शमयत्य् एव देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति सवितृप्रसूत एवैनम् आदत्ते ऽश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् अश्विनौ वै देवानाम् अध्वर्यू पूष्णो हस्ताभ्याम् इति देवताभिर् एव ग्रावासीति राते ह्य् एष देवेभ्यः सोमम् अध्वरकृद् देवेभ्या इत्य् अद्वरं ह्य् एष देवेभ्यः करोतीन्द्राय त्वा सुषुत्तमं मधुमन्तं पयस्वन्तम् इत्य् ऐन्द्रो हि यज्ञ इन्द्रं खलु वा एतर्ह्य् अन्या देवता अन्व् इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रवता इति वसवश् च ह्य् एनम् एतर्हि रुद्राश् चान्व् इन्द्राय त्वादित्यवता इत्य् आदित्या ह्य् एनम् एतर्ह्य् अन्व् अग्नये त्वा रायस्पोषद इत्य् अग्निर् वै सर्वा देवता एता ह्य् एनम् एतर्हि देवता अनु विष्णवे त्वेति विष्णुर् हि यज्ञो व्यानो वा उपांशुसवनः प्रजा अंशवो व्यानं वा एतत् प्रजासु दधाति श्वात्राः स्थ वृत्रतुरा इत्य् एष वा अपां सोमपीथ एतं वै विश्वामित्रो ऽपां सोमपीथं विदांचकार तस्मै सिन्धवो धोक्षम् अनमन्तापां वा एष सोमपीथो ऽपो वा एतत् सोमपीथेन समर्धयति यो वा अपां सोमपीथं वेद न ह वा आस्व् आर्तिम् आर्छति करोत्य् आसु वीर्यं यत् ते सोम दिवि ज्योतिर् इति सोमो वै वाजस् तस्य चन्द्रमास् तृतीयम् अयं यः पवते स तृतीयं येन यजन्ते स तृतीयं गर्भान् अमुना दाधार प्राणान् अनेन यछत्य् अयं यः पवते ऽन्नम् अनेन दाधार येन यजन्ते तस्य वै वाजस्य सत्यं वाजिनम् अन्नं वाजिनं दक्षिणा वाजिनं ता वा अस्यैतत् तन्वः संभृत्य तं सर्वं सतनुं भूतम् आप्याययन्ति वज्रो वै ग्रावा हनू अधिषवणे क्रूरम् इव वा एतद् यज्ञे क्रियते यद् आह धिषणे ईडिते ईडेथाम् इति शमयत्य् एव
yajñasya vā etāḥ pannejanīḥ puṃsām agnīt strīṇāṃ neṣṭā yad agnīn neṣṭur upastham āsīdati mithunaṃ vā etat saṃbhavato yat tarhy apa upapravartayati tasminn eva mithune reto dadhāti patny upapravartayati patnyā hi prajāḥ prajāyanta ūruṇopapravartayaty ūruṃ hy anu prajāḥ prajāyante dakṣiṇenoruṇopapravartayati dakṣiṇaṃ hy ·rum anu prajāḥ prajāyante 'ntarata upapravartayaty antarato hi prajāḥ prajāyante yad dakṣiṇā pravartayet pitṛloka enā nidhuved atha yad udīcīr upapravartayati manuṣyalokam evainā upaprajanayati prājāpatyo vā udgātā saṃkśāpyamāno vā udgātā patnyā retā ādatte yad āha vāmī te saṃdṛśi viśvaṃ reto dheṣīyeti tathā ha nādatte dvādaśe stotra upapravartayati dvādaśa māsāḥ saṃvatsaro dvādaśāgniṣṭome stotrāṇy āpaḥ śāntir yat tarhy apa upapravartayati śamayaty eva devasya tvā savituḥ prasava iti savitṛprasūta evainam ādatte 'śvinor bāhubhyām ity aśvinau vai devānām adhvaryū pūṣṇo hastābhyām iti devatābhir eva grāvāsīti rāte hy eṣa devebhyaḥ somam adhvarakṛd devebhyā ity advaraṃ hy eṣa devebhyaḥ karotīndrāya tvā suṣuttamaṃ madhumantaṃ payasvantam ity aindro hi yajña indraṃ khalu vā etarhy anyā devatā anv indrāya tvā vasumate rudravatā iti vasavaś ca hy enam etarhi rudrāś cānv indrāya tvādityavatā ity ādityā hy enam etarhy anv agnaye tvā rāyaspoṣada ity agnir vai sarvā devatā etā hy enam etarhi devatā anu viṣṇave tveti viṣṇur hi yajño vyāno vā upāṃśusavanaḥ prajā aṃśavo vyānaṃ vā etat prajāsu dadhāti śvātrāḥ stha vṛtraturā ity eṣa vā apāṃ somapītha etaṃ vai viśvāmitro 'pāṃ somapīthaṃ vidāṃcakāra tasmai sindhavo dhokṣam anamantāpāṃ vā eṣa somapītho 'po vā etat somapīthena samardhayati yo vā apāṃ somapīthaṃ veda na ha vā āsv ārtim ārchati karoty āsu vīryaṃ yat te soma divi jyotir iti somo vai vājas tasya candramās tṛtīyam ayaṃ yaḥ pavate sa tṛtīyaṃ yena yajante sa tṛtīyaṃ garbhān amunā dādhāra prāṇān anena yachaty ayaṃ yaḥ pavate 'nnam anena dādhāra yena yajante tasya vai vājasya satyaṃ vājinam annaṃ vājinaṃ dakṣiṇā vājinaṃ tā vā asyaitat tanvaḥ saṃbhṛtya taṃ sarvaṃ satanuṃ bhūtam āpyāyayanti vajro vai grāvā hanū adhiṣavaṇe krūram iva vā etad yajñe kriyate yad āha dhiṣaṇe īḍite īḍethām iti śamayaty eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसतीवरीभिः सोमम् आप्याययन्ति न हि सोमेन सोम आप्यायते ऽद्भिर् हि सोम आप्यायते निग्राभ्याभिर् उपांशुम् अतो हीतरे सोमा गृह्यन्ते प्राणो वा उपांशुर् अङ्गानीतरे ग्रहा यद् अन्यत आप्याययेयुः प्राणेन यज्ञं विछिन्द्युर् अष्टौ कृत्वः प्रातर् अभिषुणोत्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रीं वा एतत् प्रातःसवने व्यायातयन्ति देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त ते देवा उपांशौ यज्ञं संस्थाप्यम् अपश्यंस् तम् उपांशौ समस्थापयंस् तद् उपांशा एव यज्ञः संस्थाप्यो ऽष्टौ कृत्वः प्रातर् अभिषुणोत्य् अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रीम् एवाप्नोति यद् एकादश त्रिष्टुभं तेन यद् द्वादश जगतीं तेन त्रिर् विगृह्णाति त्रीणि वै सवनानि सवनान्य् एवाप्नोत्य् एतद् वा उपांशौ यज्ञं समतिष्ठिपंस् तेन संस्थितेनारिष्टेन भूतेन प्रचरन्ति त्रिर् विगृह्णाति त्रयो हीमे प्राणाः प्राणो ऽपानो व्यानो ऽथो त्रयो वा इमे लोका इमान् एव लोकान् आप्नोत्य् असौ वा उपांशुर् अन्तरिक्षम् अन्तर्याम इयम् उपयामो यद् उपयामगृहीता गृह्यन्ते ऽनया वा एतद् गृह्यन्ते तद् अस्कन्ना वा एते ऽनया हि गृह्यन्ते यत् स्थाल्या गृह्यन्ते ऽनया वा एतद् गृह्यन्ते ऽस्या वा एषाधिक्रियते तद् अस्कन्ना वा एते ऽनया हि गृह्यन्ते यद् दारुमयेण गृह्यन्ते ऽनया वा एतद् गृह्यन्त इयं हि वनस्पतीनां योनिस् तद् अस्कन्ना वा एते ऽनया हि गृह्यन्त एष ते योनिर् इति सादयतीयं वै सोमस्य योनिर् अस्याः सोमो ऽधि जायते स्व एवैनं योनौ दधातीयं वै देवपात्रं तद् य एवं वेद प्र वसीयसः पात्रम् आप्नोति ब्रामणं तु पात्रे न मीमांसेत यः पात्रिय इव स्याद् अनुपयामगृहीतो गृह्यते ऽनुपयामगृहीतं हि प्रजाः प्राणम् उपजीवन्त्य् अपवित्रपूतो गृह्यते ऽपवित्रपूतं हि प्रजाः प्राणम् उपजीवन्त्य् असन्नो हूयते ऽसन्नं हि प्रजाः प्राणम् उपजीवन्ति पवित्रपूता वा अन्ये सोमा अथ वा एष वाक्पूतो यद् उपांशुस् तस्माद् वाचस्पतये पवस्वेत्य् आह वाक्पूतो ह्य् एषो ऽंशुभिः पावयति प्राणा वा अंशवः प्राणैर् एवैनं पावयति द्वाभ्यांद्वाभ्यां पावयति द्वौद्वौ हीमे प्राणा देवो देवानां पवित्रम् असीति यत् स्वित् सोमं सोमेन पुनाति स्वांकृतो ऽसीति प्राणम् एव स्वम् अकृत मनस् त्वाष्ट्व् इति मनसैव प्राणम् आप्नोति स्वाहा त्वा सुभव सूर्यायेति सूर्यदेवत्या हि सर्वे सोमा हूयन्ते ऽथो अत्र वै देवानां प्रियास् तन्वस् ता एवावरुन्द्धे देवेभ्यस् त्वा मरीचिपेभ्या इति रश्मयो वै देवा मरीचिपाः परिधयो रश्मयो ऽसा आदित्य आहवनीयस् तान् एव प्रीणात्य् ऊर्ध्वस् तिष्ठन् जुहोत्य् ऊर्ध्वो हि तिष्ठन् वीर्यवत्तरो यं द्विष्यात् तस्य जिह्मस् तिष्ठन् जुहुयात् प्राणान् अस्य व्लिनाति विह्वारुको भवति यद्य् अभिचरेद् आ तमितोस् तिष्ठेद् अग्निर् आहुतिम् अभित्वरमाणस् ताजग् अनुगछति यदि कामयेत वर्षेत् पर्जन्या इति परिमृज्योर्ध्वम् उन्मृज्याद् ओषधीभ्यो वा एषो ऽमुतो वर्षत्य् ओषधीर् एव नेदीयो वृष्ट्या अकर् यदि कामयेत वर्षेत् पर्जन्या इति परिमृज्यावाचीनम् अवमृज्याद् वैश्वानरेणैव वृष्टिम् अपि हन्ति नापिधेयो यद् अपिदध्यात् प्राणम् अस्यापिदध्यात् प्रमायुकः स्याद् यं द्विष्यात् तस्यापिदध्यात् प्राणम् एवास्यापिदधाति यद्य् अभिचरेत् ॥ इदम् अहम् अमुष्यामुष्यायणस्य प्राणम् अपिदधामि ॥ इत्य् अपिदध्यात् प्राणम् एवास्यापिदधाति ॥ इति : फ़्न् ओएर्तेल्, ज़ुर् कपिष्ठल-कठ-संहिता, प्। ११४ इदम् अहम् अमुष्यामुष्यायणस्य प्राणे सादयामि ॥ इत्य् अभिचरन्त् सादयेत् प्राण एवास्य सादयति प्रमायुको भवति प्राणाय त्वेत्य् अनभिचरन्त् सादयेत्
vasatīvarībhiḥ somam āpyāyayanti na hi somena soma āpyāyate 'dbhir hi soma āpyāyate nigrābhyābhir upāṃśum ato hītare somā gṛhyante prāṇo vā upāṃśur aṅgānītare grahā yad anyata āpyāyayeyuḥ prāṇena yajñaṃ vichindyur aṣṭau kṛtvaḥ prātar abhiṣuṇoty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrīṃ vā etat prātaḥsavane vyāyātayanti devāś ca vā asurāś cāspardhanta te devā upāṃśau yajñaṃ saṃsthāpyam apaśyaṃs tam upāṃśau samasthāpayaṃs tad upāṃśā eva yajñaḥ saṃsthāpyo 'ṣṭau kṛtvaḥ prātar abhiṣuṇoty aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatrīm evāpnoti yad ekādaśa triṣṭubhaṃ tena yad dvādaśa jagatīṃ tena trir vigṛhṇāti trīṇi vai savanāni savanāny evāpnoty etad vā upāṃśau yajñaṃ samatiṣṭhipaṃs tena saṃsthitenāriṣṭena bhūtena pracaranti trir vigṛhṇāti trayo hīme prāṇāḥ prāṇo 'pāno vyāno 'tho trayo vā ime lokā imān eva lokān āpnoty asau vā upāṃśur antarikṣam antaryāma iyam upayāmo yad upayāmagṛhītā gṛhyante 'nayā vā etad gṛhyante tad askannā vā ete 'nayā hi gṛhyante yat sthālyā gṛhyante 'nayā vā etad gṛhyante 'syā vā eṣādhikriyate tad askannā vā ete 'nayā hi gṛhyante yad dārumayeṇa gṛhyante 'nayā vā etad gṛhyanta iyaṃ hi vanaspatīnāṃ yonis tad askannā vā ete 'nayā hi gṛhyanta eṣa te yonir iti sādayatīyaṃ vai somasya yonir asyāḥ somo 'dhi jāyate sva evainaṃ yonau dadhātīyaṃ vai devapātraṃ tad ya evaṃ veda pra vasīyasaḥ pātram āpnoti brāmaṇaṃ tu pātre na mīmāṃseta yaḥ pātriya iva syād anupayāmagṛhīto gṛhyate 'nupayāmagṛhītaṃ hi prajāḥ prāṇam upajīvanty apavitrapūto gṛhyate 'pavitrapūtaṃ hi prajāḥ prāṇam upajīvanty asanno hūyate 'sannaṃ hi prajāḥ prāṇam upajīvanti pavitrapūtā vā anye somā atha vā eṣa vākpūto yad upāṃśus tasmād vācaspataye pavasvety āha vākpūto hy eṣo 'ṃśubhiḥ pāvayati prāṇā vā aṃśavaḥ prāṇair evainaṃ pāvayati dvābhyāṃdvābhyāṃ pāvayati dvaudvau hīme prāṇā devo devānāṃ pavitram asīti yat svit somaṃ somena punāti svāṃkṛto 'sīti prāṇam eva svam akṛta manas tvāṣṭv iti manasaiva prāṇam āpnoti svāhā tvā subhava sūryāyeti sūryadevatyā hi sarve somā hūyante 'tho atra vai devānāṃ priyās tanvas tā evāvarunddhe devebhyas tvā marīcipebhyā iti raśmayo vai devā marīcipāḥ paridhayo raśmayo 'sā āditya āhavanīyas tān eva prīṇāty ūrdhvas tiṣṭhan juhoty ūrdhvo hi tiṣṭhan vīryavattaro yaṃ dviṣyāt tasya jihmas tiṣṭhan juhuyāt prāṇān asya vlināti vihvāruko bhavati yady abhicared ā tamitos tiṣṭhed agnir āhutim abhitvaramāṇas tājag anugachati yadi kāmayeta varṣet parjanyā iti parimṛjyordhvam unmṛjyād oṣadhībhyo vā eṣo 'muto varṣaty oṣadhīr eva nedīyo vṛṣṭyā akar yadi kāmayeta varṣet parjanyā iti parimṛjyāvācīnam avamṛjyād vaiśvānareṇaiva vṛṣṭim api hanti nāpidheyo yad apidadhyāt prāṇam asyāpidadhyāt pramāyukaḥ syād yaṃ dviṣyāt tasyāpidadhyāt prāṇam evāsyāpidadhāti yady abhicaret // idam aham amuṣyāmuṣyāyaṇasya prāṇam apidadhāmi // ity apidadhyāt prāṇam evāsyāpidadhāti // iti : FN Oertel, Zur Kapiṣṭhala-Kaṭha-Saṃhitā, p. 114 idam aham amuṣyāmuṣyāyaṇasya prāṇe sādayāmi // ity abhicarant sādayet prāṇa evāsya sādayati pramāyuko bhavati prāṇāya tvety anabhicarant sādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पवित्रं वितन्वन्ति प्राणापानयोर् विधृत्यय् उपयामगृहीतो गृह्यते ऽपानेन वै प्राणो धृतः प्राणस्य धृत्यय् अन्तरिक्षं वा अन्तर्यामो ऽन्तरिक्षम् इमाः प्रजा यद् एतद् पात्रं सूदवत् सादयति प्रजास्व् एव रसं दधाति देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त ते देवा उपांशुम् अपश्यंस् तम् अगृह्णत तं पुरा स्तोत्रात् पुरा शस्त्राद् धोतुम् उपोदतिष्ठंस् ते ऽसुरा अचिकयुर् जुह्वति वा इति ते वज्रम् आदायाभ्यपतंस् ते देवा अन्तर्यामम् अपश्यंस् तम् अगृह्णत तेनासुरान् एभ्यो लोकेभ्यो ऽन्तरदधत ततो देवा अभवन् परासुरास् तद् य एवं विद्वान् अन्तर्यामं गृह्णीते ऽन्तर्यामेनैव भ्रातृव्यम् एभ्यो लोकेभ्यो ऽन्तर्धत्ते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो यद् एष ग्रावान्तरैते पात्रे साद्यते प्राणापानयोर् विधृत्यै यो वा एता ईजते येनैतौ विधृता एष वाव स उपांशुसवनो ग्रावा प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो यद् एते पात्रे एतं ग्रावाणम् आ तृतीयात् सवनान् न जहीतस् तस्मात् सुप्तस्य सर्वाण्य् अन्यानि श्रोत्राण्य् अपक्रामन्ति प्राणापानौ त्व् एनं न जहीतो ऽथ यत् पुनर् अर्दयति तस्मात् सुप्त्वा पुनः प्रबुध्यन्ते प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो यद् एते पात्रे एतं ग्रावाणम् आ तृतीयात् सवनान् न जहीतस् तस्मात् पक्षिणो वियत्य पक्षान् ईरयन्तो नावपद्यन्ते ऽथ यत् पुनर् अर्दयति तस्मात् पुनर् अभ्यायुवते प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो यद् एते पात्रे पुनः प्रयुज्येते तस्माद् इमौ द्वा अधस्तात् प्राणौ घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्त्य् अद्वर्युः प्रथमो ऽभिषुणोति व्यर्धुको भवति यत्र मूलं तद् अभिषुत्य एतद् वा अस्य विदेवतमं तथा हाव्यर्धुको ह भवति यो वै देवक्षेत्रं विद्वां समर्पयत्य् आर्तिम् आर्छति पात्राणि वाव देवक्षेत्रं यत्र वा अग्रे ऽध्वर्युः सोमं जुहोति तद् एनं देवताः प्रत्यासत इह नो परमा ह रिष्यतीति यत् ततो ऽन्यत्र जुहुयाद् यद् अस्य स्वं तद् अन्येभ्यः प्रयछेद् अस्वो ह भवत्य् एतद् वा अध्वर्योः स्वं यद् आश्रावयति यद् आश्राव्याहुत्वा प्रच्यवेत यद् अस्य स्वं तस्मात् प्रच्यवेतास्वो ह भवत्य् एतद् वा अध्वर्योः स्वं यद् वायव्यं यद् वायव्यम् अनालभ्याश्रावयेद् यद् अस्य स्वं तस्माच् छिद्येतास्वो ह भवति तद् य एवं विद्वान् आश्राव्य हुत्वा वाहुत्वा वा प्रच्यवते बह्व् अस्य स्वं भवति न स्वाच् छिद्यते वायव्यम् आलभ्याश्रावयति स्ववान् एव भवति
pavitraṃ vitanvanti prāṇāpānayor vidhṛtyay upayāmagṛhīto gṛhyate 'pānena vai prāṇo dhṛtaḥ prāṇasya dhṛtyay antarikṣaṃ vā antaryāmo 'ntarikṣam imāḥ prajā yad etad pātraṃ sūdavat sādayati prajāsv eva rasaṃ dadhāti devāś ca vā asurāś cāspardhanta te devā upāṃśum apaśyaṃs tam agṛhṇata taṃ purā stotrāt purā śastrād dhotum upodatiṣṭhaṃs te 'surā acikayur juhvati vā iti te vajram ādāyābhyapataṃs te devā antaryāmam apaśyaṃs tam agṛhṇata tenāsurān ebhyo lokebhyo 'ntaradadhata tato devā abhavan parāsurās tad ya evaṃ vidvān antaryāmaṃ gṛhṇīte 'ntaryāmenaiva bhrātṛvyam ebhyo lokebhyo 'ntardhatte bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau vyāna upāṃśusavano yad eṣa grāvāntaraite pātre sādyate prāṇāpānayor vidhṛtyai yo vā etā ījate yenaitau vidhṛtā eṣa vāva sa upāṃśusavano grāvā prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau vyāna upāṃśusavano yad ete pātre etaṃ grāvāṇam ā tṛtīyāt savanān na jahītas tasmāt suptasya sarvāṇy anyāni śrotrāṇy apakrāmanti prāṇāpānau tv enaṃ na jahīto 'tha yat punar ardayati tasmāt suptvā punaḥ prabudhyante prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau vyāna upāṃśusavano yad ete pātre etaṃ grāvāṇam ā tṛtīyāt savanān na jahītas tasmāt pakṣiṇo viyatya pakṣān īrayanto nāvapadyante 'tha yat punar ardayati tasmāt punar abhyāyuvate prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau vyāna upāṃśusavano yad ete pātre punaḥ prayujyete tasmād imau dvā adhastāt prāṇau ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanty advaryuḥ prathamo 'bhiṣuṇoti vyardhuko bhavati yatra mūlaṃ tad abhiṣutya etad vā asya videvatamaṃ tathā hāvyardhuko ha bhavati yo vai devakṣetraṃ vidvāṃ samarpayaty ārtim ārchati pātrāṇi vāva devakṣetraṃ yatra vā agre 'dhvaryuḥ somaṃ juhoti tad enaṃ devatāḥ pratyāsata iha no paramā ha riṣyatīti yat tato 'nyatra juhuyād yad asya svaṃ tad anyebhyaḥ prayached asvo ha bhavaty etad vā adhvaryoḥ svaṃ yad āśrāvayati yad āśrāvyāhutvā pracyaveta yad asya svaṃ tasmāt pracyavetāsvo ha bhavaty etad vā adhvaryoḥ svaṃ yad vāyavyaṃ yad vāyavyam anālabhyāśrāvayed yad asya svaṃ tasmāc chidyetāsvo ha bhavati tad ya evaṃ vidvān āśrāvya hutvā vāhutvā vā pracyavate bahv asya svaṃ bhavati na svāc chidyate vāyavyam ālabhyāśrāvayati svavān eva bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं तद् यज्ञे क्रियते यस्माद् धस्तादाना अन्ये पशवो मुखादाना अन्य इति यद् उपांशुर् हस्तेन गृह्यते तस्मान् मर्कटः पुरुषो हस्ती ते हस्तादाना मुखं वै वायव्यं यद् वायव्ये नेतरे ग्रहा गृह्यन्ते तस्माद् इतरे पशवो मुखादाना ब्रह्मवादिनो वदन्ति किं तद् यज्ञे क्रियते यस्मात् सद्यो जाताः पशवः प्रतितिष्ठन्ति संवत्सरे पुरुषा इत्य् उपांश्वन्तर्यामौ वा अन्व् अन्ये पशवः पुरुषस् त्वै यज्ञेन संमितः प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ यद् एतौ ग्रहा असन्नौ हूयेते तस्मात् सद्यो जाताः पशवः प्रतितिष्ठन्ति संवत्सरो वा अग्निष्टोमो द्वादश मासाः संवत्सरो यद् एत इतरे ग्रहाः साद्यन्ते तस्मात् पुरुषो जातः संवत्सरे प्रतितिष्ठति यत् ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीत्य् एष वै सोमस्य सोमपीथः सोमं वा एतत् सोमपीथेन समर्धयति यो वै सोमस्य सोमपीथं वेद न सोमपीथाच् छिद्यते सोमो वा इमा दिशो ऽभ्यकामयत प्राग् अपाग् अन्धराग् उदग् इत्य् आभिर् एनं दिग्भिः समूहत्य् आभिः समर्धयति कामम् एनं गमयति कामं ह गछति कामुका एनं स्त्रियो भवन्ति यां कामयेत तां तर्हि मनसा ध्यायेत् सा हैनं कामयते ऽम्ब निस्मरेति स्मरेति वा एतद् आह सम् अरिर् विदाम् इति सम् अनेन वित्स्वेति वा एतद् आह चत्वारो वै पृश्नेः स्तना आसंस् ततस् त्रिभिर् देवेभ्यो ऽदुहत् कुशीभिर् एको ऽनुनद्ध आसीत् तं वा इन्द्र एवापश्यत् तेनेन्द्रायैवादुहत् तद् वा अस्य कौशिकत्वं यद् आह ॥ ब्राह्मण कौशिका इव ॥ इति चतुर् निग्राभम् उपैति चत्वारि वै पयांसि यावद् एव पयस् तद् आप्नोति त्रिः संभरति तस्माद् एतस्यां त्रयो भागाः प्रातर् मध्यंदिने सायं चतुर् निग्राभम् उपैति त्रिः संभरति तत् सप्त सप्तपदा शक्वरी शाक्वराः पशवः पशून् एवावरुन्द्धे नव कृत्वो निग्राभम् उपैति त्रिः संभरति तद् द्वादश द्वादश मासाः संवत्सरो द्वादशाग्निष्टोमे स्तोत्राण्य् एषा यज्ञस्य मात्रा स्वर्भानुर् वा आसुरः सूर्यं तमसाविध्यत् तस्य देवास् तमो ऽपाघ्नन् यत् प्रथमं तमो ऽपाघ्नन्त् साविः कृष्णाभवद् यद् द्वितीयं सा लोहिनी यत् तृतीयं सा बलक्षी स स्वेन रूपेण निरमुच्यत यद् बलक्षः पवित्रं भवति ततः शुक्रो गृह्यते यजमानस्य वा एतत् पवित्रं यजमानम् एवैतेन पुनात्य् अमोतं स्याद् आत्मन एवैनद् अकृत यद् अन्यत्रोतम् अपवित्रं तद् यजमानस्य
brahmavādino vadanti kiṃ tad yajñe kriyate yasmād dhastādānā anye paśavo mukhādānā anya iti yad upāṃśur hastena gṛhyate tasmān markaṭaḥ puruṣo hastī te hastādānā mukhaṃ vai vāyavyaṃ yad vāyavye netare grahā gṛhyante tasmād itare paśavo mukhādānā brahmavādino vadanti kiṃ tad yajñe kriyate yasmāt sadyo jātāḥ paśavaḥ pratitiṣṭhanti saṃvatsare puruṣā ity upāṃśvantaryāmau vā anv anye paśavaḥ puruṣas tvai yajñena saṃmitaḥ prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau yad etau grahā asannau hūyete tasmāt sadyo jātāḥ paśavaḥ pratitiṣṭhanti saṃvatsaro vā agniṣṭomo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaro yad eta itare grahāḥ sādyante tasmāt puruṣo jātaḥ saṃvatsare pratitiṣṭhati yat te somādābhyaṃ nāma jāgṛvīty eṣa vai somasya somapīthaḥ somaṃ vā etat somapīthena samardhayati yo vai somasya somapīthaṃ veda na somapīthāc chidyate somo vā imā diśo 'bhyakāmayata prāg apāg andharāg udag ity ābhir enaṃ digbhiḥ samūhaty ābhiḥ samardhayati kāmam enaṃ gamayati kāmaṃ ha gachati kāmukā enaṃ striyo bhavanti yāṃ kāmayeta tāṃ tarhi manasā dhyāyet sā hainaṃ kāmayate 'mba nismareti smareti vā etad āha sam arir vidām iti sam anena vitsveti vā etad āha catvāro vai pṛśneḥ stanā āsaṃs tatas tribhir devebhyo 'duhat kuśībhir eko 'nunaddha āsīt taṃ vā indra evāpaśyat tenendrāyaivāduhat tad vā asya kauśikatvaṃ yad āha // brāhmaṇa kauśikā iva // iti catur nigrābham upaiti catvāri vai payāṃsi yāvad eva payas tad āpnoti triḥ saṃbharati tasmād etasyāṃ trayo bhāgāḥ prātar madhyaṃdine sāyaṃ catur nigrābham upaiti triḥ saṃbharati tat sapta saptapadā śakvarī śākvarāḥ paśavaḥ paśūn evāvarunddhe nava kṛtvo nigrābham upaiti triḥ saṃbharati tad dvādaśa dvādaśa māsāḥ saṃvatsaro dvādaśāgniṣṭome stotrāṇy eṣā yajñasya mātrā svarbhānur vā āsuraḥ sūryaṃ tamasāvidhyat tasya devās tamo 'pāghnan yat prathamaṃ tamo 'pāghnant sāviḥ kṛṣṇābhavad yad dvitīyaṃ sā lohinī yat tṛtīyaṃ sā balakṣī sa svena rūpeṇa niramucyata yad balakṣaḥ pavitraṃ bhavati tataḥ śukro gṛhyate yajamānasya vā etat pavitraṃ yajamānam evaitena punāty amotaṃ syād ātmana evainad akṛta yad anyatrotam apavitraṃ tad yajamānasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषो : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। वाग् वा ऐन्द्रवायवः सा वै वाग् एकधावदद्यावदव्यावृत्तासीत् स इन्द्रो ऽब्रवीन् मह्यम् अत्रापि सोमं गृह्णीताहं व एतां वाचं व्यावर्तयिष्यामीति स वै वाचैव वाचं व्यावर्तयद् यद् ऐन्द्रवायवो गृह्यते वाचो व्यावृत्त्यै वायवे प्रथमं गृह्णाति वायव उत्तमं मध्यत इन्द्रायेन्द्रियेण वा इयं वाङ् मध्यतो विधृतेन्द्रियवतीं वाचं वदति य एवं वेद देवा वै सोमम् अजिघांसंस् तं नाशक्नुवन् हन्तुं वायुर् ह्य् अस्मिन्न् अन्तरासीत् प्राणस् तं देवा अपाशासुर् उप ना आवर्तस्वेति सो ऽब्रवीद् भागो मे ऽस्त्व् इति वृणीष्वेत्य् अब्रुवन् सो ऽब्रवीन् मद्देवत्यान्य् एव पात्राण्य् आसन्न् इति तस्माद् अपतुरीयं वायोः पात्रम् अथ वायव्यान्य् उच्यन्ते ततो वै देवाः सोमम् अघ्नन् स हतो ऽपूयत् तस्माद् देवा उदबीभत्सन्त स वायुर् अब्रवीद् अहं व एतं सोमं स्वदयिष्यामि भागो मे ऽस्त्व् इति वृणीष्वेत्य् अब्रुवन् सो ऽब्रवीन् मदग्रा एव ग्रहा गृह्यान्ता इति तं वायुर् मध्यतो व्यवाट् तम् अस्वद्यत् तस्माद् वाय्वग्रा ग्रहा गृह्यन्ते तस्माद् उ शुक्तं प्रवाते विषजन्ति देवा वै प्रातःसवनम् उद्यमं नाशक्नुवंस् तृतीयसवने तर्हि वायुर् आसीत् तं देवाः प्रातःसवनम् अभिपर्यौहंस् तेन प्रातःसवनम् उदयछन्त यद् ऐन्द्रवायवः प्रातःसवने गृह्यते प्राणो वै वायुः प्राणेन व एतन् मुखतो यज्ञम् उद्यछन्ते देवा वै वृत्रम् अजिघांसन् स मित्रो ऽब्रवीन् मित्रो ऽहम् अस्मि नाहं हनिष्यामीति ते ऽब्रुवन् जह्य् एवेति सो ऽब्रवीद् भागो मे ऽस्त्व् इति वृणीष्वेत्य् अब्रुवन् सो ऽब्रवीत् पयसैव मे सोमं श्रीणान् इति तस्मात् पशवो ऽपाक्रामन् मित्रः सन्न् अद्रुहा इति पशूणां हि पयो यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति पशुभिर् एवैनं सम्यञ्चं दधाति यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति द्विदेवत्यत्वाय यञ् शीतं तेन मैत्रं यत् तप्तं तेन वारुणं ब्रह्म वै मित्रः क्षत्रं वरुणो ब्रह्मणि च वा एतत् क्षत्रे च पयो दधाति तस्माद् ब्रह्म च क्षत्रं च पयस्वितमे पञ्च वै ब्राह्मणस्य देवता अग्निः सोमः सविता बृहस्पतिः सरस्वती तस्माद् ब्राह्मणम् अन्ये मनुष्या उपधावन्त्य् एतस्य हि भूयिष्ठा देवतास् तासां तिस्रो ऽवान्तरं श्रोत्रियस्याग्निर् बृहस्पतिः सरस्वती तस्माञ् श्रोत्रियम् अश्रोत्रिया उपधावन्त्य् एतस्य ह्य् अवान्तरं भूयिष्ठा देवतास् ता मैत्रावरुणं प्रति न्यागछन्ति यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति तास्व् एव पयो दधाति नाना वै पुरा मित्रावरुणाभ्यां सोमा अगृह्णंस् ताः प्रजा अन्यान्यस्याः परिहायम् आददत ततो मित्रावरुणाभ्यां सह सोमम् अगृह्णंस् ततो वा अकल्पत यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति मित्रेण वा एतद् वरुणं कल्पयति वरुणेन मित्रं मित्रं वै वृत्रं जघ्निवांसं वरुणो ऽगृह्णात् स देवेष्व् अनाथत ते ऽब्रुवन् वरुणे नाथस्वेति स वरुणे ऽनाथत सो ऽब्रवीद् भागो मे ऽस्त्व् इति वृणीष्वेत्य् अब्रुवन् सो ऽब्रवीत् सहैव नौ पयसा सोमं श्रीणान् इति यन् मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति यजमानस्य निर्वरुणत्वाय यद्य् एनं भ्रातृव्यो ऽतीव स्याद् अङ्गुल्याङ्गुष्ठम् अवगृह्णीयाद् यद्य् अन्व् अङ्गुष्ठेनाङ्गुलिम् ॥ वै : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: व तस्मात् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। यो नो मित्रावरुणा अभिदासात् सपत्नो भ्रातृव्य उत्पिपीते बृहस्पते । इदम् अहं तम् अधरं पादयामि यथाहम् उत्तमश् चेतयानि ॥ इत्य् उत्तमो ह चेतयति
