Manu-Smrti 2

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धौपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्धन्ते) आयुर् धर्मो यशो बलम् ॥ [म्। चत्वारि संप्रवर्धन्ते]

abhivādana.śīlasya nityaṃ vṛddha.upasevinaḥ | catvāri tasya vardhante) āyur dharmo yaśo balam || [M. catvāri saṃpravardhante]

अभिवादात् परं विप्रो ज्यायांसम् अभिवादयन्) । असौ नाम-अहम् अस्मि)-इति स्वं नाम परिकीर्तयेत्) ॥

abhivādāt paraṃ vipro jyāyāṃsam abhivādayan) | asau nāma-aham asmi)-iti svaṃ nāma parikīrtayet) ||

नामधेयस्य ये के चिद् अभिवादं न जानते) । तान् प्राज्ञो ऽअहम् इति ब्रूयात्) स्त्रियः सर्वास् तथा-एव च ॥

nāmadheyasya ye ke cid abhivādaṃ na jānate) | tān prājño 'aham iti brūyāt) striyaḥ sarvās tathā-eva ca ||

भोःशब्दं कीर्तयेद्) अन्ते स्वस्य नाम्नो ऽअभिवादने । नाम्नाम् स्वरूपभावो हि भोभाव ऋषिभिः स्मृतः) ॥

bhoḥśabdaṃ kīrtayed) ante svasya nāmno 'abhivādane | nāmnām svarūpa.bhāvo hi bho.bhāva ṛṣibhiḥ smṛtaḥ) ||

आयुष्मान् भव) सौम्य-इति वाच्यो) विप्रो ऽअभिवादने । अकारश् च-अस्य नाम्नो ऽअन्ते वाच्यः) पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥

āyuṣmān bhava) saumya-iti vācyo) vipro 'abhivādane | a.kāraś ca-asya nāmno 'ante vācyaḥ) pūrvākṣaraḥ plutaḥ ||

यो न वेत्त्य्) अभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनम् । न-अभिवाद्यः) स विदुषा यथा शूद्रस् तथा-एव सः ॥

yo na vetty) abhivādasya vipraḥ pratyabhivādanam | na-abhivādyaḥ) sa viduṣā yathā śūdras tathā-eva saḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्) क्षत्रबन्धुम् अनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य) शूद्रम् आरोग्यम् एव च ॥

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchet) kṣatrabandhum an.āmayam | vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya) śūdram ārogyam eva ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाच्यो) दीक्षितो नाम्ना यवीयान् अपि यो भवेत्) । भोभवत्पूर्वकं त्व् एनम् अभिभाषेत) धर्मवित् ॥

a.vācyo) dīkṣito nāmnā yavīyān api yo bhavet) | bho.bhavat.pūrvakaṃ tv enam abhibhāṣeta) dharmavit ||

परपत्नी तु या स्त्री स्याद्) असंबन्धा च योनितः । तां ब्रूयाद्) भवति-इत्य् एवं सुभगे भगिनि-इति च ॥

parapatnī tu yā strī syād) a.saṃbandhā ca yonitaḥ | tāṃ brūyād) bhavati-ity evaṃ subhage bhagini-iti ca ||

मातुलांश् च पितृव्यांश् च श्वशुरान् ऋत्विजो गुरून् । असाव् अहम् इति ब्रूयात्) प्रत्युत्थाय) यवीयसः ॥

mātulāṃś ca pitṛvyāṃś ca śvaśurān ṛtvijo gurūn | asāv aham iti brūyāt) pratyutthāya) yavīyasaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृश्वसा मातुलानी श्वश्रूर् अथ पितृश्वसा । संपूज्या) गुरुपत्नीवत् समास् ता गुरुभार्यया ॥

mātṛśvasā mātulānī śvaśrūr atha pitṛśvasā | saṃpūjyā) gurupatnīvat samās tā gurubhāryayā ||

भ्रातुर् भार्या-उपसंग्राह्या) सवर्णा-अहन्य् अहन्य् अपि । विप्रोष्य) तु-उपसंग्राह्या) ज्ञातिसंबन्धियोषितः ॥

bhrātur bhāryā-upasaṃgrāhyā) sa.varṇā-ahany ahany api | viproṣya) tu-upasaṃgrāhyā) jñāti.saṃbandhi.yoṣitaḥ ||

पितुर् भगिन्यां मातुश् च ज्यायस्यां च स्वसर्य् अपि । मातृवद् वृत्तिम् आतिष्ठेन्) माता ताभ्यो गरीयसी ॥

pitur bhaginyāṃ mātuś ca jyāyasyāṃ ca svasary api | mātṛvad vṛttim ātiṣṭhen) mātā tābhyo garīyasī ||

दशाब्दआख्यं पौरसख्यं पञ्चाब्दआख्यं कलाभृताम् । त्र्यब्दपूर्वं श्रोत्रियाणां स्वल्पेन-अपि स्वयोनिषु ॥

daśābda.ākhyaṃ paurasakhyaṃ pañcābda.ākhyaṃ kalābhṛtām | tryabdapūrvaṃ śrotriyāṇāṃ svalpena-api svayoniṣu ||