puruṣo : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. vāg vā aindravāyavaḥ sā vai vāg ekadhāvadadyāvadavyāvṛttāsīt sa indro 'bravīn mahyam atrāpi somaṃ gṛhṇītāhaṃ va etāṃ vācaṃ vyāvartayiṣyāmīti sa vai vācaiva vācaṃ vyāvartayad yad aindravāyavo gṛhyate vāco vyāvṛttyai vāyave prathamaṃ gṛhṇāti vāyava uttamaṃ madhyata indrāyendriyeṇa vā iyaṃ vāṅ madhyato vidhṛtendriyavatīṃ vācaṃ vadati ya evaṃ veda devā vai somam ajighāṃsaṃs taṃ nāśaknuvan hantuṃ vāyur hy asminn antarāsīt prāṇas taṃ devā apāśāsur upa nā āvartasveti so 'bravīd bhāgo me 'stv iti vṛṇīṣvety abruvan so 'bravīn maddevatyāny eva pātrāṇy āsann iti tasmād apaturīyaṃ vāyoḥ pātram atha vāyavyāny ucyante tato vai devāḥ somam aghnan sa hato 'pūyat tasmād devā udabībhatsanta sa vāyur abravīd ahaṃ va etaṃ somaṃ svadayiṣyāmi bhāgo me 'stv iti vṛṇīṣvety abruvan so 'bravīn madagrā eva grahā gṛhyāntā iti taṃ vāyur madhyato vyavāṭ tam asvadyat tasmād vāyvagrā grahā gṛhyante tasmād u śuktaṃ pravāte viṣajanti devā vai prātaḥsavanam udyamaṃ nāśaknuvaṃs tṛtīyasavane tarhi vāyur āsīt taṃ devāḥ prātaḥsavanam abhiparyauhaṃs tena prātaḥsavanam udayachanta yad aindravāyavaḥ prātaḥsavane gṛhyate prāṇo vai vāyuḥ prāṇena va etan mukhato yajñam udyachante devā vai vṛtram ajighāṃsan sa mitro 'bravīn mitro 'ham asmi nāhaṃ haniṣyāmīti te 'bruvan jahy eveti so 'bravīd bhāgo me 'stv iti vṛṇīṣvety abruvan so 'bravīt payasaiva me somaṃ śrīṇān iti tasmāt paśavo 'pākrāman mitraḥ sann adruhā iti paśūṇāṃ hi payo yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti paśubhir evainaṃ samyañcaṃ dadhāti yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti dvidevatyatvāya yañ śītaṃ tena maitraṃ yat taptaṃ tena vāruṇaṃ brahma vai mitraḥ kṣatraṃ varuṇo brahmaṇi ca vā etat kṣatre ca payo dadhāti tasmād brahma ca kṣatraṃ ca payasvitame pañca vai brāhmaṇasya devatā agniḥ somaḥ savitā bṛhaspatiḥ sarasvatī tasmād brāhmaṇam anye manuṣyā upadhāvanty etasya hi bhūyiṣṭhā devatās tāsāṃ tisro 'vāntaraṃ śrotriyasyāgnir bṛhaspatiḥ sarasvatī tasmāñ śrotriyam aśrotriyā upadhāvanty etasya hy avāntaraṃ bhūyiṣṭhā devatās tā maitrāvaruṇaṃ prati nyāgachanti yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti tāsv eva payo dadhāti nānā vai purā mitrāvaruṇābhyāṃ somā agṛhṇaṃs tāḥ prajā anyānyasyāḥ parihāyam ādadata tato mitrāvaruṇābhyāṃ saha somam agṛhṇaṃs tato vā akalpata yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti mitreṇa vā etad varuṇaṃ kalpayati varuṇena mitraṃ mitraṃ vai vṛtraṃ jaghnivāṃsaṃ varuṇo 'gṛhṇāt sa deveṣv anāthata te 'bruvan varuṇe nāthasveti sa varuṇe 'nāthata so 'bravīd bhāgo me 'stv iti vṛṇīṣvety abruvan so 'bravīt sahaiva nau payasā somaṃ śrīṇān iti yan maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇāti yajamānasya nirvaruṇatvāya yady enaṃ bhrātṛvyo 'tīva syād aṅgulyāṅguṣṭham avagṛhṇīyād yady anv aṅguṣṭhenāṅgulim // vai : FN emended. Ed.: va tasmāt : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. yo no mitrāvaruṇā abhidāsāt sapatno bhrātṛvya utpipīte bṛhaspate / idam ahaṃ tam adharaṃ pādayāmi yathāham uttamaś cetayāni // ity uttamo ha cetayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवा वै सत्त्रम् आसत कुरुक्षेत्रे ऽग्निर् मखो वायुर् इन्द्रस् ते ऽब्रुवन् यतमो नः प्रथम ऋध्नवत् तन् नः सहेति तेषां वै मख आर्ध्नोत् तन् न्यकामयत तन् न समसृजत तद् अस्य प्रासहादित्सन्त स इत एव तिस्रो ऽजनयतेतो धनुस् तत् तिसृणां च धन्वनश् च जन्म स प्रतिधायापाक्रामत् तन् नाभ्यधृष्णुवत् स धन्वार्तिं प्रतिष्कभ्यातिष्ठत् स इन्द्रो वम्रीर् अब्रवीद् एतां ज्याम् अप्यत्तेति ता अब्रुवन्न् अभिमृतायां वा अस्यां न शक्ष्यामो जीवितुं भागो नो ऽस्त्व् इति सो ऽब्रवीद् रसम् एवास्या उपजीवाथेति तस्माद् एताः शुष्काद् आर्द्रम् उद्दिहन्ति रसं ह्य् अस्या उपजीवन्ति ता वै ज्याम् अप्यादंस् तस्य धन्वार्तिर् उदर्द्य शिरो ऽछिनत् स सम्राड् अभवद् अथेतरं त्रेधा व्यगृह्णताग्निः पूर्वार्धम् इन्द्रो मध्यं वायुर् जघनार्धं तस्माद् आग्नेयं प्रातःसवनम् ऐन्द्रं माध्यंदिनं सवनं वैश्वदेवं तृतीयसवनं वायुर् हि विश्वे देवाः प्राणापानौ वा उपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनो वाग् ऐन्द्रवायवो दक्षक्रतू मैत्रावरुण आश्विनः श्रोत्रं चक्षुषी शुक्रामन्थिनव् आत्माग्रायणो ऽङ्गान्य् उक्थ्यास् आयुर् ध्रुवः स्तना ऋतुपात्रे मूर्धा द्रोणकलशः कुक्षी कलशौ हनू अधिषवणे जिह्वाधिषवणं ग्रावाणो दन्ता अक्षाः परिधयो नासिकोत्तरवेदिः शिखा यूपः शिरो हविर्धानं पृष्ठम् आग्नीध्रम् उदरं सदो यद् अन्तर् उदरे तद् धिष्ण्याः पाणी आग्नीध्रश् च मार्जालीयश् च पार्ष्णी गार्हपत्यः प्रतिष्ठा वेदिर् एष वै प्रजापतिः पात्रीयः स ह त्वा एनं वेद य एवं वेद
devā vai sattram āsata kurukṣetre 'gnir makho vāyur indras te 'bruvan yatamo naḥ prathama ṛdhnavat tan naḥ saheti teṣāṃ vai makha ārdhnot tan nyakāmayata tan na samasṛjata tad asya prāsahāditsanta sa ita eva tisro 'janayateto dhanus tat tisṛṇāṃ ca dhanvanaś ca janma sa pratidhāyāpākrāmat tan nābhyadhṛṣṇuvat sa dhanvārtiṃ pratiṣkabhyātiṣṭhat sa indro vamrīr abravīd etāṃ jyām apyatteti tā abruvann abhimṛtāyāṃ vā asyāṃ na śakṣyāmo jīvituṃ bhāgo no 'stv iti so 'bravīd rasam evāsyā upajīvātheti tasmād etāḥ śuṣkād ārdram uddihanti rasaṃ hy asyā upajīvanti tā vai jyām apyādaṃs tasya dhanvārtir udardya śiro 'chinat sa samrāḍ abhavad athetaraṃ tredhā vyagṛhṇatāgniḥ pūrvārdham indro madhyaṃ vāyur jaghanārdhaṃ tasmād āgneyaṃ prātaḥsavanam aindraṃ mādhyaṃdinaṃ savanaṃ vaiśvadevaṃ tṛtīyasavanaṃ vāyur hi viśve devāḥ prāṇāpānau vā upāṃśvantaryāmau vyāna upāṃśusavano vāg aindravāyavo dakṣakratū maitrāvaruṇa āśvinaḥ śrotraṃ cakṣuṣī śukrāmanthinav ātmāgrāyaṇo 'ṅgāny ukthyās āyur dhruvaḥ stanā ṛtupātre mūrdhā droṇakalaśaḥ kukṣī kalaśau hanū adhiṣavaṇe jihvādhiṣavaṇaṃ grāvāṇo dantā akṣāḥ paridhayo nāsikottaravediḥ śikhā yūpaḥ śiro havirdhānaṃ pṛṣṭham āgnīdhram udaraṃ sado yad antar udare tad dhiṣṇyāḥ pāṇī āgnīdhraś ca mārjālīyaś ca pārṣṇī gārhapatyaḥ pratiṣṭhā vedir eṣa vai prajāpatiḥ pātrīyaḥ sa ha tvā enaṃ veda ya evaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवैते प्रातर् ग्रहा गृह्यन्त इमे वा एते गृह्यन्ते नव प्राणा आश्विनो दशमो गृह्यते व्यानो वा एष गृह्यते नाभिर् एव दशमो गृह्यते तृतीयो हूयते तृतीयो ह्य् अयं प्राणः प्राणानां संतत्यै सर्वे वा एते ग्रहाः स्तोत्रवन्तः शस्त्रवन्तो निदानवन्तो निदानवान् भवति य एवं वेद होता वा अद्य प्रातर् उपांशुम् अयजत् तेनैत उक्थवन्तो ऽथ यं होता तूष्णींशंसं शंसति तेनैवैत उक्थवन्तो नवैते प्रातर् ग्रहा गृह्यन्ते नवभिर् बहिष्पवमाने स्तुवते तैर् एते सामन्वन्तो हिंकारेणाश्विनः सामन्वान् ऐन्द्रवायवेणैन्द्रवायवो मैत्रावरुणेन मैत्रावरुण ऐन्द्रेण शुक्रामन्थिनौ वैश्वदेवेनाग्रयण उक्थायोक्थ्यो गृह्यत उक्थाय ध्रुवः संतत्या ऐन्द्राग्नः संतत्यै म्रुत्वतीया अध्वर्युर् जुहोति होता वषट्करोति प्राणान् वा एतत् प्रधत्तो येन मन्त्रेणाध्वर्युः प्रयछति तेन होता प्रतिगृह्णाति प्राणानां गोपीथाय प्रजापतिर् वै स्वयं होतासीत् सो ऽताम्यत् तं देवा द्विदेवत्यैर् अभ्यधावन् प्राणा वै द्विदेवत्या यद् अध्वर्युर् द्विदेवत्यान् हुत्वा क्षिप्रं होतारम् अभ्याद्रवति प्राणैर् वा एतद् धोतारम् अभिधिनोति वषट्कारेवषट्कारे वै होता प्राणस्यान्तं गछति प्राणा वै द्विदेवत्या यद् अध्वर्युर् द्विदेवत्यान् हुत्वा क्षिप्रं होतारम् अभ्याद्रवति प्राणैर् वा एतद् धोतारम् अभिधिनोति प्राणा वै द्विदेवत्याः पशवा इडा यद् द्विदेवत्यान् अभक्षयित्वेडाम् उपह्वयेत पशुभिः प्राणान् अन्तरियाद् अथ यद् द्विदेवत्यान् भक्षयित्वेडाम् उपह्वयते प्राणान् वा एतद् आत्मन् धित्वाथ पशून् उपह्वयत इन्द्रियं वै सोमः पशव इन्द्रियं यत् सोमं भक्षयतीन्द्रियम् एवात्मन्धत्ते सर्वत आश्विनं परिहारं भक्षयति तस्मात् सर्वा दिशः शृणोति
navaite prātar grahā gṛhyanta ime vā ete gṛhyante nava prāṇā āśvino daśamo gṛhyate vyāno vā eṣa gṛhyate nābhir eva daśamo gṛhyate tṛtīyo hūyate tṛtīyo hy ayaṃ prāṇaḥ prāṇānāṃ saṃtatyai sarve vā ete grahāḥ stotravantaḥ śastravanto nidānavanto nidānavān bhavati ya evaṃ veda hotā vā adya prātar upāṃśum ayajat tenaita ukthavanto 'tha yaṃ hotā tūṣṇīṃśaṃsaṃ śaṃsati tenaivaita ukthavanto navaite prātar grahā gṛhyante navabhir bahiṣpavamāne stuvate tair ete sāmanvanto hiṃkāreṇāśvinaḥ sāmanvān aindravāyaveṇaindravāyavo maitrāvaruṇena maitrāvaruṇa aindreṇa śukrāmanthinau vaiśvadevenāgrayaṇa ukthāyokthyo gṛhyata ukthāya dhruvaḥ saṃtatyā aindrāgnaḥ saṃtatyai mrutvatīyā adhvaryur juhoti hotā vaṣaṭkaroti prāṇān vā etat pradhatto yena mantreṇādhvaryuḥ prayachati tena hotā pratigṛhṇāti prāṇānāṃ gopīthāya prajāpatir vai svayaṃ hotāsīt so 'tāmyat taṃ devā dvidevatyair abhyadhāvan prāṇā vai dvidevatyā yad adhvaryur dvidevatyān hutvā kṣipraṃ hotāram abhyādravati prāṇair vā etad dhotāram abhidhinoti vaṣaṭkārevaṣaṭkāre vai hotā prāṇasyāntaṃ gachati prāṇā vai dvidevatyā yad adhvaryur dvidevatyān hutvā kṣipraṃ hotāram abhyādravati prāṇair vā etad dhotāram abhidhinoti prāṇā vai dvidevatyāḥ paśavā iḍā yad dvidevatyān abhakṣayitveḍām upahvayeta paśubhiḥ prāṇān antariyād atha yad dvidevatyān bhakṣayitveḍām upahvayate prāṇān vā etad ātman dhitvātha paśūn upahvayata indriyaṃ vai somaḥ paśava indriyaṃ yat somaṃ bhakṣayatīndriyam evātmandhatte sarvata āśvinaṃ parihāraṃ bhakṣayati tasmāt sarvā diśaḥ śṛṇoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् वै पात्रं रिक्तम् अनुन्मुक्तं तद् अनु रक्षांसि यज्ञम् अवयन्ति यद् ऐन्द्रवायवे पुरोडाशम् अवदधाति मैत्रावरुणे पयस्याम् आश्विने धानाम् अरिक्तत्वाय वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यत् सवनानि संतिष्ठते यद् एतानि पात्राण्य् आ तृतीयात् सवनात् परिशेरे यज्ञस्य संतत्या अविछेदाय वायव्यायां शस्यमानायां पात्राणि विमुञ्चति प्राणो वै वायुः प्राणेन यज्ञः संततः प्राणेनैव यज्ञं संतनोति ॥ एकया च दशभिश् च स्वभूते द्वाभ्याम् इष्टये विंशत्या च तिसृभिश् च वहसे त्रिंशता च नियुद्भिर् वाय इह ता विमुञ्च ॥ इत्य् आह विमुक्त्या एवावगतं वा अध्वर्युपात्रं निरुद्धं प्रतिप्रस्थानं यदि कामयेत यो बहिस् तं ग्रामे कुर्यां यो ग्रामे तं बहिर् इति ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्या विशो निरूहामि ॥ इत्य् अध्वर्युपात्रं निरुह्य ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्यां विशि सादयामि ॥ इति प्रातिप्रस्थानं सादयेद् यो बहिस् तं ग्रामे करोति यो ग्रामे तं बहिर् अध्वर्युपात्रं वै यजमानस्य पात्रं प्रतिप्रस्थानं भ्रातृव्यस्य यदि कामयेत समावद्वीर्यम् एनं भ्रातृव्येण कुर्याम् इति प्रबाहुग् गृह्णीयातां प्रबाहुक् सादयेतां प्रबाहुग् जुहुयातां समावद्वीर्यम् एवैनं भ्रातृव्येण करोत्य् अध्वर्युपात्रं वै पात्रं पापीयः प्रतिप्रस्थानं यदि कामयेत पापवसीयसं स्याद् इति पूर्वो गृह्णीयात् पूर्वः सादयेत् पूर्वो जुहुयाद् एतेन वै विपूजनः सौराकिः पापवसीयसं चकार तत् पापवसीयसम् एवैतेन करोति यज्ञस्य वै सृष्टस्य शिरो ऽछिद्यत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐछन्न् अथ वा एतौ तर्हि देवानां भिषजा आस्ताम् अश्विना असोमपौ ता उपाधावन् यथा भिषजम् उपधावन्त्य् एवम् इदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तम् इति ता अब्रूतां भागो ना अस्त्व् इति वृणाथाम् इत्य् अब्रुवंस् ता अब्रूतां ग्रहं नौ गृह्णन्तु सोमपीथम् अश्नवावहा इति तद् वा अश्विनौ प्रत्यधत्तां तस्माद् आश्विनीभिर् अभिष्टुवन्त्य् अश्विनौ हि प्रत्यधत्तां तौ वै बहिष्पवमानेनैव पावयित्वा ताभ्यां पूताभ्यां यज्ञियाभ्यां भूताभ्यां ग्रहम् अगृह्णंस् तस्माद् बहिष्पवमाने स्तुत आश्विनौ गृह्येते तस्माद् ब्राह्मणेन बहिष्पवमानम् अभिसृप्यं पवित्रं हि तत् तस्माद् यं द्विष्यात् तं परिबाधेत तद् वै भेषजं त्रेधा विन्यदधुर् अग्नौ तृतीयं ब्राह्मणे तृतीयम् अप्सु तृतीयं तद् य एवं विद्वान् अग्नेर् अन्ते ब्राह्मणाय प्रोच्याप्सु भेषजं करोति समर्धुकं ह भवति यावद् धि भेषजं तत् क्रियते वास्तुहानि वा एतत् पात्राणि भवन्ति यद् ग्रहान् गृहीत्वा बहिष्पवमानं सर्पन्ति वैष्णव्य ऋचा पुनर् एत्य संमृशति विष्णुर् वै यज्ञो विष्णुनैवैनानि यज्ञेन स्वर्गं लोकं समारोहयति
yad vai pātraṃ riktam anunmuktaṃ tad anu rakṣāṃsi yajñam avayanti yad aindravāyave puroḍāśam avadadhāti maitrāvaruṇe payasyām āśvine dhānām ariktatvāya vi vā etad yajñaś chidyate yat savanāni saṃtiṣṭhate yad etāni pātrāṇy ā tṛtīyāt savanāt pariśere yajñasya saṃtatyā avichedāya vāyavyāyāṃ śasyamānāyāṃ pātrāṇi vimuñcati prāṇo vai vāyuḥ prāṇena yajñaḥ saṃtataḥ prāṇenaiva yajñaṃ saṃtanoti // ekayā ca daśabhiś ca svabhūte dvābhyām iṣṭaye viṃśatyā ca tisṛbhiś ca vahase triṃśatā ca niyudbhir vāya iha tā vimuñca // ity āha vimuktyā evāvagataṃ vā adhvaryupātraṃ niruddhaṃ pratiprasthānaṃ yadi kāmayeta yo bahis taṃ grāme kuryāṃ yo grāme taṃ bahir iti // idam aham amum āmuṣyāyaṇam amuṣyāḥ putram amuṣyā viśo nirūhāmi // ity adhvaryupātraṃ niruhya // idam aham amum āmuṣyāyaṇam amuṣyāḥ putram amuṣyāṃ viśi sādayāmi // iti prātiprasthānaṃ sādayed yo bahis taṃ grāme karoti yo grāme taṃ bahir adhvaryupātraṃ vai yajamānasya pātraṃ pratiprasthānaṃ bhrātṛvyasya yadi kāmayeta samāvadvīryam enaṃ bhrātṛvyeṇa kuryām iti prabāhug gṛhṇīyātāṃ prabāhuk sādayetāṃ prabāhug juhuyātāṃ samāvadvīryam evainaṃ bhrātṛvyeṇa karoty adhvaryupātraṃ vai pātraṃ pāpīyaḥ pratiprasthānaṃ yadi kāmayeta pāpavasīyasaṃ syād iti pūrvo gṛhṇīyāt pūrvaḥ sādayet pūrvo juhuyād etena vai vipūjanaḥ saurākiḥ pāpavasīyasaṃ cakāra tat pāpavasīyasam evaitena karoti yajñasya vai sṛṣṭasya śiro 'chidyata tasmai devāḥ prāyaścittim aichann atha vā etau tarhi devānāṃ bhiṣajā āstām aśvinā asomapau tā upādhāvan yathā bhiṣajam upadhāvanty evam idaṃ yajñasya śiraḥ pratidhattam iti tā abrūtāṃ bhāgo nā astv iti vṛṇāthām ity abruvaṃs tā abrūtāṃ grahaṃ nau gṛhṇantu somapītham aśnavāvahā iti tad vā aśvinau pratyadhattāṃ tasmād āśvinībhir abhiṣṭuvanty aśvinau hi pratyadhattāṃ tau vai bahiṣpavamānenaiva pāvayitvā tābhyāṃ pūtābhyāṃ yajñiyābhyāṃ bhūtābhyāṃ graham agṛhṇaṃs tasmād bahiṣpavamāne stuta āśvinau gṛhyete tasmād brāhmaṇena bahiṣpavamānam abhisṛpyaṃ pavitraṃ hi tat tasmād yaṃ dviṣyāt taṃ paribādheta tad vai bheṣajaṃ tredhā vinyadadhur agnau tṛtīyaṃ brāhmaṇe tṛtīyam apsu tṛtīyaṃ tad ya evaṃ vidvān agner ante brāhmaṇāya procyāpsu bheṣajaṃ karoti samardhukaṃ ha bhavati yāvad dhi bheṣajaṃ tat kriyate vāstuhāni vā etat pātrāṇi bhavanti yad grahān gṛhītvā bahiṣpavamānaṃ sarpanti vaiṣṇavya ṛcā punar etya saṃmṛśati viṣṇur vai yajño viṣṇunaivaināni yajñena svargaṃ lokaṃ samārohayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतेर् वा एते चक्षुषी यञ् शुक्रामन्थिनव् असा आदित्यः शुक्रश् चन्द्रमा मन्थी तस्य वै प्रजापतेः सव्यं चक्षुर् अश्वयत् ततो ये स्तोका अवापद्यन्त तैर् इदं वर्षत्य् एकविंशतिर् वै ते ऽवपेदुस् तान् वायुर् अमुतो विसृजति प्रजानां क्ळ्प्त्यै तस्य या कनीनिका परापतत् स यवो ऽभवद् यन् मन्थिनं सक्तुभिः श्रीणाति चक्षुर् एवास्य संभावयति मिथुनं वै सोमश् च सक्तवश् च यन् मन्थिनं सक्तुभिः श्रीणाति मिथुनत्वायार्तं वा एतत् पात्रं यन् मन्थिपात्रं यं द्विष्याद् ऋत्विजां तस्मै हरेद् आर्तिम् आर्छति षण्डामर्कौ वा असुराणां पुरोहिता आस्तां तान् देवा नाशक्नुवन् हन्तुं ब्राह्मणवन्तो ह्य् आसंस् तौ देवा अपाशासुर् उप ना आवर्तेथाम् इति ता अब्रूतां भागो ना अस्त्व् इति वृणाथाम् इत्य् अब्रुवंस् ता एतौ शुक्रामन्थिना अवृणातां ते देवा अमन्यन्त यद् इमा असुर्यौ सोमौ होष्यामस् तद् अन्व् असुरा आभविष्यन्ति यन् न होष्यामस् तद् अन्व् आभविष्यन्तीति ता अपनुद्याथेन्द्रायाजुहुवुस् तस्माद् एता अन्यदेवत्यौ गृह्येते अथेन्द्राय हूयेते अपनुत्तौ षण्डामर्कौ सह तेन यं द्विष्म इति षण्डामर्कयोर् एवैनं सहापनोदेनापनुदते ॥ आयुः पाहि प्रजां पाह्य् अमुष्य वीरतां पाहि ॥ इति सादयेद् यो ऽस्य प्रियः स्यात् तस्य शुक्रं वै प्रति राष्ट्रं मन्थिनं निरुद्धं मथ्यता इति ह्य् एतद् राष्ट्रम् आहुर् यन् निरुद्धं भवति यदि कामयेत यो बहिस् तं ग्रामे कुर्यां यो ग्रामे तं बहिर् इति ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्या विशो निरूहामि ॥ इति शुक्रपात्रं निरुह्य ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् अमुष्यां विशि सादयामि ॥ इति मन्थिपात्रं सादयेद् यो बहिस् तं ग्रामे करोति यो ग्रामे तं बहिर् आर्तं वा एतत् पात्रं यन् मन्थिपात्रं यञ् शुक्रपात्रं पुनः प्रयुज्यते तस्माद् इमे समावद्वीर्ये तस्माद् आभ्यां समावत् पश्यत्य् असौ वा आदित्यः शुक्रश् चन्द्रमा मन्थी यद् अपिधाय प्राञ्चा इतस् तस्माद् एतौ प्राञ्चौ यन्तौ न पश्यन्त्य् अथ यद् अनपिधाय प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ जुहुतस् तस्मात् प्रत्यञ्चौ यन्तौ पश्यन्ति यद् अपिधाय प्राञ्चा इतस् तस्मात् पराङ् प्राणो ऽथ यद् अनपिधाय प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तु जुहुतस् तस्मात् पुनर् अपानो यद् अपिधाय प्राञ्चा इतस् तस्मात् पराञ्चो गर्भा धीयन्ते ऽथ यद् अनपिधाय प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ जुहुतस् तस्मात् प्रत्यञ्चः प्रजायन्ते चक्षुषी वै शुक्रामन्थिनौ नासिकोत्तरवेदिर् यद् अङ्गुष्ठाभ्याम् आक्रमेते चक्षुषी वा एतत् प्रधत्तो ऽथ यद् उपरिष्टाद् आक्रमेते तस्माद् इमे उपरिष्टाच् चक्षुषी तुथो ऽसि जनधाया देवास् त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्व् इति या अत्रीः प्रजास् तासाम् एष योनिस् ता एतम् अनुप्रजायन्ते तुथो ऽसि जनधाया देवास् त्वा मन्थिपाः प्रणयन्त्व् इति या आद्याः प्रजास् तासाम् एष योनिस् ता एतम् अनुप्रजायन्त उभयीर् एव प्रजाः प्रजनयत्य् अत्रीश् चाद्याश् च शुक्रम् अन्वारभन्ते तेजो वै शुक्रो ब्रह्मवर्चसं तेज एव ब्रह्मवर्चसम् अन्वारभन्त इन्द्रेण मन्युना युजेति शुक्रेण परियन्ति मन्युना वै युजेन्द्रो ऽसुरान् अवाबाधत मन्युना वा एतद् युजा यजमानो भ्रातृव्यम् अवबाधते संजग्मानौ दिवा पृथिव्येत्य् अरत्नी संधत्त इमानि वा एतत् संधत्ते यत् पात्रे संदध्यातां नेदम् अन्तरा स्याद् अथ यद् अरत्नी संधत्तस् तस्माद् इदम् अन्तरा चक्षुषोर् विधृत्यै पुमांसं गर्भम् आधत्तं गवीन्योर् इति तद् अनु स्त्रीष्वो यजमानस्य गावो भवन्ति वीरं पत्नी जनयति शुक्रस्याधिष्ठानम् असि मन्थिनो ऽधिष्ठानम् असीति शकलौ प्रास्यतः समिद् वा एषैतयोर् अथो आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै निरस्तः षण्डो निरस्तो मर्कः सह तेन यं द्विष्म इति शकलौ निरस्यत एतावांल् लोको यावद् उद्धतं यावान् एव लोकस् तस्माद् यजमानो भ्रातृव्यं निर्भजति श्रीणन्त्य् अन्यान्त् सोमान् नान्यांस् तत् सोमानां मिथुनं याञ् श्रीणन्ति तान् अनुवर्षति यान् न श्रीणन्ति तान् अनुवीध्रति दारुमयान्य् अन्यानि पात्राणि मृन्मयान्य् अन्यानि तत् पात्राणां मिथुनं यो वै सोमस्य च पात्राणां च मिथुनं वेद मिथुना एनं पशवा उपतिष्ठन्ते
prajāpater vā ete cakṣuṣī yañ śukrāmanthinav asā ādityaḥ śukraś candramā manthī tasya vai prajāpateḥ savyaṃ cakṣur aśvayat tato ye stokā avāpadyanta tair idaṃ varṣaty ekaviṃśatir vai te 'vapedus tān vāyur amuto visṛjati prajānāṃ kḷptyai tasya yā kanīnikā parāpatat sa yavo 'bhavad yan manthinaṃ saktubhiḥ śrīṇāti cakṣur evāsya saṃbhāvayati mithunaṃ vai somaś ca saktavaś ca yan manthinaṃ saktubhiḥ śrīṇāti mithunatvāyārtaṃ vā etat pātraṃ yan manthipātraṃ yaṃ dviṣyād ṛtvijāṃ tasmai hared ārtim ārchati ṣaṇḍāmarkau vā asurāṇāṃ purohitā āstāṃ tān devā nāśaknuvan hantuṃ brāhmaṇavanto hy āsaṃs tau devā apāśāsur upa nā āvartethām iti tā abrūtāṃ bhāgo nā astv iti vṛṇāthām ity abruvaṃs tā etau śukrāmanthinā avṛṇātāṃ te devā amanyanta yad imā asuryau somau hoṣyāmas tad anv asurā ābhaviṣyanti yan na hoṣyāmas tad anv ābhaviṣyantīti tā apanudyāthendrāyājuhuvus tasmād etā anyadevatyau gṛhyete athendrāya hūyete apanuttau ṣaṇḍāmarkau saha tena yaṃ dviṣma iti ṣaṇḍāmarkayor evainaṃ sahāpanodenāpanudate // āyuḥ pāhi prajāṃ pāhy amuṣya vīratāṃ pāhi // iti sādayed yo 'sya priyaḥ syāt tasya śukraṃ vai prati rāṣṭraṃ manthinaṃ niruddhaṃ mathyatā iti hy etad rāṣṭram āhur yan niruddhaṃ bhavati yadi kāmayeta yo bahis taṃ grāme kuryāṃ yo grāme taṃ bahir iti // idam aham amum āmuṣyāyaṇam amuṣyāḥ putram amuṣyā viśo nirūhāmi // iti śukrapātraṃ niruhya // idam aham amum āmuṣyāyaṇam amuṣyāḥ putram amuṣyāṃ viśi sādayāmi // iti manthipātraṃ sādayed yo bahis taṃ grāme karoti yo grāme taṃ bahir ārtaṃ vā etat pātraṃ yan manthipātraṃ yañ śukrapātraṃ punaḥ prayujyate tasmād ime samāvadvīrye tasmād ābhyāṃ samāvat paśyaty asau vā ādityaḥ śukraś candramā manthī yad apidhāya prāñcā itas tasmād etau prāñcau yantau na paśyanty atha yad anapidhāya pratyañcau tiṣṭhantau juhutas tasmāt pratyañcau yantau paśyanti yad apidhāya prāñcā itas tasmāt parāṅ prāṇo 'tha yad anapidhāya pratyañcau tiṣṭhantu juhutas tasmāt punar apāno yad apidhāya prāñcā itas tasmāt parāñco garbhā dhīyante 'tha yad anapidhāya pratyañcau tiṣṭhantau juhutas tasmāt pratyañcaḥ prajāyante cakṣuṣī vai śukrāmanthinau nāsikottaravedir yad aṅguṣṭhābhyām ākramete cakṣuṣī vā etat pradhatto 'tha yad upariṣṭād ākramete tasmād ime upariṣṭāc cakṣuṣī tutho 'si janadhāyā devās tvā śukrapāḥ praṇayantv iti yā atrīḥ prajās tāsām eṣa yonis tā etam anuprajāyante tutho 'si janadhāyā devās tvā manthipāḥ praṇayantv iti yā ādyāḥ prajās tāsām eṣa yonis tā etam anuprajāyanta ubhayīr eva prajāḥ prajanayaty atrīś cādyāś ca śukram anvārabhante tejo vai śukro brahmavarcasaṃ teja eva brahmavarcasam anvārabhanta indreṇa manyunā yujeti śukreṇa pariyanti manyunā vai yujendro 'surān avābādhata manyunā vā etad yujā yajamāno bhrātṛvyam avabādhate saṃjagmānau divā pṛthivyety aratnī saṃdhatta imāni vā etat saṃdhatte yat pātre saṃdadhyātāṃ nedam antarā syād atha yad aratnī saṃdhattas tasmād idam antarā cakṣuṣor vidhṛtyai pumāṃsaṃ garbham ādhattaṃ gavīnyor iti tad anu strīṣvo yajamānasya gāvo bhavanti vīraṃ patnī janayati śukrasyādhiṣṭhānam asi manthino 'dhiṣṭhānam asīti śakalau prāsyataḥ samid vā eṣaitayor atho āhutīnāṃ pratiṣṭhityai nirastaḥ ṣaṇḍo nirasto markaḥ saha tena yaṃ dviṣma iti śakalau nirasyata etāvāṃl loko yāvad uddhataṃ yāvān eva lokas tasmād yajamāno bhrātṛvyaṃ nirbhajati śrīṇanty anyānt somān nānyāṃs tat somānāṃ mithunaṃ yāñ śrīṇanti tān anuvarṣati yān na śrīṇanti tān anuvīdhrati dārumayāny anyāni pātrāṇi mṛnmayāny anyāni tat pātrāṇāṃ mithunaṃ yo vai somasya ca pātrāṇāṃ ca mithunaṃ veda mithunā enaṃ paśavā upatiṣṭhante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिर् वा आग्रायणो ये देवा दिव्य् एकादश स्थेत्य् एतावन्तो वै देवा यावन्त एव देवास् तेभ्यो गृह्यत आग्रायणं वै गृहीत्वा देवाः स्वर्गं लोकम् आयन्न् अपासुरा अभ्रंशन्त ततो देवा अभवन् परासुरास् तद् य एवं विद्वान् आग्रायणं गृह्णीते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति य आनुजावरः स्यात् स आग्रायणाग्रान् ग्रहान् गृह्णीताग्रं ह्य् आग्रायणो यद्य् अभिचरेत् ॥ देवा : फ़्न् ⟨ देवास् देवा : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: दवा। विदद् यदि सरमा रुग्णम् अद्रेर् महि पाथः पूर्व्यं सध्र्यक् कः । अग्रं नयत् सुपद्य् अक्षराणाम् अछा रवं प्रहमा जानती गात् ॥ रुग्णम् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। इति पुरोरुचं कुर्याद् रुजति हैवाथो वाग् वै सरमा वाचम् एवैषां वृङ्क्ते सरा वा एषा यज्ञस्य तस्माद् यत् किंच प्राचीनम् आग्रायणात् तद् उपांशु चरन्त्य् अथ वा एतद् आग्रायणं प्रति वाचं विसृजन्ते यज्ञम् एवाप्त्वा वचं विसृजन्ते वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् ते देवास् तूष्णीं यज्ञम् अतन्वत सा वाग् अमन्यतान्तर् वै मा यज्ञाद् यन्तीति साग्रायणं प्रति न्याद्रवत् तस्माद् आग्रायणं प्रति वाचं विसृजन्ते हिंकृत्य वाचं विसृजन्ते प्राणो वै हिंकारो वाक् प्राणस् तद् वाच एवैष युक्तिस् त्रिर् हिंकरोति त्रेधा हीयं वाग् वदति शनैर् उच्चैर् अथ सूच्चैर् यावत्य् एव वाक् सास्य युज्यते त्रयो वै प्राजापत्या ऋत्विज उद्गाता प्रस्तोता प्रतिहर्ता ते वा अस्यैतर्ह्य् अवृत्ता अयुक्ता यद् धिंकरोति तेनैवास्य ते वृत्ता युक्ता भवन्ति वाक् च मनश् चावदेताम् अहं श्रेयान् अस्म्य् अहं श्रेयान् अस्मीति तौ प्रजापतिं प्रश्नम् ऐतां सा वाग् अब्रवीन् नैव मया किं चनानभ्युदितं क्रियता इत्य् अथ मनो ऽब्रवीन् नैव मया किं चनानभिगतं क्रियता इति स मनसे ऽन्वब्रवीत् सा वाग् अब्रवीद् अहव्यवाड् एवाहं तुभ्यम् असानीति तस्माद् एषा प्रजापतये ऽहव्यवाट् तस्माद् यत् किंचोपांशु क्रियते तद् आहुः कृतम् एतत् क्रियता इति प्रजापतये हि क्रियते द्वाभ्यां धाराभ्यां प्रातःसवने गृह्णाति तिसृभ्यो माध्यंदिने सवने चतसृभ्यस् तृतीयसवने तन् नव नव प्राणा आत्माग्रायणः प्राणान् एवात्मन् धत्ते वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यत् सवनानि संतिष्ठन्ते ये देवा दिव्य् एकादश स्थ पृथिव्याम् अध्य् एकादश स्थाप्सुक्षितो महिनैकादश स्थेति देवताभिर् वै यज्ञः संततो देवताभिर् एव यज्ञं संतनोति प्रजापतिर् वा आग्रायणो यत् सर्वेषु सवनेष्व् अभिप्रस्कन्दयति प्रजापतिर् वा एतत् प्रजा अभिजिघ्रति प्रजापतिर् वा आग्रायणो यत् सर्वेषु सवनेषु गृह्णात्य् आत्मनैव यज्ञं संतनोति प्रजापतिर् वा आग्रायणो यद् एषो ऽतिरिच्यते तस्मात् पुरुषः पशूनां दविष्ठम् एत्य् आग्रायणो वै गायत्र्या वत्सरस् तं वा एतद् आ तृतीयात् सवनाद् अभिप्रतिधावति गायत्र्या वा एते लोके सर्वे सोमा गृह्यन्ते तां वा एतत् सर्वाणि सवनान्य् अभिप्रतिधावन्त्य् अथ यत् स्थाल्या गृहीतो विज्ञातस्थाल्या होष्यन्ती३ दारुमयेणा३ इति तस्माद् अविज्ञातेन गर्भेण भ्रूणहाथ यत् स्थालीं रिञ्चन्ति न दारुमयं तस्मात् पुमान् दायादः स्त्र्य् अदायाद् अथ यत् स्थालीं परास्यन्ति न दारुमयं तस्मात् स्त्रियं जातां परास्यन्ति न पुमांसम् अथ स्त्रिय एवातिरिच्यन्ते