ब्राह्मणं दशवर्षं तु शतवर्षं तु भूमिपम् । पितापुत्रौ विजानीयाद्) ब्राह्मणस् तु तयोः पिता ॥

brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ tu śatavarṣaṃ tu bhūmipam | pitā.putrau vijānīyād) brāhmaṇas tu tayoḥ pitā ||

वित्तं बन्धुर् वयः कर्म विद्या भवति) पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद् यद् उत्तरम् ॥ [म्मानस्थानानि ]

vittaṃ bandhur vayaḥ karma vidyā bhavati) pañcamī | etāni mānyasthānāni garīyo yad yad uttaram || [M.mānasthānāni ]

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि गुणवन्ति च । यत्र स्युः) सो ऽअत्र मानअर्हः शूद्रो ऽअपि दशमीं गतः ॥

pañcānāṃ triṣu varṇeṣu bhūyāṃsi guṇavanti ca | yatra syuḥ) so 'atra māna.arhaḥ śūdro 'api daśamīṃ gataḥ ||

चक्रिणो दशमीस्थस्य रोगिणो भारिणः स्त्रियाः । स्नातकस्य च राज्ञश् च पन्था देयो वरस्य च ॥

cakriṇo daśamīsthasya rogiṇo bhāriṇaḥ striyāḥ | snātakasya ca rājñaś ca panthā deyo varasya ca ||

तेषां तु समावेतानां मान्यौ) स्नातकपार्थिवौ । राजस्नातकयोश् च-एव स्नातको नृपमानभाक् ॥

teṣāṃ tu samāvetānāṃ mānyau) snātaka.pārthivau | rāja.snātakayoś ca-eva snātako nṛpamānabhāk ||

उपनीय) तु यः शिष्यं वेदम् अध्यापयेद्) द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तम् आचार्यं प्रचक्षते) ॥

upanīya) tu yaḥ śiṣyaṃ vedam adhyāpayed) dvijaḥ | sa.kalpaṃ sa.rahasyaṃ ca tam ācāryaṃ pracakṣate) ||

एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्य् अपि वा पुनः । यो ऽअध्यापयति) वृत्त्यर्थम् उपाध्यायः स उच्यते) ॥

ekadeśaṃ tu vedasya vedāṅgāny api vā punaḥ | yo 'adhyāpayati) vṛttyartham upādhyāyaḥ sa ucyate) ||

निषेकआदीनि कर्माणि यः करोति) यथाविधि । संभावयति) च-अन्नेन स विप्रो गुरुर् उच्यते) ॥

niṣeka.ādīni karmāṇi yaḥ karoti) yathāvidhi | saṃbhāvayati) ca-annena sa vipro gurur ucyate) ||

अग्न्याधेयं पाकयज्ञान् अग्निष्टोमआदिकान् मखान् । यः करोति) वृतो यस्य स तस्य-ऋत्विग् इह-उच्यते) ॥

agnyādheyaṃ pākayajñān agniṣṭoma.ādikān makhān | yaḥ karoti) vṛto yasya sa tasya-ṛtvig iha-ucyate) ||

य आवृणोत्य्) अवितथं ब्रह्मणा श्रवणाव् उभौ । स माता स पिता ज्ञेयस् तं न द्रुह्येत्) कदा चन ॥

ya āvṛṇoty) a.vitathaṃ brahmaṇā śravaṇāv ubhau | sa mātā sa pitā jñeyas taṃ na druhyet) kadā cana ||

उपाध्यायान् दश-आचार्य आचार्याणां शतं पिता । सहस्रं तु पित्क़्न् माता गौरवेण-अतिरिच्यते) ॥

upādhyāyān daśa-ācārya ācāryāṇāṃ śataṃ pitā | sahasraṃ tu pitqn mātā gauraveṇa-atiricyate) ||

उत्पादकब्रह्मदात्रोर् गरीयान् ब्रह्मदः पिता । ब्रह्मजन्म हि विप्रस्य प्रेत्य च-इह च शाश्वतम् ॥

utpādaka.brahmadātror garīyān brahmadaḥ pitā | brahmajanma hi viprasya pretya ca-iha ca śāśvatam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामान् माता पिता च-एनं यद् उत्पादयतो) मिथः । संभूतिं तस्य तां विद्याद्) यद् योनाव् अभिजायते) ॥

kāmān mātā pitā ca-enaṃ yad utpādayato) mithaḥ | saṃbhūtiṃ tasya tāṃ vidyād) yad yonāv abhijāyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यस् त्व् अस्य यां जातिं विधिवद् वेदपारगः । उत्पादयति) सावित्र्या सा सत्या सा-अजरा-अमरा ॥

ācāryas tv asya yāṃ jātiṃ vidhivad vedapāragaḥ | utpādayati) sāvitryā sā satyā sā-ajarā-amarā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पं वा बहु वा यस्य श्रुतस्य-उपकरोति) यः । तम् अपीह गुरुं विद्यात्)-श्रुतौपक्रियया तया ॥

alpaṃ vā bahu vā yasya śrutasya-upakaroti) yaḥ | tam apīha guruṃ vidyāt)-śruta.upakriyayā tayā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मस्य जन्मनः कर्ता स्वधर्मस्य च शासिता । बालो ऽअपि विप्रो वृद्धस्य पिता भवति) धर्मतः ॥

brāhmasya janmanaḥ kartā svadharmasya ca śāsitā | bālo 'api vipro vṛddhasya pitā bhavati) dharmataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यापयाम् आस) पित्क़्न् शिशुर् आङ्गिरसः कविः । पुत्रका इति ह-उवाच) ज्ञानेन परिगृह्य) तान् ॥

adhyāpayām āsa) pitqn śiśur āṅgirasaḥ kaviḥ | putrakā iti ha-uvāca) jñānena parigṛhya) tān ||

ते तम् अर्थम् अपृच्छन्त) देवान् आगतमन्यवः । देवाश् च-एतान् समेत्य)-ऊचुर्) न्याय्यं वः शिशुर् उक्तवान्) ॥

te tam artham apṛcchanta) devān āgata.manyavaḥ | devāś ca-etān sametya)-ūcur) nyāyyaṃ vaḥ śiśur uktavān) ||

अज्ञो भवति) वै बालः पिता भवति) मन्त्रदः । अज्ञं हि बालम् इत्य् आहुः) पिता-इत्य् एव तु मन्त्रदम् ॥

ajño bhavati) vai bālaḥ pitā bhavati) mantradaḥ | ajñaṃ hi bālam ity āhuḥ) pitā-ity eva tu mantradam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हायनैर् न पलितैर् न वित्तेन न बन्धुभिः । ऋषयश् चक्रिरे) धर्मं यो ऽअनूचानः स नो महान् ॥

na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ | ṛṣayaś cakrire) dharmaṃ yo 'anūcānaḥ sa no mahān ||

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां तु वीर्यतः । वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणाम् एव जन्मतः ॥

viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ tu vīryataḥ | vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇām eva janmataḥ ||

न तेन वृद्धो भवति) येनास्य पलितं शिरः । यो वै युवा-अप्य् अधीयानस्) तं देवाः स्थविरं विदुः) ॥

na tena vṛddho bhavati) yenāsya palitaṃ śiraḥ | yo vai yuvā-apy adhīyānas) taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ) ||

यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यश् च विप्रो ऽअनधीयानस्) त्रयस् ते नाम बिभ्रति) ॥

yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ | yaś ca vipro 'an.adhīyānas) trayas te nāma bibhrati) ||

यथा षण्ढो ऽअफलः स्त्रीषु यथा गौर् गवि च-अफला । यथा च-अज्ञे ऽअफलं दानं तथा विप्रो ऽअनृचो ऽअफलः ॥

yathā ṣaṇḍho 'a.phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi ca-a.phalā | yathā ca-ajñe 'a.phalaṃ dānaṃ tathā vipro 'an.ṛco 'a.phalaḥ ||

अहिंसया-एव भूतानां कार्यं) श्रेयो ऽअनुशासनम् । वाक् च-एव मधुरा श्लक्ष्णा प्रयोज्या) धर्मम् इच्छता ॥

ahiṃsayā-eva bhūtānāṃ kāryaṃ) śreyo 'anuśāsanam | vāk ca-eva madhurā ślakṣṇā prayojyā) dharmam icchatā ||

यस्य वाच्मनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा । स वै सर्वम् अवाप्नोति) वेदान्तौपगतं फलम् ॥

yasya vāc.manasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā | sa vai sarvam avāpnoti) vedānta.upagataṃ phalam ||

न-अरुंतुदः स्याद्) आर्तो ऽअपि न परद्रोहकर्मधीः । यया-अस्य-उद्विजते) वाचा न-अलोक्यां ताम् उदीरयेत्) ॥

na-aruṃtudaḥ syād) ārto 'api na paradroha.karma.dhīḥ | yayā-asya-udvijate) vācā na-alokyāṃ tām udīrayet) ||

सम्मानाद् ब्राह्मणो नित्यम् उद्विजेत) विषाद् इव । अमृतस्य-इव च-आकाङ्क्षेद्) अवमानस्य सर्वदा ॥

sammānād brāhmaṇo nityam udvijeta) viṣād iva | amṛtasya-iva ca-ākāṅkṣed) avamānasya sarvadā ||

सुखं ह्य् अवमतः शेते) सुखं च प्रतिबुध्यते) ॥ सुखं चरति) लोके ऽअस्मिन्न् अवमन्ता विनश्यति) ॥

sukhaṃ hy avamataḥ śete) sukhaṃ ca pratibudhyate) || sukhaṃ carati) loke 'asminn avamantā vinaśyati) ||

अनेन क्रमयोगेन संस्कृतआत्मा द्विजः शनैः । गुरौ वसन्) सञ्चिनुयाद्) ब्रह्माधिगमिकं तपः ॥

anena kramayogena saṃskṛta.ātmā dvijaḥ śanaiḥ | gurau vasan) sañcinuyād) brahmādhigamikaṃ tapaḥ ||

तपोविशेषैर् विविधैर् व्रतैश् च विधिचोदितैः । वेदः कृत्स्नो ऽअधिगन्तव्यः) सरहस्यो द्विजन्मना ॥

tapo.viśeṣair vividhair vrataiś ca vidhicoditaiḥ | vedaḥ kṛtsno 'adhigantavyaḥ) sa.rahasyo dvijanmanā ||