prajāpatir vā āgrāyaṇo ye devā divy ekādaśa sthety etāvanto vai devā yāvanta eva devās tebhyo gṛhyata āgrāyaṇaṃ vai gṛhītvā devāḥ svargaṃ lokam āyann apāsurā abhraṃśanta tato devā abhavan parāsurās tad ya evaṃ vidvān āgrāyaṇaṃ gṛhṇīte bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati ya ānujāvaraḥ syāt sa āgrāyaṇāgrān grahān gṛhṇītāgraṃ hy āgrāyaṇo yady abhicaret // devā : FN ⟨ devās devā : FN emended. Ed.: davā. vidad yadi saramā rugṇam adrer mahi pāthaḥ pūrvyaṃ sadhryak kaḥ / agraṃ nayat supady akṣarāṇām achā ravaṃ prahamā jānatī gāt // rugṇam : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. iti purorucaṃ kuryād rujati haivātho vāg vai saramā vācam evaiṣāṃ vṛṅkte sarā vā eṣā yajñasya tasmād yat kiṃca prācīnam āgrāyaṇāt tad upāṃśu caranty atha vā etad āgrāyaṇaṃ prati vācaṃ visṛjante yajñam evāptvā vacaṃ visṛjante vāg vai devebhyo 'pākrāmat te devās tūṣṇīṃ yajñam atanvata sā vāg amanyatāntar vai mā yajñād yantīti sāgrāyaṇaṃ prati nyādravat tasmād āgrāyaṇaṃ prati vācaṃ visṛjante hiṃkṛtya vācaṃ visṛjante prāṇo vai hiṃkāro vāk prāṇas tad vāca evaiṣa yuktis trir hiṃkaroti tredhā hīyaṃ vāg vadati śanair uccair atha sūccair yāvaty eva vāk sāsya yujyate trayo vai prājāpatyā ṛtvija udgātā prastotā pratihartā te vā asyaitarhy avṛttā ayuktā yad dhiṃkaroti tenaivāsya te vṛttā yuktā bhavanti vāk ca manaś cāvadetām ahaṃ śreyān asmy ahaṃ śreyān asmīti tau prajāpatiṃ praśnam aitāṃ sā vāg abravīn naiva mayā kiṃ canānabhyuditaṃ kriyatā ity atha mano 'bravīn naiva mayā kiṃ canānabhigataṃ kriyatā iti sa manase 'nvabravīt sā vāg abravīd ahavyavāḍ evāhaṃ tubhyam asānīti tasmād eṣā prajāpataye 'havyavāṭ tasmād yat kiṃcopāṃśu kriyate tad āhuḥ kṛtam etat kriyatā iti prajāpataye hi kriyate dvābhyāṃ dhārābhyāṃ prātaḥsavane gṛhṇāti tisṛbhyo mādhyaṃdine savane catasṛbhyas tṛtīyasavane tan nava nava prāṇā ātmāgrāyaṇaḥ prāṇān evātman dhatte vi vā etad yajñaś chidyate yat savanāni saṃtiṣṭhante ye devā divy ekādaśa stha pṛthivyām adhy ekādaśa sthāpsukṣito mahinaikādaśa stheti devatābhir vai yajñaḥ saṃtato devatābhir eva yajñaṃ saṃtanoti prajāpatir vā āgrāyaṇo yat sarveṣu savaneṣv abhipraskandayati prajāpatir vā etat prajā abhijighrati prajāpatir vā āgrāyaṇo yat sarveṣu savaneṣu gṛhṇāty ātmanaiva yajñaṃ saṃtanoti prajāpatir vā āgrāyaṇo yad eṣo 'tiricyate tasmāt puruṣaḥ paśūnāṃ daviṣṭham ety āgrāyaṇo vai gāyatryā vatsaras taṃ vā etad ā tṛtīyāt savanād abhipratidhāvati gāyatryā vā ete loke sarve somā gṛhyante tāṃ vā etat sarvāṇi savanāny abhipratidhāvanty atha yat sthālyā gṛhīto vijñātasthālyā hoṣyantī3 dārumayeṇā3 iti tasmād avijñātena garbheṇa bhrūṇahātha yat sthālīṃ riñcanti na dārumayaṃ tasmāt pumān dāyādaḥ stry adāyād atha yat sthālīṃ parāsyanti na dārumayaṃ tasmāt striyaṃ jātāṃ parāsyanti na pumāṃsam atha striya evātiricyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरा : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। अदायात् : फ़्न् अदायादा? इन्द्रो वै वृत्राय वज्रम् उदयछत् स वज्रम् उद्यतं दृष्ट्वाबिभेत् सो ऽब्रवीद् अस्ति वा इदं त्यस्मिन्न् अन्तर् वीर्यं तत् ते प्रदास्यामि मा मा वधीर् इति तद् वा अस्मै प्रायछद् यज्ञं वा अस्मै तत् प्रायछत् पशून् उक्थ्यम् एव यद् उक्थ्यो गृह्यते यज्ञस्य च पशूनां चावरुद्ध्यय् एतावान् वै यज्ञो यावान् उक्थ्यो ऽन्तःश्लेषणम् एवान्ये ग्रहाः प्लवो वा एष यज्ञस्य यद् उक्थ्यो यथा वा इदं प्लवं संनह्य प्रस्नात्य् एवं वा एतद् उक्थ्यम् आलभ्य प्रस्नाति स एनम् आ यज्ञस्योदृचः संपारयत्य् अङ्गानि वा उक्थ्यो यज्ञस्य संतत्यै गृह्यते तस्मै त्वा विष्णवे त्वेति विष्णुर् वै यज्ञो विष्णुना यज्ञः संततो विष्णुनैव यज्ञेन यज्ञं संतनोत्य् एतेन वा इदम् उक्थानि संततानि तस्मात् पुरुषः स्नावभिर् अनुसंततः सद आलभ्यावनयति यज्ञं वा एतत् संतत्य संप्राप्यावनयति चक्षुर् वै शुक्रश् चक्षुर् उक्थ्यश् चक्षुर् वा एतत् पुरस्ताद् ध्रियते ऽथो यथेदं पुरस्तात् पश्चात् पश्यन्न् अन्वेत्य् एवं तद् अथ यद् एकः संस् त्रेधा क्रियते तस्माद् एकः श्रेष्ठः पूर्वार्धे ऽवस्यति यद् एतौ ग्रहौ भूयिष्ठाः सोमा अनु हूयन्ते पापवसीयसस्य व्यावृत्त्यै यद् एतत् पात्रं भूयिष्ठाः सोमा अन्वायन्ति तस्माद् एकं श्रेष्ठं यन्तं बहवः पश्चाद् अनुयन्ति पात्राणि वा अध्वर्युं पुरो विदुह्र उक्थामदानि पश्चैन्द्र्या सदा उपचरत्य् आग्नेय्याग्नीध्रं वैष्णव्या हविर्धानं यथादेवतम् एवैनान्य् उपचरति तथा हैनं न विदुह्रे ऽन्तराहवनीयं च हविर्धानं चाध्वर्योर् लोको ऽन्तरा हविर्धानं च सदश् च यजमानस्य सदः सदस्यानां यदि कामयेताध्वर्युं यश ऋछेद् इत्य् अन्तराहवनीयं च हविर्धानं चावनयेत् सोमो वै यश एषो ऽध्वर्योर् लोको ऽध्वर्युम् एव यशसार्पयति यदि कामयेत यजमानं यश ऋछेद् इत्य् अन्तरा हविर्धानं च सदश् चावनयेत् सोमो वै यश एष यजमानस्य लोको यजमानम् एव यशसार्पयति यदि कामयेत सदस्यान् यश ऋछेद् इत्य् अन्तः सदस्यावनयेत् सोमो वै यश एष सदस्यानां लोकः सदयान् एव यशसार्पयति सद आलभ्यावनयत्य् ऐन्द्रं वै सद ऐन्द्राण्य् उक्थान्य् उक्थानां संतत्यय् उक्थानाम् अनपछेदाय ॥ उक्थामदानि : फ़्न् व्Wच्। एद्।: उक्थामदानि। उपयामगृहीतो ऽसि मित्रावरुणाभ्यां त्वा ॥ इति गृह्णाति प्रातःसवने मैत्रावरुणाय ॥ इन्द्राय त्वा ॥ इति ब्राह्मणाञ्शंसिने ॥ इन्द्राग्निभ्यां त्वा ॥ इत्य् अछावाकाय ॥ उपयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वेन्द्राय त्वा ॥ इति गृह्णाति सर्वेभ्यो माध्यंदिने सवने ॥ उपयामगृहीतो ऽसीन्द्रावरुणाभ्यां त्वा ॥ इति गृह्णाति तृतीयसवने मैत्रावरुणाय ॥ इन्द्राबृहस्पतिभ्यां त्वा ॥ इति ब्राह्मणाञ्शंसिने ॥ इन्द्राविष्णुभ्यां त्वा इत्य् अछावाकायैवम् अस्य यथोक्थं यथादेवतं गृहीता भवन्ति
sarā : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. adāyāt : FN adāyādā? indro vai vṛtrāya vajram udayachat sa vajram udyataṃ dṛṣṭvābibhet so 'bravīd asti vā idaṃ tyasminn antar vīryaṃ tat te pradāsyāmi mā mā vadhīr iti tad vā asmai prāyachad yajñaṃ vā asmai tat prāyachat paśūn ukthyam eva yad ukthyo gṛhyate yajñasya ca paśūnāṃ cāvaruddhyay etāvān vai yajño yāvān ukthyo 'ntaḥśleṣaṇam evānye grahāḥ plavo vā eṣa yajñasya yad ukthyo yathā vā idaṃ plavaṃ saṃnahya prasnāty evaṃ vā etad ukthyam ālabhya prasnāti sa enam ā yajñasyodṛcaḥ saṃpārayaty aṅgāni vā ukthyo yajñasya saṃtatyai gṛhyate tasmai tvā viṣṇave tveti viṣṇur vai yajño viṣṇunā yajñaḥ saṃtato viṣṇunaiva yajñena yajñaṃ saṃtanoty etena vā idam ukthāni saṃtatāni tasmāt puruṣaḥ snāvabhir anusaṃtataḥ sada ālabhyāvanayati yajñaṃ vā etat saṃtatya saṃprāpyāvanayati cakṣur vai śukraś cakṣur ukthyaś cakṣur vā etat purastād dhriyate 'tho yathedaṃ purastāt paścāt paśyann anvety evaṃ tad atha yad ekaḥ saṃs tredhā kriyate tasmād ekaḥ śreṣṭhaḥ pūrvārdhe 'vasyati yad etau grahau bhūyiṣṭhāḥ somā anu hūyante pāpavasīyasasya vyāvṛttyai yad etat pātraṃ bhūyiṣṭhāḥ somā anvāyanti tasmād ekaṃ śreṣṭhaṃ yantaṃ bahavaḥ paścād anuyanti pātrāṇi vā adhvaryuṃ puro viduhra ukthāmadāni paścaindryā sadā upacaraty āgneyyāgnīdhraṃ vaiṣṇavyā havirdhānaṃ yathādevatam evaināny upacarati tathā hainaṃ na viduhre 'ntarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ cādhvaryor loko 'ntarā havirdhānaṃ ca sadaś ca yajamānasya sadaḥ sadasyānāṃ yadi kāmayetādhvaryuṃ yaśa ṛched ity antarāhavanīyaṃ ca havirdhānaṃ cāvanayet somo vai yaśa eṣo 'dhvaryor loko 'dhvaryum eva yaśasārpayati yadi kāmayeta yajamānaṃ yaśa ṛched ity antarā havirdhānaṃ ca sadaś cāvanayet somo vai yaśa eṣa yajamānasya loko yajamānam eva yaśasārpayati yadi kāmayeta sadasyān yaśa ṛched ity antaḥ sadasyāvanayet somo vai yaśa eṣa sadasyānāṃ lokaḥ sadayān eva yaśasārpayati sada ālabhyāvanayaty aindraṃ vai sada aindrāṇy ukthāny ukthānāṃ saṃtatyay ukthānām anapachedāya // ukthāmadāni : FN VWC. Ed.: ukthāmadāni. upayāmagṛhīto 'si mitrāvaruṇābhyāṃ tvā // iti gṛhṇāti prātaḥsavane maitrāvaruṇāya // indrāya tvā // iti brāhmaṇāñśaṃsine // indrāgnibhyāṃ tvā // ity achāvākāya // upayāmagṛhīto 'sīndrāya tvendrāya tvā // iti gṛhṇāti sarvebhyo mādhyaṃdine savane // upayāmagṛhīto 'sīndrāvaruṇābhyāṃ tvā // iti gṛhṇāti tṛtīyasavane maitrāvaruṇāya // indrābṛhaspatibhyāṃ tvā // iti brāhmaṇāñśaṃsine // indrāviṣṇubhyāṃ tvā ity achāvākāyaivam asya yathokthaṃ yathādevataṃ gṛhītā bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुर् वै ध्रुवस् तम् उत्तमं गृह्णात्य् उत्तमं ह्य् आयुः स्थाल्या गृह्णात्य् आयुषो धृत्यै पूर्णं गृह्णाति सर्वम् आयुर् एति प्राणो वै गायत्र्य् आयुर् ध्रुवो यद् एष आ तृतीयात् सवनात् परिशये तस्माद् यावद् आयुस् तावान् प्राण आयुर् वै ध्रुवो यद् अग्निष्टोमम् आस्त आयुर् एवाप्त्वा निःसर्पत्य् आयुर् वै ध्रुवो यत् केवलं जुहुयाद् आयुः प्रजानां प्रदध्यात् परिधानीयायां शस्यमानायाम् अवनयति स ह्य् अन्तो होतुश् चमसे ऽवनयति वैश्वदेवो वै होता वैश्वदेवीर् इमाः प्रजाः सर्वासु वा एतत् प्रजास्व् आयुर् दधाति जनानाम् इत्य् आहुः सर्वासां वा एतत् प्रजानाम् आयुः सर्वाभ्यः प्रजाभ्यो गृह्यत उभयतोवैश्वानरो गृह्यत उभयतोवैश्वानरो ह्य् अयं प्राणो ऽयं वाव वैश्वानरो यो ऽयम् अवाङ् प्राणो यद् एष केवला उत्तरे हविर्धाने साद्यते तस्माद् एषो ऽर्धभाक् प्राणानाम् अर्धभाजा इतरे हिरण्ये ऽधि सादयेद् आयुःकामस्यामृतं वै हिरण्यम् आयुर् ध्रुवो ऽमृत एवास्यायुर् दधात्य् उपोप्ते ऽन्ये ग्रहाः साद्यन्ते ऽनुपोप्ते ध्रुवस् तस्माद् अस्थ्नान्ये पशवः प्रतितिष्ठन्ति मांसेन पुरुषः प्राणा वा उपरवा यद् एत उपोप्ते ग्रहाः साद्यन्ते स्वे वा एतद् योनौ साद्यन्ते पूर्वार्धे वा इमे मुखस्य प्राणा एतत् खलु वै हविर्धानस्य पूर्वार्धं यद् दक्षिणं हविर्धानं तस्माद् दक्षिणे हविर्धाने प्राणा वा एत इतरे ग्रहा आयुर् ध्रुवो नव वै प्राणा आयुर् दशमं तस्माद् एष दशमो गृह्यते दशमं ह्य् आयुर् राजपुत्रो ध्रुवं गोपायति सर्वासां वा एतत् प्रजानाम् आयुर् गोपायति तस्माद् राजपुत्रो वीर्यवत्तमो यद्य् अभिचरेत ॥ परिशये : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: परिशयेत् इदम् अहम् अमुष्यामुष्यायणस्यायुः प्रवर्तयामि ॥ इति ध्रुवं प्रवर्तयेद् आयुर् एवास्य प्रवर्तयति यत् प्रवर्तयेत् सर्वासां प्रजानाम् आयुः प्रवर्तयेच् छुक् प्रजा ऋछेद् अवर्तिर् यजमानं गृह्णीयात् क्षोधुको ऽध्वर्युः स्यात् तद् व्यङ्ग्य एव ॥ ध्रुवं त्वा ध्रुवक्षितिम् अमुम् आस्थानाच् च्यावयामि ॥ इत्य् आस्थानाद् एवैनं च्यावयति प्रमायुको भवति ध्रुवं वै प्रच्यवमानं विश्वा भूतानु प्रच्यवन्ते प्र यजमान आस्थानाच् च्यवते तद् अभिमृश्यो दिवि दिव्यान् दृंहान्तरिक्षे अन्तरिक्ष्यान् पृथिव्यां पार्थिवान् इति यथास्थाम वा एतत् प्रजा दृंहति स्व आयतने यजमानम् आयुषा वा एष वीर्येण व्यृध्यते यस्य ध्रुवः स्कन्दत्य् आयुर् वीर्यं ध्रुवस् तद् अभिमृश्यः ॥ आयुर्धा असि ध्रुवायुर् मे धेहि ॥ इत्य् आयुर् एवास्मिन् दधाति वरो दक्षिणा वरेणैव वरं स्पृणोत्य् आत्मा हि वरः पुत्रसेनस्य ह वै भैमसेने ध्रुव उपददास तं शृण्वानः स्थैरब्रह्मण ऋतेनैभ्यो लोकेभ्य आप्याययांचकार ॥ स्वाहा दिव आप्यायस्व ॥ इति स तृतीयं बभूव ॥ स्वाहान्तरिक्षाद् आप्यायस्व ॥ इति स द्विभागं बभूव ॥ स्वाहा पृथिव्या आप्यायस्व ॥ इति स पुपूरे तद् ऋतेनैवैभ्यो लोकेभ्यो ध्रुव आप्याययितव्यो द्वादशे स्तोत्रे ऽवनयति ॥ द्वादश मासाः संवत्सरः संवत्सरो यज्ञो यज्ञः प्रजापतिः प्राजापत्यः पुरुषो यावान् एव पुरुषस् तस्मिन्न् आयुर् दधाति यत् स्तूयमाने ऽवनयेद् गर्भाः प्रपादुकाः स्युर् यञ् शस्यमाने युवानः प्रमीयेरन् यञ् शस्ते बहिः प्राणान् दध्यात् सकृञ् शस्तायां मध्यतो ऽवनीयो मध्यतो वा एतत् प्रजानाम् आयुर् दधाति ॥ स्वयंभूर् असि श्रेष्ठो रश्मिः प्रियो देवानां संसदनीयः ॥ तं त्वा सुभव देवा अभिसंविशन्तु ॥ आयुर्धा असि ध्रुवायुर् मे धेहि ॥ इत्य् आयुर् एवास्मिन् दधाति ॥ वर्चोधा असि ध्रुव वर्चो मे धेहि ॥ इति वर्च एवास्मिन् दधाति ॥ इषो ऽसि त्वेषो ऽसि नृम्णो ऽसि व्रतो ऽसि दक्षो ऽसि तस्य त इषस्य त्वेषस्य नृम्णस्य व्रतस्य दक्षस्य भक्षीय स्वस्य चारणस्य च शूद्रस्य चार्यस्य च यथा त्वं सूर्यासि विश्वदर्शत एवम् अहं विश्वदर्शतो भूयासम् ॥ इति विश्वदर्शतो ह भवत्य् असौ वा आदित्यः स्वयंभूः श्रेष्ठो रश्मिर् यथैष स्वयम् अभवद् एवं स्वयं भवति य एवं वेद
āyur vai dhruvas tam uttamaṃ gṛhṇāty uttamaṃ hy āyuḥ sthālyā gṛhṇāty āyuṣo dhṛtyai pūrṇaṃ gṛhṇāti sarvam āyur eti prāṇo vai gāyatry āyur dhruvo yad eṣa ā tṛtīyāt savanāt pariśaye tasmād yāvad āyus tāvān prāṇa āyur vai dhruvo yad agniṣṭomam āsta āyur evāptvā niḥsarpaty āyur vai dhruvo yat kevalaṃ juhuyād āyuḥ prajānāṃ pradadhyāt paridhānīyāyāṃ śasyamānāyām avanayati sa hy anto hotuś camase 'vanayati vaiśvadevo vai hotā vaiśvadevīr imāḥ prajāḥ sarvāsu vā etat prajāsv āyur dadhāti janānām ity āhuḥ sarvāsāṃ vā etat prajānām āyuḥ sarvābhyaḥ prajābhyo gṛhyata ubhayatovaiśvānaro gṛhyata ubhayatovaiśvānaro hy ayaṃ prāṇo 'yaṃ vāva vaiśvānaro yo 'yam avāṅ prāṇo yad eṣa kevalā uttare havirdhāne sādyate tasmād eṣo 'rdhabhāk prāṇānām ardhabhājā itare hiraṇye 'dhi sādayed āyuḥkāmasyāmṛtaṃ vai hiraṇyam āyur dhruvo 'mṛta evāsyāyur dadhāty upopte 'nye grahāḥ sādyante 'nupopte dhruvas tasmād asthnānye paśavaḥ pratitiṣṭhanti māṃsena puruṣaḥ prāṇā vā uparavā yad eta upopte grahāḥ sādyante sve vā etad yonau sādyante pūrvārdhe vā ime mukhasya prāṇā etat khalu vai havirdhānasya pūrvārdhaṃ yad dakṣiṇaṃ havirdhānaṃ tasmād dakṣiṇe havirdhāne prāṇā vā eta itare grahā āyur dhruvo nava vai prāṇā āyur daśamaṃ tasmād eṣa daśamo gṛhyate daśamaṃ hy āyur rājaputro dhruvaṃ gopāyati sarvāsāṃ vā etat prajānām āyur gopāyati tasmād rājaputro vīryavattamo yady abhicareta // pariśaye : FN emended. Ed.: pariśayet idam aham amuṣyāmuṣyāyaṇasyāyuḥ pravartayāmi // iti dhruvaṃ pravartayed āyur evāsya pravartayati yat pravartayet sarvāsāṃ prajānām āyuḥ pravartayec chuk prajā ṛched avartir yajamānaṃ gṛhṇīyāt kṣodhuko 'dhvaryuḥ syāt tad vyaṅgya eva // dhruvaṃ tvā dhruvakṣitim amum āsthānāc cyāvayāmi // ity āsthānād evainaṃ cyāvayati pramāyuko bhavati dhruvaṃ vai pracyavamānaṃ viśvā bhūtānu pracyavante pra yajamāna āsthānāc cyavate tad abhimṛśyo divi divyān dṛṃhāntarikṣe antarikṣyān pṛthivyāṃ pārthivān iti yathāsthāma vā etat prajā dṛṃhati sva āyatane yajamānam āyuṣā vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yasya dhruvaḥ skandaty āyur vīryaṃ dhruvas tad abhimṛśyaḥ // āyurdhā asi dhruvāyur me dhehi // ity āyur evāsmin dadhāti varo dakṣiṇā vareṇaiva varaṃ spṛṇoty ātmā hi varaḥ putrasenasya ha vai bhaimasene dhruva upadadāsa taṃ śṛṇvānaḥ sthairabrahmaṇa ṛtenaibhyo lokebhya āpyāyayāṃcakāra // svāhā diva āpyāyasva // iti sa tṛtīyaṃ babhūva // svāhāntarikṣād āpyāyasva // iti sa dvibhāgaṃ babhūva // svāhā pṛthivyā āpyāyasva // iti sa pupūre tad ṛtenaivaibhyo lokebhyo dhruva āpyāyayitavyo dvādaśe stotre 'vanayati // dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro yajño yajñaḥ prajāpatiḥ prājāpatyaḥ puruṣo yāvān eva puruṣas tasminn āyur dadhāti yat stūyamāne 'vanayed garbhāḥ prapādukāḥ syur yañ śasyamāne yuvānaḥ pramīyeran yañ śaste bahiḥ prāṇān dadhyāt sakṛñ śastāyāṃ madhyato 'vanīyo madhyato vā etat prajānām āyur dadhāti // svayaṃbhūr asi śreṣṭho raśmiḥ priyo devānāṃ saṃsadanīyaḥ // taṃ tvā subhava devā abhisaṃviśantu // āyurdhā asi dhruvāyur me dhehi // ity āyur evāsmin dadhāti // varcodhā asi dhruva varco me dhehi // iti varca evāsmin dadhāti // iṣo 'si tveṣo 'si nṛmṇo 'si vrato 'si dakṣo 'si tasya ta iṣasya tveṣasya nṛmṇasya vratasya dakṣasya bhakṣīya svasya cāraṇasya ca śūdrasya cāryasya ca yathā tvaṃ sūryāsi viśvadarśata evam ahaṃ viśvadarśato bhūyāsam // iti viśvadarśato ha bhavaty asau vā ādityaḥ svayaṃbhūḥ śreṣṭho raśmir yathaiṣa svayam abhavad evaṃ svayaṃ bhavati ya evaṃ veda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैत ऋतुग्रहाः संवत्सरस्य वा एते विधृत्यै गृह्यन्ते द्वादश मासाः संवत्सरस् तस्माद् द्वादश ऋतुग्रहा मधुश् च माधवश् च वासन्तिका ऋतू असन्ना हूयन्ते ऽसन्ना हीम ऋतवो नान्योऽन्यम् अभिप्रपद्यते यद् अन्योऽन्यम् अभिप्रपद्येत ऋता ऋतुर् अभीयाद् अथ यद् अन्योऽन्यः प्रपद्यते तस्माद् इदम् ऋता ऋतुर् अनुनिहिताः परिप्लवन्त उभयतोमुखम् ऋतुपात्रम् उभयतोमुखा हीम ऋतवो न वै तद् विद्म यत ऋतूनां मुखं सह प्रथमं गृह्णाते सहोत्तमं सह युज्येते सह विमुच्येते चतुर्दश वा एतत् कुरुतो ऽति वा एतद् रेचयतो ऽस्ति मासस् त्रयोदशस् तम् एवैतेनाप्त्वावरुन्द्ध ऋतुभ्यो वै प्रजाः प्रजायन्ते यत् षड् ऋतुना चतुर् ऋतुभिर् ऋतुभ्यो वावास्मा एतच् चतुष्पदः पशून् प्रजनयतो ऽथ यच् चतुर् ऋतुभिर् द्विर् ऋतुनर्तुभ्यो वावास्मा एतद् द्विपदः पशून् प्रजनयतो यद् द्विर् ऋतुना द्वौ हीमा ऋतू अथ यद् द्वे ऋतुपात्रे द्वौद्वौ हीम ऋतवो नानुयजति वैश्वानरो वषट्कारो यद् अनुयजेद् वैश्वानरम् ऋतुष्व् अन्ववसृजेद् अन्धो वा इदम् आसीद् अव्यावृत्तम् अहर् आसीन् न रात्रिस् तद् देवा ऋतुग्रहैर् व्यावर्तयन् यद् ऋतुग्रहा गृह्यन्ते ऽहोरात्रयोर् व्यावृत्त्यै संवत्सरो वै स्वर्गो लोकस् तस्य वा एत आक्रमा यद् ऋतुग्रहा यद् ऋतुग्रहा गृह्यन्ते स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्यै
athaita ṛtugrahāḥ saṃvatsarasya vā ete vidhṛtyai gṛhyante dvādaśa māsāḥ saṃvatsaras tasmād dvādaśa ṛtugrahā madhuś ca mādhavaś ca vāsantikā ṛtū asannā hūyante 'sannā hīma ṛtavo nānyo'nyam abhiprapadyate yad anyo'nyam abhiprapadyeta ṛtā ṛtur abhīyād atha yad anyo'nyaḥ prapadyate tasmād idam ṛtā ṛtur anunihitāḥ pariplavanta ubhayatomukham ṛtupātram ubhayatomukhā hīma ṛtavo na vai tad vidma yata ṛtūnāṃ mukhaṃ saha prathamaṃ gṛhṇāte sahottamaṃ saha yujyete saha vimucyete caturdaśa vā etat kuruto 'ti vā etad recayato 'sti māsas trayodaśas tam evaitenāptvāvarunddha ṛtubhyo vai prajāḥ prajāyante yat ṣaḍ ṛtunā catur ṛtubhir ṛtubhyo vāvāsmā etac catuṣpadaḥ paśūn prajanayato 'tha yac catur ṛtubhir dvir ṛtunartubhyo vāvāsmā etad dvipadaḥ paśūn prajanayato yad dvir ṛtunā dvau hīmā ṛtū atha yad dve ṛtupātre dvaudvau hīma ṛtavo nānuyajati vaiśvānaro vaṣaṭkāro yad anuyajed vaiśvānaram ṛtuṣv anvavasṛjed andho vā idam āsīd avyāvṛttam ahar āsīn na rātris tad devā ṛtugrahair vyāvartayan yad ṛtugrahā gṛhyante 'horātrayor vyāvṛttyai saṃvatsaro vai svargo lokas tasya vā eta ākramā yad ṛtugrahā yad ṛtugrahā gṛhyante svargasya lokasyākrāntyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्योऽन्यम् : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: नान्योऽन्यम् अभिप्रपद्येत : फ़्न् म्। एद्।: अभिप्रपद्यत अन्योऽन्यः : फ़्न् ह्। अन्द् ब्ब्। एद्।: अन्योऽन्यः आदित्या वा इत उत्तमाः स्वर्गं लोकम् आयंस् ते वा इतः प्रतिसंहिताः पुरस्ताद् एवान्यत् सर्वं संवत्सरो वै स्वर्गो लोकः संवत्सरम् एतौ कल्पयितुं प्लायेते यद् अध्वर्यू यद् ऐन्द्राग्नम् ऋतुपात्रेण गृह्णाति संवत्सरं वा एतद् अन्वारभते स्वर्गाय लोकायाथो ज्योतिर् उपरिष्टाद् दधाति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यय् असौ वा आदित्यः शुक्रः पुरुषो वैश्वदेवो यञ् शुक्रपात्रेण वैश्वदेवं गृह्णाति तस्मात् पुरुष एवामुं प्रत्यक् सर्वे ऽन्ये न्यञ्चः पशवो देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त ते देवाः प्रातःसवने वैश्वदेवे यज्ञं संस्थाप्यम् अपश्यंस् तं प्रातःसवने समस्थापयन् यद् वैश्वदेवः प्रातःसवने गृह्यते प्रातःसवने वा एतद् वैश्वदेवे यज्ञं संस्थापयति तेन संस्थितेनारिष्टेन भूतेन प्रचरन्ति देवा वै सर्वे प्रातःसवनम् अभ्यायछन् नोत्तराभ्यां सवनाभ्याम् अतिष्ठन्त यद् वैश्वदेवः प्रातःसवने हूयते प्रातःसवने वा एतद् वैश्वदेवे देवतास् तर्पयन्ति तास् तृप्ता उत्तरे सवने अभिसृज्यमाना यन्ति वज्रो वै मरुत्वतीया वज्र एव प्रथमो ऽपगूर्तिर् द्वितीयः स्तृतिर् उत्तमो वज्रो वै धनुर् धनुर् एव प्रथमः प्रतिहितिर् द्वितीयो विसृष्टस् तृतीयश् चक्रियौ वा एते यज्ञस्य यन् मरुत्वतीया अक्षो मध्यमः पक्षसी अभितो मरुद्भिर् वै वीर्येणेन्द्रो वृत्रम् अहन् न ऋते मरुद्भ्यो ऽशक्नोद् वीर्यं कर्तुं यन् मरुत्वतीयो ग्रहो गृह्यते मरुत्वतीयं शस्यते तेन माध्यंदिनं सवनं वीर्यवत् कथं सवनान्य् ऋतुमन्ति वेत्थेति पृछेद् ऋतुग्रहैः प्रातःसवनम् ऋतुमन् मरुत्वतीयैर् माध्यंदिनं सवनं सावित्रेण तृतीयसवनं मरुत्वतीययोः सन्नयोर् दक्षिणा दीयन्ते स्वे वा एतद् योनौ दक्षिणा दीयन्ते परिधयो वा एते यज्ञस्य यन् मरुत्वतीयास् तस्मान् मरुत्वतीयान् दक्षिणा नातिदीयन्ते यद् अतिदद्याद् यथा बहिष्परिधि स्कन्नम् एवं स्याद् यदि कामयेत विड् ओजीयसी स्याद् अबलीयः क्षत्रम् इति यस्या मरुत्वतीयः पूर्वो ऽर्धऋचस् तां पुरोरुचं कुर्याद् विशं वा एतद् ओजीयसीम् अकर् अबलीयः क्षत्रं यदि कामयेत क्षत्रम् ओजीयः स्याद् अबलीयसी विड् इति यस्या ऐन्द्रः पूर्वो ऽर्धऋचस् तां पुरोरुचं कुर्यात् क्षत्रं वा एतद् ओजीयो ऽकर् अबलीयसीं विशं जामि वा एतद् यज्ञे क्रियते यन् मरुत्वतीयो ग्रहो गृह्यते मरुत्वतीयं शस्यते पशवो वै मरुतो ऽजामि पशवस् तेन तद् अजाम्य् ऋतुपात्रम् आलभ्य प्रतिगृह्णात्य् ऋतवो वै मरुतः संवत्सर ऋतव आयुः संवत्सर आयुषि वा एतद् अध्वर्युः श्रयते वृत्रं वा एष हन्ति यो मरुत्वतीयान् ग्रहान् गृह्णीते माहेन्द्रे सर्वे कामाः सर्वान् वा एतत् कामान् आप्नोति सर्वान् व्यश्नोतीन्द्रो वै वृत्रम् अहन् सो ऽन्यान् देवान् अत्यमन्यत स महेन्द्रो ऽभवत् स एतम् उद्धारम् उदहरत वृत्रं हत्वा तद् उद्धार एवास्यैष भाग एव तस्माद् राजा संग्रामं जित्वोदाजम् उदजते शुक्रपात्रेण माहेन्द्रं गृह्णाति वदन्ति ग्रावाणो वदन्त्य् औलूखला मन्थन्त्य् आशिरम् इन्द्रे वा एतद् अग्रा आगते घोषम् अकुर्वताथो यजमान एव तेजो दधति
nānyo'nyam : FN emended. Ed.: nānyo'nyam abhiprapadyeta : FN M. Ed.: abhiprapadyata anyo'nyaḥ : FN H. and Bb. Ed.: anyo'nyaḥ ādityā vā ita uttamāḥ svargaṃ lokam āyaṃs te vā itaḥ pratisaṃhitāḥ purastād evānyat sarvaṃ saṃvatsaro vai svargo lokaḥ saṃvatsaram etau kalpayituṃ plāyete yad adhvaryū yad aindrāgnam ṛtupātreṇa gṛhṇāti saṃvatsaraṃ vā etad anvārabhate svargāya lokāyātho jyotir upariṣṭād dadhāti svargasya lokasya samaṣṭyay asau vā ādityaḥ śukraḥ puruṣo vaiśvadevo yañ śukrapātreṇa vaiśvadevaṃ gṛhṇāti tasmāt puruṣa evāmuṃ pratyak sarve 'nye nyañcaḥ paśavo devāś ca vā asurāś cāspardhanta te devāḥ prātaḥsavane vaiśvadeve yajñaṃ saṃsthāpyam apaśyaṃs taṃ prātaḥsavane samasthāpayan yad vaiśvadevaḥ prātaḥsavane gṛhyate prātaḥsavane vā etad vaiśvadeve yajñaṃ saṃsthāpayati tena saṃsthitenāriṣṭena bhūtena pracaranti devā vai sarve prātaḥsavanam abhyāyachan nottarābhyāṃ savanābhyām atiṣṭhanta yad vaiśvadevaḥ prātaḥsavane hūyate prātaḥsavane vā etad vaiśvadeve devatās tarpayanti tās tṛptā uttare savane abhisṛjyamānā yanti vajro vai marutvatīyā vajra eva prathamo 'pagūrtir dvitīyaḥ stṛtir uttamo vajro vai dhanur dhanur eva prathamaḥ pratihitir dvitīyo visṛṣṭas tṛtīyaś cakriyau vā ete yajñasya yan marutvatīyā akṣo madhyamaḥ pakṣasī abhito marudbhir vai vīryeṇendro vṛtram ahan na ṛte marudbhyo 'śaknod vīryaṃ kartuṃ yan marutvatīyo graho gṛhyate marutvatīyaṃ śasyate tena mādhyaṃdinaṃ savanaṃ vīryavat kathaṃ savanāny ṛtumanti vettheti pṛched ṛtugrahaiḥ prātaḥsavanam ṛtuman marutvatīyair mādhyaṃdinaṃ savanaṃ sāvitreṇa tṛtīyasavanaṃ marutvatīyayoḥ sannayor dakṣiṇā dīyante sve vā etad yonau dakṣiṇā dīyante paridhayo vā ete yajñasya yan marutvatīyās tasmān marutvatīyān dakṣiṇā nātidīyante yad atidadyād yathā bahiṣparidhi skannam evaṃ syād yadi kāmayeta viḍ ojīyasī syād abalīyaḥ kṣatram iti yasyā marutvatīyaḥ pūrvo 'rdhaṛcas tāṃ purorucaṃ kuryād viśaṃ vā etad ojīyasīm akar abalīyaḥ kṣatraṃ yadi kāmayeta kṣatram ojīyaḥ syād abalīyasī viḍ iti yasyā aindraḥ pūrvo 'rdhaṛcas tāṃ purorucaṃ kuryāt kṣatraṃ vā etad ojīyo 'kar abalīyasīṃ viśaṃ jāmi vā etad yajñe kriyate yan marutvatīyo graho gṛhyate marutvatīyaṃ śasyate paśavo vai maruto 'jāmi paśavas tena tad ajāmy ṛtupātram ālabhya pratigṛhṇāty ṛtavo vai marutaḥ saṃvatsara ṛtava āyuḥ saṃvatsara āyuṣi vā etad adhvaryuḥ śrayate vṛtraṃ vā eṣa hanti yo marutvatīyān grahān gṛhṇīte māhendre sarve kāmāḥ sarvān vā etat kāmān āpnoti sarvān vyaśnotīndro vai vṛtram ahan so 'nyān devān atyamanyata sa mahendro 'bhavat sa etam uddhāram udaharata vṛtraṃ hatvā tad uddhāra evāsyaiṣa bhāga eva tasmād rājā saṃgrāmaṃ jitvodājam udajate śukrapātreṇa māhendraṃ gṛhṇāti vadanti grāvāṇo vadanty aulūkhalā manthanty āśiram indre vā etad agrā āgate ghoṣam akurvatātho yajamāna eva tejo dadhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् वा एषाभ्यनूक्ता ॥ अष्टौ पुत्रासो अदितेर् ये जातास् तन्वस् परि । देवं उप प्रैत् सप्तभिः परा मार्ताण्डम् आस्यत् ॥ इत्य् एष वाव स उपांशुसवनो ग्रावा तस्य वा एष सोमपीथो यद् आदित्यं मेक्षयन्ति ॥ विवस्वन्न् आदित्यैष ते सोमपीथः ॥ इति सोमपीथेनैवैनं समर्धयति व्यानो वा उपांशुसवनः प्रजा आदित्यो व्यानं वा एतत् प्रजासु दधाति पशवो वा आदित्यो यद् दध्ना मध्यतः श्रीणाति मध्यतो वा एतत् पशूनां पयो दधात्य् अथ यत् तप्तातङ्क्यं तस्माद् आमा सती पक्वं दुहे यदि कामयेत वर्षेत् पर्जन्या इति ॥ या दिव्या वृष्टिस् तया त्वा श्रीणामि ॥ इति दध्नोपरिष्टाद् आदित्यं श्रीणीयात् पशवो वा आदित्यः पशुभ्य एषो ऽमुतो वर्षति पशून् एव वृष्ट्याभिजिघर्ति यदि कामयेत गर्भाः श्रीव्येयुर् इत्य् उद्गृह्यादित्यम् अवेक्षेत गर्भा ह श्रेवुका भवन्ति शुक्रवती वै पूर्वे सवने अशुक्रं तृतीयं सवनं यद् द्विदेवत्यानां संस्रवान् अवनयत्य् आग्रायणम् अभिप्रस्कन्दयति तेन तृतीयसवनं शुक्रवद् देवा असुरान् हत्वा मृत्योर् अबिभयुस् ते नाथैषिणो न्यञ्चनैषिण एता देवता भूयिष्ठाः प्राविशन् यद् द्विदेवत्यांस् तस्माद् द्विदेवत्येभ्य आदित्यो निर्गृह्यते बृहतीभ्यां गृह्णाति पशवो वै बृहतीः प्रजा आदित्य एतावांल् लोको यावद् उद्धतं यत् संप्रसारयित्वा गृह्णाति लोकं वा एतद् अन्नाद्यं यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते ऽथो इमा एव प्रजा अन्नाद्यायावरुन्द्धे यद्य् अस्य भ्रातृव्यो यजेत बहिर्वेदि तिष्ठेत् तथा हैनं नावरुन्द्धे पशवो वा आदित्यो ऽग्नी रुद्रो ऽग्नेर् एतास् तन्वो यद् धिष्ण्या यत् संप्रसारयित्वा गृह्णाति रुद्राद् वा एतत् पशून् अन्तर्दधात्य् अपिधायोप निष्क्रामति पशूनां गोपीथायादित्यो वै द्विदेवत्यानाम् अनुयाजस् तस्मात् तान् नानुयजति द्विदेवत्या वा आदित्यस्य प्रयाजास् तस्मात् तान् नानुयजति पशवो वा आदित्यो ऽग्नी रुद्रो ब्राह्मण उपद्रष्टा यद् ईक्षमाणो जुहुयात् प्रधीयमानानाम् एषाम् उपद्रष्टा स्याद् अन्यत्रेक्षमाणेन होतव्यम् अनुपद्रष्टैषां भवति
etad vā eṣābhyanūktā // aṣṭau putrāso aditer ye jātās tanvas pari / devaṃ upa prait saptabhiḥ parā mārtāṇḍam āsyat // ity eṣa vāva sa upāṃśusavano grāvā tasya vā eṣa somapītho yad ādityaṃ mekṣayanti // vivasvann ādityaiṣa te somapīthaḥ // iti somapīthenaivainaṃ samardhayati vyāno vā upāṃśusavanaḥ prajā ādityo vyānaṃ vā etat prajāsu dadhāti paśavo vā ādityo yad dadhnā madhyataḥ śrīṇāti madhyato vā etat paśūnāṃ payo dadhāty atha yat taptātaṅkyaṃ tasmād āmā satī pakvaṃ duhe yadi kāmayeta varṣet parjanyā iti // yā divyā vṛṣṭis tayā tvā śrīṇāmi // iti dadhnopariṣṭād ādityaṃ śrīṇīyāt paśavo vā ādityaḥ paśubhya eṣo 'muto varṣati paśūn eva vṛṣṭyābhijigharti yadi kāmayeta garbhāḥ śrīvyeyur ity udgṛhyādityam avekṣeta garbhā ha śrevukā bhavanti śukravatī vai pūrve savane aśukraṃ tṛtīyaṃ savanaṃ yad dvidevatyānāṃ saṃsravān avanayaty āgrāyaṇam abhipraskandayati tena tṛtīyasavanaṃ śukravad devā asurān hatvā mṛtyor abibhayus te nāthaiṣiṇo nyañcanaiṣiṇa etā devatā bhūyiṣṭhāḥ prāviśan yad dvidevatyāṃs tasmād dvidevatyebhya ādityo nirgṛhyate bṛhatībhyāṃ gṛhṇāti paśavo vai bṛhatīḥ prajā āditya etāvāṃl loko yāvad uddhataṃ yat saṃprasārayitvā gṛhṇāti lokaṃ vā etad annādyaṃ yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte 'tho imā eva prajā annādyāyāvarunddhe yady asya bhrātṛvyo yajeta bahirvedi tiṣṭhet tathā hainaṃ nāvarunddhe paśavo vā ādityo 'gnī rudro 'gner etās tanvo yad dhiṣṇyā yat saṃprasārayitvā gṛhṇāti rudrād vā etat paśūn antardadhāty apidhāyopa niṣkrāmati paśūnāṃ gopīthāyādityo vai dvidevatyānām anuyājas tasmāt tān nānuyajati dvidevatyā vā ādityasya prayājās tasmāt tān nānuyajati paśavo vā ādityo 'gnī rudro brāhmaṇa upadraṣṭā yad īkṣamāṇo juhuyāt pradhīyamānānām eṣām upadraṣṭā syād anyatrekṣamāṇena hotavyam anupadraṣṭaiṣāṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्रवती : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: शुक्रवतीर् अशुक्रं : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: अशक्रं। च्फ़्। म्स्।३।८।१०:११०।११। नाथैषिणो : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। गायत्रो वै देवानां सविता गायत्र्या एष लोके सोमो गृह्यते यद् आग्रयणस् तस्माद् आग्रायणात् सावित्रो निर्गृह्यते सो ऽद आ तृतीयात् सवनात् परिशये क्रियमाणस्यक्रियमाणस्य प्रसवायान्तरिक्षं वा अन्तर्यामो ऽन्तरिक्षम् इमाः प्रजा यद् अन्तर्यामपात्रेण सावित्रं गृह्णाति सविता वा एतत् प्रजाः प्रसुवति प्रजननायासन्नो हूयते ऽसन्ना हीमाः प्रजा नेलयन्ति नानुयजति यद् अनुयजेत् सृष्टिं प्रजानां विछिन्द्याद् अथो समानपात्रौ ह्य् एतौ सोमौ गृह्येते तस्मान् नानुयजति देवा वै तृतीयसवनम् उद्यमं नाशक्नुवन् प्रातःसवने तर्हि सवितासीत् तं देवास् तृतीयसवनम् अभिपर्यौहंस् तेन तृतीयसवनम् उदयछन्त यत् सावित्रस् तृतीयसवने गृह्यते सवितृप्रसूता वा एतत् तृतीयं सवनम् उद्यछन्ते सावित्रस्य संस्रवे वैश्वदेवम् अभिगृह्णाति वैश्वदेवीर् इमाः प्रजाः सवितृप्रसूताः खलु वै प्रजाः प्रजायन्ते मनो वै सविता वैश्वदेवीर् इमाः प्रजाः सर्वासु वा एतत् प्रजासु मनो दधात्य् आशीर्मतः सवनस्य गृह्णाति वैश्वदेवत्वाय सुशर्मासि सुप्रतिष्ठान इति यत् स्वित् सोमः सोमे प्रतितिष्ठति बृहदुक्षे नमा इति यद् बृहद् इति तेन देवेभ्यो यन् नमा इति तेन पितृभ्य उक्थभाजो वै पितरो ऽस्तोमभाज उक्थायैष गृह्यते न स्तोत्राय यत्र गृह्यते तञ् शस्यते स्व आयतत्ने
śukravatī : FN emended. Ed.: śukravatīr aśukraṃ : FN emended. Ed.: aśakraṃ. cf. MS.3.8.10:110.11. nāthaiṣiṇo : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. gāyatro vai devānāṃ savitā gāyatryā eṣa loke somo gṛhyate yad āgrayaṇas tasmād āgrāyaṇāt sāvitro nirgṛhyate so 'da ā tṛtīyāt savanāt pariśaye kriyamāṇasyakriyamāṇasya prasavāyāntarikṣaṃ vā antaryāmo 'ntarikṣam imāḥ prajā yad antaryāmapātreṇa sāvitraṃ gṛhṇāti savitā vā etat prajāḥ prasuvati prajananāyāsanno hūyate 'sannā hīmāḥ prajā nelayanti nānuyajati yad anuyajet sṛṣṭiṃ prajānāṃ vichindyād atho samānapātrau hy etau somau gṛhyete tasmān nānuyajati devā vai tṛtīyasavanam udyamaṃ nāśaknuvan prātaḥsavane tarhi savitāsīt taṃ devās tṛtīyasavanam abhiparyauhaṃs tena tṛtīyasavanam udayachanta yat sāvitras tṛtīyasavane gṛhyate savitṛprasūtā vā etat tṛtīyaṃ savanam udyachante sāvitrasya saṃsrave vaiśvadevam abhigṛhṇāti vaiśvadevīr imāḥ prajāḥ savitṛprasūtāḥ khalu vai prajāḥ prajāyante mano vai savitā vaiśvadevīr imāḥ prajāḥ sarvāsu vā etat prajāsu mano dadhāty āśīrmataḥ savanasya gṛhṇāti vaiśvadevatvāya suśarmāsi supratiṣṭhāna iti yat svit somaḥ some pratitiṣṭhati bṛhadukṣe namā iti yad bṛhad iti tena devebhyo yan namā iti tena pitṛbhya ukthabhājo vai pitaro 'stomabhāja ukthāyaiṣa gṛhyate na stotrāya yatra gṛhyate tañ śasyate sva āyatatne
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिशये : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: परिशयेत् उक्थायैष : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: उकायैष घृतस्य यजत्य् एष वै प्रथमो धिष्ण्यानां यद् आहवनीयस् तं वा एतद् अग्रे व्याघारयत्य् आग्नावैष्णव्या व्याघारयति पराङ् वा एतर्हि यज्ञो ऽग्निः सर्वा देवता विष्णुर् यज्ञो देवताश् चैव यज्ञं चालब्ध घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्ति यत् सौम्यः सोमं वा एतत् संभावयन्ति सोमम् आपाययन्त्य् अवधिषुर् वा एतत् सोमं यद् अभ्यसुषुवुर् अनुस्तरणी वा एषा सोमस्य यत् सौम्यः पित्πणाम् अनुस्तरणी तस्मात् पितृमत्या यजति दक्षिणा तिष्ठन् जुहोति दक्षिणा हि पित्πणाम् उपसदां वा एते ऽनुयाजा आग्नावैष्णव्या घृतस्य यजति सौम्या सोमस्य या एवाद उपसत्सु देवता अयाक्षीत् ता एतद् अमुत्र वा एष भूताय क्रियते यद् वा एतस्य व्यार्धि यत् प्रामायि तद् अस्यामुं लोकं गछत्य् अथ पूत एवोञ्शिष्यते पवित्रं वै सौम्यो यजमानम् एवैतेन पुनाति सामदेवत्यो वै सोमः सोमस्य खलु वै सौम्यः साम्ने वा एतद् ध्रियते ॥ सत्रा त एतद् यद् उ त इह ॥ इति परिपश्यति यो ऽगतासुः स परिपश्यति यो गतासुर् न स परिपश्यति यदि न परिपश्येद् अथ वदेत् ॥ यन् मे मनो यमं गतं यद् वा मे अपरागतम् । राज्ञा सोमेन तद् वयम् अस्मासु धारयामसि ॥ हृदिस्पृक् क्रतुस्पृग् वर्चोधा असि वर्चो मे धेहि ॥ इति आशिषम् एवाशास्ते
pariśaye : FN emended. Ed.: pariśayet ukthāyaiṣa : FN emended. Ed.: ukāyaiṣa ghṛtasya yajaty eṣa vai prathamo dhiṣṇyānāṃ yad āhavanīyas taṃ vā etad agre vyāghārayaty āgnāvaiṣṇavyā vyāghārayati parāṅ vā etarhi yajño 'gniḥ sarvā devatā viṣṇur yajño devatāś caiva yajñaṃ cālabdha ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti yat saumyaḥ somaṃ vā etat saṃbhāvayanti somam āpāyayanty avadhiṣur vā etat somaṃ yad abhyasuṣuvur anustaraṇī vā eṣā somasya yat saumyaḥ pitπṇām anustaraṇī tasmāt pitṛmatyā yajati dakṣiṇā tiṣṭhan juhoti dakṣiṇā hi pitπṇām upasadāṃ vā ete 'nuyājā āgnāvaiṣṇavyā ghṛtasya yajati saumyā somasya yā evāda upasatsu devatā ayākṣīt tā etad amutra vā eṣa bhūtāya kriyate yad vā etasya vyārdhi yat prāmāyi tad asyāmuṃ lokaṃ gachaty atha pūta evoñśiṣyate pavitraṃ vai saumyo yajamānam evaitena punāti sāmadevatyo vai somaḥ somasya khalu vai saumyaḥ sāmne vā etad dhriyate // satrā ta etad yad u ta iha // iti paripaśyati yo 'gatāsuḥ sa paripaśyati yo gatāsur na sa paripaśyati yadi na paripaśyed atha vadet // yan me mano yamaṃ gataṃ yad vā me aparāgatam / rājñā somena tad vayam asmāsu dhārayāmasi // hṛdispṛk kratuspṛg varcodhā asi varco me dhehi // iti āśiṣam evāśāste
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैते ऽतिग्राह्या देवा वै सोमम् अगृह्णताथ वा एतान् इन्द्रो ऽगृह्णीत सो ऽवेन् न वा अहम् इमान् ऋते ब्रह्मणः सविष्यामीति स ब्रह्मोपाधावत् तान् ब्रह्मणासघ्नोद् ब्रह्म वै गायत्री तस्माद् गायत्रीभिर् गृह्यन्ते यद् एवादः परम् अन्नाद्यम् अनवरुद्धं तस्यैते ऽवरुद्ध्यै गृह्यन्ते ये वा अमी वैराजस्य स्तोभा अतिरिक्तास् तैर् एते सामन्वन्तः सर्वे वा एत ऐन्द्रा य ऐन्द्र ऐन्द्रः सो ऽसा आदित्य इन्द्रः समानम् अग्निश् चासौ चादित्यो विराजो वै तेज आग्नेयः शक्वरीणाम् ऐन्द्रो रेवतीनां सौर्यो यत्र पृष्ठानि युज्येरंस् तद् एतान् जुहुयात् साम्नां सतेजस्त्वाय सं वा एतद् यज्ञः पश्चात् स्तोत्रेण च शस्त्रेण चाधीयते यद् अतिग्राह्याः प्रत्युत्तब्ध्यै चक्रियौ वा एते यज्ञस्य यत् पृष्ठान्य् उपस्तम्भनम् अतिग्राह्यास् तस्मात् प्रातःसवने गृह्याः प्रत्युत्तब्ध्यै यद् आग्नेयस् तेजस् तेनावरुन्द्धे यद् ऐन्द्र इन्द्रियं तेन यत् सौर्यो रुचं तेन त्रिवृद् वावास्मा एतत् समृद्धं ब्रह्मवर्चसं दधाति तेजो वा अग्निर् इन्द्रियम् इन्द्रो ब्रह्मवर्चसम् असा आदित्यस् तेजसा च वावास्मा एतद् ब्रह्मवर्चसेन चोभयत इन्द्रियं परिगृह्णाति ॥ अग्नेश् च त्वा ब्रह्मणश् च तेजसा जुहोमि तेजोदां तेजो मा मा हासीन् माहं तेजो हासिषं स्वाहेन्द्रस्य च त्वा क्षत्रस्य चौजसा जुहोम्य् ओजोदाम् ओजो मा मा हासीन् माहम् ओजो हासिषं स्वाहा सूर्यस्य च त्वौषधीनां च वर्चसा जुहोमि वर्चोदां वर्चो मा मा हासीन् माहं वर्चो हासिषं स्वाहाग्न आयुःकारायुष्मांस् त्वं तेजस्वान् देवेष्व् एध्य् आयुष्मन्तं मां तेजस्वन्तं मनुष्येषु कुर्व् इन्द्रौजस्कारौजस्वांस् त्वं सहस्वान् देवेष्व् एध्य् ओजस्वन्तं मां सहस्वन्तं मनुष्येषु कुरु सूर्य भ्राजस्कार भ्राजस्वांस् त्वं वर्चस्वान् देवेष्व् एधि भ्राजस्वन्तं मां वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुरु ॥ एते होमा भक्षंकारश् च भवन्त्य् एतेषां वै वीर्येण बम्बविश्ववयसा इमांल् लोकान् अर्वाचश् च पराचश् च प्राजानीतां सं ह वा अस्मा इमे लोका अर्वाञ्चश् च पराञ्चश् च भान्ति य एवं वेद सुप्रज्ञाना वा इत इत्थं लोका अमुतस् त्वा अर्वाञ्चो दुःप्रज्ञाना एष ह त्व् एवामुतो ऽर्वाच इमांल् लोकान् प्रजानान्ति यस्यैते हूयन्ते
athaite 'tigrāhyā devā vai somam agṛhṇatātha vā etān indro 'gṛhṇīta so 'ven na vā aham imān ṛte brahmaṇaḥ saviṣyāmīti sa brahmopādhāvat tān brahmaṇāsaghnod brahma vai gāyatrī tasmād gāyatrībhir gṛhyante yad evādaḥ param annādyam anavaruddhaṃ tasyaite 'varuddhyai gṛhyante ye vā amī vairājasya stobhā atiriktās tair ete sāmanvantaḥ sarve vā eta aindrā ya aindra aindraḥ so 'sā āditya indraḥ samānam agniś cāsau cādityo virājo vai teja āgneyaḥ śakvarīṇām aindro revatīnāṃ sauryo yatra pṛṣṭhāni yujyeraṃs tad etān juhuyāt sāmnāṃ satejastvāya saṃ vā etad yajñaḥ paścāt stotreṇa ca śastreṇa cādhīyate yad atigrāhyāḥ pratyuttabdhyai cakriyau vā ete yajñasya yat pṛṣṭhāny upastambhanam atigrāhyās tasmāt prātaḥsavane gṛhyāḥ pratyuttabdhyai yad āgneyas tejas tenāvarunddhe yad aindra indriyaṃ tena yat sauryo rucaṃ tena trivṛd vāvāsmā etat samṛddhaṃ brahmavarcasaṃ dadhāti tejo vā agnir indriyam indro brahmavarcasam asā ādityas tejasā ca vāvāsmā etad brahmavarcasena cobhayata indriyaṃ parigṛhṇāti // agneś ca tvā brahmaṇaś ca tejasā juhomi tejodāṃ tejo mā mā hāsīn māhaṃ tejo hāsiṣaṃ svāhendrasya ca tvā kṣatrasya caujasā juhomy ojodām ojo mā mā hāsīn māham ojo hāsiṣaṃ svāhā sūryasya ca tvauṣadhīnāṃ ca varcasā juhomi varcodāṃ varco mā mā hāsīn māhaṃ varco hāsiṣaṃ svāhāgna āyuḥkārāyuṣmāṃs tvaṃ tejasvān deveṣv edhy āyuṣmantaṃ māṃ tejasvantaṃ manuṣyeṣu kurv indraujaskāraujasvāṃs tvaṃ sahasvān deveṣv edhy ojasvantaṃ māṃ sahasvantaṃ manuṣyeṣu kuru sūrya bhrājaskāra bhrājasvāṃs tvaṃ varcasvān deveṣv edhi bhrājasvantaṃ māṃ varcasvantaṃ manuṣyeṣu kuru // ete homā bhakṣaṃkāraś ca bhavanty eteṣāṃ vai vīryeṇa bambaviśvavayasā imāṃl lokān arvācaś ca parācaś ca prājānītāṃ saṃ ha vā asmā ime lokā arvāñcaś ca parāñcaś ca bhānti ya evaṃ veda suprajñānā vā ita itthaṃ lokā amutas tvā arvāñco duḥprajñānā eṣa ha tv evāmuto 'rvāca imāṃl lokān prajānānti yasyaite hūyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपांशुपात्रेण पात्नीवतं गृह्णाति प्राणो वा उपांशुः प्राणेन वा एतत् प्रयन्ति प्राणेनोद्यन्त्य् अथो प्राणानां प्रतिप्रज्ञात्यय् अथो यत् प्रथमं पात्रं युज्यते तद् उत्तमं विमुच्यते प्राणानां गोपीथाय होता वा अद्य प्रातर् उपांशुम् अयजद् यद् एतं होता वषट्कुर्याद् यत् पुरो ऽकस् तत् पश्चात् परिहरेत् प्रमायुकः स्यात् तस्माद् एतम् अग्नीद् वषट्करोति पुरो ह्य् अग्नीत् प्राणो वा उपांशुः प्राणाद् अधि प्रजाः प्रजायन्ते यद् उपांशुपात्रेण पात्नीवतं गृह्णाति प्रजननायासन्नो हूयते ऽसन्ना हि प्रजाः प्रजायन्ते नानुयजति यद् अनुयजेत् प्रजननम् अपिहन्याद् अथो समानपात्रौ ह्य् एतौ सोमौ गृह्येते तस्मान् नानुयजति मिथुनं वै घृतं च सोमश् च यत् पात्नीवतं घृतेन श्रीणाति मिथुनत्वाय बृहस्पतिसुतस्य ता इति ब्रह्म वै बृहस्पतिर् ब्रह्मणो वै योनेः प्रजापतिः प्रजा असृजत ब्रह्मणो वा एतद् योनेर् यजमानः प्रजायत इन्द इन्द्रियावता इतीन्द्रियं हि गर्भो ऽग्ना३इ पत्नीवा३न् इति मिथुनं वा अग्नीच् च पत्नीश् च सजूस् त्वष्ट्रा सोमं पिबेति त्वष्टा हि रूपाणि विकरोति घृतं वै देवा वज्रं कृत्वा सोमम् अघ्नन्न् अभि खलु वा एतं घारयन्ति यत् पात्नीवतं घृतेन श्रीणातीन्द्रियेण वा एतत् पत्नी व्यर्धयति तस्मान् निरिन्द्रिया स्त्री पुमान् इन्द्रियवांस् तस्मात् पुमांसः सभां यन्ति न स्त्रियो यद् इतरान्त् सोमाञ् श्रीणीयुर् न पात्नीवतं स्त्रियः सभाम् ईयुर् न पुमांस इन्द्रो वै वृत्रम् अहंस् तस्य यन् मूर्धानम् उदरुजत् स द्रोणकलशो ऽभवत् ततो यः सोमः समस्रवत् स हारियोजनस् तस्माद् एतं द्रोणकलशेन जुहोति योनिर् ह्य् अस्यैष इन्द्रो वृत्रं हत्वा तस्य यत् क्लोम्नो हृदयात् सोमं समसिञ्चत् स हारियोजनो ऽभवत् स इन्द्रो ऽमन्यत यद् इमम् असुर्यं सोमं होष्यामि तद् अन्व् असुरा आभविष्यन्ति यन् न होष्यामि तद् अन्व् आभविष्यन्तीति तं संस्थिते प्रहृतेषु परिधिष्व् अजुहोद् यत् संस्थिते प्रहृतेषु परिधिषु जुहोति तत् स्विद् उभयम् अकर् जुहोत्य् अह संस्थिते जुहोत्य् अतिरिक्तो वा एष ऋत्विजां य उन्नेता तस्माद् एतं न वृणते न वषट्करोत्य् अत्य् एष सोमो ऽरेचि स वा उन्नेतारम् एवाभ्यतिरिच्यते ऽध्वर्युर् वै पूर्वान्त् सोमान् जुहोति यद् एतम् अध्वर्युर् जुहुयाद् आहुतीः संसृजेत् समदं कुर्यात् तस्माद् एतम् उन्नेता जुहोति प्रजापतिर् वा एतम् अमन्यत सोमं होष्यंस् तम् अग्निर् अब्रवीन् न मयि त्वम् एतम् असुर्यं सोमं होष्यस्य् अशृतम् अद्वतीयं द्वितीयम् अस्त्व् इति यद् धानाभिः श्रीणाति शृतत्वायाथो द्वितीयत्वायाथैता धाना यत्र वा अदो देवेभ्यः कामदुघाः कामम् अदुह्र तद् एता अपि दुदुह्रे तत् पुष्टिम् एवैताभिर् अवरुन्द्धे प्रजापतिर् वा आग्रायणो यद् एषो ऽतिरिच्यते तस्माद् अयम् अतिरिक्तो ऽपरिमित इमाः प्रजा अभिपवत ऋक्सामे वा इन्द्रस्य हरी तयोः परिधय आधानं निराधानाय खलु वा अश्वाय घासम् अपिदधाति यत् संस्थिते प्रहृतेषु परिधिष्व् अजुहोद् यत् संस्थिते प्रहृतेषु परिधिषु जुहोति निराधानाभ्याम् एवाभ्यां घासम् अपिदधाति पशवो वै धाना यत् संखादेत् पशून् हिंस्याद् यन् न संखादेद् अयताः स्युः संदृश्य रय्यै त्वा पोषाय त्वेत्य् उपवपति तत् स्विद् उभयम् अकः पशूनां यत्यै भुञ्जन्त एनं पशवा उपतिष्ठन्ते
upāṃśupātreṇa pātnīvataṃ gṛhṇāti prāṇo vā upāṃśuḥ prāṇena vā etat prayanti prāṇenodyanty atho prāṇānāṃ pratiprajñātyay atho yat prathamaṃ pātraṃ yujyate tad uttamaṃ vimucyate prāṇānāṃ gopīthāya hotā vā adya prātar upāṃśum ayajad yad etaṃ hotā vaṣaṭkuryād yat puro 'kas tat paścāt pariharet pramāyukaḥ syāt tasmād etam agnīd vaṣaṭkaroti puro hy agnīt prāṇo vā upāṃśuḥ prāṇād adhi prajāḥ prajāyante yad upāṃśupātreṇa pātnīvataṃ gṛhṇāti prajananāyāsanno hūyate 'sannā hi prajāḥ prajāyante nānuyajati yad anuyajet prajananam apihanyād atho samānapātrau hy etau somau gṛhyete tasmān nānuyajati mithunaṃ vai ghṛtaṃ ca somaś ca yat pātnīvataṃ ghṛtena śrīṇāti mithunatvāya bṛhaspatisutasya tā iti brahma vai bṛhaspatir brahmaṇo vai yoneḥ prajāpatiḥ prajā asṛjata brahmaṇo vā etad yoner yajamānaḥ prajāyata inda indriyāvatā itīndriyaṃ hi garbho 'gnā3i patnīvā3n iti mithunaṃ vā agnīc ca patnīś ca sajūs tvaṣṭrā somaṃ pibeti tvaṣṭā hi rūpāṇi vikaroti ghṛtaṃ vai devā vajraṃ kṛtvā somam aghnann abhi khalu vā etaṃ ghārayanti yat pātnīvataṃ ghṛtena śrīṇātīndriyeṇa vā etat patnī vyardhayati tasmān nirindriyā strī pumān indriyavāṃs tasmāt pumāṃsaḥ sabhāṃ yanti na striyo yad itarānt somāñ śrīṇīyur na pātnīvataṃ striyaḥ sabhām īyur na pumāṃsa indro vai vṛtram ahaṃs tasya yan mūrdhānam udarujat sa droṇakalaśo 'bhavat tato yaḥ somaḥ samasravat sa hāriyojanas tasmād etaṃ droṇakalaśena juhoti yonir hy asyaiṣa indro vṛtraṃ hatvā tasya yat klomno hṛdayāt somaṃ samasiñcat sa hāriyojano 'bhavat sa indro 'manyata yad imam asuryaṃ somaṃ hoṣyāmi tad anv asurā ābhaviṣyanti yan na hoṣyāmi tad anv ābhaviṣyantīti taṃ saṃsthite prahṛteṣu paridhiṣv ajuhod yat saṃsthite prahṛteṣu paridhiṣu juhoti tat svid ubhayam akar juhoty aha saṃsthite juhoty atirikto vā eṣa ṛtvijāṃ ya unnetā tasmād etaṃ na vṛṇate na vaṣaṭkaroty aty eṣa somo 'reci sa vā unnetāram evābhyatiricyate 'dhvaryur vai pūrvānt somān juhoti yad etam adhvaryur juhuyād āhutīḥ saṃsṛjet samadaṃ kuryāt tasmād etam unnetā juhoti prajāpatir vā etam amanyata somaṃ hoṣyaṃs tam agnir abravīn na mayi tvam etam asuryaṃ somaṃ hoṣyasy aśṛtam advatīyaṃ dvitīyam astv iti yad dhānābhiḥ śrīṇāti śṛtatvāyātho dvitīyatvāyāthaitā dhānā yatra vā ado devebhyaḥ kāmadughāḥ kāmam aduhra tad etā api duduhre tat puṣṭim evaitābhir avarunddhe prajāpatir vā āgrāyaṇo yad eṣo 'tiricyate tasmād ayam atirikto 'parimita imāḥ prajā abhipavata ṛksāme vā indrasya harī tayoḥ paridhaya ādhānaṃ nirādhānāya khalu vā aśvāya ghāsam apidadhāti yat saṃsthite prahṛteṣu paridhiṣv ajuhod yat saṃsthite prahṛteṣu paridhiṣu juhoti nirādhānābhyām evābhyāṃ ghāsam apidadhāti paśavo vai dhānā yat saṃkhādet paśūn hiṃsyād yan na saṃkhāded ayatāḥ syuḥ saṃdṛśya rayyai tvā poṣāya tvety upavapati tat svid ubhayam akaḥ paśūnāṃ yatyai bhuñjanta enaṃ paśavā upatiṣṭhante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभविष्यन्तीति : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। एवाभ्यतिरिच्यते : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। दुदुह्रे : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। यज्ञेन वै देवाः स्वर्गं लोकम् आयंस् ते ऽमन्यन्तानेन वै नो ऽन्ये लोकम् अन्वारोक्ष्यन्तीति ते छन्दांस्य् अपश्यंस् तानि व्यत्यषजन् स्वर्गस्य लोकस्याननुक्शात्यै यच् छन्दांसि व्यतिषजति लोकं वा एतच् छन्दांसि यजमानो भ्रातृव्यस्य मोहयति स्वर्गस्य लोकस्याननुक्शात्यै देवेषु वा अन्यानि छन्दांस्य् आसन्न् असुरेष्व् अन्यानि कनीयांसि देवेष्व् आसन् ज्यायांस्य् असुरेषु ते देवाः कनीयोभिश् छन्दोभिर् ज्यायांसि छन्दांस्य् असुराणाम् अवृञ्जत यत् कनीयोभिश् छन्दोभिर् ज्यायांसि छन्दांसि विशंसति लोकं वा एतच् छन्दांसि यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते लोकम् एनम् अछन्दस्कम् अकर् अनुष्टुभं सर्वाणि छन्दांस्य् अभिसंशंसति वाग् वा अनुष्टुब् आनुष्टुभः पुरुषस् तस्मात् पुरुषः सर्वा वाचो वदति पशवो वै छन्दांसि वाग् अनुष्टुब् आनुष्टुभः पुरुषो यत् सर्वाणि छन्दांसि संशस्यानुष्टुभम् उत्तमां शंसति तस्मात् पुरुष उपरिष्टाद् अवाचः पशून् अत्ति सर्वाणि छन्दांसि संशंसति पजापतिर् वै छन्दांसि प्रजापतिम् एवाप्नोति षड् अक्षराणि स्तोत्राद् अतिरिच्यन्ते षड् वा ऋतव ऋतुष्व् एव प्रतितिष्ठति ततश् चत्वारि शस्त्रं पुनर् उपावर्तन्ते चतुष्पदस् तेन पशून् अवरुन्द्धे ऽथ द्वे एवातिरिच्येते द्वे विराजम् अति सत्यं चानृतं च विराजम् एवाप्नोति
ābhaviṣyantīti : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. evābhyatiricyate : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. duduhre : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. yajñena vai devāḥ svargaṃ lokam āyaṃs te 'manyantānena vai no 'nye lokam anvārokṣyantīti te chandāṃsy apaśyaṃs tāni vyatyaṣajan svargasya lokasyānanukśātyai yac chandāṃsi vyatiṣajati lokaṃ vā etac chandāṃsi yajamāno bhrātṛvyasya mohayati svargasya lokasyānanukśātyai deveṣu vā anyāni chandāṃsy āsann asureṣv anyāni kanīyāṃsi deveṣv āsan jyāyāṃsy asureṣu te devāḥ kanīyobhiś chandobhir jyāyāṃsi chandāṃsy asurāṇām avṛñjata yat kanīyobhiś chandobhir jyāyāṃsi chandāṃsi viśaṃsati lokaṃ vā etac chandāṃsi yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte lokam enam achandaskam akar anuṣṭubhaṃ sarvāṇi chandāṃsy abhisaṃśaṃsati vāg vā anuṣṭub ānuṣṭubhaḥ puruṣas tasmāt puruṣaḥ sarvā vāco vadati paśavo vai chandāṃsi vāg anuṣṭub ānuṣṭubhaḥ puruṣo yat sarvāṇi chandāṃsi saṃśasyānuṣṭubham uttamāṃ śaṃsati tasmāt puruṣa upariṣṭād avācaḥ paśūn atti sarvāṇi chandāṃsi saṃśaṃsati pajāpatir vai chandāṃsi prajāpatim evāpnoti ṣaḍ akṣarāṇi stotrād atiricyante ṣaḍ vā ṛtava ṛtuṣv eva pratitiṣṭhati tataś catvāri śastraṃ punar upāvartante catuṣpadas tena paśūn avarunddhe 'tha dve evātiricyete dve virājam ati satyaṃ cānṛtaṃ ca virājam evāpnoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाणि : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: सर्वाणि। प्रजापतिर् वै देवेभ्यो यज्ञान् व्यकल्पयत् सो ऽमन्यतात्मानम् अन्तर् अगाम् इति तेषां वा इन्द्रियाणि वीर्याणि पुनः समबृहत् स षोडश्य् अभवद् अथ वै तर्हीन्द्रो देवानाम् आसीद् अवमतमः शिथिरतमस् तस्मै वा एतं षोडशिनं प्रायछत् तेनेन्द्रो ऽभवत् ततो देवा अभवन् परासुरास् तद् य एवं विद्वान् एतं षोडशिनं गृह्णीते भवत्य् आत्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति प्रजापतिर् वै देवेभ्यस् तनूर् व्यकल्पयत् तासां या हरिवत्य् आसीत् ताम् आत्मन्न् अशिंषत् प्रेणा यद् धरिवती पुरोरुग् ग्रहस्य भवति यैवास्य हरिवती प्रिया तनूस् ताम् आप्नोति न षोडसी नाम यज्ञो ऽस्तीत्य् आहुर् अथ कस्मात् षोडशीति यत् स्तोत्रेण च शस्त्रेण च संपद्यते तस्मात् षोडशी यज्ञेन वै देवाः स्वर्गं लोकम् आयन् स एषां न प्राभवत् तस्मिन् वा एतं षोडशिनं प्रत्यग्रथ्नंस् तेनामुं लोकं व्याप्नुवंस् तद् अमुष्य वाव लोकस्य व्याप्त्यै षोडशी गृह्यते ऽमुष्य लोकस्य समष्ट्यय् अग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयाद् अशान्त एनं वज्रो भूत्या इन्द्धे ऽतिरात्रे ब्राह्मणस्य वज्रो वै षोडशीश्वरो ऽशान्तो यजमानं हिंसितो रात्रिर् एव वज्रं शमयति प्रातःसवने गृह्यस् तेजो वै प्रातःसवनं तेजस एव वज्रं निर्मिमीते माध्यंदिने सवने गृह्य ओजो वै माध्यंदिनं सवनम् ओजस एव वज्रं निर्मिमीते तृतीयसवने गृह्यः पशवो वै तृतीयसवनं पशुभ्य एव वज्रं निर्मिमीते यत् प्रातःसवने गृह्णीयाद् वज्रा उत्तरे सवने अभ्यतिरिच्येत यन् माध्यंदिने सवने मध्यतो वज्रो निहन्यात् तृतीयसवने गृह्यस् तत् सर्वेषु सवनेषु गृह्णाति न पूर्वे सवने आर्तिं नीतः पञ्चदशः कार्यो वज्रो वै पञ्चदशो वज्रम् एवास्मा आधात् तेन विजितिं भूतिं गछति षोडशी कार्यो यजमानो वै पञ्चदसो वज्रः षोडसी वज्रम् एवास्मा आधात् स एनं भूत्यै श्रेम्ण इन्द्धे सप्तदशः कार्यः प्रजापतिर् वै सप्तदशः प्राजापत्यः षोडशी स्व एवैनं योनौ दधात्य् एकविंशः कार्य एकविंशतिधाम्नी वा अनुष्टुब् आनुष्टुभः षोडश्य् एतद् वा अस्यायतनतमं तस्माद् एकविंशः कार्यो मध्यमे ऽहंस् त्रिरात्रस्य गृह्यो मध्यमं वा अहस् त्रिरात्रस्य शिथिरम् अह्नो द्रढिम्ने ऽशिथिरत्वाय चतुर्थे ऽहंश् चतूरात्रस्य गृह्यश् चतुर्थं वा अहश् चतूरात्रस्य शिथिरम् अह्नो द्रढिम्ने ऽशिथिरत्वाय चतुर्थेचतुर्थे ऽहन्न् अहीनस्य गृह्यश् चतुर्थंचतुर्थं वा अहर् अहीनस्य शिथिरम् अह्नो द्रढिम्ने ऽशिथिरत्वाय न द्विरात्रे ऽवकल्पते द्वे वा एते छन्दसी गायत्रं च त्रैष्टुभं चाछन्दस्कम् अनायतनं गृह्णीते ऽनायतनो यजमानो भवत्य् उत्तरे ऽहन् द्विरात्रस्य गृह्यो रात्रिम् एवायतनम् अभ्यतिरिच्यते