वेदम् एव सदा-अभ्यस्येत्) तपस् तप्स्यन्) द्विजोत्तमः । वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परम् इह-उच्यते) ॥

vedam eva sadā-abhyasyet) tapas tapsyan) dvijottamaḥ | vedābhyāso hi viprasya tapaḥ param iha-ucyate) ||

आ ह-एव स नखाग्रेभ्यः परमं तप्यते) तपः । यः स्रग्व्य् अपि द्विजो ऽअधीते) स्वाध्यायं शक्तितो ऽअन्वहम् ॥

ā ha-eva sa nakhāgrebhyaḥ paramaṃ tapyate) tapaḥ | yaḥ sragvy api dvijo 'adhīte) svādhyāyaṃ śaktito 'anvaham ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽअनधीत्य) द्विजो वेदम् अन्यत्र कुरुते) श्रमम् । स जीवन्न्) एव शूद्रत्वम् आशु गच्छति) सअन्वयः ॥

yo 'an.adhītya) dvijo vedam anyatra kurute) śramam | sa jīvann) eva śūdratvam āśu gacchati) sa.anvayaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातुर् अग्रे ऽअधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धने । तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात् ॥

mātur agre 'adhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhane | tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र यद् ब्रह्मजन्म-अस्य मौञ्जीबन्धनचिह्नितम् । तत्र-अस्य माता सावित्री पिता त्व् आचार्य उच्यते) ॥

tatra yad brahmajanma-asya mauñjībandhanacihnitam | tatra-asya mātā sāvitrī pitā tv ācārya ucyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदप्रदानाद् आचार्यं पितरं परिचक्षते) । न ह्य् अस्मिन् युज्यते) कर्म किञ् चिद् आ मौञ्जिबन्धनात् ॥

vedapradānād ācāryaṃ pitaraṃ paricakṣate) | na hy asmin yujyate) karma kiñ cid ā mauñjibandhanāt ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-अभिव्याहारयेद्) ब्रह्म स्वधानिनयनाद् ऋते । शूद्रेण हि समस् तावद् यावद् वेदे न जायते) ॥

na-abhivyāhārayed) brahma svadhāninayanād ṛte | śūdreṇa hi samas tāvad yāvad vede na jāyate) ||

कृतौपनयनस्य-अस्य व्रतादेशनम् इष्यते) । ब्रह्मणो ग्रहणं च-एव क्रमेण विधिपूर्वकम् ॥

kṛta.upanayanasya-asya vratādeśanam iṣyate) | brahmaṇo grahaṇaṃ ca-eva krameṇa vidhi.pūrvakam ||

यद्य् अस्य विहितं चर्म यत् सूत्रं या च मेखला । यो दण्डो यत्-च वसनं तत् तद् अस्य व्रतेष्व् अपि ॥

yady asya vihitaṃ carma yat sūtraṃ yā ca mekhalā | yo daṇḍo yat-ca vasanaṃ tat tad asya vrateṣv api ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेवेत)-इमांस् तु नियमान् ब्रह्मचारी गुरौ वसन्) । सन्नियम्य)-इन्द्रियग्रामं तपोवृद्धिअर्थम् आत्मनः ॥

seveta)-imāṃs tu niyamān brahmacārī gurau vasan) | sanniyamya)-indriyagrāmaṃ tapovṛddhi.artham ātmanaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं स्नात्वा) शुचिः कुर्याद्) देवऋषिपितृतर्पणम् । देवताभ्यर्चनं च-एव समिदाधानम् एव च ॥

nityaṃ snātvā) śuciḥ kuryād) deva.ṛṣi.pitṛtarpaṇam | devatābhyarcanaṃ ca-eva samidādhānam eva ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्जयेन्) मधु मांसं च गन्धं माल्यं रसान् स्त्रियः । शुक्तानि यानि सर्वाणि प्राणिनां च-एव हिंसनम् ॥

varjayen) madhu māṃsaṃ ca gandhaṃ mālyaṃ rasān striyaḥ | śuktāni yāni sarvāṇi prāṇināṃ ca-eva hiṃsanam ||

अभ्यङ्गम् अञ्जनं चाक्ष्णोर् उपानह्छत्रधारणम् । कामं क्रोधं च लोभं च नर्तनं गीतवादनम् ॥

abhyaṅgam añjanaṃ cākṣṇor upānah.chatradhāraṇam | kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca nartanaṃ gītavādanam ||

द्यूतं च जनवादं च परिवादं तथा-अनृतम् । स्त्रीणां च प्रेक्षणालम्भम् उपघातं परस्य च ॥(म्।-आलम्भाअव् )

dyūtaṃ ca janavādaṃ ca parivādaṃ tathā-anṛtam | strīṇāṃ ca prekṣaṇālambham upaghātaṃ parasya ca ||(M.-ālambhāav )