sarvāṇi : FN emended. Ed.: sarvāṇi. prajāpatir vai devebhyo yajñān vyakalpayat so 'manyatātmānam antar agām iti teṣāṃ vā indriyāṇi vīryāṇi punaḥ samabṛhat sa ṣoḍaśy abhavad atha vai tarhīndro devānām āsīd avamatamaḥ śithiratamas tasmai vā etaṃ ṣoḍaśinaṃ prāyachat tenendro 'bhavat tato devā abhavan parāsurās tad ya evaṃ vidvān etaṃ ṣoḍaśinaṃ gṛhṇīte bhavaty ātmanā parāsya bhrātṛvyo bhavati prajāpatir vai devebhyas tanūr vyakalpayat tāsāṃ yā harivaty āsīt tām ātmann aśiṃṣat preṇā yad dharivatī purorug grahasya bhavati yaivāsya harivatī priyā tanūs tām āpnoti na ṣoḍasī nāma yajño 'stīty āhur atha kasmāt ṣoḍaśīti yat stotreṇa ca śastreṇa ca saṃpadyate tasmāt ṣoḍaśī yajñena vai devāḥ svargaṃ lokam āyan sa eṣāṃ na prābhavat tasmin vā etaṃ ṣoḍaśinaṃ pratyagrathnaṃs tenāmuṃ lokaṃ vyāpnuvaṃs tad amuṣya vāva lokasya vyāptyai ṣoḍaśī gṛhyate 'muṣya lokasya samaṣṭyay agniṣṭome rājanyasya gṛhṇīyād aśānta enaṃ vajro bhūtyā inddhe 'tirātre brāhmaṇasya vajro vai ṣoḍaśīśvaro 'śānto yajamānaṃ hiṃsito rātrir eva vajraṃ śamayati prātaḥsavane gṛhyas tejo vai prātaḥsavanaṃ tejasa eva vajraṃ nirmimīte mādhyaṃdine savane gṛhya ojo vai mādhyaṃdinaṃ savanam ojasa eva vajraṃ nirmimīte tṛtīyasavane gṛhyaḥ paśavo vai tṛtīyasavanaṃ paśubhya eva vajraṃ nirmimīte yat prātaḥsavane gṛhṇīyād vajrā uttare savane abhyatiricyeta yan mādhyaṃdine savane madhyato vajro nihanyāt tṛtīyasavane gṛhyas tat sarveṣu savaneṣu gṛhṇāti na pūrve savane ārtiṃ nītaḥ pañcadaśaḥ kāryo vajro vai pañcadaśo vajram evāsmā ādhāt tena vijitiṃ bhūtiṃ gachati ṣoḍaśī kāryo yajamāno vai pañcadaso vajraḥ ṣoḍasī vajram evāsmā ādhāt sa enaṃ bhūtyai śremṇa inddhe saptadaśaḥ kāryaḥ prajāpatir vai saptadaśaḥ prājāpatyaḥ ṣoḍaśī sva evainaṃ yonau dadhāty ekaviṃśaḥ kārya ekaviṃśatidhāmnī vā anuṣṭub ānuṣṭubhaḥ ṣoḍaśy etad vā asyāyatanatamaṃ tasmād ekaviṃśaḥ kāryo madhyame 'haṃs trirātrasya gṛhyo madhyamaṃ vā ahas trirātrasya śithiram ahno draḍhimne 'śithiratvāya caturthe 'haṃś catūrātrasya gṛhyaś caturthaṃ vā ahaś catūrātrasya śithiram ahno draḍhimne 'śithiratvāya caturthecaturthe 'hann ahīnasya gṛhyaś caturthaṃcaturthaṃ vā ahar ahīnasya śithiram ahno draḍhimne 'śithiratvāya na dvirātre 'vakalpate dve vā ete chandasī gāyatraṃ ca traiṣṭubhaṃ cāchandaskam anāyatanaṃ gṛhṇīte 'nāyatano yajamāno bhavaty uttare 'han dvirātrasya gṛhyo rātrim evāyatanam abhyatiricyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभ्यतिरिच्येत : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: अभ्यतिरिच्यते अथैषो ऽदाभ्यो देवाश् च वा असुराश् चास्पर्धन्त ते देवा एतम् अपश्यंस् तम् अगृह्णत तान् असुरा नादभ्नुवंस् तद् अदाभ्यस्यादाभ्यत्वं नैनं भ्रातृव्यो दभ्नोति य एतं गृह्णीते घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्त्य् एषा वै सोमस्यातिमोक्षिणी तनूर् यान् एतान् अंशून् प्रवृहन्त्य् एवं वा एतं लोकं यजमानो ऽन्वतिमुच्यते वि वा एतद् यज्ञश् छिद्यते यत् सवनानि संतिष्ठन्ते यद् एतान् अंशून् पुनर् अप्यस्यति यज्ञस्य संतत्या अविछेदाय वृष्ट्यै वा एष गृह्यते मरुन्नामानि हि वर्षति पर्जन्यो यत्रैष गृह्यते ऽग्निः प्रातःसवनात् पात्व् अस्मान् इति सवनानि वा एतेन देवा असुराणाम् अवृञ्जत सवनान्य् एवैतेन यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते ऽग्नये त्वा प्रवृहामि गायत्रेण छन्दसेति छन्दांसि च वा एतेन देवताश् च देवा असुराणाम् अवृञ्जत छन्दांसि चैवैतेन देवताश् च यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते चतुर् आधूनोति दिशो वा एतेन देवा असुराणाम् अवृञ्जत दिश एवैतेन यजमानो भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते जीवग्रहो वा एष सोमस्याहुतस्य ह्य् अनभिषुतस्य गृह्यते यजुषा च वा आहुत्या च यज्ञः संततो यद् यजुर् वदन्न् आहुतिं जुहोति यजुषा चैवाहुत्या च यज्ञं संतनोति देवा वै सोमम् अगृह्णत स प्रजापतिर् अवेद् यो वा इह प्रथमः सोमं ग्रहीष्यते स इदं भविष्यतीति स एतम् अगृह्णीत सो ऽभवद् यो भूतिकामः स्यात् स एतं गृह्णीते भवति यदि शक्नोति ग्रहीतुम् उभौ भवतो यदि न शक्नोति ग्रहीतुम् उभौ न भवतः पराचीनेन प्राणता ग्रहीतव्यः पराङ् हि स प्राणैः श्रियो ऽन्तम् अगछद् अपानता ग्रहीतव्यो ऽपानं हि स तम् अगृह्णीत प्राण्यापान्याव्यवानता ग्रहीतव्यो ऽव्यवानं हि स तम् अगृह्णीत यद् व्यवानेत् प्राणान् विछिन्द्याद् यदि व्यवानेद् धिरण्येनापिदध्याद् अमृतं वै हिरण्यम् अमृतेनैव प्राणान्त् संदधाति सकृद् अभिषुणोति सकृद् गृह्णात्य् एको वै प्रजापतिः प्रजापतिम् एवाप्नोति चतुःस्रक्तिना ग्रहीतव्यश् चतुःस्रक्तिना वा एतं प्रजापतिर् अगृह्णीत स सर्वासु दिक्ष्व् आर्ध्नोत् स सर्वासु दिक्ष्व् ऋध्नोति य एवं विद्वान् एतं चतुःस्रक्तिना गृह्णीते ऽपो वै सोमस्य रसः प्रविष्टः सोमम् अपां रसो यथा वा इदं गावौ संजग्माने अन्यान्यां हत एवं वा एतौ संजग्माना अन्यो ऽन्यस्येन्द्रियं वीर्यं विनिर्हतस् तयोर् वा एष रसो यद् दधि यद् दध्ना जुहोति स्वेनैवैनौ रसेन शमयति
abhyatiricyeta : FN emended. Ed.: abhyatiricyate athaiṣo 'dābhyo devāś ca vā asurāś cāspardhanta te devā etam apaśyaṃs tam agṛhṇata tān asurā nādabhnuvaṃs tad adābhyasyādābhyatvaṃ nainaṃ bhrātṛvyo dabhnoti ya etaṃ gṛhṇīte ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanty eṣā vai somasyātimokṣiṇī tanūr yān etān aṃśūn pravṛhanty evaṃ vā etaṃ lokaṃ yajamāno 'nvatimucyate vi vā etad yajñaś chidyate yat savanāni saṃtiṣṭhante yad etān aṃśūn punar apyasyati yajñasya saṃtatyā avichedāya vṛṣṭyai vā eṣa gṛhyate marunnāmāni hi varṣati parjanyo yatraiṣa gṛhyate 'gniḥ prātaḥsavanāt pātv asmān iti savanāni vā etena devā asurāṇām avṛñjata savanāny evaitena yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte 'gnaye tvā pravṛhāmi gāyatreṇa chandaseti chandāṃsi ca vā etena devatāś ca devā asurāṇām avṛñjata chandāṃsi caivaitena devatāś ca yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte catur ādhūnoti diśo vā etena devā asurāṇām avṛñjata diśa evaitena yajamāno bhrātṛvyasya vṛṅkte jīvagraho vā eṣa somasyāhutasya hy anabhiṣutasya gṛhyate yajuṣā ca vā āhutyā ca yajñaḥ saṃtato yad yajur vadann āhutiṃ juhoti yajuṣā caivāhutyā ca yajñaṃ saṃtanoti devā vai somam agṛhṇata sa prajāpatir aved yo vā iha prathamaḥ somaṃ grahīṣyate sa idaṃ bhaviṣyatīti sa etam agṛhṇīta so 'bhavad yo bhūtikāmaḥ syāt sa etaṃ gṛhṇīte bhavati yadi śaknoti grahītum ubhau bhavato yadi na śaknoti grahītum ubhau na bhavataḥ parācīnena prāṇatā grahītavyaḥ parāṅ hi sa prāṇaiḥ śriyo 'ntam agachad apānatā grahītavyo 'pānaṃ hi sa tam agṛhṇīta prāṇyāpānyāvyavānatā grahītavyo 'vyavānaṃ hi sa tam agṛhṇīta yad vyavānet prāṇān vichindyād yadi vyavāned dhiraṇyenāpidadhyād amṛtaṃ vai hiraṇyam amṛtenaiva prāṇānt saṃdadhāti sakṛd abhiṣuṇoti sakṛd gṛhṇāty eko vai prajāpatiḥ prajāpatim evāpnoti catuḥsraktinā grahītavyaś catuḥsraktinā vā etaṃ prajāpatir agṛhṇīta sa sarvāsu dikṣv ārdhnot sa sarvāsu dikṣv ṛdhnoti ya evaṃ vidvān etaṃ catuḥsraktinā gṛhṇīte 'po vai somasya rasaḥ praviṣṭaḥ somam apāṃ raso yathā vā idaṃ gāvau saṃjagmāne anyānyāṃ hata evaṃ vā etau saṃjagmānā anyo 'nyasyendriyaṃ vīryaṃ vinirhatas tayor vā eṣa raso yad dadhi yad dadhnā juhoti svenaivainau rasena śamayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णशीर्षाग्नेयो मेषी सारस्वती बभ्रुः सौम्यः श्यामः पौष्णः शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः पिशङ्गो वैश्वदेवो वृष्णिर् ऐन्द्रः कल्माषो मारुतः संहित ऐन्द्राग्नो ऽधोरामः सावित्रः पेत्वो वारुणः प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचानो ऽमन्यत स एताम् एकादशिनीम् अपश्यत् तयात्मानम् आप्रीणीत यज्ञो वै प्रजापतिस् तद् य एवं विद्वान् एताम् एकादशिनीं विबध्नीते यद् एवास्यात्मन ऊनं तद् आप्रीणीते प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचानो ऽमन्यत स एतानीन्द्रियाणि वीर्याण्य् अपश्यत् तानि द्वन्द्वम् आत्मानम् अभिसमबध्नीतात्माग्नेयो वाक् सरस्वतीन्द्रियं सोमो वाचं चैवेन्द्रियं चात्मानम् अभिसमबध्नीत पुष्टिः पौष्णो ब्रह्म बृहस्पतिः पुष्टिं चैव ब्रह्म चात्मानम् अभिसमबध्नीत बलं विश्वे देवा वीर्यम् इन्द्रो बलं चैव वीर्यं चात्मानम् अभिसमबध्नीतौजो मरुतः सह इन्द्राग्नी ओजश् चैव सहसश् चात्मानम् अभिसमबध्नीत प्रसवाय सावित्रो निर्वरुणत्वाय वारुण आग्नेयाय सर्वा उपबध्यन्ते ऽग्निर् वै सर्वा देवताः सर्वाभ्य एव देवताभ्य उपबध्यन्ते मिथुनत्वायैव सारस्वत्य् अथ यत् सौम्यः सोमो वै रेतोधा रेतो ऽस्मिन् दधात्य् अथ यत् पौष्णः प्रजननं वै पूषा प्रजननाय ब्रह्म बृहस्पतिर् वैश्वदेवीर् इमाः प्रजा ब्रह्म वा एतत् पुरस्ताद् आसां प्रजानाम् अत्यौहीद् अथो ब्रह्मण एवेमाः प्रजा अनुकाः करोति विण् मरुतो विशं वा एतत् क्षत्राय नियुनक्त्य् अथो विशम् एव क्षत्रायानुकां करोत्य् ओजसा वा एतद् विशं क्षत्राय परिगृह्णात्य् आलब्ध आग्नेय आलब्ध ऐन्द्रो ऽथैष ऐन्द्राग्न आलभ्यते ब्रह्म चैव क्षत्रं च सयुजा अकर् यद् अग्निश् चेन्द्रश् च भूयिष्ठभाजौ देवतानां तस्माद् ब्राह्मणश् च राजा च भूयिष्ठभाजौ मनुष्याणां प्रसवाय सावित्रो निर्वरुणत्वाय वारुणः समुद्रो वै वरुणो दक्षिणा समुद्रो यद् वारुणो दक्षिणार्ध आलभ्यते यजमानस्य निर्वरुणत्वायैतद् वा एषाभ्यनूक्ता ॥ सुदेवो असि वरुण यस्य ते सप्त सिन्धवः । अनुक्षरन्ति काकुदं सूर्म्यं सुषिराम् इव ॥ इति
kṛṣṇaśīrṣāgneyo meṣī sārasvatī babhruḥ saumyaḥ śyāmaḥ pauṣṇaḥ śitipṛṣṭho bārhaspatyaḥ piśaṅgo vaiśvadevo vṛṣṇir aindraḥ kalmāṣo mārutaḥ saṃhita aindrāgno 'dhorāmaḥ sāvitraḥ petvo vāruṇaḥ prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā riricāno 'manyata sa etām ekādaśinīm apaśyat tayātmānam āprīṇīta yajño vai prajāpatis tad ya evaṃ vidvān etām ekādaśinīṃ vibadhnīte yad evāsyātmana ūnaṃ tad āprīṇīte prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā riricāno 'manyata sa etānīndriyāṇi vīryāṇy apaśyat tāni dvandvam ātmānam abhisamabadhnītātmāgneyo vāk sarasvatīndriyaṃ somo vācaṃ caivendriyaṃ cātmānam abhisamabadhnīta puṣṭiḥ pauṣṇo brahma bṛhaspatiḥ puṣṭiṃ caiva brahma cātmānam abhisamabadhnīta balaṃ viśve devā vīryam indro balaṃ caiva vīryaṃ cātmānam abhisamabadhnītaujo marutaḥ saha indrāgnī ojaś caiva sahasaś cātmānam abhisamabadhnīta prasavāya sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇa āgneyāya sarvā upabadhyante 'gnir vai sarvā devatāḥ sarvābhya eva devatābhya upabadhyante mithunatvāyaiva sārasvaty atha yat saumyaḥ somo vai retodhā reto 'smin dadhāty atha yat pauṣṇaḥ prajananaṃ vai pūṣā prajananāya brahma bṛhaspatir vaiśvadevīr imāḥ prajā brahma vā etat purastād āsāṃ prajānām atyauhīd atho brahmaṇa evemāḥ prajā anukāḥ karoti viṇ maruto viśaṃ vā etat kṣatrāya niyunakty atho viśam eva kṣatrāyānukāṃ karoty ojasā vā etad viśaṃ kṣatrāya parigṛhṇāty ālabdha āgneya ālabdha aindro 'thaiṣa aindrāgna ālabhyate brahma caiva kṣatraṃ ca sayujā akar yad agniś cendraś ca bhūyiṣṭhabhājau devatānāṃ tasmād brāhmaṇaś ca rājā ca bhūyiṣṭhabhājau manuṣyāṇāṃ prasavāya sāvitro nirvaruṇatvāya vāruṇaḥ samudro vai varuṇo dakṣiṇā samudro yad vāruṇo dakṣiṇārdha ālabhyate yajamānasya nirvaruṇatvāyaitad vā eṣābhyanūktā // sudevo asi varuṇa yasya te sapta sindhavaḥ / anukṣaranti kākudaṃ sūrmyaṃ suṣirām iva // iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये देवानां बलपतयस् तेभ्यो दक्षिणार्ध आलभ्यन्ते तस्मात् प्रजा दक्षिणाभिजयन्तीर् यन्ति यद् आग्नेयः सौम्यो बार्हस्पत्यस् ते सार्धम् आलभ्यन्त ओज एवैतत् संधीयते यद् आग्नेयश् च बार्हस्पत्यश् च सौम्यम् अभितस् तेजसा च वावास्मा एतद् ब्रह्मवर्चसेन चोभयत इन्द्रियं परिगृह्णात्य् एकादश वा एतेषां पशूनां देवता मेषी सारस्वती देवतानां द्वादशी यद् एषातिरिच्यते तस्मात् स्त्रियः पुंसो ऽतिरिच्यन्ते ऽथ द्वे एकस्य रशने द्वे एकस्य तस्मात् स्त्रियं जातां परास्यन्ति न पुमांसम् अथ स्त्रिय एवातिरिच्यन्ते यं वा अमुम् इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत् स त्रेधाभवद् यद् अग्रं तेजा आसीत् स स्फ्यो ऽभवद् यन् मध्यं स रथो यज्जघनं स यूपः स्फ्येन परिलिखति रथाक्षेण विमिमीते यूपो भवति वज्र एवैष संभ्रियत एतावती वा इयं पृथिवी यावती वेदिर् वज्र एकादशिनी तिरश्चीं मिनोति वज्रेण वा एतद् इमां जयति दक्षिणत उन्नता मेतव्या देवयजनस्य रूपम् अथो वज्रं वा एतद् यजमानो भ्रातृव्यायोञ्श्रयति त्रयो मध्यतः समा मेतव्याः समत्वाय समं हि पशवो ऽनूपतिष्ठन्ते पशुभिर् एवैनं सम्यञ्चं दधाति यं कामयेत पितृलोक ऋध्नुयाद् इति तस्योपरसंमितां मिनुयात् पितृलोक एव ऋध्नोत्य् अथ यं कामयेत मनुष्यलोक ऋध्नुयाद् इति तस्य मध्यसंमितां मिनुयान् मनुष्यलोक एव ऋध्नोत्य् अथ यं कामयेत देवलोक ऋध्नुयाद् इति तस्य चषालसंमितां मिनुयाद् देवलोक एव ऋध्नोति तासां वा एषा समृद्धतमा या चषालसंमिता तस्माच् चषालसंमिता मेतव्या समृद्धत्वाय यस्य पश्चाद् उपस्थः पुरस्तान् निर्णतं तं मिनुयाद् यं कामयेत भ्रातृव्याय लोकं कुर्याद् यजमानं निर्बाधेतेति भ्रातृव्यायैव लोकं करोति यजमानं निर्बाधते ऽथ यस्य पुरस्ताद् उपस्थः पश्चान् निर्णतं तं मिनुयाद् यं कामयेत यजमानाय लोकं कुर्याद् भ्रातृव्यं निर्बाधेतेति यजमानायैव लोकं करोति भ्रातृव्यं निर्बाधते सर्वे ऽग्निष्ठाः कार्या या अग्निष्ठा अश्रयस् ता अग्निष्ठाः कार्यास् तेन सर्वे ऽग्निष्ठा अथ यद् अग्निष्ठाद् अधि रशना विह्रियन्ते तेन सर्वे ऽग्निष्ठा नाना वा एतेषां पशवो नाना देवता अथ य एष द्वादशो यजमान एवैतस्य पशुर् यद् अस्मै पशुं न निर्दिशेत् तत् प्रमायुको यजमानः स्याद् यं द्विष्यात् तं ब्रूयात् ॥ एवातिरिच्यन्ते : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: एवातिरच्यन्ते असौ ते पशुः ॥ इति तम् एवास्मै पशुं निर्दिशति प्रमायुको भवति यद्य् अभिचरेत् ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणम् अमुष्याः पुत्रम् इन्द्रवज्रेणाभिनिदधामि ॥ इत्य् अभिनिदध्याद् इन्द्रवज्रेणैवैनम् अभिनिदधाति प्रमायुको भवत्य् अथो द्वादशस्यैवैष मासो ऽवरुद्ध्यै
ye devānāṃ balapatayas tebhyo dakṣiṇārdha ālabhyante tasmāt prajā dakṣiṇābhijayantīr yanti yad āgneyaḥ saumyo bārhaspatyas te sārdham ālabhyanta oja evaitat saṃdhīyate yad āgneyaś ca bārhaspatyaś ca saumyam abhitas tejasā ca vāvāsmā etad brahmavarcasena cobhayata indriyaṃ parigṛhṇāty ekādaśa vā eteṣāṃ paśūnāṃ devatā meṣī sārasvatī devatānāṃ dvādaśī yad eṣātiricyate tasmāt striyaḥ puṃso 'tiricyante 'tha dve ekasya raśane dve ekasya tasmāt striyaṃ jātāṃ parāsyanti na pumāṃsam atha striya evātiricyante yaṃ vā amum indro vṛtrāya vajraṃ prāharat sa tredhābhavad yad agraṃ tejā āsīt sa sphyo 'bhavad yan madhyaṃ sa ratho yajjaghanaṃ sa yūpaḥ sphyena parilikhati rathākṣeṇa vimimīte yūpo bhavati vajra evaiṣa saṃbhriyata etāvatī vā iyaṃ pṛthivī yāvatī vedir vajra ekādaśinī tiraścīṃ minoti vajreṇa vā etad imāṃ jayati dakṣiṇata unnatā metavyā devayajanasya rūpam atho vajraṃ vā etad yajamāno bhrātṛvyāyoñśrayati trayo madhyataḥ samā metavyāḥ samatvāya samaṃ hi paśavo 'nūpatiṣṭhante paśubhir evainaṃ samyañcaṃ dadhāti yaṃ kāmayeta pitṛloka ṛdhnuyād iti tasyoparasaṃmitāṃ minuyāt pitṛloka eva ṛdhnoty atha yaṃ kāmayeta manuṣyaloka ṛdhnuyād iti tasya madhyasaṃmitāṃ minuyān manuṣyaloka eva ṛdhnoty atha yaṃ kāmayeta devaloka ṛdhnuyād iti tasya caṣālasaṃmitāṃ minuyād devaloka eva ṛdhnoti tāsāṃ vā eṣā samṛddhatamā yā caṣālasaṃmitā tasmāc caṣālasaṃmitā metavyā samṛddhatvāya yasya paścād upasthaḥ purastān nirṇataṃ taṃ minuyād yaṃ kāmayeta bhrātṛvyāya lokaṃ kuryād yajamānaṃ nirbādheteti bhrātṛvyāyaiva lokaṃ karoti yajamānaṃ nirbādhate 'tha yasya purastād upasthaḥ paścān nirṇataṃ taṃ minuyād yaṃ kāmayeta yajamānāya lokaṃ kuryād bhrātṛvyaṃ nirbādheteti yajamānāyaiva lokaṃ karoti bhrātṛvyaṃ nirbādhate sarve 'gniṣṭhāḥ kāryā yā agniṣṭhā aśrayas tā agniṣṭhāḥ kāryās tena sarve 'gniṣṭhā atha yad agniṣṭhād adhi raśanā vihriyante tena sarve 'gniṣṭhā nānā vā eteṣāṃ paśavo nānā devatā atha ya eṣa dvādaśo yajamāna evaitasya paśur yad asmai paśuṃ na nirdiśet tat pramāyuko yajamānaḥ syād yaṃ dviṣyāt taṃ brūyāt // evātiricyante : FN emended. Ed.: evātiracyante asau te paśuḥ // iti tam evāsmai paśuṃ nirdiśati pramāyuko bhavati yady abhicaret // idam aham amum āmuṣyāyaṇam amuṣyāḥ putram indravajreṇābhinidadhāmi // ity abhinidadhyād indravajreṇaivainam abhinidadhāti pramāyuko bhavaty atho dvādaśasyaivaiṣa māso 'varuddhyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोर् वै पात्राण्य् आसंस् तेषां समाहन्यमानानां यावन्तो ऽसुरा उपाशृण्वंस् तावन्तस् तद् अहर् नाभवन्न् अथ वा एतौ तर्ह्य् असुराणां ब्राह्मणा आस्तां तृष्टावरुत्री ता अब्रुवंश् चिकित्सतं ना इति ता अब्रूतां मनो यज्वा वै श्रद्धादेवो ऽसीमानि नौ पात्राणि देहीति तानि वा आभ्याम् अददात् तान्य् अग्निना समक्षापयतां तान् ज्वालान् ऋषभः समलेट् तं सा मेनिर् अन्वपद्यत तस्य रुवतो यावन्तो ऽसुरा उपाशृण्वंस् तावन्तस् तद् अहर् नाभवंस् ता अब्रूतां मनो यज्वा वै श्रद्धादेवो ऽस्य् अनेन त्व ऋषभेण याजयावेति तेन वा एनम् अयाजयतां तस्य श्रोणिम् अनवत्तां सुपर्ण उदमथ्नात् सा मनाय्या उपस्थम् आपद्यत तां सा मेनिर् अन्वपद्यत तस्या वदन्त्या यावन्तो ऽसुरा उपाशृण्वंस् तावन्तस् तद् अहर् नाभवंस् ता अब्रूतां मनो यज्वा वै श्रद्धादेवो ऽस्य् अनया त्वा पत्न्या याजयावेति तां प्रोक्ष्य पर्यग्निं कृत्वेध्माबर्हिर् अछैतां स इन्द्रो ऽवेद् इमे वै ते असुरमाये मनुं पत्न्या व्यर्धयता इति तम् इन्द्रो ब्राह्मणो ब्रुवाण उपैत् सो ऽब्रवीन् मनो यज्वा वै श्रद्धादेवो ऽसि याजयानि त्वा कतमस् त्वम् असि ब्राह्मणः ॥ मनाय्या : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। किं ब्राह्मणस्य पितरं किम् उ पृछसि मातरम् । श्रुतं चेद् अस्मिन् वेद्यं स पिता स पितामहः ॥ केनेत्य् आभ्यां ब्राह्मणाभ्याम् इतीशे ऽहं ब्राह्मणयोर् इतीशिष हीत्य् अब्रवीद् अतिथिपतिर् वावातिथीनाम् ईष्टा इति स द्वितीयां वेदिम् उद्धन्तुम् उपापद्यत ता इध्माबर्हिर् बिभ्रता ऐतां ता अब्रूतां किम् इदं करोषीतीमं मनुं याजयिष्यामीति केनेति युवाभ्याम् इति ता अवित्ताम् इन्द्रो वावेति तौ न्यस्येध्माबर्हिः पलायेतां तौ यद् अधावतां परस्ताद् एवेन्द्रः प्रत्यौत् ॥ पलायेताम् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। तौ वृशश् चैवाषश् चाभवतां तद् वृशस्य चैवाषस्य च जन्म स मनुर् इन्द्रम् अब्रवीत् सं मे यज्ञं स्थापय मा मे यज्ञो विकृष्टो भूद् इति सो ऽब्रवीद् यत्काम एताम् आलब्धाः स ते कामः समृध्यताम् अथोत्सृजेति तां वा उदसृजत् तद् ऋद्ध्या एव पात्नीवतस् त्वाष्ट्रः स्यात् त्वाष्ट्रा हि पशवो ऽवाचीनं नाभ्याः कार्यो ऽवाचीनं हि नाभ्याः स्त्रिया वीर्यवद् व्यवव्लिनाति वा एकादशिनी यज्ञं यत् पात्नीवतः प्रत्युत्तब्ध्यै
manor vai pātrāṇy āsaṃs teṣāṃ samāhanyamānānāṃ yāvanto 'surā upāśṛṇvaṃs tāvantas tad ahar nābhavann atha vā etau tarhy asurāṇāṃ brāhmaṇā āstāṃ tṛṣṭāvarutrī tā abruvaṃś cikitsataṃ nā iti tā abrūtāṃ mano yajvā vai śraddhādevo 'sīmāni nau pātrāṇi dehīti tāni vā ābhyām adadāt tāny agninā samakṣāpayatāṃ tān jvālān ṛṣabhaḥ samaleṭ taṃ sā menir anvapadyata tasya ruvato yāvanto 'surā upāśṛṇvaṃs tāvantas tad ahar nābhavaṃs tā abrūtāṃ mano yajvā vai śraddhādevo 'sy anena tva ṛṣabheṇa yājayāveti tena vā enam ayājayatāṃ tasya śroṇim anavattāṃ suparṇa udamathnāt sā manāyyā upastham āpadyata tāṃ sā menir anvapadyata tasyā vadantyā yāvanto 'surā upāśṛṇvaṃs tāvantas tad ahar nābhavaṃs tā abrūtāṃ mano yajvā vai śraddhādevo 'sy anayā tvā patnyā yājayāveti tāṃ prokṣya paryagniṃ kṛtvedhmābarhir achaitāṃ sa indro 'ved ime vai te asuramāye manuṃ patnyā vyardhayatā iti tam indro brāhmaṇo bruvāṇa upait so 'bravīn mano yajvā vai śraddhādevo 'si yājayāni tvā katamas tvam asi brāhmaṇaḥ // manāyyā : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. kiṃ brāhmaṇasya pitaraṃ kim u pṛchasi mātaram / śrutaṃ ced asmin vedyaṃ sa pitā sa pitāmahaḥ // kenety ābhyāṃ brāhmaṇābhyām itīśe 'haṃ brāhmaṇayor itīśiṣa hīty abravīd atithipatir vāvātithīnām īṣṭā iti sa dvitīyāṃ vedim uddhantum upāpadyata tā idhmābarhir bibhratā aitāṃ tā abrūtāṃ kim idaṃ karoṣītīmaṃ manuṃ yājayiṣyāmīti keneti yuvābhyām iti tā avittām indro vāveti tau nyasyedhmābarhiḥ palāyetāṃ tau yad adhāvatāṃ parastād evendraḥ pratyaut // palāyetām : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. tau vṛśaś caivāṣaś cābhavatāṃ tad vṛśasya caivāṣasya ca janma sa manur indram abravīt saṃ me yajñaṃ sthāpaya mā me yajño vikṛṣṭo bhūd iti so 'bravīd yatkāma etām ālabdhāḥ sa te kāmaḥ samṛdhyatām athotsṛjeti tāṃ vā udasṛjat tad ṛddhyā eva pātnīvatas tvāṣṭraḥ syāt tvāṣṭrā hi paśavo 'vācīnaṃ nābhyāḥ kāryo 'vācīnaṃ hi nābhyāḥ striyā vīryavad vyavavlināti vā ekādaśinī yajñaṃ yat pātnīvataḥ pratyuttabdhyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूद् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। अमुष्मिन् वै लोके यजमानो बुभूषत्य् अमुष्य खलु वा आदित्यस्यासौ लोको यत् सौरीभ्यां जुहोत्य् अमुष्मिन् वा एतल् लोके यजमानो भवति द्वाभ्यां जुहोति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यै हिरण्यम् अवधाय जुहोति हिरण्यज्योतिषम् एवैनं स्वर्गं लोकं गमयति बद्धेन जुहोति दक्षिणानां वा एषो ऽन्वारम्भो द्यां गछ स्वर् गछेत्य् उद्धरति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै रूपं वो रूपेणाभ्येमीति रूपं हिरण्यं रूपं पशवस् तुथो वो विश्ववेदा विभजत्व् इत्य् एष वै तुथो विश्ववेदा यद् अग्निर् एष वै तं वेद यो दक्षिणीयो यो ऽदक्षिणीय एतत् ते अग्ने राध एति सोमच्युतम् इत्य् अग्नीधे वा एतद् दीयते तत् सोमश् च्यावयति तन् मित्रस्य पथा नयेत्य् एष वै मित्रस्य पन्था यद् यज्ञ आग्नेय्याग्नीध्रे जुहोत्य् आग्नेयं ह्य् आग्नीध्रं वारुण्या द्वितीयया यद्य् अनो वा रथो वा दीयते वारुणं हि तद् ऋतस्य पथा प्रेतेत्य् एष वा ऋतस्य पन्था यद् यज्ञश् चन्द्रदक्षिणा इति चन्द्रं हि दीयते ब्राह्मणम् अद्य ऋध्यासं पितृमन्तं पैतृमत्यम् इत्य् एष वै ब्राह्मणः पितृमान् पैतृमत्यो य आर्षेयः शुश्रुवान् सुधातुदक्षिणम् इति सुधात्व् एवास्य यज्ञं दधाति वि स्वः पश्य व्य् अन्तरिक्षम् इत्य् अद एव प्राप्य वदति यतस्व सदस्यैर् इत्य् अरातीयन्ति वा एत एतस्मै ददत ईश्वरा ब्राह्मणाः सोमपाश् चक्षुषापहन्तोस् तान् एव शमयत्य् अस्मद्राता मधुमतीर् देवत्रा गछत प्रदातारम् आविशतेति तथा हैनम् अमुत्रागछन्ति बहुर्मर्या यज्ञकुणपीति ह स्माह यज्ञवचा राजस्तम्बायनः प्र वा इतो मनुष्या दक्षिणाश् च्यावयन्ति नामुत्र गछन्तीति यद् आहानवहायास्मान् देवयानेन पथा सुकृतां लोके सीदत तन् नः संस्कृतम् इति तथा हैनम् इह चामुत्र चागछन्ति
bhūd : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. amuṣmin vai loke yajamāno bubhūṣaty amuṣya khalu vā ādityasyāsau loko yat saurībhyāṃ juhoty amuṣmin vā etal loke yajamāno bhavati dvābhyāṃ juhoti dvipād yajamānaḥ pratiṣṭhityai hiraṇyam avadhāya juhoti hiraṇyajyotiṣam evainaṃ svargaṃ lokaṃ gamayati baddhena juhoti dakṣiṇānāṃ vā eṣo 'nvārambho dyāṃ gacha svar gachety uddharati svargasya lokasya samaṣṭyai rūpaṃ vo rūpeṇābhyemīti rūpaṃ hiraṇyaṃ rūpaṃ paśavas tutho vo viśvavedā vibhajatv ity eṣa vai tutho viśvavedā yad agnir eṣa vai taṃ veda yo dakṣiṇīyo yo 'dakṣiṇīya etat te agne rādha eti somacyutam ity agnīdhe vā etad dīyate tat somaś cyāvayati tan mitrasya pathā nayety eṣa vai mitrasya panthā yad yajña āgneyyāgnīdhre juhoty āgneyaṃ hy āgnīdhraṃ vāruṇyā dvitīyayā yady ano vā ratho vā dīyate vāruṇaṃ hi tad ṛtasya pathā pretety eṣa vā ṛtasya panthā yad yajñaś candradakṣiṇā iti candraṃ hi dīyate brāhmaṇam adya ṛdhyāsaṃ pitṛmantaṃ paitṛmatyam ity eṣa vai brāhmaṇaḥ pitṛmān paitṛmatyo ya ārṣeyaḥ śuśruvān sudhātudakṣiṇam iti sudhātv evāsya yajñaṃ dadhāti vi svaḥ paśya vy antarikṣam ity ada eva prāpya vadati yatasva sadasyair ity arātīyanti vā eta etasmai dadata īśvarā brāhmaṇāḥ somapāś cakṣuṣāpahantos tān eva śamayaty asmadrātā madhumatīr devatrā gachata pradātāram āviśateti tathā hainam amutrāgachanti bahurmaryā yajñakuṇapīti ha smāha yajñavacā rājastambāyanaḥ pra vā ito manuṣyā dakṣiṇāś cyāvayanti nāmutra gachantīti yad āhānavahāyāsmān devayānena pathā sukṛtāṃ loke sīdata tan naḥ saṃskṛtam iti tathā hainam iha cāmutra cāgachanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुर्मर्या : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्ति यज्ञं वा एतद् घ्नन्ति यद् दक्षिणा दीयन्ते यज्ञं वा एतद् दक्षयन्ति तद् दक्षिणानां दक्षिणात्वं यत् तद् दक्षयन्ति स्वर्गो वै लोको माध्यंदिनं सवनं यन् माध्यंदिने सवने दक्षिणा दीयन्ते स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्यै बहु देयं सेतुं वा एतत् कुरुते स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै हिरण्यं हस्ते भवत्य् अथ नयति सत्यं वै हिरण्यं सत्येनैवैना नयत्य् अग्रेण गार्हपत्यं जघनेन सदस् ता उदीचीर् उत्सृजन्त्य् अन्तरा चात्वालं चाग्नीध्रं चैतेन वा अङ्गिरसः स्वर्गं लोकम् आयंस् तम् एवैनाः पन्थाम् अपिनयति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोतीमां तेनाक्रमत आग्नेय्याग्नीध्रे ऽन्तरिक्षं तेनाथ यद् दक्षिणा दीयन्ते स्वर्गं तेन लोकम् अग्नीधे ऽग्रे ददाति यज्ञमुखं वा अग्नीद् यज्ञमुखम् एव नापाराड् अथो अग्निर् वै सर्वा देवता देवता एवास्य तयाभीष्टाः प्रीता भवन्ति ब्रह्मणे ददाति प्राजापत्यो वै ब्रह्मा प्रजापतिम् एव तया प्रीणात्य् ऋत्विग्भ्यो ददाति होत्रा एव तया प्रीणाति यां सदस्येभ्यो ददाति सोमपीथं तया निष्क्रीणीते याम् आर्षेयाय शुश्रुवुषे ददाति छन्दांसि तया प्रीणाति न हि तस्माद् अर्हन्ति सोमपीथं निष्क्रीयं याम् आर्षेयाय शुश्रुवुषे ददाति देवलोके तया ऋध्नोति याम् अनार्षेयाय शुश्रुवुषे मनुष्यलोके तया याम् अप्रसृप्ताय ददाति वनस्पतयस् तया प्रथन्ते यां याचमानाय ददाति भ्रातृव्यं तया जिन्वति यां भीषा क्षत्रं तया ब्रह्मात्ति यां प्रतिनुदते सा व्याघ्री दक्षिणा यत् तां पुनः प्रतिगृह्णीयाद् व्याघ्र्य् एनं भूता प्रव्लिनीयाद् अन्यया सह प्रतिगृह्या तथा हैनं न प्रव्लिनाति यद् अजं ददात्य् आग्नेयो वा अजो ऽग्नेर् एव तेन प्रियं धामोपैति यद् अविं ददात्य् आव्यन् तेनापजयति यद् गां ददाति वैश्वदेवी गौर् विश्वेषां देवानां तया प्रियं धामोपैति यद् वासो ददाति सर्वदेवत्यं वै वासो देवता एवास्य तेनाभीष्टाः प्रीता भवन्ति यत् कृतान्नं ददाति मांसं तेन निष्क्रीणीते यद् अनो वा रथं वा शरीरं तेन यद् धिरण्यं ददात्य् आयुस् तेन वर्षीयः कुरुते यद् अश्वं ददाति प्राजापत्यो वा अश्वः प्रजापतेर् एव तेन प्रियं धामोपैत्य् अथो अमुष्यादित्यस्य लोकं जयत्य् अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयं रौद्रो वै प्रतिहर्ता यन् मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यान् मध्यतो रुद्रम् अन्ववनयेत् तस्माद् अन्ततः प्रैहर्त्रे देयं स्वर्भानुर् वा आसुरः सूर्यं तमसाविध्यत् तम् अत्रिर् अन्वपश्यद् यद् आत्रेयाय हिरण्यं ददाति तम एवापहते ऽथो ज्योतिर् उपरिष्टाद् दधाति स्वर्गस्य लोकस्यानुक्शात्यै
bahurmaryā : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti yajñaṃ vā etad ghnanti yad dakṣiṇā dīyante yajñaṃ vā etad dakṣayanti tad dakṣiṇānāṃ dakṣiṇātvaṃ yat tad dakṣayanti svargo vai loko mādhyaṃdinaṃ savanaṃ yan mādhyaṃdine savane dakṣiṇā dīyante svargasya lokasyākrāntyai bahu deyaṃ setuṃ vā etat kurute svargasya lokasya samaṣṭyai hiraṇyaṃ haste bhavaty atha nayati satyaṃ vai hiraṇyaṃ satyenaivainā nayaty agreṇa gārhapatyaṃ jaghanena sadas tā udīcīr utsṛjanty antarā cātvālaṃ cāgnīdhraṃ caitena vā aṅgirasaḥ svargaṃ lokam āyaṃs tam evaināḥ panthām apinayati dvābhyāṃ gārhapatye juhotīmāṃ tenākramata āgneyyāgnīdhre 'ntarikṣaṃ tenātha yad dakṣiṇā dīyante svargaṃ tena lokam agnīdhe 'gre dadāti yajñamukhaṃ vā agnīd yajñamukham eva nāpārāḍ atho agnir vai sarvā devatā devatā evāsya tayābhīṣṭāḥ prītā bhavanti brahmaṇe dadāti prājāpatyo vai brahmā prajāpatim eva tayā prīṇāty ṛtvigbhyo dadāti hotrā eva tayā prīṇāti yāṃ sadasyebhyo dadāti somapīthaṃ tayā niṣkrīṇīte yām ārṣeyāya śuśruvuṣe dadāti chandāṃsi tayā prīṇāti na hi tasmād arhanti somapīthaṃ niṣkrīyaṃ yām ārṣeyāya śuśruvuṣe dadāti devaloke tayā ṛdhnoti yām anārṣeyāya śuśruvuṣe manuṣyaloke tayā yām aprasṛptāya dadāti vanaspatayas tayā prathante yāṃ yācamānāya dadāti bhrātṛvyaṃ tayā jinvati yāṃ bhīṣā kṣatraṃ tayā brahmātti yāṃ pratinudate sā vyāghrī dakṣiṇā yat tāṃ punaḥ pratigṛhṇīyād vyāghry enaṃ bhūtā pravlinīyād anyayā saha pratigṛhyā tathā hainaṃ na pravlināti yad ajaṃ dadāty āgneyo vā ajo 'gner eva tena priyaṃ dhāmopaiti yad aviṃ dadāty āvyan tenāpajayati yad gāṃ dadāti vaiśvadevī gaur viśveṣāṃ devānāṃ tayā priyaṃ dhāmopaiti yad vāso dadāti sarvadevatyaṃ vai vāso devatā evāsya tenābhīṣṭāḥ prītā bhavanti yat kṛtānnaṃ dadāti māṃsaṃ tena niṣkrīṇīte yad ano vā rathaṃ vā śarīraṃ tena yad dhiraṇyaṃ dadāty āyus tena varṣīyaḥ kurute yad aśvaṃ dadāti prājāpatyo vā aśvaḥ prajāpater eva tena priyaṃ dhāmopaity atho amuṣyādityasya lokaṃ jayaty antataḥ pratihartre deyaṃ raudro vai pratihartā yan madhyataḥ pratihartre dadyān madhyato rudram anvavanayet tasmād antataḥ praihartre deyaṃ svarbhānur vā āsuraḥ sūryaṃ tamasāvidhyat tam atrir anvapaśyad yad ātreyāya hiraṇyaṃ dadāti tama evāpahate 'tho jyotir upariṣṭād dadhāti svargasya lokasyānukśātyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आव्यन् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्। विश्वरूपो वा एतत् त्वाष्ट्रो यज्ञस्य व्यृद्धम् अमन्यत यद् ऋक्सामे व्युह्येते स एतान्य् अपश्यद् यज्ञस्य निष्कृत्यै यद् एवात्र यज्ञस्य व्यृद्धं तस्यैतानि निष्कृत्यै हूयन्ते षड् ऋग्म्याणि भवन्ति षड् वा ऋतव ऋतुष्व् एव प्रतितिष्ठति त्रीणि यजूंषि त्रीणि वै सवनानि सवनान्य् एवाप्नोति नवैतानि समिष्टयजूंषि जुहोति नवभिर् बहिष्पवमाने स्तुवते तन् नव नव प्राणाः प्राणान् एवात्मन् धत्त ऊर्ध्वस् तिष्ठन् जुहोत्य् ऊर्ध्वो हि तिष्ठन् वीर्यवत्तरो यं द्विष्यात् तस्य तूष्णीं तिष्ठन् जुहुयात् प्राणान् अस्यान्तरेति संततं जुहोति प्राणानां संतत्यय् अविछिन्दन् जुहोति प्राणानाम् अविछेदाय यद् विछिन्द्यात् प्राणान् विछिन्द्याद् यं द्विष्यात् तस्य विछिन्द्यात् प्राणान् अस्य विछिनत्ति समानेन विग्राहं जुहोति समाना हीमे प्राणा यज्ञस्य वा एता आणी एतौ वै विश्वामित्रो यज्ञस्याणी अपश्यत् तद् यज्ञस्यैवैता आणी क्रियेते यतो यज्ञ आदीयते तत् पुनर् निधेया इति ह स्माह भरद्वाजो यतो वा एतद् यज्ञ आदीयते तत् पुनर् निधीयते
āvyan : FN Correcturen und Conjecturen zu dem ganzen Werk. viśvarūpo vā etat tvāṣṭro yajñasya vyṛddham amanyata yad ṛksāme vyuhyete sa etāny apaśyad yajñasya niṣkṛtyai yad evātra yajñasya vyṛddhaṃ tasyaitāni niṣkṛtyai hūyante ṣaḍ ṛgmyāṇi bhavanti ṣaḍ vā ṛtava ṛtuṣv eva pratitiṣṭhati trīṇi yajūṃṣi trīṇi vai savanāni savanāny evāpnoti navaitāni samiṣṭayajūṃṣi juhoti navabhir bahiṣpavamāne stuvate tan nava nava prāṇāḥ prāṇān evātman dhatta ūrdhvas tiṣṭhan juhoty ūrdhvo hi tiṣṭhan vīryavattaro yaṃ dviṣyāt tasya tūṣṇīṃ tiṣṭhan juhuyāt prāṇān asyāntareti saṃtataṃ juhoti prāṇānāṃ saṃtatyay avichindan juhoti prāṇānām avichedāya yad vichindyāt prāṇān vichindyād yaṃ dviṣyāt tasya vichindyāt prāṇān asya vichinatti samānena vigrāhaṃ juhoti samānā hīme prāṇā yajñasya vā etā āṇī etau vai viśvāmitro yajñasyāṇī apaśyat tad yajñasyaivaitā āṇī kriyete yato yajña ādīyate tat punar nidheyā iti ha smāha bharadvājo yato vā etad yajña ādīyate tat punar nidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चसवनो वै यज्ञस् त्रीणि सवनान्य् अवभृथो ऽनूबन्ध्या सवनानां पञ्चमी पाङ्क्तो यज्ञो यावान् एव यज्ञस् तम् आलब्ध यद् वै यज्ञस्यातिरिच्यते तद् वरुणो गृह्णात्य् अतिरिक्तं वा एतद् यज्ञस्य यद् ऋजीषो ऽधिषवणम् अधिषवणे तस्मात् तेनावभृथम् अभ्यवयन्त्य् अपो ऽभ्यवयन्त्य् आपो हि वरुणः स्थावरा अभ्यवयन्ति ता हि साक्षाद् वरुणो यद् वहन्तीर् अभ्यवेयुः पशून् निर्वहेयुर् अथ यत् स्थावरा अभ्यवयन्ति पशूनाम् अनिर्वाहायापो वै वरुणो वातो वरुणो यद् उदञ्चो ऽवभृथम् अभ्यवेयुर् अभीपतः प्रजा वरुणो गृह्णीयाद् अथ यद् दक्षिणावभृथम् अभ्यवयन्ति यजमानस्य निर्वरुणत्वायोरुं हि राजा वरुणश् चकारेति चात्वालात् प्रयन्तो वदन्त्य् एष वा अपरिपरः पन्था अरक्षस्यो येनासा आदित्य एत्य् अमुष्य वा एतद् आदित्यस्य पथ इति शतं ते राजन् भिषजः सहस्रम् इत्य् अपः परादृश्य वदन्त्य् अपो वा एतद् भूषन्ति पूताभिर् आभिः पूताश् चरन्त्य् एककपाला भवन्ति न वै पुरुषः कपालैर् आप्य एकधैवैनम् आप्नोत्य् अथो एका वा इयम् अस्याम् एव प्रतितिष्ठति तृणं प्रास्य जुहोत्य् अग्निमत्य् एव जुहोत्य् आयतनवत्य् अन्धो ऽध्वर्युः स्याद् यद् अनायतने जुहुयाद् अपबर्हिषः प्रयाजान् यजति प्रजा वै बर्हिः प्रजा एव मृत्योर् उत्सृजत्य् आज्यभागौ यजति यज्ञतायै वरुणं यजति निर्वरुणतायय् अग्नीवरुणौ यजत्य् उभयत एवैनं वरुणान् मुञ्चति नानुयाजान् यजति न संस्थापयन्त्य् अतिरिक्तम् इव हि तन् मन्यन्ते समुद्रे ते हृदयम् अप्स्व् अन्तर् इति सह स्रुचोपमारयति यद् एवात्र क्रूरं क्रियते तञ् शमयत्य् अवभृथ निचुङ्कुणेत्य् अवभृथ एवास्यैष ततो य ऋजीष उत्प्लवते तं भक्षयन्ति सोमपीथम् इव हि तन् मन्यन्ते वरुणो वा ऋजीषो यद् भक्षयेद् वरुणम् आत्मन्य् अञ्जीत तद् आहुर् भक्षयितव्यम् एव पशवो वा ऋजीषः पशून् एवात्मन्य् अङ्क्ता इति विचृत्तो वरुणस्य पाशा इति वरुणपाशम् एव विष्यति प्रत्यस्तो वरुणस्य पाशा इति वरुणपाशम् एव प्रत्यस्यति नमो वरुणस्य पाशायेति वरुणपाशायैव नमो ऽकर् अङ्गिरसो वा उत्तिष्ठतो रक्षांस्य् अनूदतिष्ठंस् तान् वा एतेन बृहस्पतिर् अन्ववैत् तेनैभ्यो रक्षांस्य् अपाहन् यद् एतेनान्ववैति रक्षसाम् अपहत्यै यद् ऊर्ध्वस्तोभं तेन बार्हस्पत्यम् अथ यत् त्रिस्तोभं त्रयो वा इमे लोका एभ्यो वा एतल् लोकेभ्यो यज्ञाद् रक्षांस्य् अपहन्ति यद् अतिछन्दसा सर्वाणि वै छन्दांस्य् अतिछन्दाः सर्वैर् वा एतच् छन्दोभिर् यज्ञाद् रक्षांस्य् अपहन्ति यद् आग्नेय्याग्निर् वै सर्वा देवताः सर्वाभिर् वा एतद् देवताभिर् यज्ञाद् रक्षांस्य् अपहन्त्य् अपो ऽभ्यवयन्त्य् आपो वै रक्षोघ्नीर् अपो रक्षांसि न तरन्ति रक्षसाम् अपहत्यय् अनपेक्षमाणा आयन्ति वरुणस्यानन्ववायाय परोगोष्ठं मार्जयन्ते परोगोष्ठम् एव वरुणं निरवदयन्त एधो ऽस्य् एधिषीमहीति निर्वरुणा एव भूत्वैधितुम् उपयन्ति समिद् असि समेधिषीमहीति समिद्ध्या एव
pañcasavano vai yajñas trīṇi savanāny avabhṛtho 'nūbandhyā savanānāṃ pañcamī pāṅkto yajño yāvān eva yajñas tam ālabdha yad vai yajñasyātiricyate tad varuṇo gṛhṇāty atiriktaṃ vā etad yajñasya yad ṛjīṣo 'dhiṣavaṇam adhiṣavaṇe tasmāt tenāvabhṛtham abhyavayanty apo 'bhyavayanty āpo hi varuṇaḥ sthāvarā abhyavayanti tā hi sākṣād varuṇo yad vahantīr abhyaveyuḥ paśūn nirvaheyur atha yat sthāvarā abhyavayanti paśūnām anirvāhāyāpo vai varuṇo vāto varuṇo yad udañco 'vabhṛtham abhyaveyur abhīpataḥ prajā varuṇo gṛhṇīyād atha yad dakṣiṇāvabhṛtham abhyavayanti yajamānasya nirvaruṇatvāyoruṃ hi rājā varuṇaś cakāreti cātvālāt prayanto vadanty eṣa vā apariparaḥ panthā arakṣasyo yenāsā āditya ety amuṣya vā etad ādityasya patha iti śataṃ te rājan bhiṣajaḥ sahasram ity apaḥ parādṛśya vadanty apo vā etad bhūṣanti pūtābhir ābhiḥ pūtāś caranty ekakapālā bhavanti na vai puruṣaḥ kapālair āpya ekadhaivainam āpnoty atho ekā vā iyam asyām eva pratitiṣṭhati tṛṇaṃ prāsya juhoty agnimaty eva juhoty āyatanavaty andho 'dhvaryuḥ syād yad anāyatane juhuyād apabarhiṣaḥ prayājān yajati prajā vai barhiḥ prajā eva mṛtyor utsṛjaty ājyabhāgau yajati yajñatāyai varuṇaṃ yajati nirvaruṇatāyay agnīvaruṇau yajaty ubhayata evainaṃ varuṇān muñcati nānuyājān yajati na saṃsthāpayanty atiriktam iva hi tan manyante samudre te hṛdayam apsv antar iti saha srucopamārayati yad evātra krūraṃ kriyate tañ śamayaty avabhṛtha nicuṅkuṇety avabhṛtha evāsyaiṣa tato ya ṛjīṣa utplavate taṃ bhakṣayanti somapītham iva hi tan manyante varuṇo vā ṛjīṣo yad bhakṣayed varuṇam ātmany añjīta tad āhur bhakṣayitavyam eva paśavo vā ṛjīṣaḥ paśūn evātmany aṅktā iti vicṛtto varuṇasya pāśā iti varuṇapāśam eva viṣyati pratyasto varuṇasya pāśā iti varuṇapāśam eva pratyasyati namo varuṇasya pāśāyeti varuṇapāśāyaiva namo 'kar aṅgiraso vā uttiṣṭhato rakṣāṃsy anūdatiṣṭhaṃs tān vā etena bṛhaspatir anvavait tenaibhyo rakṣāṃsy apāhan yad etenānvavaiti rakṣasām apahatyai yad ūrdhvastobhaṃ tena bārhaspatyam atha yat tristobhaṃ trayo vā ime lokā ebhyo vā etal lokebhyo yajñād rakṣāṃsy apahanti yad atichandasā sarvāṇi vai chandāṃsy atichandāḥ sarvair vā etac chandobhir yajñād rakṣāṃsy apahanti yad āgneyyāgnir vai sarvā devatāḥ sarvābhir vā etad devatābhir yajñād rakṣāṃsy apahanty apo 'bhyavayanty āpo vai rakṣoghnīr apo rakṣāṃsi na taranti rakṣasām apahatyay anapekṣamāṇā āyanti varuṇasyānanvavāyāya parogoṣṭhaṃ mārjayante parogoṣṭham eva varuṇaṃ niravadayanta edho 'sy edhiṣīmahīti nirvaruṇā eva bhūtvaidhitum upayanti samid asi samedhiṣīmahīti samiddhyā eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः कामयेत सर्वो मे यज्ञः स्यात् सरसा इति स एतास् तिस्रो वशा आलभेत यज्ञस्य सर्वत्वायाथो सरसत्वाय वैश्वदेवीं मध्यत आलभेत रेतो वा एतन् मध्यतो दधाति मध्यतो हि रेतो ऽनिरुक्तया प्रचरन्त्य् अनिरुकम् इव हि रेतो यातयामं वा एतस्य देवताश् च ब्रह्म च यद् वैश्वदेवी च बार्हस्पत्या च वशे भवतो देवतानां च ब्रह्मणश् चायातयामत्वाय दुग्धानि वा एतस्य छन्दांसि यातयामानि भवन्ति छन्दस्य् एव रसं दधाति बार्हस्पत्याम् अन्तत आलभेत ब्रह्म वै बृहस्पतिर् ब्रह्मणि वा एतद् अन्ततो यज्ञस्य यजमानः प्रतितिष्ठति यद् वै यज्ञः संतिष्ठते मित्रो ऽस्य स्विष्टं युवते वरुणो दुरिष्टं यन् मैत्रावरुण्य् अनूबन्ध्या भवति मित्रेण वा एतन् मित्राद् यज्ञस्य स्विष्टं मुञ्चति वरुणेन वरुणाद् दुरिष्टम् उभयत एनं मुक्त्वा यजमानाय प्रयछति यथा वै लाङ्गलेनोर्वरां प्रभिन्दन्त्य् एवम् उक्थामदानि यज्ञं प्रभिन्दन्ति यथा मत्यम् अन्ववास्यत्य् एवम् एषा यज्ञस्य यद् दुष्टुतं यद् दुःशस्तं यद् विलोमं तद् एतया कल्पयति विदेवो वा ईजानः सदेवो ऽनीजान आ ह्य् अनीजाने देवताः शंसन्ते यथा वा अनद्वान् विमुक्तो ऽपक्रामत्य् एवम् ईजानाद् देवता अपक्रामन्ति यद् आग्नेय उदवसानीयो भवत्य् अग्निर् वै सर्वा देवता देवता एव पुनर् आलभते ऽष्टाकपालो भवति गायत्रो ह्य् अग्निर् गायत्रछन्दाः पञ्चकपालः कार्यः पाङ्क्तो यज्ञो यावान् एव यज्ञस् तम् आलब्ध यत्र वा अदो ऽग्नौ पुरुषं प्रमीतम् आदधति तद् एनम् अभि सत्यं सर्वा एनम् अन्या देवता जहत्य् अग्निर् एनं देवतानां न जहाति
yaḥ kāmayeta sarvo me yajñaḥ syāt sarasā iti sa etās tisro vaśā ālabheta yajñasya sarvatvāyātho sarasatvāya vaiśvadevīṃ madhyata ālabheta reto vā etan madhyato dadhāti madhyato hi reto 'niruktayā pracaranty anirukam iva hi reto yātayāmaṃ vā etasya devatāś ca brahma ca yad vaiśvadevī ca bārhaspatyā ca vaśe bhavato devatānāṃ ca brahmaṇaś cāyātayāmatvāya dugdhāni vā etasya chandāṃsi yātayāmāni bhavanti chandasy eva rasaṃ dadhāti bārhaspatyām antata ālabheta brahma vai bṛhaspatir brahmaṇi vā etad antato yajñasya yajamānaḥ pratitiṣṭhati yad vai yajñaḥ saṃtiṣṭhate mitro 'sya sviṣṭaṃ yuvate varuṇo duriṣṭaṃ yan maitrāvaruṇy anūbandhyā bhavati mitreṇa vā etan mitrād yajñasya sviṣṭaṃ muñcati varuṇena varuṇād duriṣṭam ubhayata enaṃ muktvā yajamānāya prayachati yathā vai lāṅgalenorvarāṃ prabhindanty evam ukthāmadāni yajñaṃ prabhindanti yathā matyam anvavāsyaty evam eṣā yajñasya yad duṣṭutaṃ yad duḥśastaṃ yad vilomaṃ tad etayā kalpayati videvo vā ījānaḥ sadevo 'nījāna ā hy anījāne devatāḥ śaṃsante yathā vā anadvān vimukto 'pakrāmaty evam ījānād devatā apakrāmanti yad āgneya udavasānīyo bhavaty agnir vai sarvā devatā devatā eva punar ālabhate 'ṣṭākapālo bhavati gāyatro hy agnir gāyatrachandāḥ pañcakapālaḥ kāryaḥ pāṅkto yajño yāvān eva yajñas tam ālabdha yatra vā ado 'gnau puruṣaṃ pramītam ādadhati tad enam abhi satyaṃ sarvā enam anyā devatā jahaty agnir enaṃ devatānāṃ na jahāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्र वा ऋचा ह प्रयछति यजुषा गमयति ग्रहेण स्तोत्राय वा ऋक् शस्त्राय यजुः संबद्धे वै स्तोत्रं च शस्त्रं च संबद्धे ऋक् च यजुश् चोच्चैर् ऋचा क्रियत उच्चैः साम्नोपांशु यजुषा ते देवा अमन्यन्तेदं यज्ञस्य शिथिरम् इति तत् पुरोरुचम् उपादधुर् अशिथिरत्वाय देवता वै सर्वा आशंसन्ते ग्रहे गृह्यमाणे मह्यं गृह्णाति मह्यं गृह्णातीति यत् पुरोरुग् देवतानां व्यावृत्त्यै ॥ जीवा नाम स्थ ता इमं जीवयत जीविका नाम स्थ ता इमं जीवयत संजीवा नाम स्थ ता इमं संजीवयत ॥ इति यवान् एकविंशतिं दर्भपिञ्जूलानि चावधाय परिब्रूयाद् अथाभिमन्त्रयेत ॥ प्राणापानौ त उपांश्वन्तर्यामौ पातां व्यानं त उपांशुसवनः पातु वाचं त ऐन्द्रवायवः पातु दक्षक्रतु ते मैत्रावरुणः पातु श्रोत्रं त आश्विनः पातु चक्षुषी ते शुक्रामन्थिनौ पाताम् आत्मानं त आग्रायणः पात्व् अङ्गानि त उक्थ्यः पात्व् आयुस् ते ध्रुवः पातु स्तनौ त ऋतुपात्रे पातां मूर्धानं ते द्रोणकलशः पातु कुक्षी ते कलशौ पातां पुष्टपते चक्षुषे चक्षुः स्मने स्मानं वाचे वाचं प्राणाय प्राणं पुनर् देह्य् अस्मै स्वाहा ॥ इति जुहुयाद् एतद् ध स्म वा आह वासिष्ठः सात्यहव्यः पात्रेषु वा अहं तद् ब्राह्मणं वेद यथा पुरुषः सकृदाहृतिम् आहृयते सकृत् त्व् एव कुर्यान् न ततः पुरो यत् पुनः कुर्यात् प्रमीयेत यद्य् अभिचरेद् एतद् एव यजुर् उदित्वाथाभिमन्त्रयेत ॥ पुनर् इतरथा
pra vā ṛcā ha prayachati yajuṣā gamayati graheṇa stotrāya vā ṛk śastrāya yajuḥ saṃbaddhe vai stotraṃ ca śastraṃ ca saṃbaddhe ṛk ca yajuś coccair ṛcā kriyata uccaiḥ sāmnopāṃśu yajuṣā te devā amanyantedaṃ yajñasya śithiram iti tat purorucam upādadhur aśithiratvāya devatā vai sarvā āśaṃsante grahe gṛhyamāṇe mahyaṃ gṛhṇāti mahyaṃ gṛhṇātīti yat purorug devatānāṃ vyāvṛttyai // jīvā nāma stha tā imaṃ jīvayata jīvikā nāma stha tā imaṃ jīvayata saṃjīvā nāma stha tā imaṃ saṃjīvayata // iti yavān ekaviṃśatiṃ darbhapiñjūlāni cāvadhāya paribrūyād athābhimantrayeta // prāṇāpānau ta upāṃśvantaryāmau pātāṃ vyānaṃ ta upāṃśusavanaḥ pātu vācaṃ ta aindravāyavaḥ pātu dakṣakratu te maitrāvaruṇaḥ pātu śrotraṃ ta āśvinaḥ pātu cakṣuṣī te śukrāmanthinau pātām ātmānaṃ ta āgrāyaṇaḥ pātv aṅgāni ta ukthyaḥ pātv āyus te dhruvaḥ pātu stanau ta ṛtupātre pātāṃ mūrdhānaṃ te droṇakalaśaḥ pātu kukṣī te kalaśau pātāṃ puṣṭapate cakṣuṣe cakṣuḥ smane smānaṃ vāce vācaṃ prāṇāya prāṇaṃ punar dehy asmai svāhā // iti juhuyād etad dha sma vā āha vāsiṣṭhaḥ sātyahavyaḥ pātreṣu vā ahaṃ tad brāhmaṇaṃ veda yathā puruṣaḥ sakṛdāhṛtim āhṛyate sakṛt tv eva kuryān na tataḥ puro yat punaḥ kuryāt pramīyeta yady abhicared etad eva yajur uditvāthābhimantrayeta // punar itarathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् अन्यानि पात्राणि प्रयुज्यन्ते नान्यानि यानि पुनः प्रयुज्यन्ते तान्य् अस्मै लोकाय यानि न पुनः प्रयुज्यन्ते तान्य् अमुष्मै क्षयायाथैतद् उक्थ्यपात्रं पुनः प्रयुज्यत आरण्यान् वा एतत् पशून् प्रत्य् आरण्यान् एवैतेन पशून् दाधार यद् एतत् पुनः प्रयुज्यते तस्माद् एतान् पश्यतः परीत्य घ्नन्त्य् अथैतद् ऋतुपात्रं पुनः प्रयुज्यते ऽश्वं वा एतत् प्रत्य् अश्वम् एवैतेन दाधार यद् एतत् पुनः प्रयुज्यते तस्माद् एतस्याश्वस्येवाधस्ताञ् शफो ऽथैतद् आदित्यपात्रं पुनः प्रयुज्यते गां वा एतत् प्रति गाम् एवैतेन दाधार यद् भूयिष्ठाभिर् ऋग्भिर् भूयिष्ठः सोमो गृह्यते तस्माद् गौर् हन्यमानाद्यमाना पशूनां भूयिष्ठाथैतञ् शुक्रपात्रं पुनः प्रयुज्यते पुरुषं वा एतत् प्रति पुरुषम् एवैतेन दाधारासौ वा आदित्यः शुक्रो रश्मय ऋतवो ऽन्तरम् ऋतुपात्रं शुक्रपात्रं पुनः प्रयुज्यते ऽन्तरे ह्य् अमुष्माद् आदित्याद् रश्मयो ऽथैतद् उपांशुपात्रं पुनः प्रयुज्यते ऽविं वा एतत् प्रत्य् अविम् एवैतेन दाधाराथैतद् अन्तर्यामपात्रं पुनः प्रयुज्यते ऽजां वा एतत् प्रत्य् अजाम् एवैतेन दाधार प्रजापतिर् वा आग्रायणो यद् एष पुनः प्रयुज्यते तस्मात् प्रजापतिः प्रजा वेद प्रजापतेर् वा एतत् पात्रं यद् द्रोणकलशो यद् एष पुनः प्रयुज्यते तस्माद् अयं क्षयो ऽस्ति सप्त वै पात्राणि पुनः प्रयोगम् अर्हन्ति तानि हि बन्धुमन्ति सप्त छन्दांसि छन्दांसि वाग् यावत्य् एव वाक् ताम् आप्नोति सप्त छन्दांसि सप्त होत्राः सप्त ग्राम्याः पशवस् तान् एवावरुन्द्धे त्रीणि वै पात्राणि प्रत्यक्षबन्धूनि परोक्षबन्ध्व् एवान्यत् सर्वं गायत्र्य् ऐन्द्रवायवस् त्रिष्टुप् शुक्रो जगत्य् आग्रायणो ऽछिन्नं स्रावयितव्यः कामो हास्य समर्धुको भवत्य् अथो अजीमूतवर्षी पर्जन्यो भवति न चमसम् अभ्युपाकुर्याद् यच् चमसम् अभ्युपाकुर्याद् गर्भमृतः प्रजाः स्युर् येनैवाग्रे सर्पन्ति तेन पुनः सर्पेयुर् यद् अन्येन सर्पेयुर् गर्भा वेष्टुकाः स्युर् यूपेन वा आहुतयः स्वर्गं लोकं यन्त्य् अध्वर्युणा दक्षिणा ऊर्ध्वो यूपो मीयत ऊर्ध्वस् तिष्ठन् प्रतिगृणाति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै
punar anyāni pātrāṇi prayujyante nānyāni yāni punaḥ prayujyante tāny asmai lokāya yāni na punaḥ prayujyante tāny amuṣmai kṣayāyāthaitad ukthyapātraṃ punaḥ prayujyata āraṇyān vā etat paśūn praty āraṇyān evaitena paśūn dādhāra yad etat punaḥ prayujyate tasmād etān paśyataḥ parītya ghnanty athaitad ṛtupātraṃ punaḥ prayujyate 'śvaṃ vā etat praty aśvam evaitena dādhāra yad etat punaḥ prayujyate tasmād etasyāśvasyevādhastāñ śapho 'thaitad ādityapātraṃ punaḥ prayujyate gāṃ vā etat prati gām evaitena dādhāra yad bhūyiṣṭhābhir ṛgbhir bhūyiṣṭhaḥ somo gṛhyate tasmād gaur hanyamānādyamānā paśūnāṃ bhūyiṣṭhāthaitañ śukrapātraṃ punaḥ prayujyate puruṣaṃ vā etat prati puruṣam evaitena dādhārāsau vā ādityaḥ śukro raśmaya ṛtavo 'ntaram ṛtupātraṃ śukrapātraṃ punaḥ prayujyate 'ntare hy amuṣmād ādityād raśmayo 'thaitad upāṃśupātraṃ punaḥ prayujyate 'viṃ vā etat praty avim evaitena dādhārāthaitad antaryāmapātraṃ punaḥ prayujyate 'jāṃ vā etat praty ajām evaitena dādhāra prajāpatir vā āgrāyaṇo yad eṣa punaḥ prayujyate tasmāt prajāpatiḥ prajā veda prajāpater vā etat pātraṃ yad droṇakalaśo yad eṣa punaḥ prayujyate tasmād ayaṃ kṣayo 'sti sapta vai pātrāṇi punaḥ prayogam arhanti tāni hi bandhumanti sapta chandāṃsi chandāṃsi vāg yāvaty eva vāk tām āpnoti sapta chandāṃsi sapta hotrāḥ sapta grāmyāḥ paśavas tān evāvarunddhe trīṇi vai pātrāṇi pratyakṣabandhūni parokṣabandhv evānyat sarvaṃ gāyatry aindravāyavas triṣṭup śukro jagaty āgrāyaṇo 'chinnaṃ srāvayitavyaḥ kāmo hāsya samardhuko bhavaty atho ajīmūtavarṣī parjanyo bhavati na camasam abhyupākuryād yac camasam abhyupākuryād garbhamṛtaḥ prajāḥ syur yenaivāgre sarpanti tena punaḥ sarpeyur yad anyena sarpeyur garbhā veṣṭukāḥ syur yūpena vā āhutayaḥ svargaṃ lokaṃ yanty adhvaryuṇā dakṣiṇā ūrdhvo yūpo mīyata ūrdhvas tiṣṭhan pratigṛṇāti svargasya lokasya samaṣṭyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ज्येष्ठबन्धुः स्यात् स ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीताग्रं ह्य् ऐन्द्रवायवो य आमयावी स मैत्रावरुणाग्रान् प्राणापाणौ हि मित्रावरुणौ यः पश्चात् सोमपीथः स आश्विनाग्रान् पश्चेव ह्य् एतौ सोमपीथम् आश्नुवातां यो ब्रह्मवर्चसकामः स शुक्राग्रांस् तेजो वै शुक्रो ब्रह्मवर्चसं यो ऽभिचरेत् स मन्थ्यग्रान् आर्तं वा एतत् पात्रं यन् मन्थिपात्रं य आनुजावरः स आग्रायणाग्रान् अग्रं ह्य् आग्रायण एति वा एष यज्ञमुखाद् य ऐन्द्रवायवाग्रेभ्यो ग्रहेभ्यो ऽन्याग्रान् ग्रहान् गृह्णीते धारयेयुस् तं यं कामाय गृह्णीयाद् अथैन्द्रवायवं सादयेद् यथापूर्वं वा एतत् क्रियते न यज्ञमुखाद् एति यद्य् आग्रायणः स्कन्देद् उप वा दस्येद् इतरेभ्यो ग्रहेभ्यो निर्गृह्णीयाद् यथा पिता पुत्रान् क्षित उपधावत्य् एवं तत् यदीतरे ग्रहाः स्कन्देयुर् उप वा दस्येयुर् आग्रायणान् निर्गृह्णीयाद् यथा पुत्राः पितरं क्षित उपधावन्त्य् एवं तत् द्रोणकलशान् निर्गृह्यन्त एष वा एतेषां योनिः स्वाद् एव योनेर् निर्गृह्यन्ते ऽस्कन्नत्वाय सोमः स्कन्त्स्यति तम् इतो ग्रहीष्यामीति तस्य वा एष परिशये यदा वा एतम् अवनयत्य् अथैष उभयतःशुक्रो ऽथो सर्वतःशुक्रः पशुभिर् वा एष व्यृध्यते यस्य सोमः स्कन्दति व्य् अस्य यज्ञश् छिद्यते पशवो वै पृषदाज्यं यत् पृषदाज्यं जुहोति पशुभिर् एवैनं सम्यञ्चं दधाति मनो ज्योतिर् जुषताम् आज्यस्य विछिन्नं यज्ञं सम् इमं दधात्व् इति यज्ञम् एव संदधाति ॥ क्रियते : फ़्न् बेन्। एद्।: क्रियते एति : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: एति वर्धतां भूतिर् दध्ना घृतेन मुञ्चतु यज्ञं यज्ञपतिम् अंहसः ॥ स्वाहा ॥ इति जुहुयाद् इयं वा एतद् यज्ञस्य गृह्णाति यद् आर्छतीयं भूतिर् अस्या एवैनद् अधि मुञ्चति द्रप्सश् चस्कन्द पृथिवीम् अनु द्याम् इत्य् अभिमृशति होत्रास्व् एवैनत् प्रतिष्ठापयति त्रयस्त्रिंशद् अपो ऽन्वतिषिञ्चत्य् आपो हि यज्ञो यज्ञं वा एतस्य विमथ्नते यस्य पशुं विमथ्नते व्य् अस्य यज्ञश् छिद्यते यद् अवदानं न विन्देत् तद् आज्यस्यावद्येत् सर्वा वा अन्या देवता यातयाम्नीः प्रजापतिर् एवायातयामा प्राजापत्यम् आज्यं प्राजापत्या देवाः प्रजापतिहुतम् एवास्य भवति यदि कामयेत ये पशुं व्यमथिषत त आर्तिम् आर्छेयुर् इति कुविद् अङ्ग यवमन्तो यवं चिद् इति नमौक्तिमत्य ऋचाग्नीध्रे जुहुयान् नमौक्तीर् एवैषां वृङ्क्ते ताजग् आर्तिम् आर्छन्त्य् अथैषाष्टापदी यद् गर्भस्यावद्येद् अवदानान्य् अतिरेचयेद् यन् नावद्येत् प्रोक्षितस्य हविषो नावद्येद् रसेन जुहोत्य् अव प्रोक्षितस्य हविषो द्यति नावदानान्य् अतिरेचयति