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकः शयीत) सर्वत्र न रेतः स्कन्दयेत्) क्व चित् । कामाद्द् हि स्कन्दयन्) रेतो हिनस्ति) व्रतम् आत्मनः ॥

ekaḥ śayīta) sarvatra na retaḥ skandayet) kva cit | kāmādd hi skandayan) reto hinasti) vratam ātmanaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने सिक्त्वा) ब्रह्मचारी द्विजः शुक्रम् अकामतः । स्नात्वा)-अर्कम् अर्चयित्वा) त्रिः पुनर् माम् इत्य् ऋचं जपेत्) ॥

svapne siktvā) brahmacārī dvijaḥ śukram a.kāmataḥ | snātvā)-arkam arcayitvā) triḥ punar mām ity ṛcaṃ japet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृत्मृत्तिकाकुशान् । आहरेद्) यावद् अर्थानि भैक्षं च-अहरहश् चरेत्) ॥

udakumbhaṃ sumanaso gośakṛt.mṛttikā.kuśān | āhared) yāvad arthāni bhaikṣaṃ ca-ahar.ahaś caret) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदयज्ञैर् अहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्य् आहरेद्) भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽअन्वहम् ॥

veda.yajñair ahīnānāṃ praśastānāṃ svakarmasu | brahmacāry āhared) bhaikṣaṃ gṛhebhyaḥ prayato 'anvaham ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरोः कुले न भिक्षेत) न ज्ञातिकुलबन्धुषु । अलाभे त्व् अन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्) ॥

guroḥ kule na bhikṣeta) na jñāti.kula.bandhuṣu | a.lābhe tv anyagehānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ vivarjayet) ||

सर्वं वापि चरेद्) ग्रामं पूर्वौक्तानाम् असंभवे । नियम्य) प्रयतो वाचम् अभिशस्तांस् तु वर्जयेत्) ॥

sarvaṃ vāpi cared) grāmaṃ pūrva.uktānām a.saṃbhave | niyamya) prayato vācam abhiśastāṃs tu varjayet) ||

दूराद् आहृत्य) समिधः सन्निदध्याद्) विहायसि । सायम्प्रातश् च जुहुयात्) ताभिर् अग्निम् अतन्द्रितः ॥

dūrād āhṛtya) samidhaḥ sannidadhyād) vihāyasi | sāyaM.prātaś ca juhuyāt) tābhir agnim atandritaḥ ||

अकृत्वा) भैक्षचरणम् असमिध्य) च पावकं । अनातुरः सप्तरात्रम् अवकीर्णिव्रतं चरेत्) ॥

a.kṛtvā) bhaikṣacaraṇam a.samidhya) ca pāvakaṃ | an.āturaḥ saptarātram avakīrṇivrataṃ caret) ||

भैक्षेण वर्तयेन्) नित्यं न-एकान्नअदी भवेद्) व्रती । भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिर् उपवाससमा स्मृता) ॥

bhaikṣeṇa vartayen) nityaṃ na-ekānna.adī bhaved) vratī | bhaikṣeṇa vratino vṛttir upavāsa.samā smṛtā) ||

व्रतवद् देवदैवत्ये पित्र्ये कर्मण्य् अथ-ऋषिवत् । कामम् अभ्यर्थितो ऽअश्नीयाद्) व्रतम् अस्य न लुप्यते) ॥

vratavad deva.daivatye pitrye karmaṇy atha-ṛṣivat | kāmam abhyarthito 'aśnīyād) vratam asya na lupyate) ||

ब्राह्मणस्य-एव कर्म-एतद् उपदिष्टं) मनीषिभिः । राजन्यवैश्ययोस् त्व् एवं न-एतत् कर्म विधीयते) ॥

brāhmaṇasya-eva karma-etad upadiṣṭaṃ) manīṣibhiḥ | rājanya.vaiśyayos tv evaṃ na-etat karma vidhīyate) ||

चोदितो) गुरुणा नित्यम् अप्रचोदित) एव वा । कुर्याद्) अध्ययने यत्नम् आचार्यस्य हितेषु च ॥ [मध्ययने योगम्]

codito) guruṇā nityam a.pracodita) eva vā | kuryād) adhyayane yatnam ācāryasya hiteṣu ca || [M.adhyayane yogam]

शरीरं च-एव वाचं च बुद्धीन्द्रियमनांसि च । नियम्य) प्राञ्जलिस् तिष्ठेद्) वीक्षमाणो) गुरोर् मुखम् ॥

śarīraṃ ca-eva vācaṃ ca buddhīndriya.manāṃsi ca | niyamya) prāñjalis tiṣṭhed) vīkṣamāṇo) guror mukham ||

नित्यम् उद्धृतपाणिः स्यात्) साधुआचारः सुसंवृतः । आस्यताम्) इति च-उक्तः सन्न् आसीत)-अभिमुखं गुरोः ॥

nityam uddhṛta.pāṇiḥ syāt) sādhu.ācāraḥ su.saṃvṛtaḥ | āsyatām) iti ca-uktaḥ sann āsīta)-abhimukhaṃ guroḥ ||

हीनअन्नवस्त्रवेषः स्यात्) सर्वदा गुरुसन्निधौ ॥ उत्तिष्ठेत्) प्रथमं चास्य चरमं च-एव संविशेत्) ॥

hīna.anna.vastra.veṣaḥ syāt) sarvadā gurusannidhau || uttiṣṭhet) prathamaṃ cāsya caramaṃ ca-eva saṃviśet) ||