yo jyeṣṭhabandhuḥ syāt sa aindravāyavāgrān grahān gṛhṇītāgraṃ hy aindravāyavo ya āmayāvī sa maitrāvaruṇāgrān prāṇāpāṇau hi mitrāvaruṇau yaḥ paścāt somapīthaḥ sa āśvināgrān paśceva hy etau somapītham āśnuvātāṃ yo brahmavarcasakāmaḥ sa śukrāgrāṃs tejo vai śukro brahmavarcasaṃ yo 'bhicaret sa manthyagrān ārtaṃ vā etat pātraṃ yan manthipātraṃ ya ānujāvaraḥ sa āgrāyaṇāgrān agraṃ hy āgrāyaṇa eti vā eṣa yajñamukhād ya aindravāyavāgrebhyo grahebhyo 'nyāgrān grahān gṛhṇīte dhārayeyus taṃ yaṃ kāmāya gṛhṇīyād athaindravāyavaṃ sādayed yathāpūrvaṃ vā etat kriyate na yajñamukhād eti yady āgrāyaṇaḥ skanded upa vā dasyed itarebhyo grahebhyo nirgṛhṇīyād yathā pitā putrān kṣita upadhāvaty evaṃ tat yadītare grahāḥ skandeyur upa vā dasyeyur āgrāyaṇān nirgṛhṇīyād yathā putrāḥ pitaraṃ kṣita upadhāvanty evaṃ tat droṇakalaśān nirgṛhyanta eṣa vā eteṣāṃ yoniḥ svād eva yoner nirgṛhyante 'skannatvāya somaḥ skantsyati tam ito grahīṣyāmīti tasya vā eṣa pariśaye yadā vā etam avanayaty athaiṣa ubhayataḥśukro 'tho sarvataḥśukraḥ paśubhir vā eṣa vyṛdhyate yasya somaḥ skandati vy asya yajñaś chidyate paśavo vai pṛṣadājyaṃ yat pṛṣadājyaṃ juhoti paśubhir evainaṃ samyañcaṃ dadhāti mano jyotir juṣatām ājyasya vichinnaṃ yajñaṃ sam imaṃ dadhātv iti yajñam eva saṃdadhāti // kriyate : FN Ben. Ed.: kriyate eti : FN emended. Ed.: eti vardhatāṃ bhūtir dadhnā ghṛtena muñcatu yajñaṃ yajñapatim aṃhasaḥ // svāhā // iti juhuyād iyaṃ vā etad yajñasya gṛhṇāti yad ārchatīyaṃ bhūtir asyā evainad adhi muñcati drapsaś caskanda pṛthivīm anu dyām ity abhimṛśati hotrāsv evainat pratiṣṭhāpayati trayastriṃśad apo 'nvatiṣiñcaty āpo hi yajño yajñaṃ vā etasya vimathnate yasya paśuṃ vimathnate vy asya yajñaś chidyate yad avadānaṃ na vindet tad ājyasyāvadyet sarvā vā anyā devatā yātayāmnīḥ prajāpatir evāyātayāmā prājāpatyam ājyaṃ prājāpatyā devāḥ prajāpatihutam evāsya bhavati yadi kāmayeta ye paśuṃ vyamathiṣata ta ārtim ārcheyur iti kuvid aṅga yavamanto yavaṃ cid iti namauktimatya ṛcāgnīdhre juhuyān namauktīr evaiṣāṃ vṛṅkte tājag ārtim ārchanty athaiṣāṣṭāpadī yad garbhasyāvadyed avadānāny atirecayed yan nāvadyet prokṣitasya haviṣo nāvadyed rasena juhoty ava prokṣitasya haviṣo dyati nāvadānāny atirecayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वै शालैवं संवत्सरस् तस्य यथा पक्षसी एवं पक्षसी यथा मध्यमो वंश एवं दिवाकीर्त्यं यथा वा इदं शालायाः पक्षसी मध्यमं वंशम् अभिसमागछन्त्य् एवं वा एतत् संवत्सरस्य पक्षसी दिवाकीर्त्यम् अभिसंतनोति यथा मध्यमो वंश एवं दिवाकीर्त्यं यद् एष शिथिरः स्याद् अवशीर्येत यद् एतस्मिन्न् अहन्य् एते ग्रहा गृह्यन्ते ऽह्नो द्रढिम्ने ऽशिथिरत्वाय शुक्राग्रा एतद् अहर् ग्रहा भवन्ति त्रैष्टुभो वै शुक्रस् त्रैष्टुभम् एतद् अहः प्रत्युत्तब्ध्यै सयत्त्वाय सौर्यो ग्रहो गृह्यते सौर्यः पशुर् आलभ्यते ऽसा आदित्य एतद् अहस् तं साक्षाद् ऋध्नोति षड् ग्रहा गृह्यन्ते पशुः सप्तम आलभ्यते सप्त वै शीर्षन् प्राणा असा आदित्यः शिरः शीर्षन् वा एतत् प्राणान् दधातीन्द्रो वै वृत्रम् अहन् स इमं लोकम् अभ्यजयद् अमुं तु लोकं नाभ्यजयत् तं विश्वकर्मा भूत्वाभ्यजयद् यद् वैश्वकर्मणो ग्रहो गृह्यते ऽमुष्य लोकस्याभिजित्यै यन्ति वा एते ऽस्माल् लोकाद् ये वैश्वकर्मणं ग्रहं गृह्णते पराञ्चो हि यन्तीश्वराः प्रमेतोः श्वो भूत आदित्यं गृह्णीरन्न् इयं वा अदितिर् इयं प्रतिष्ठा यद् आदित्यो ऽस्याम् अव प्रतितिष्ठन्ति तयोर् अन्यमन्यम् आ परार्धात् पक्षसो गृह्णीरन् विश्वम् अन्येन कर्म कुर्वाणा यन्तीयं वा अदितिर् अस्याम् अन्येन प्रतितिष्ठन्ति ता उभौ सहार्के गृह्णीरन्न् अन्तं गत्वान्तम् एव गत्वोभयोर् लोकयोः प्रतितिष्ठन्त्य् आदित्येनास्मिंल् लोके वैश्वकर्मणेनामुष्मिन्
yathā vai śālaivaṃ saṃvatsaras tasya yathā pakṣasī evaṃ pakṣasī yathā madhyamo vaṃśa evaṃ divākīrtyaṃ yathā vā idaṃ śālāyāḥ pakṣasī madhyamaṃ vaṃśam abhisamāgachanty evaṃ vā etat saṃvatsarasya pakṣasī divākīrtyam abhisaṃtanoti yathā madhyamo vaṃśa evaṃ divākīrtyaṃ yad eṣa śithiraḥ syād avaśīryeta yad etasminn ahany ete grahā gṛhyante 'hno draḍhimne 'śithiratvāya śukrāgrā etad ahar grahā bhavanti traiṣṭubho vai śukras traiṣṭubham etad ahaḥ pratyuttabdhyai sayattvāya sauryo graho gṛhyate sauryaḥ paśur ālabhyate 'sā āditya etad ahas taṃ sākṣād ṛdhnoti ṣaḍ grahā gṛhyante paśuḥ saptama ālabhyate sapta vai śīrṣan prāṇā asā ādityaḥ śiraḥ śīrṣan vā etat prāṇān dadhātīndro vai vṛtram ahan sa imaṃ lokam abhyajayad amuṃ tu lokaṃ nābhyajayat taṃ viśvakarmā bhūtvābhyajayad yad vaiśvakarmaṇo graho gṛhyate 'muṣya lokasyābhijityai yanti vā ete 'smāl lokād ye vaiśvakarmaṇaṃ grahaṃ gṛhṇate parāñco hi yantīśvarāḥ prametoḥ śvo bhūta ādityaṃ gṛhṇīrann iyaṃ vā aditir iyaṃ pratiṣṭhā yad ādityo 'syām ava pratitiṣṭhanti tayor anyamanyam ā parārdhāt pakṣaso gṛhṇīran viśvam anyena karma kurvāṇā yantīyaṃ vā aditir asyām anyena pratitiṣṭhanti tā ubhau sahārke gṛhṇīrann antaṃ gatvāntam eva gatvobhayor lokayoḥ pratitiṣṭhanty ādityenāsmiṃl loke vaiśvakarmaṇenāmuṣmin
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवस् त्वा सवितोद्वपतु सुपाणिः स्वङ्गुरिः । सुबाहुर् उत शक्त्या ॥ ऋजवे त्वा साधवे त्वा सुक्षित्यै त्वा ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणं तेजसा ब्रह्मवर्चसेन पर्यूहामि ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायाणं विशा क्षत्रेण पर्यूहामि ॥ इदम् अहम् अमुम् आमुष्यायणं प्रजया पशुभिः पर्यूहामि ॥ छृणत्तु त्वा वाक् छृणत्तु त्वोर्क् छृणत्तु त्वा हविः ॥ देवपुरश् चरस ऋध्यासं त्वा
devas tvā savitodvapatu supāṇiḥ svaṅguriḥ / subāhur uta śaktyā // ṛjave tvā sādhave tvā sukṣityai tvā // idam aham amum āmuṣyāyaṇaṃ tejasā brahmavarcasena paryūhāmi // idam aham amum āmuṣyāyāṇaṃ viśā kṣatreṇa paryūhāmi // idam aham amum āmuṣyāyaṇaṃ prajayā paśubhiḥ paryūhāmi // chṛṇattu tvā vāk chṛṇattu tvork chṛṇattu tvā haviḥ // devapuraś carasa ṛdhyāsaṃ tvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चरस : फ़्न् ⟨ चरसे नमो वाचे नमो वाचस्पतये या चोदिता या च नोदिता तस्यै वाचे नमो नमा ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रविद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो मा माम् ऋषयो मन्त्रकृतो मन्त्रविदः प्रादुर् दैवीं वाचम् उद्यासं जुष्टां देवेभ्यः स्वधावरीं पितृभ्यो ऽनुमतान् मनुष्येभ्यस् तन् मा देवा अवन्तु शोभायि पितरो ऽनुमदन्तु ॥ गायत्रीं छन्दः प्रपद्ये त्रिष्टुभं छन्दः प्रपद्ये जगतीं छन्दः प्रपद्ये ऽनुष्टुभं छन्दः प्रपद्ये पङ्क्तिं छन्दः प्रपद्ये छन्दांसि छन्दः प्रपद्ये ॥ तानि नो ऽवन्तु तानि नः पालयन्तु तानि सा ऋछतु यो अस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥ ब्रह्मन् प्रवर्ग्येण प्रचरिष्यामो होतर् घर्मम् अभिष्टुह्य् अग्नीद् रजनरोहिणौ पुरोडाशाव् अधिश्रय प्रतिप्रस्थातर् विहर प्रस्तोतः सामानि गाय ॥ यजुर् युक्तं सामभिर् ऋक्तखंता विश्वाभिर् धीभिः संभृतं दक्षिणाभिः । प्रततं पारयिष्णुं स्तुभो वहन्तु सुमनस्यमानाः ॥ भूर् भुवः स्वर् देवस्य सवितुः प्रसवे बृहस्पतिप्रसूता ॥ बृहस्पतिप्रसूता : फ़्न् ह्, ब्ब्: बृहस्पतिः प्रसूता ओम् इन्द्रवन्तः प्रचरत
carasa : FN ⟨ carase namo vāce namo vācaspataye yā coditā yā ca noditā tasyai vāce namo namā ṛṣibhyo mantrakṛdbhyo mantravidbhyo mantrapatibhyo mā mām ṛṣayo mantrakṛto mantravidaḥ prādur daivīṃ vācam udyāsaṃ juṣṭāṃ devebhyaḥ svadhāvarīṃ pitṛbhyo 'numatān manuṣyebhyas tan mā devā avantu śobhāyi pitaro 'numadantu // gāyatrīṃ chandaḥ prapadye triṣṭubhaṃ chandaḥ prapadye jagatīṃ chandaḥ prapadye 'nuṣṭubhaṃ chandaḥ prapadye paṅktiṃ chandaḥ prapadye chandāṃsi chandaḥ prapadye // tāni no 'vantu tāni naḥ pālayantu tāni sā ṛchatu yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ // brahman pravargyeṇa pracariṣyāmo hotar gharmam abhiṣṭuhy agnīd rajanarohiṇau puroḍāśāv adhiśraya pratiprasthātar vihara prastotaḥ sāmāni gāya // yajur yuktaṃ sāmabhir ṛktakhaṃtā viśvābhir dhībhiḥ saṃbhṛtaṃ dakṣiṇābhiḥ / pratataṃ pārayiṣṇuṃ stubho vahantu sumanasyamānāḥ // bhūr bhuvaḥ svar devasya savituḥ prasave bṛhaspatiprasūtā // bṛhaspatiprasūtā : FN H, Bb: bṛhaspatiḥ prasūtā om indravantaḥ pracarata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाधृष्टासि पुरस्ताद् अग्नेर् आधिपत्या आयुर् मे दाः पुत्रवती दक्षिणत इन्द्रस्याधिपत्ये प्रजां मे दाः ॥ सुषदा पश्चात् सवितुर् आधिपत्ये चक्षुर् मे दाः ॥ आश्रुतिर् उत्तरतो मित्रावरुणयोर् आधिपत्ये श्रोत्रं मे दाः ॥ विधृतिर् उपरिष्टाद् बृहस्पतेर् आधिपत्ये वाचं मे दाः ॥ ब्रह्म मे दाः क्षत्रं मे दाः पयो मे दाः ॥ मनोर् अश्वासि भूरिपुत्रा सूपसदना विश्वाभ्यो मा दंष्ट्राभ्यस् पाहि
anādhṛṣṭāsi purastād agner ādhipatyā āyur me dāḥ putravatī dakṣiṇata indrasyādhipatye prajāṃ me dāḥ // suṣadā paścāt savitur ādhipatye cakṣur me dāḥ // āśrutir uttarato mitrāvaruṇayor ādhipatye śrotraṃ me dāḥ // vidhṛtir upariṣṭād bṛhaspater ādhipatye vācaṃ me dāḥ // brahma me dāḥ kṣatraṃ me dāḥ payo me dāḥ // manor aśvāsi bhūriputrā sūpasadanā viśvābhyo mā daṃṣṭrābhyas pāhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गायत्रो ऽसि ॥ त्रैष्टुभो ऽसि ॥ जागतम् असि ॥ मधु । मधु । मधु ॥ रुचितो घर्मः
gāyatro 'si // traiṣṭubho 'si // jāgatam asi // madhu / madhu / madhu // rucito gharmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश प्राचीर् दश भासि दक्षिणा दश प्रतीचीर् दश भास्य् उदीचीर् दशोर्ध्वा भासि सुमनस्यमानः ॥ सा नः प्रजां पशून् पाह्य् अरणीयमानः ॥ अग्निष् ट्वा वसुभिः पुरस्ताद् रोचयतु स मा रुचितो रोचय ॥ पितरस् त्वा यमराजानः पितृभिर् दक्षिणतो रोचयन्तु स मा रुचितो रोचय ॥ सविता त्वादित्यैः पश्चाद् रोचयतु स मा रुचितो रोचय ॥ मित्रावरुणौ त्वोत्तरतो मरुद्भी रोचयेतां स मा रुचितो रोचय ॥ बृहस्पतिष् ट्वा विश्वैर् देवैर् उपरिष्टाद् रोचयतु स मा रुचितो रोचय ॥ देव घर्म रुचितस् त्वं देवेष्व् आ सुरुचितं मां देवमनुष्येषु कुरु रुचं मयि धेहि रुचिर् असि रुचो ऽसि स यथा त्वं रुच्या रोचस एवम् अहं रुच्या रोचिषीय तवेव मे रोचमानस्य रोचो भूयासुर् ध्राजिर् असि ध्राजो ऽसि स यथा त्वं ध्राज्या ध्राजस एवम् अहं ध्राज्या ध्राजिषीय तवेव मे ध्राजमानस्य ध्राजो भूयासुर् भ्राजिर् असि भ्राजो ऽसि स यथा त्वं भ्राज्या भ्राजस एवम् अहं भ्राज्या भ्राजिषीय तवेव मे भ्राजमानस्य भ्राजो भूयासुः
daśa prācīr daśa bhāsi dakṣiṇā daśa pratīcīr daśa bhāsy udīcīr daśordhvā bhāsi sumanasyamānaḥ // sā naḥ prajāṃ paśūn pāhy araṇīyamānaḥ // agniṣ ṭvā vasubhiḥ purastād rocayatu sa mā rucito rocaya // pitaras tvā yamarājānaḥ pitṛbhir dakṣiṇato rocayantu sa mā rucito rocaya // savitā tvādityaiḥ paścād rocayatu sa mā rucito rocaya // mitrāvaruṇau tvottarato marudbhī rocayetāṃ sa mā rucito rocaya // bṛhaspatiṣ ṭvā viśvair devair upariṣṭād rocayatu sa mā rucito rocaya // deva gharma rucitas tvaṃ deveṣv ā surucitaṃ māṃ devamanuṣyeṣu kuru rucaṃ mayi dhehi rucir asi ruco 'si sa yathā tvaṃ rucyā rocasa evam ahaṃ rucyā rociṣīya taveva me rocamānasya roco bhūyāsur dhrājir asi dhrājo 'si sa yathā tvaṃ dhrājyā dhrājasa evam ahaṃ dhrājyā dhrājiṣīya taveva me dhrājamānasya dhrājo bhūyāsur bhrājir asi bhrājo 'si sa yathā tvaṃ bhrājyā bhrājasa evam ahaṃ bhrājyā bhrājiṣīya taveva me bhrājamānasya bhrājo bhūyāsuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपश्यं गोपाम् अनिपद्यमानम् आ च परा च पथिभिश् चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर् वसाना आवरीवर्ति भुवनेष्व् अन्तः ॥ गर्भो देवानां जनिता मतीनां मतिः कवीनां पतिः प्रजानां धर्ता क्षत्रस्य ॥ सं देवो देवेन सवित्रा यजत्र सं सूर्येण रोचते ॥ हृदे त्वा मनसे त्वा दिवे त्वा सूर्याय त्वा ॥ ऊर्ध्वम् इमम् अध्वरं दिवि देवेषु होत्रा यछ ॥ धर्ता दिवो रजसो विभाति धर्ता पृथिव्या धर्तोरोर् अन्तरिक्षस्य धर्ता ॥ देवो देवानाम् अमर्त्यस् तपोजा अप्सु प्रावीः ॥ विश्वासां भुवां पते विश्वस्य भुवनस्पते विश्वस्य मनसस्पते विश्वस्य वचसस्पते विश्वस्य ब्रह्मणस्पते ॥ देवश्रुत् त्वं देव घर्म देवान् पाहि तपोजान् ॥ वाजम् अस्मिन् निधेहि देवायुवम् ॥ मधु माध्वीभ्यां मधु माधूचीभ्यां मधुमान् देववीतये ॥ सम् अग्निर् अग्निनागत सं देवो देवेन सवित्रा यजत्र सं सूर्येणारोचिष्ट स्वाहा ॥ सम् अग्निस् तपसागत सं देवो देवेन सवित्रा यजत्र सं सूर्येणायुक्तायुर्दास् त्वम् अस्मभ्यं घर्म वर्चोदा असि पितासि पिता नो बोधिषीमहि त्वा नमस् ते अस्तु मा मा हिंसीः ॥ त्वष्ट्रिमन्तस् त्वा सपेम
apaśyaṃ gopām anipadyamānam ā ca parā ca pathibhiś carantam / sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīr vasānā āvarīvarti bhuvaneṣv antaḥ // garbho devānāṃ janitā matīnāṃ matiḥ kavīnāṃ patiḥ prajānāṃ dhartā kṣatrasya // saṃ devo devena savitrā yajatra saṃ sūryeṇa rocate // hṛde tvā manase tvā dive tvā sūryāya tvā // ūrdhvam imam adhvaraṃ divi deveṣu hotrā yacha // dhartā divo rajaso vibhāti dhartā pṛthivyā dhartoror antarikṣasya dhartā // devo devānām amartyas tapojā apsu prāvīḥ // viśvāsāṃ bhuvāṃ pate viśvasya bhuvanaspate viśvasya manasaspate viśvasya vacasaspate viśvasya brahmaṇaspate // devaśrut tvaṃ deva gharma devān pāhi tapojān // vājam asmin nidhehi devāyuvam // madhu mādhvībhyāṃ madhu mādhūcībhyāṃ madhumān devavītaye // sam agnir agnināgata saṃ devo devena savitrā yajatra saṃ sūryeṇārociṣṭa svāhā // sam agnis tapasāgata saṃ devo devena savitrā yajatra saṃ sūryeṇāyuktāyurdās tvam asmabhyaṃ gharma varcodā asi pitāsi pitā no bodhiṣīmahi tvā namas te astu mā mā hiṃsīḥ // tvaṣṭrimantas tvā sapema
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्य घर्मं पात वसवो यजत्रा वेट् ॥ गायत्रम् असि ॥ त्रैष्टुभम् असि ॥ जागतासि ॥ द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामि ॥ अन्तरिक्षेणोपयछामि ॥ दिविस्पृङ् मा मा हिंसीः ॥ अन्तरिक्षस्पृङ् मा मा हिंसीः ॥ पृथिवीस्पृङ् मा मा हिंसीः ॥ तेजो ऽसि तेजो ऽनुप्रेहि
indrāśvinā madhunaḥ sāraghasya gharmaṃ pāta vasavo yajatrā veṭ // gāyatram asi // traiṣṭubham asi // jāgatāsi // dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā parigṛhṇāmi // antarikṣeṇopayachāmi // divispṛṅ mā mā hiṃsīḥ // antarikṣaspṛṅ mā mā hiṃsīḥ // pṛthivīspṛṅ mā mā hiṃsīḥ // tejo 'si tejo 'nuprehi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सलिलाय त्वा वाताय स्वाहार्णवाय त्वा वाताय स्वाहा सिन्धवे त्वा वाताय स्वाहा समुद्राय त्वा वाताय स्वाहा शिमिद्वते त्वा वाताय स्वाहा कुमुद्वते त्वा वाताय स्वाहावस्यवे त्वा वाताय स्वाहा दुवस्यवे त्वा वाताय स्वाहानाधृष्याय त्वा वाताय स्वाहाप्रतिधृष्याय त्वा वाताय स्वाहाग्नये त्वा वसुमते स्वाहा सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहेन्द्राय त्वा मरुत्वते स्वाहा यमाय त्वा पितृमते ऽङ्गिरस्वते स्वाहा ॥ सवित्रे त्वर्भूमते विभूमते वाजवते बृहस्पतिवते विश्वदेव्यावते स्वाहा ॥ अहः केतुना जुषतां स्वर्ज्योतिर् जुषतां स्वाहा ॥ रात्रिः केतुना जुषतां स्वर्ज्योतिर् जुषतां स्वाहा
salilāya tvā vātāya svāhārṇavāya tvā vātāya svāhā sindhave tvā vātāya svāhā samudrāya tvā vātāya svāhā śimidvate tvā vātāya svāhā kumudvate tvā vātāya svāhāvasyave tvā vātāya svāhā duvasyave tvā vātāya svāhānādhṛṣyāya tvā vātāya svāhāpratidhṛṣyāya tvā vātāya svāhāgnaye tvā vasumate svāhā somāya tvā rudravate svāhendrāya tvā marutvate svāhā yamāya tvā pitṛmate 'ṅgirasvate svāhā // savitre tvarbhūmate vibhūmate vājavate bṛhaspativate viśvadevyāvate svāhā // ahaḥ ketunā juṣatāṃ svarjyotir juṣatāṃ svāhā // rātriḥ ketunā juṣatāṃ svarjyotir juṣatāṃ svāhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्राय रुद्रहोत्रे स्वाहा ॥ हुतं हविर् मधुहविर् असीन्द्रतमे ऽग्नौ स्वाहा ॥ अश्याम ते देव घर्म ऋभूमतो विभूमतो वाजवतो बृहस्पतिवतो विश्वदेव्यावतः पितृमतो ऽङ्गिरस्वत उशीमहि त्वा नमस् ते अस्तु मा मा हिंसीः ॥ संसाद्यमानायानुब्रूहि ॥ अह्ने स्वाहा ॥ रात्र्यै स्वाहा
rudrāya rudrahotre svāhā // hutaṃ havir madhuhavir asīndratame 'gnau svāhā // aśyāma te deva gharma ṛbhūmato vibhūmato vājavato bṛhaspativato viśvadevyāvataḥ pitṛmato 'ṅgirasvata uśīmahi tvā namas te astu mā mā hiṃsīḥ // saṃsādyamānāyānubrūhi // ahne svāhā // rātryai svāhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्तोतः साम गाय ॥ अन्व् अद्य न इत्य् एषा प्राणस्य त्वा परस्पाय चक्षुषस् तन्वस् पाहि ॥ श्रोत्रस्य त्वा धर्मणा वयम् अनु परिक्रामाम सुविताय नव्यसे ॥ प्रस्तोतः साम गाय ॥ अन्व् अद्य न इत्य् एषा दिवस् त्वा परस्पाय ॥ अन्तरिक्षस्य तन्वस् पाहि ॥ पृथिव्यास् त्वा धर्मणा वयम् अनु परिक्रामाम सुविताय नव्यसे चतुःस्रक्तिर् ऋतस्य नाभिः सदो घर्मो विश्वायुः शर्म सप्रथाः ॥ अप द्वेषो अप ह्वरो अन्यव्रतस्य सश्चिम वल्गुर् असि शंयोर्धायाः ॥ शिशुर् जनधायाः ॥ शं च वक्षि ॥ परि च वक्षि ॥ घर्मैतत् ते ऽन्नम् एतत् पुरीषम् ॥ तेन वर्धस्व चाप्यायस्व वर्धिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि च व्य् असौ यो अस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः
prastotaḥ sāma gāya // anv adya na ity eṣā prāṇasya tvā paraspāya cakṣuṣas tanvas pāhi // śrotrasya tvā dharmaṇā vayam anu parikrāmāma suvitāya navyase // prastotaḥ sāma gāya // anv adya na ity eṣā divas tvā paraspāya // antarikṣasya tanvas pāhi // pṛthivyās tvā dharmaṇā vayam anu parikrāmāma suvitāya navyase catuḥsraktir ṛtasya nābhiḥ sado gharmo viśvāyuḥ śarma saprathāḥ // apa dveṣo apa hvaro anyavratasya saścima valgur asi śaṃyordhāyāḥ // śiśur janadhāyāḥ // śaṃ ca vakṣi // pari ca vakṣi // gharmaitat te 'nnam etat purīṣam // tena vardhasva cāpyāyasva vardhiṣīmahi ca vayamā ca pyāyiṣīmahi ca vy asau yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असौ : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: असौ। रन्तिर् नामासि दिव्यो गन्धर्वस् तस्य ते पद्वद् धविर्धानम् अग्निर् अध्यक्षो रुद्रो अधिपतिर् विश्वावसुं सोम गन्धर्वम् आपो ददृशुषीस् तद् ऋतेनान्ववायंस् तद् इन्द्रस्य वै रुद्रो रारहाण आसां परि सूर्यस्य परिधींर् अपोर्णु वीरेभिर् अधि तन् नो गृणानो रजसो विमानो यद् वा घा सत्यम् उत यन् न विद्म ॥ धिय इन्वानो धिय इन् नो अव्यात् ॥ सस्निम् अविन्दच् चरणे नदीनाम् अपावृणोद् दुरो अस्मद्रथानाम् ॥ प्रासां गन्धर्वो अमृतानि वोचत् ॥ इन्दुं दक्षं परिददाद् अहीनाम् ॥ वार्षाहरं साम गाय ॥ चिद् असि समुद्रयोनिः ॥ इन्दुर् दक्षः श्येन ऋतावा हिरण्यपक्षः शकुनो भुरण्युः । महान्त् सधस्थे ध्रुव आ निषत्तो नमस् ते अस्तु मा मा हिंसीः ॥ सोमपीथानु मेहि ॥ इष्टाहोत्रीयं साम गाय पुनर् ऊर्जा सह रय्येत्य् एके श्यैतं साम गाय ॥ उद् उ त्यं चित्रम् इत्य् एके ॥ वामदेव्यं साम गाय ॥ इमम् उ षु त्वम् अस्माकं सनिं गायत्रं नव्यांसम् ॥ अग्निर् देवेषु प्र वोच ॥ भूः स्वाहा
asau : FN emended. Ed.: asau. rantir nāmāsi divyo gandharvas tasya te padvad dhavirdhānam agnir adhyakṣo rudro adhipatir viśvāvasuṃ soma gandharvam āpo dadṛśuṣīs tad ṛtenānvavāyaṃs tad indrasya vai rudro rārahāṇa āsāṃ pari sūryasya paridhīṃr aporṇu vīrebhir adhi tan no gṛṇāno rajaso vimāno yad vā ghā satyam uta yan na vidma // dhiya invāno dhiya in no avyāt // sasnim avindac caraṇe nadīnām apāvṛṇod duro asmadrathānām // prāsāṃ gandharvo amṛtāni vocat // induṃ dakṣaṃ paridadād ahīnām // vārṣāharaṃ sāma gāya // cid asi samudrayoniḥ // indur dakṣaḥ śyena ṛtāvā hiraṇyapakṣaḥ śakuno bhuraṇyuḥ / mahānt sadhasthe dhruva ā niṣatto namas te astu mā mā hiṃsīḥ // somapīthānu mehi // iṣṭāhotrīyaṃ sāma gāya punar ūrjā saha rayyety eke śyaitaṃ sāma gāya // ud u tyaṃ citram ity eke // vāmadevyaṃ sāma gāya // imam u ṣu tvam asmākaṃ saniṃ gāyatraṃ navyāṃsam // agnir deveṣu pra voca // bhūḥ svāhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा नो घर्म व्यथितो विव्यधीन् मा न आयुः परम् अवरं मानदोनैः । मो ष्वत्वम् अस्मान् तराधान् मा रुद्रियासो अभि गुल्बधानः ॥ मा नः क्रतुभिर् हीडिषेभिर् अस्मद्द्विषः सुनीथो मा परा दैः । मा नो अग्निं निरृतिर् मा न आष्टान् मा नो द्यावापृथिवी हीडिषेथाम् ॥ उता नो मित्रावरुणा इहागतं मन्मा दीध्याना उता नः सखाया । आदित्यानां प्रसृतिर् हेतिर् उग्रा शरा वाष्टाद् धविषा वार्णः ॥ विधुं दद्राणं समने बहूनां युवानं सन्तं पलितो जगार । देवस्य पश्य काव्यं महित्वाद्या ममार सह्यः समानः ॥ जगार : फ़्न् प्। एद्।: जगाद। जरि चेतीद् अभिशिषः पुरा चकृभ्या आतृद । संधाता संधिर् मघवा पुरुवसुर् निष्कर्ता विह्रुतं पुनः ॥ उद् उ तिष्ठ स्वध्वर ऊर्ध्व ऊ षु ण इत्य् एके ॥ स्वध्वरस् : फ़्न् पद। एद्।: ॥। स्वध्वर ऊर्ध्व ॥। पुनर् ऊर्जा सह रय्येत्य् एके ॥ उद् उ त्यं चित्रम् इत्य् एके ॥ भूः स्वाहा ॥ भुवः स्वाहा ॥ स्वः स्वाहा ॥ भूर् भुवः स्वः स्वाहा
mā no gharma vyathito vivyadhīn mā na āyuḥ param avaraṃ mānadonaiḥ / mo ṣvatvam asmān tarādhān mā rudriyāso abhi gulbadhānaḥ // mā naḥ kratubhir hīḍiṣebhir asmaddviṣaḥ sunītho mā parā daiḥ / mā no agniṃ nirṛtir mā na āṣṭān mā no dyāvāpṛthivī hīḍiṣethām // utā no mitrāvaruṇā ihāgataṃ manmā dīdhyānā utā naḥ sakhāyā / ādityānāṃ prasṛtir hetir ugrā śarā vāṣṭād dhaviṣā vārṇaḥ // vidhuṃ dadrāṇaṃ samane bahūnāṃ yuvānaṃ santaṃ palito jagāra / devasya paśya kāvyaṃ mahitvādyā mamāra sahyaḥ samānaḥ // jagāra : FN P. Ed.: jagāda. jari cetīd abhiśiṣaḥ purā cakṛbhyā ātṛda / saṃdhātā saṃdhir maghavā puruvasur niṣkartā vihrutaṃ punaḥ // ud u tiṣṭha svadhvara ūrdhva ū ṣu ṇa ity eke // svadhvaras : FN Pada. Ed.: ... svadhvara ūrdhva ... punar ūrjā saha rayyety eke // ud u tyaṃ citram ity eke // bhūḥ svāhā // bhuvaḥ svāhā // svaḥ svāhā // bhūr bhuvaḥ svaḥ svāhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूर् भुवः स्वर् मयि तद् इन्द्रियं वीर्यं मयि रायो मयि रक्षो मयि दक्षो मयि क्रतुर् मयि धेहि सुवीर्यम् ॥ तिसृभिर् घर्मो विभात्य् आकूत्या मनसा सह विराजा ज्योतिषा सह तपसा ब्रह्मणा सह तस्य दोहम् अशीमहि तस्य भक्षम् अशीमहि तस्य ता उपहूता उपहूतस्य भक्षयामि
bhūr bhuvaḥ svar mayi tad indriyaṃ vīryaṃ mayi rāyo mayi rakṣo mayi dakṣo mayi kratur mayi dhehi suvīryam // tisṛbhir gharmo vibhāty ākūtyā manasā saha virājā jyotiṣā saha tapasā brahmaṇā saha tasya doham aśīmahi tasya bhakṣam aśīmahi tasya tā upahūtā upahūtasya bhakṣayāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद् अस्य शुष्माद् भानोर् नाव्या बिभर्ति भारं पृथिवी न भूमीः ॥ बिभर्ति : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: बिभर्ति प्र शुक्रैतु देवी मनीषा अस्मत् सुतष्टो रथो न वाणीः
ud asya śuṣmād bhānor nāvyā bibharti bhāraṃ pṛthivī na bhūmīḥ // bibharti : FN emended. Ed.: bibharti pra śukraitu devī manīṣā asmat sutaṣṭo ratho na vāṇīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुतष्टो : फ़्न् पद। एद्।: सुतष्टो। चिद् असि ॥ बृहस्पतिष् ट्वा सादयतु पृथिव्याः पृष्ठे तेन ऋषिणा तेन विधिना तेन छन्दसा तेन ब्रह्मणा तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद
sutaṣṭo : FN Pada. Ed.: sutaṣṭo. cid asi // bṛhaspatiṣ ṭvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭhe tena ṛṣiṇā tena vidhinā tena chandasā tena brahmaṇā tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजापतिष् ट्वा सादयतु पृथिव्याः पृष्ठे तेन ऋषिणा तेन विधिना तेन छन्दसा तेन ब्रह्मणा तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद
prajāpatiṣ ṭvā sādayatu pṛthivyāḥ pṛṣṭhe tena ṛṣiṇā tena vidhinā tena chandasā tena brahmaṇā tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उग्रश् च भीमश् च ध्वान्तश् च धनवांश् च सहसावांश् च सहीयसः ॥ विक्षिपः ॥ विज्ये विव्ये विक्षिपेत्
ugraś ca bhīmaś ca dhvāntaś ca dhanavāṃś ca sahasāvāṃś ca sahīyasaḥ // vikṣipaḥ // vijye vivye vikṣipet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवत्सरो ऽसि परिवत्सरो ऽसीदावत्सरो ऽस्य् उद्वत्सरो ऽसि वत्सरो ऽसि ॥ तस्य ते वसन्तः शिरो ग्रीष्मो दक्षिणं पक्शं वर्षा उत्तरं शरत् पुछम् ॥ हेमन्तो मध्यं शिशिरं प्रतिष्ठानं तस्य ते मासाश् चार्धमासाश् च ऋतवः परिवत्सराः ॥ अहोरात्रे ते कल्पेताम् एहि प्रेहि वीहि समिह्य् उदीची
saṃvatsaro 'si parivatsaro 'sīdāvatsaro 'sy udvatsaro 'si vatsaro 'si // tasya te vasantaḥ śiro grīṣmo dakṣiṇaṃ pakśaṃ varṣā uttaraṃ śarat pucham // hemanto madhyaṃ śiśiraṃ pratiṣṭhānaṃ tasya te māsāś cārdhamāsāś ca ṛtavaḥ parivatsarāḥ // ahorātre te kalpetām ehi prehi vīhi samihy udīcī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असृङ्मुखो रुधिरेणाभ्यक्तो यमस्य दूतश् च वाग् विधावति ॥ गृध्रः सुपर्णः कुणपं निषेवति यमस्य दूतः प्रहित एष एति व्य् असौ यो अस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः
asṛṅmukho rudhireṇābhyakto yamasya dūtaś ca vāg vidhāvati // gṛdhraḥ suparṇaḥ kuṇapaṃ niṣevati yamasya dūtaḥ prahita eṣa eti vy asau yo asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चक्षुर् देवहितं पुरस्ताञ् शुक्रम् उच्चरत् ॥ पश्येम श्रदः शतं जीवेम शरदः शतं प्रब्रुवाम शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतम्
tac cakṣur devahitaṃ purastāñ śukram uccarat // paśyema śradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śataṃ prabruvāma śaradaḥ śataṃ śṛṇuyāma śaradaḥ śatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निधायो वा३ निधायो वा३ निधायो वा३ ॐ वा३ ॐ वा३ ॐ वा३ ए ऐ ॐ स्वर्णज्योतिः