प्रतिश्रावणसंभाषे शयानो) न समाचरेत्) । न-आसीनो) न च भुञ्जानो) न तिष्ठन्) न पराङ्मुखः ॥

pratiśrāvaṇa.saṃbhāṣe śayāno) na samācaret) | na-āsīno) na ca bhuñjāno) na tiṣṭhan) na parāṅ.mukhaḥ ||

आसीनस्य) स्थितः कुर्याद्) अभिगच्छंस्) तु तिष्ठतः) । प्रत्युद्गम्य) त्व् आव्रजतः) पश्चाद् धावंस्) तु धावतः) ॥

āsīnasya) sthitaḥ kuryād) abhigacchaṃs) tu tiṣṭhataḥ) | pratyudgamya) tv āvrajataḥ) paścād dhāvaṃs) tu dhāvataḥ) ||

पराङ्मुखस्य-अभिमुखो दूरस्थस्य-एत्य) चअन्तिकम् । प्रणम्य) तु शयानस्य) निदेशे च-एव तिष्ठतः) ॥

parāṅ.mukhasya-abhimukho dūrasthasya-etya) ca.antikam | praṇamya) tu śayānasya) nideśe ca-eva tiṣṭhataḥ) ||

नीचं शय्याआसनं चअस्य नित्यं स्याद्) गुरुसन्निधौ । गुरोस् तु चक्षुर्विषये न यथाइष्टआसनो भवेत्) ॥

nīcaṃ śayyā.āsanaṃ ca.asya nityaṃ syād) gurusannidhau | guros tu cakṣurviṣaye na yathā.iṣṭa.āsano bhavet) ||

न-उदाहरेद्) अस्य नाम परोक्षम् अपि केवलम् । न च-एव-अस्यअनुकुर्वीत) गतिभाषितचेष्टितम् ॥

na-udāhared) asya nāma parokṣam api kevalam | na ca-eva-asya.anukurvīta) gati.bhāṣita.ceṣṭitam ||

गुरोर् यत्र परिवादो निन्दा वाअपि प्रवर्तते) । कर्णौ तत्र पिधातव्यौ) गन्तव्यं) वा ततो ऽअन्यतः ॥

guror yatra parivādo nindā vā.api pravartate) | karṇau tatra pidhātavyau) gantavyaṃ) vā tato 'anyataḥ ||

परीवादात् खरो भवति) श्वा वै भवति) निन्दकः । परिभोक्ता कृमिर् भवति) कीटो भवति) मत्सरी ॥

parīvādāt kharo bhavati) śvā vai bhavati) nindakaḥ | paribhoktā kṛmir bhavati) kīṭo bhavati) matsarī ||

दूरस्थो न-अर्चयेद्) एनं न क्रुद्धो न-अन्तिके स्त्रियाः । यानआसनस्थश् च-एव-एनम् अवरुह्य)-अभिवादयेत्) ॥

dūrastho na-arcayed) enaṃ na kruddho na-antike striyāḥ | yāna.āsanasthaś ca-eva-enam avaruhya)-abhivādayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिवाते ऽअनुवाते च न-आसीत) गुरुणा सह । [म्प्रतिवातानुवाते] असंश्रवे च-एव गुरोर् न किं चिद् अपि कीर्तयेत्) ॥

prativāte 'anuvāte ca na-āsīta) guruṇā saha | [M.prativātānuvāte] a.saṃśrave ca-eva guror na kiṃ cid api kīrtayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गो।ऽअश्वौष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च । आसीत) गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च ॥

go.'aśva.uṣṭra.yāna.prāsāda.prastareṣu kaṭeṣu ca | āsīta) guruṇā sārdhaṃ śilā.phalaka.nauṣu ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरोर् गुरौ सन्निहिते) गुरुवद् वृत्तिम् आचरेत्) । न च-अनिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरून् अभिवादयेत्) ॥

guror gurau sannihite) guruvad vṛttim ācaret) | na ca-a.nisṛṣṭo guruṇā svān gurūn abhivādayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यागुरुष्व् एवम् एव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु । प्रतिषेधत्सु) च-अधर्माद्द् हितं च-उपदिशत्स्व्) अपि ॥

vidyāguruṣv evam eva nityā vṛttiḥ svayoniṣu | pratiṣedhatsu) ca-adharmādd hitaṃ ca-upadiśatsv) api ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयःसु गुरुवद् वृत्तिं नित्यम् एव समाचरेत्) । गुरुपुत्रेषु च-आर्येषु गुरोश् च-एव स्वबन्धुषु ॥ [म्गुरुपुत्रे तथाचार्ये]

śreyaḥsu guruvad vṛttiṃ nityam eva samācaret) | guruputreṣu ca-āryeṣu guroś ca-eva svabandhuṣu || [M.guruputre tathācārye]

बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि । अध्यापयन्) गुरुसुतो गुरुवत्-मानम् अर्हति) ॥

bālaḥ samāna.janmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi | adhyāpayan) gurusuto guruvat-mānam arhati) ||

उत्सादनं च गात्राणां स्नापनौच्छिष्टभोजने । न कुर्याद्) गुरुपुत्रस्य पादयोश् च-अवनेजनम् ॥

utsādanaṃ ca gātrāṇāṃ snāpana.ucchiṣṭabhojane | na kuryād) guruputrasya pādayoś ca-avanejanam ||

गुरुवत् प्रतिपूज्याः स्युः) सवर्णा गुरुयोषितः । असवर्णास् तु सम्पूज्याः) प्रत्युत्थानअभिवादनैः ॥

guruvat pratipūjyāḥ syuḥ) sa.varṇā guruyoṣitaḥ | a.savarṇās tu sampūjyāḥ) pratyutthāna.abhivādanaiḥ ||

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रौत्सादनम् एव च । गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥

abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātra.utsādanam eva ca | gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुपत्नी तु युवतिर् न-अभिवाद्या)-इह पादयोः । पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता) ॥

gurupatnī tu yuvatir na-abhivādyā)-iha pādayoḥ | pūrṇaviṃśativarṣeṇa guṇa.doṣau vijānatā) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभाव एष नारीणां नराणाम् इह दूषणम् । अतो ऽअर्थान् न प्रमाद्यन्ति प्रमदासु विपश्चितः ॥

svabhāva eṣa nārīṇāṃ narāṇām iha dūṣaṇam | ato 'arthān na pramādyanti pramadāsu vipaścitaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्वांसम् अलं लोके विद्वांसम् अपि वा पुनः । प्रमदा ह्य् उत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम् ॥

a.vidvāṃsam alaṃ loke vidvāṃsam api vā punaḥ | pramadā hy utpathaṃ netuṃ kāma.krodhavaśānugam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत्) । बलवान् इन्द्रियग्रामो विद्वांसम् अपि कर्षति) ॥

mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet) | balavān indriyagrāmo vidvāṃsam api karṣati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि । विधिवद् वन्दनं कुर्याद्) असाव् अहम् इति ब्रुवन्) ॥

kāmaṃ tu gurupatnīnāṃ yuvatīnāṃ yuvā bhuvi | vidhivad vandanaṃ kuryād) asāv aham iti bruvan) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रोष्य) पादग्रहणम् अन्वहं च-अभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत) सतां धर्मम् अनुस्मरन्) ॥

viproṣya) pādagrahaṇam anvahaṃ ca-abhivādanam | gurudāreṣu kurvīta) satāṃ dharmam anusmaran) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा खनन्) खनित्रेण नरो वार्य् अधिगच्छति) । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुर् अधिगच्छति) ॥

yathā khanan) khanitreṇa naro vāry adhigacchati) | tathā gurugatāṃ vidyāṃ śuśrūṣur adhigacchati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुण्डो वा जटिलो वा स्याद्) अथ वा स्यात्)-शिखाजटः । न-एनं ग्रामे ऽअभिनिम्लोचेत्) सूर्यो न-अभ्युदियात्) क्व चित् ॥

muṇḍo vā jaṭilo vā syād) atha vā syāt)-śikhā.jaṭaḥ | na-enaṃ grāme 'abhinimlocet) sūryo na-abhyudiyāt) kva cit ||

तं चेद् अभ्युदियात्) सूर्यः शयानं) कामचारतः । निम्लोचेद्) वा-अप्य् अविज्ञानाज् जपन्न्) उपवसेद्) दिनम् ॥

taṃ ced abhyudiyāt) sūryaḥ śayānaṃ) kāmacārataḥ | nimloced) vā-apy a.vijñānāj japann) upavased) dinam ||

सूर्येण ह्य् अभिनिर्मुक्तः शयानो) ऽअभ्युदितश् च यः । [मभिनिम्लुक्तः] प्रायश्चित्तम् अकुर्वाणो) युक्तः स्यान्) महता-एनसा ॥

sūryeṇa hy abhinirmuktaḥ śayāno) 'abhyuditaś ca yaḥ | [M.abhinimluktaḥ] prāyaścittam a.kurvāṇo) yuktaḥ syān) mahatā-enasā ||

आचम्य) प्रयतो नित्यम् उभे संध्ये समाहितः । शुचौ देशे जपञ्) जप्यम् उपासीत) यथाविधि ॥

ācamya) prayato nityam ubhe saṃdhye samāhitaḥ | śucau deśe japañ) japyam upāsīta) yathāvidhi ||

यदि स्त्री यद्य् अवरजः श्रेयः किं चित् समाचरेत्) । तत् सर्वम् आचरेद्) युक्तो यत्र च-अस्य रमेन्) मनः ॥

yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ kiṃ cit samācaret) | tat sarvam ācared) yukto yatra ca-asya ramen) manaḥ ||

धर्मअर्थाव् उच्यते) श्रेयः कामअर्थौ धर्म एव च । अर्थ एव-इह वा श्रेयस् त्रिवर्ग इति तु स्थितिः ॥

dharma.arthāv ucyate) śreyaḥ kāma.arthau dharma eva ca | artha eva-iha vā śreyas trivarga iti tu sthitiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यश् च पिता च-एव माता भ्राता च पूर्वजः । न-आर्तेन-अप्य् अवमन्तव्या) ब्राह्मणेन विशेषतः ॥