nidhāyo vā3 nidhāyo vā3 nidhāyo vā3 oṃ vā3 oṃ vā3 oṃ vā3 e ai oṃ svarṇajyotiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहद्भा३ बृहद्भा३ बृहद्भा३ बृहद्भा इम् बृहद्भा इम् बृहद्भा इम् ॥ इम् इम् इम् स्वर्णज्योतिः
bṛhadbhā3 bṛhadbhā3 bṛhadbhā3 bṛhadbhā im bṛhadbhā im bṛhadbhā im // im im im svarṇajyotiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरिक्षं समित् तां वायुः समिन्द्धे सा वायुं समिन्द्धे ताम् अहं समिन्धे सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धतां स्वाहा ॥ द्यौः समित् ताम् आदित्यः समिन्द्धे सादित्यं समिन्द्धे ताम् अहं समिन्धे सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धतां स्वाहा ॥ दिशः समित् तां प्रजापतिः समिन्द्धे सा प्रजापतिं समिन्द्धे ताम् अहं समिन्धे सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धतां स्वाहा
antarikṣaṃ samit tāṃ vāyuḥ saminddhe sā vāyuṃ saminddhe tām ahaṃ samindhe sā mā samiddhā susamiddhā tejasā brahmavarcasena samindhatāṃ svāhā // dyauḥ samit tām ādityaḥ saminddhe sādityaṃ saminddhe tām ahaṃ samindhe sā mā samiddhā susamiddhā tejasā brahmavarcasena samindhatāṃ svāhā // diśaḥ samit tāṃ prajāpatiḥ saminddhe sā prajāpatiṃ saminddhe tām ahaṃ samindhe sā mā samiddhā susamiddhā tejasā brahmavarcasena samindhatāṃ svāhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तत् ते प्रब्रवीमि तन् मे गोपाय तञ् शकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासम् ॥ वायो व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तत् ते प्रब्रवीमि तन् मे गोपाय तञ् शकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासम् ॥ सूर्य व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तत् ते प्रब्रवीमि तन् मे गोपाय तञ् शकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासम् ॥ व्रतानां व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तत् ते प्रब्रवीमि तन् मे गोपाय तञ् शकेयं तेन राध्यासम्
agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi tat te prabravīmi tan me gopāya tañ śakeyaṃ tena śakeyaṃ tena rādhyāsam // vāyo vratapate vrataṃ cariṣyāmi tat te prabravīmi tan me gopāya tañ śakeyaṃ tena śakeyaṃ tena rādhyāsam // sūrya vratapate vrataṃ cariṣyāmi tat te prabravīmi tan me gopāya tañ śakeyaṃ tena śakeyaṃ tena rādhyāsam // vratānāṃ vratapate vrataṃ cariṣyāmi tat te prabravīmi tan me gopāya tañ śakeyaṃ tena rādhyāsam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिवी समित् ताम् अग्निः समिन्धिष्ट साग्निं समिन्धिष्ट ताम् अहं समिन्धिष्ट सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धिषतां स्वाहा ॥ अन्तरिक्षं समित् तां वायुः समिन्धिष्ट सा वयुं समिन्धिष्ट ताम् अहं समिन्धिष्ट सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धिषतां स्वाहा ॥ द्यौः समित् ताम् आदित्यः समिन्धिष्ट सादित्यं समिन्धिष्ट ताम् अहं समिन्धिष्ट सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धिषतां स्वाहा ॥ दिशः समित् तां प्रजापतिः समिन्धिष्ट सा प्रजापतिं समिन्धिष्ट ताम् अहं समिन्धिष्ट सा मा समिद्धा सुसमिद्धा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन समिन्धिषतां स्वाहा
pṛthivī samit tām agniḥ samindhiṣṭa sāgniṃ samindhiṣṭa tām ahaṃ samindhiṣṭa sā mā samiddhā susamiddhā tejasā brahmavarcasena samindhiṣatāṃ svāhā // antarikṣaṃ samit tāṃ vāyuḥ samindhiṣṭa sā vayuṃ samindhiṣṭa tām ahaṃ samindhiṣṭa sā mā samiddhā susamiddhā tejasā brahmavarcasena samindhiṣatāṃ svāhā // dyauḥ samit tām ādityaḥ samindhiṣṭa sādityaṃ samindhiṣṭa tām ahaṃ samindhiṣṭa sā mā samiddhā susamiddhā tejasā brahmavarcasena samindhiṣatāṃ svāhā // diśaḥ samit tāṃ prajāpatiḥ samindhiṣṭa sā prajāpatiṃ samindhiṣṭa tām ahaṃ samindhiṣṭa sā mā samiddhā susamiddhā tejasā brahmavarcasena samindhiṣatāṃ svāhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्ने व्रतपते व्रतम् अचार्षं तत् ते प्रावोचं तद् अशकं तेनाशकं तेनारात्स्यम् ॥ वायो व्रतपते व्रतम् अचार्षं तत् ते प्रावोचं तद् अशकं तेनाशकं तेनारात्स्यम् ॥ सूर्य व्रतपते व्रतम् अचार्षं तत् ते प्रावोचं तद् अशकं तेनाशकं तेनारात्स्यम् ॥ व्रतानां व्रतपते व्रतम् अचार्षं तत् ते प्रावोचं तद् अशकं तेनाशकं तेनारात्स्यम्
agne vratapate vratam acārṣaṃ tat te prāvocaṃ tad aśakaṃ tenāśakaṃ tenārātsyam // vāyo vratapate vratam acārṣaṃ tat te prāvocaṃ tad aśakaṃ tenāśakaṃ tenārātsyam // sūrya vratapate vratam acārṣaṃ tat te prāvocaṃ tad aśakaṃ tenāśakaṃ tenārātsyam // vratānāṃ vratapate vratam acārṣaṃ tat te prāvocaṃ tad aśakaṃ tenāśakaṃ tenārātsyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वस्ति ना इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः । स्वस्ति नस् तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर् दधातु ॥ यथादित्या अंशुम् आप्याययन्ति यथाक्षितिम् अक्षितयः पिबन्ति । एवास्मान् इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिर् आप्याययन्तु भुवनस्य गोपाः ॥ उद् वयं तमसस् परि ज्योतिः पश्यन्ता उत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यम् अगन्म ज्योतिर् उत्तमम् ॥ मित्रस्य वश् चक्षुषा समीक्षामहे ॥ मित्रस्य वश् चक्षुषा समीक्षध्वम् ॥ ब्रह्मण उपस्तरणम् असि ब्रह्मणे त्वोपस्तृणामि
svasti nā indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ / svasti nas tārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatir dadhātu // yathādityā aṃśum āpyāyayanti yathākṣitim akṣitayaḥ pibanti / evāsmān indro varuṇo bṛhaspatir āpyāyayantu bhuvanasya gopāḥ // ud vayaṃ tamasas pari jyotiḥ paśyantā uttaram / devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamam // mitrasya vaś cakṣuṣā samīkṣāmahe // mitrasya vaś cakṣuṣā samīkṣadhvam // brahmaṇa upastaraṇam asi brahmaṇe tvopastṛṇāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् अग्ने वीरवद् यशो देवश् च सविता भगः । दितिश् च दाति वार्यम् ॥ त्वं भगो ना आ हि रत्नम् इषे परिज्मेव क्षयसि दस्मवर्चाः । अग्ने मित्रो न बृहत ऋतस्यासि क्षत्ता वामस्य देव भूरेः ॥ प्रेद्धो अग्ने ॥ इमो अग्ने वीततमानि हव्याजस्रो वक्षि देवतातिम् अछ । प्रति न ईं सुरभीणि व्यन्तु ॥ अग्ना आयूंषि पवसे ऽग्निर् ऋषिः ॥ तं हि शस्वन्ता ईडते स्रुचा देवं घृतश्चुता । अग्निं हव्याय वोढवे ॥ अग्निमग्निं हवीमभिः सदा हवन्त विश्पतिम् । हव्यवाहं पुरुप्रियम् ॥ अग्ने पावक रोचिषा स नः पावक दीदिवो ऽग्निः शुचिव्रततम उद् अग्ने शुचयस् तव ॥ स हव्यवाड् अमर्त्य उशिग् दूतश् चनोहितः । अग्निर् धिया समृण्वति ॥ अग्निं स्तोमेन बोधय समिधानो अमर्त्यम् । हव्या देवेषु नो दधत् ॥ किम् इत् ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत् प्र यद् ववक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मा वर्पो अस्मद् अपगूह एतद् यद् अन्यरूपः समिथे बभूथ ॥ प्र तत् ते अद्य शिपिविष्ट नामार्यः शंसामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसम् अतव्यान् क्षयन्तम् अस्य रजसः पराके ॥ सुत्रामाणं पृथिवीं द्याम् अनेहसं सुशर्माणम् अदितिं सुप्रणीतिम् । दैवीं नावं स्वरित्राम् अनागसम् अस्रवन्तीम् आरुहेमा स्वस्तये ॥ महीम् ऊ षु मातरं सुव्रतानाम् ऋतस्य पत्नीम् अवसे हुवेम । तुविक्षत्राम् अजरन्तीम् उरूचीं सुशर्माणम् अदितिं सुप्रणीतिम् ॥ अग्नीषोमा सवेदसा सहूती वनतं गिरः । सं देवत्रा बभूवथुः ॥ युवम् एतानि दिवि रोचनान्य् अग्निश् च सोम सक्रतू अधत्तम् । युवं सिन्धूंर् अभिशस्तेर् अवद्याद् अग्नीषोमा अमुञ्चतं गृभीतान्
tvam agne vīravad yaśo devaś ca savitā bhagaḥ / ditiś ca dāti vāryam // tvaṃ bhago nā ā hi ratnam iṣe parijmeva kṣayasi dasmavarcāḥ / agne mitro na bṛhata ṛtasyāsi kṣattā vāmasya deva bhūreḥ // preddho agne // imo agne vītatamāni havyājasro vakṣi devatātim acha / prati na īṃ surabhīṇi vyantu // agnā āyūṃṣi pavase 'gnir ṛṣiḥ // taṃ hi śasvantā īḍate srucā devaṃ ghṛtaścutā / agniṃ havyāya voḍhave // agnimagniṃ havīmabhiḥ sadā havanta viśpatim / havyavāhaṃ purupriyam // agne pāvaka rociṣā sa naḥ pāvaka dīdivo 'gniḥ śucivratatama ud agne śucayas tava // sa havyavāḍ amartya uśig dūtaś canohitaḥ / agnir dhiyā samṛṇvati // agniṃ stomena bodhaya samidhāno amartyam / havyā deveṣu no dadhat // kim it te viṣṇo paricakṣyaṃ bhūt pra yad vavakṣe śipiviṣṭo asmi / mā varpo asmad apagūha etad yad anyarūpaḥ samithe babhūtha // pra tat te adya śipiviṣṭa nāmāryaḥ śaṃsāmi vayunāni vidvān / taṃ tvā gṛṇāmi tavasam atavyān kṣayantam asya rajasaḥ parāke // sutrāmāṇaṃ pṛthivīṃ dyām anehasaṃ suśarmāṇam aditiṃ supraṇītim / daivīṃ nāvaṃ svaritrām anāgasam asravantīm āruhemā svastaye // mahīm ū ṣu mātaraṃ suvratānām ṛtasya patnīm avase huvema / tuvikṣatrām ajarantīm urūcīṃ suśarmāṇam aditiṃ supraṇītim // agnīṣomā savedasā sahūtī vanataṃ giraḥ / saṃ devatrā babhūvathuḥ // yuvam etāni divi rocanāny agniś ca soma sakratū adhattam / yuvaṃ sindhūṃr abhiśaster avadyād agnīṣomā amuñcataṃ gṛbhītān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् सूर्यस्य देवत्वं तन् महित्वं मध्या कर्तोर् विततं संजभार । यदेद् अयुक्त हरितः सधस्थाद् आद् रात्री वासस् तनुते सिमस्मै ॥ संजभार : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: सजभार। भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुमाद्यासः । नमस्यन्तो दिव आ पृष्ठम् अस्थुः परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः ॥ त्वम् अग्ने व्रतपा असि ॥ यद् वो वयं प्रमिनाम व्रतानि विदुषां देवा अविदुष्टरासः । अग्निष् टद् विश्वम् आपृणाति विद्वान् येभिर् देवं ऋतुभिः कल्पयाति ॥ अग्ने नय ॥ आ देवानाम् अपि पन्थाम् अगन्म यञ् शक्नवाम तद् अनु प्रवोढुम् । अग्निर् विद्वान्त् स यजात् सेद् उ होता सो अध्वरान्त् स ऋतून् कल्पयाति ॥ अग्निः शुचिव्रततम उद् अग्ने शुचयस् तवाक्रन्दद् अग्निर् नक्तोषासा ॥ आयाहि तपसा जनिष्वाग्ने पावको अर्चिषा । उपेमां सुष्टुतिं मम ॥ आ नो याहि तपसा जनिष्वाग्ने पावक दीद्यत् । हव्या देवेषु नो दधत्
tat sūryasya devatvaṃ tan mahitvaṃ madhyā kartor vitataṃ saṃjabhāra / yaded ayukta haritaḥ sadhasthād ād rātrī vāsas tanute simasmai // saṃjabhāra : FN emended. Ed.: sajabhāra. bhadrā aśvā haritaḥ sūryasya citrā etagvā anumādyāsaḥ / namasyanto diva ā pṛṣṭham asthuḥ pari dyāvāpṛthivī yanti sadyaḥ // tvam agne vratapā asi // yad vo vayaṃ pramināma vratāni viduṣāṃ devā aviduṣṭarāsaḥ / agniṣ ṭad viśvam āpṛṇāti vidvān yebhir devaṃ ṛtubhiḥ kalpayāti // agne naya // ā devānām api panthām aganma yañ śaknavāma tad anu pravoḍhum / agnir vidvānt sa yajāt sed u hotā so adhvarānt sa ṛtūn kalpayāti // agniḥ śucivratatama ud agne śucayas tavākrandad agnir naktoṣāsā // āyāhi tapasā janiṣvāgne pāvako arciṣā / upemāṃ suṣṭutiṃ mama // ā no yāhi tapasā janiṣvāgne pāvaka dīdyat / havyā deveṣu no dadhat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हव्यवाड् अग्निं स्तोमेन ॥ देवं बर्हिर् वसुवने वसुधेयस्य वेतु देवीर् द्वारो वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु देवी उषासानक्ता वसुवने वसुधेयस्य वीतां देवी जोष्ट्री वसुवने वसुधेयस्य वीतां देवी ऊर्जाहुती वसुवने वसुधेयस्य वीतां देवा दैव्या होतारा वसुवने वसुधेयस्य वीतां देवीस् तिस्रस् तिस्रो देवीर् वसुवने वसुधेयस्य व्यन्तु देवो नराशंसो वसुवने वसुधेयस्य वेतु देवो अग्निः स्विष्टकृत् सुद्रविणा मन्द्रः कविः सत्यमन्मायजी होता होतुर्होतुर् आयजीयान् अग्ने यान् देवान् अयाड् यं अपिप्रेर् ये ते होत्रे अमत्सत तां ससनुषीं होत्रां देवंगमां दिवि देवेषु यज्ञम् एरयेमं स्विष्टकृच् चाग्ने होताभूर् वसुवने वसुधेयस्य नमोवाके वीहि ॥ वाजेवाजे शं नो भवन्तु
sa havyavāḍ agniṃ stomena // devaṃ barhir vasuvane vasudheyasya vetu devīr dvāro vasuvane vasudheyasya vyantu devī uṣāsānaktā vasuvane vasudheyasya vītāṃ devī joṣṭrī vasuvane vasudheyasya vītāṃ devī ūrjāhutī vasuvane vasudheyasya vītāṃ devā daivyā hotārā vasuvane vasudheyasya vītāṃ devīs tisras tisro devīr vasuvane vasudheyasya vyantu devo narāśaṃso vasuvane vasudheyasya vetu devo agniḥ sviṣṭakṛt sudraviṇā mandraḥ kaviḥ satyamanmāyajī hotā hoturhotur āyajīyān agne yān devān ayāḍ yaṃ apiprer ye te hotre amatsata tāṃ sasanuṣīṃ hotrāṃ devaṃgamāṃ divi deveṣu yajñam erayemaṃ sviṣṭakṛc cāgne hotābhūr vasuvane vasudheyasya namovāke vīhi // vājevāje śaṃ no bhavantu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरुतो यद् ध वो दिवः सुम्नायन्तो हवामहे । आ तू ना उपगन्तन ॥ या वः शर्म शशमानाय सन्ति त्रिधातूनि दाशुषे यछताधि । अस्मभ्यं तानि मरुतो वियन्त रयिं नो धत्त वृषणः सुवीरम् ॥ इमं मे वरुण तत् त्वा यामि कया नः को अद्य पिप्रीहि देवान् अग्ने यद् अद्याप्स्व् अग्ने सधिष् टव ॥ अप्सु मे सोमो अब्रवीद् अन्तर् विश्वानि भेषजा । आपश् च विश्वशंभुवः ॥ उद् उत्तमं वरुण पाशम् अस्मत् ॥ अव ते हेडो वरुण नमोभिर् अव यज्ञेभिर् ईमहे हविर्भिः । क्षयन्न् अस्मभ्यम् असुर प्रचेता राजन्न् एनांसि शिश्रथः कृतानि ॥ त्वं नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो ऽवयासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसि प्रमुमुग्ध्य् अस्मत् ॥ स त्वं नो अग्ने ऽअवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ । अवयक्ष्व नो वरुणं रराणो वीहि मृडीकं सुहवो न एधि
maruto yad dha vo divaḥ sumnāyanto havāmahe / ā tū nā upagantana // yā vaḥ śarma śaśamānāya santi tridhātūni dāśuṣe yachatādhi / asmabhyaṃ tāni maruto viyanta rayiṃ no dhatta vṛṣaṇaḥ suvīram // imaṃ me varuṇa tat tvā yāmi kayā naḥ ko adya piprīhi devān agne yad adyāpsv agne sadhiṣ ṭava // apsu me somo abravīd antar viśvāni bheṣajā / āpaś ca viśvaśaṃbhuvaḥ // ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmat // ava te heḍo varuṇa namobhir ava yajñebhir īmahe havirbhiḥ / kṣayann asmabhyam asura pracetā rājann enāṃsi śiśrathaḥ kṛtāni // tvaṃ no agne varuṇasya vidvān devasya heḍo 'vayāsisīṣṭhāḥ / yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣāṃsi pramumugdhy asmat // sa tvaṃ no agne 'avamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau / avayakṣva no varuṇaṃ rarāṇo vīhi mṛḍīkaṃ suhavo na edhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निम् ईडे पुरोहितं यज्ञस्य देवम् ऋत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ वृषा सोम द्युमं असि ॥ क्रीडं वः शर्धो मारुतम् अनर्वाणं रथेशुभम् । कण्वा अभि प्रगायत ॥ अत्यासो न ये मरुतः स्वञ्चो यक्षदृशो न शुभयन्त मर्याः । ते हर्म्येष्ठाः शिशवो न शुभ्रा वत्सासो न प्रक्रीडिनः पयोधाः ॥ तं हि शश्वन्तो ऽग्निमग्निम् ॥ इन्द्राग्नी नवतिं पुरो दासपत्नीर् अधूनुतम् । साकम् एकेन कर्मणा ॥ श्नथद् वृत्रम् उत सनोति वाजम् इन्द्रा यो अग्नी सहुरी सपर्यात् । इरज्यन्ता वसव्यस्य भूरेः सहस्तमा सहसा वाजयन्ता ॥ तम् इन्द्रं वाजयामसि ॥ युजे रथं गाएषणं हरिभ्याम् उप ब्रह्माणि जुजुषाणम् अस्थुः । विबाधिष्ट स्य रोदसी महित्वेन्द्रो वृत्राण्य् अप्रती जघन्वान् ॥ गाएषणं : फ़्न् ऋव्।७।२३।३ गवेषणं। विश्वकर्मन् वाचस्पतिम्
agnim īḍe purohitaṃ yajñasya devam ṛtvijam / hotāraṃ ratnadhātamam // vṛṣā soma dyumaṃ asi // krīḍaṃ vaḥ śardho mārutam anarvāṇaṃ ratheśubham / kaṇvā abhi pragāyata // atyāso na ye marutaḥ svañco yakṣadṛśo na śubhayanta maryāḥ / te harmyeṣṭhāḥ śiśavo na śubhrā vatsāso na prakrīḍinaḥ payodhāḥ // taṃ hi śaśvanto 'gnimagnim // indrāgnī navatiṃ puro dāsapatnīr adhūnutam / sākam ekena karmaṇā // śnathad vṛtram uta sanoti vājam indrā yo agnī sahurī saparyāt / irajyantā vasavyasya bhūreḥ sahastamā sahasā vājayantā // tam indraṃ vājayāmasi // yuje rathaṃ gāeṣaṇaṃ haribhyām upa brahmāṇi jujuṣāṇam asthuḥ / vibādhiṣṭa sya rodasī mahitvendro vṛtrāṇy apratī jaghanvān // gāeṣaṇaṃ : FN ṚV.7.23.3 gaveṣaṇaṃ. viśvakarman vācaspatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं सोम प्रचिकितो मनीषा त्वं रजिष्ठम् अनु नेषि पन्थाम् । तव प्रणीती पितरो न इन्दो देवेषु रत्नम् अभजन्त धीराः ॥ त्वया हि नः पितरः सोम पूर्वे कर्माणि चक्रुः पवमान धीराः । वन्वन्न् अवातः परिधींर् अपोर्णु वीरेभिर् अश्वैर् मघवा भवा नः ॥ त्वं सोम पितृभिः संविदानो ऽनु द्यावापृथिवी आततन्थ । तस्मै त इन्दो हविषा विधेम वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥ बर्हिषदः पितर ऊत्य् अर्वाग् इमा वो हव्या चकृमा जुषध्वम् । त आगतावसा शंतमेनाथा नः शं योर् अरपो दधातन ॥ उपहूताः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु । त आगमन्तु त इह श्रुवन्त्व् अधिब्रुवन्तु ते ऽवन्त्व् अस्मान् ॥ आहं पितॄन्त् सुविदत्रं अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हिषदः स्वधया ये सुतस्य भजन्त पित्वस् त इहागमिष्ठाः ॥ इदं पितृभ्यो नमो अस्त्व् अद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्य् आ निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥ उदीरताम् अवरा उत् परासा उन् मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुं य ईयुर् अवृका ऋतज्ञास् ते नो ऽवन्तु पितरो हवेषु ॥ अग्निष्वात्ता ऋतावृधः पितरो मृडता सु नः । दीर्घायुत्वाय जीवसे ॥ अग्निष्वात्तान् ऋतुमतो हवामहे नराशंसे सोमपीथं य आशुः । ते नो विप्रासः सुहवा मृडन्तु शं नो भवन्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥ अग्निष्वात्ताः पितरा एह गछत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवींषि प्रयतानि बर्हिष्य् अथा रयिं सर्ववीरं दधातन ॥ स प्रत्नथा सहसा जायमानः सद्यः काव्यानि बड् अधत्त विश्वा । आपश् च मित्रं धिषणा च साधन् देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदाम् ॥ स पूर्वया निविदा कव्यतायोर् इमाः प्रजा अजनयन् मनूनाम् । विवस्वता चक्षसा द्याम् अपश् च देवा अग्निं धारयन् द्रविणोदाम् ॥ स : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: स। ये तातृषुर् देवत्रा जेहमाना होत्राविदः स्तोमतष्टासो अर्कैः । आग्ने याहि सुविदत्रेभिर् अर्वाक् सत्यैः कव्यैः पितृभिर् घर्मसद्भिः ॥ प्र वायुम् अछा बृहती मनीषा बृहद्रयिं विश्ववारं रथप्राम् । द्युतद्यामा नियुतः पत्यमानः कविः कविम् इयक्षसि प्रयज्यो ॥ प्र याभिर् यासि दाश्वांसम् अछा नियुद्भिर् वाय इष्टये दुरोणे । नि नो रयिं सुभोजसं युवस्व नि वीरं गव्यम् अश्व्यं च राधः ॥ इन्द्रं वयं शुनासीरम् अस्मिन् यज्ञे हवामहे । स नः पर्षद् अति द्विषः ॥ सो ऽहोरात्रैः सो ऽर्धमासैः स मासैः स ऋतुभिः परि यज्ञं बभूव । संवत्सरस्य महिमानम् एतं शुनासीरम् इन्द्रम् अद्याहुवेम ॥ सप्त त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य । शोचिःकेशं पुरुप्रिय ॥ तरणिर् विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृद् असि सूर्य । विश्वम् आभासि रोचनम्
tvaṃ soma pracikito manīṣā tvaṃ rajiṣṭham anu neṣi panthām / tava praṇītī pitaro na indo deveṣu ratnam abhajanta dhīrāḥ // tvayā hi naḥ pitaraḥ soma pūrve karmāṇi cakruḥ pavamāna dhīrāḥ / vanvann avātaḥ paridhīṃr aporṇu vīrebhir aśvair maghavā bhavā naḥ // tvaṃ soma pitṛbhiḥ saṃvidāno 'nu dyāvāpṛthivī ātatantha / tasmai ta indo haviṣā vidhema vayaṃ syāma patayo rayīṇām // barhiṣadaḥ pitara ūty arvāg imā vo havyā cakṛmā juṣadhvam / ta āgatāvasā śaṃtamenāthā naḥ śaṃ yor arapo dadhātana // upahūtāḥ pitaraḥ somyāso barhiṣyeṣu nidhiṣu priyeṣu / ta āgamantu ta iha śruvantv adhibruvantu te 'vantv asmān // āhaṃ pitṝnt suvidatraṃ avitsi napātaṃ ca vikramaṇaṃ ca viṣṇoḥ / barhiṣadaḥ svadhayā ye sutasya bhajanta pitvas ta ihāgamiṣṭhāḥ // idaṃ pitṛbhyo namo astv adya ye pūrvāso ya uparāsa īyuḥ / ye pārthive rajasy ā niṣattā ye vā nūnaṃ suvṛjanāsu vikṣu // udīratām avarā ut parāsā un madhyamāḥ pitaraḥ somyāsaḥ / asuṃ ya īyur avṛkā ṛtajñās te no 'vantu pitaro haveṣu // agniṣvāttā ṛtāvṛdhaḥ pitaro mṛḍatā su naḥ / dīrghāyutvāya jīvase // agniṣvāttān ṛtumato havāmahe narāśaṃse somapīthaṃ ya āśuḥ / te no viprāsaḥ suhavā mṛḍantu śaṃ no bhavantu dvipade śaṃ catuṣpade // agniṣvāttāḥ pitarā eha gachata sadaḥsadaḥ sadata supraṇītayaḥ / attā havīṃṣi prayatāni barhiṣy athā rayiṃ sarvavīraṃ dadhātana // sa pratnathā sahasā jāyamānaḥ sadyaḥ kāvyāni baḍ adhatta viśvā / āpaś ca mitraṃ dhiṣaṇā ca sādhan devā agniṃ dhārayan draviṇodām // sa pūrvayā nividā kavyatāyor imāḥ prajā ajanayan manūnām / vivasvatā cakṣasā dyām apaś ca devā agniṃ dhārayan draviṇodām // sa : FN emended. Ed.: sa. ye tātṛṣur devatrā jehamānā hotrāvidaḥ stomataṣṭāso arkaiḥ / āgne yāhi suvidatrebhir arvāk satyaiḥ kavyaiḥ pitṛbhir gharmasadbhiḥ // pra vāyum achā bṛhatī manīṣā bṛhadrayiṃ viśvavāraṃ rathaprām / dyutadyāmā niyutaḥ patyamānaḥ kaviḥ kavim iyakṣasi prayajyo // pra yābhir yāsi dāśvāṃsam achā niyudbhir vāya iṣṭaye duroṇe / ni no rayiṃ subhojasaṃ yuvasva ni vīraṃ gavyam aśvyaṃ ca rādhaḥ // indraṃ vayaṃ śunāsīram asmin yajñe havāmahe / sa naḥ parṣad ati dviṣaḥ // so 'horātraiḥ so 'rdhamāsaiḥ sa māsaiḥ sa ṛtubhiḥ pari yajñaṃ babhūva / saṃvatsarasya mahimānam etaṃ śunāsīram indram adyāhuvema // sapta tvā harito rathe vahanti deva sūrya / śociḥkeśaṃ purupriya // taraṇir viśvadarśato jyotiṣkṛd asi sūrya / viśvam ābhāsi rocanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इडायास् त्वा पदे वयं दधिक्राव्णो अकारिषम् ॥ दधिक्रावाणं बुबुधानो अग्निम् उप ब्रुव उषसं सूर्यं गाम् । ब्रध्नं मंश्चतोर् वरुणस्य बभ्रुं ते विश्वास्मद् दुरिता यावयन्तु ॥ अग्निर् होता न्यसीदद् यजीयान् उपस्थे मातुः सुरभा उलोके । युवा कविः पुरुनिष्ठ ऋतावा धर्ता कृष्टीनाम् उत मध्य इद्धः ॥ साध्वीम् अकर् देववीतिं नो अद्य यज्ञस्य जिह्वाम् अविदाम गुह्यम् । स आयुर् आगात् सुरभिर् वसानो भद्राम् अकर् देवहूतिं नो अद्य ॥ यच् चिद् धि ते ॥ महश् चिद् अग्ना एनसो अभीक ऊर्वाद् देवानाम् उत मर्त्यानाम् । मा ते सखायः सदम् इद् रिषाम यछा तोकाय तनयाय शं योः ॥ मही द्यौः पृथिवी च नः ॥ घृतवती भुवनानाम् अभिश्रियोर्वी पृथ्वी मधुदुघे सुपेशसा । द्यावापृथिवी वरुणस्य धर्मणा विष्कभिते अजरे भूरिरेतसा
iḍāyās tvā pade vayaṃ dadhikrāvṇo akāriṣam // dadhikrāvāṇaṃ bubudhāno agnim upa bruva uṣasaṃ sūryaṃ gām / bradhnaṃ maṃścator varuṇasya babhruṃ te viśvāsmad duritā yāvayantu // agnir hotā nyasīdad yajīyān upasthe mātuḥ surabhā uloke / yuvā kaviḥ puruniṣṭha ṛtāvā dhartā kṛṣṭīnām uta madhya iddhaḥ // sādhvīm akar devavītiṃ no adya yajñasya jihvām avidāma guhyam / sa āyur āgāt surabhir vasāno bhadrām akar devahūtiṃ no adya // yac cid dhi te // mahaś cid agnā enaso abhīka ūrvād devānām uta martyānām / mā te sakhāyaḥ sadam id riṣāma yachā tokāya tanayāya śaṃ yoḥ // mahī dyauḥ pṛthivī ca naḥ // ghṛtavatī bhuvanānām abhiśriyorvī pṛthvī madhudughe supeśasā / dyāvāpṛthivī varuṇasya dharmaṇā viṣkabhite ajare bhūriretasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ सवं सवितुर् यथा भगस्येव भुजिं हुवे । अग्निं समुद्रवाससम् ॥ हुवे वातस्वनं कविं पर्जन्यक्रद्यं सहः । अग्निं समुद्रवाससम् ॥ वृषा सोम द्युमं असि ॥ आ ये तन्वन्ति रश्मिभिस् तिरः समुद्रम् अर्णवम् । मरुद्भिर् अग्ना आगहि ॥ आ वो यन्तूदवाहासो अद्य वृष्टिं ये विश्वे मरुतो जुनन्ति । अयं यो अग्निर्मरुतः समिद्ध एतं जुषध्वं कवयो युवानः ॥ यं त्वा देवापिः शुशुचानो अग्न आर्ष्टिषेणो मनुष्यः समीधे । विश्वेभिर् देवैर् अनुमद्यमानः प्र पर्जन्यम् ईरया वृष्टिमन्तम् ॥ अग्ने बाधस्व वि मृधो वि दुर्गहापामीवाम् अप रक्षांसि सेध । अस्मात् समुद्राद् बृहतो दिवो नो ऽपां भूमानम् उप नः सृजेह ॥ प्रिया वो नाम हुवे तुराणाम् आ यत् तृपन् मरुतो वावशानः ॥ श्रियसे कं भानुभिः संमिमिक्षिरे ते रश्म्मिभिस् त ऋक्वभिः सुखादयः । ते वाशीमन्त इष्मिणो अभीरवो विद्रे प्रियस्य मारुतस्य धाम्नः ॥ मरुतो यद् ध वो दिवः ॥ प्रैषाम् अज्मेषु विथुरेव रेजते भूमिर् यामेषु यद् ध युञ्जते शुभे । ते क्रीडयो धुनयो भ्राजदृष्ट्यः स्वयं महित्वं पनयन्त धूतयः
ā savaṃ savitur yathā bhagasyeva bhujiṃ huve / agniṃ samudravāsasam // huve vātasvanaṃ kaviṃ parjanyakradyaṃ sahaḥ / agniṃ samudravāsasam // vṛṣā soma dyumaṃ asi // ā ye tanvanti raśmibhis tiraḥ samudram arṇavam / marudbhir agnā āgahi // ā vo yantūdavāhāso adya vṛṣṭiṃ ye viśve maruto junanti / ayaṃ yo agnirmarutaḥ samiddha etaṃ juṣadhvaṃ kavayo yuvānaḥ // yaṃ tvā devāpiḥ śuśucāno agna ārṣṭiṣeṇo manuṣyaḥ samīdhe / viśvebhir devair anumadyamānaḥ pra parjanyam īrayā vṛṣṭimantam // agne bādhasva vi mṛdho vi durgahāpāmīvām apa rakṣāṃsi sedha / asmāt samudrād bṛhato divo no 'pāṃ bhūmānam upa naḥ sṛjeha // priyā vo nāma huve turāṇām ā yat tṛpan maruto vāvaśānaḥ // śriyase kaṃ bhānubhiḥ saṃmimikṣire te raśmmibhis ta ṛkvabhiḥ sukhādayaḥ / te vāśīmanta iṣmiṇo abhīravo vidre priyasya mārutasya dhāmnaḥ // maruto yad dha vo divaḥ // praiṣām ajmeṣu vithureva rejate bhūmir yāmeṣu yad dha yuñjate śubhe / te krīḍayo dhunayo bhrājadṛṣṭyaḥ svayaṃ mahitvaṃ panayanta dhūtayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.