ācāryaś ca pitā ca-eva mātā bhrātā ca pūrvajaḥ | na-ārtena-apy avamantavyā) brāhmaṇena viśeṣataḥ ||

आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः । माता पृथिव्या मूर्तिस् तु भ्राता स्वो मूर्तिर् आत्मनः ॥

ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ | mātā pṛthivyā mūrtis tu bhrātā svo mūrtir ātmanaḥ ||

यं मातापितरौ क्लेशं सहेते) संभवे नृणाम् । न तस्य निष्कृतिः शक्या) कर्तुं वर्षशतैर् अपि ॥

yaṃ mātā.pitarau kleśaṃ sahete) saṃbhave nṛṇām | na tasya niṣkṛtiḥ śakyā) kartuṃ varṣaśatair api ||

तयोर् नित्यं प्रियं कुर्याद्) आचार्यस्य च सर्वदा । तेष्व् एव त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते) ॥

tayor nityaṃ priyaṃ kuryād) ācāryasya ca sarvadā | teṣv eva triṣu tuṣṭeṣu tapaḥ sarvaṃ samāpyate) ||

तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते) । न तैर् अनभ्यनुज्ञातो धर्मम् अन्यं समाचरेत्) ॥

teṣāṃ trayāṇāṃ śuśrūṣā paramaṃ tapa ucyate) | na tair an.abhyanujñāto dharmam anyaṃ samācaret) ||

त एव हि त्रयो लोकास् त एव त्रय आश्रमाः । त एव हि त्रयो वेदास् त एव-उक्तास्) त्रयो ऽअग्नयः ॥

ta eva hi trayo lokās ta eva traya āśramāḥ | ta eva hi trayo vedās ta eva-uktās) trayo 'agnayaḥ ||

पिता वै गार्हपत्यो ऽअग्निर् माता-अग्निर् दक्षिणः स्मृतः) । गुरुर् आहवनीयस् तु सा-अग्नित्रेता गरीयसी ॥

pitā vai gārhapatyo 'agnir mātā-agnir dakṣiṇaḥ smṛtaḥ) | gurur āhavanīyas tu sā-agnitretā garīyasī ||

त्रिष्व् अप्रमाद्यन्न्) एतेषु त्रीन् लोकान् विजयेद्) गृही । दीप्यमानः) स्ववपुषा देववद् दिवि मोदते) ॥

triṣv a.pramādyann) eteṣu trīn lokān vijayed) gṛhī | dīpyamānaḥ) svavapuṣā devavad divi modate) ||

इमं लोकं मातृभक्त्या पितृभक्त्या तु मध्यमम् । गुरुशुश्रूषया त्व् एवं ब्रह्मलोकं समश्नुते) ॥

imaṃ lokaṃ mātṛbhaktyā pitṛbhaktyā tu madhyamam | guruśuśrūṣayā tv evaṃ brahmalokaṃ samaśnute) ||

सर्वे तस्य-आदृता) धर्मा यस्य-एते त्रय आदृताः) । अनादृतास् तु यस्य-एते सर्वास् तस्य-अफलाः क्रियाः ॥

sarve tasya-ādṛtā) dharmā yasya-ete traya ādṛtāḥ) | an.ādṛtās tu yasya-ete sarvās tasya-a.phalāḥ kriyāḥ ||

यावत् त्रयस् ते जीवेयुस्) तावत्- न-अन्यं समाचरेत्) । तेष्व् एव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्) प्रियहिते रतः ॥

yāvat trayas te jīveyus) tāvat- na-anyaṃ samācaret) | teṣv eva nityaṃ śuśrūṣāṃ kuryāt) priyahite rataḥ ||

तेषाम् अनुपरोधेन पारत्र्यं यद् यद् आचरेत्) । तत् तन् निवेदयेत्) तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः ॥

teṣām an.uparodhena pāratryaṃ yad yad ācaret) | tat tan nivedayet) tebhyo mano.vacana.karmabhiḥ ||

त्रिष्व् एतेष्व् इतिकृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते) । एष धर्मः परः साक्षाद् उपधर्मो ऽअन्य उच्यते) ॥

triṣv eteṣv itikṛtyaṃ hi puruṣasya samāpyate) | eṣa dharmaḥ paraḥ sākṣād upadharmo 'anya ucyate) ||

श्रद्दधानः) शुभां विद्याम् आददीत)-अवराद् अपि । अन्याद् अपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलाद् अपि ॥

śraddadhānaḥ) śubhāṃ vidyām ādadīta)-avarād api | anyād api paraṃ dharmaṃ strīratnaṃ duṣkulād api ||

विषाद् अप्य् अमृतं ग्राह्यं) बालाद् अपि सुभाषितम् । अमित्राद् अपि सद्वृत्तम् अमेध्याद् अपि काञ्चनम् ॥

viṣād apy amṛtaṃ grāhyaṃ) bālād api subhāṣitam | amitrād api sadvṛttam amedhyād api kāñcanam ||

स्त्रियो रत्नान्य् अथो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम् । विविधानि च शील्पानि समादेयानि सर्वतः ॥

striyo ratnāny atho vidyā dharmaḥ śaucaṃ subhāṣitam | vividhāni ca śīlpāni samādeyāni sarvataḥ ||