Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 2.2

पूर्व-अपर-अधर-उत्तरम् एकदेशिना-एकाधिकरणे

pūrva-apara-adhara-uttaram ekadeśinā-ekādhikaraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशो ऽस्य अस्ति इत्य् एकदेशी, अवयवी, तद्वाचिना सुबन्तेन सह पूर्व अपर अधर उत्तर इत्य् एते शब्दाः सामर्थ्याद् एकदेशबचनाः समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । एकाधिकरण-ग्रहनम् एकदेशिनो विशेषणम् । एकं चेद् अधिकरणम् एकद्रव्यम् एकदेशि भवति । षष्ठीसमास-अपवदो ऽयं योगः । पूर्वं कायस्य पूर्वकायः । अपरकायः । अधरकायः । उत्तरकायः । एकदेशिना इति किम् ? पूर्वं न अभेः कायस्य । एकाधिकरणे इति किम् ? पूर्वं छात्राणाम् आमन्त्रय । कथं मध्याह्नः, सायाह्नः इति ? सङ्ख्या-वि-साय्-अपूर्वस्य अह्नस्य अहन्न् अन्यतरस्यां ङौ (*६,३।११०) इति ज्ञापकात् सर्वणैकदेश-शब्देन अह्नः समासो भवति ॥ अर्धं नपुंसकम्

ekadeśo 'sya asti ity ekadeśī, avayavī, tadvācinā subantena saha pūrva apara adhara uttara ity ete śabdāḥ sāmarthyād ekadeśabacanāḥ samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / ekādhikaraṇa-grahanam ekadeśino viśeṣaṇam / ekaṃ ced adhikaraṇam ekadravyam ekadeśi bhavati / ṣaṣṭhīsamāsa-apavado 'yaṃ yogaḥ / pūrvaṃ kāyasya pūrvakāyaḥ / aparakāyaḥ / adharakāyaḥ / uttarakāyaḥ / ekadeśinā iti kim ? pūrvaṃ na abheḥ kāyasya / ekādhikaraṇe iti kim ? pūrvaṃ chātrāṇām āmantraya / kathaṃ madhyāhnaḥ, sāyāhnaḥ iti ? saṅkhyā-vi-sāy-apūrvasya ahnasya ahann anyatarasyāṃ ṅau (*6,3.110) iti jñāpakāt sarvaṇaikadeśa-śabdena ahnaḥ samāso bhavati // ardhaṃ napuṃsakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशिना एकाधिकरणे इति वर्तते । समप्रविभागे ऽर्धशब्दो नपुंसकम् आविष्टलिङ्गः, तस्य+इदं ग्रहनम् । अर्धम् इत्य् एतद् नपुंसकम् एकदेशिना-एकाधिकरणेन समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । षष्ठीसमास-अपवादो ऽयम् योगः । अर्धं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली । अर्धकोशातकी । नपुंसकम् इति किम् ? ग्रामार्धः । नगरार्धः । एकदेशिना इत्य् एव, अर्धं पसोर् देवदत्तस्य । देवदत्तेन सह समसो न भवति । एकाधिकरणे इत्य् एव, अर्धं पिप्पलीनाम् ॥ द्वितिय-तृतीय-चतुर्थ-तुर्याण्य् अन्य्तरस्याम्

ekadeśinā ekādhikaraṇe iti vartate / samapravibhāge 'rdhaśabdo napuṃsakam āviṣṭaliṅgaḥ, tasya+idaṃ grahanam / ardham ity etad napuṃsakam ekadeśinā-ekādhikaraṇena samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / ṣaṣṭhīsamāsa-apavādo 'yam yogaḥ / ardhaṃ pippalyāḥ ardhapippalī / ardhakośātakī / napuṃsakam iti kim ? grāmārdhaḥ / nagarārdhaḥ / ekadeśinā ity eva, ardhaṃ pasor devadattasya / devadattena saha samaso na bhavati / ekādhikaraṇe ity eva, ardhaṃ pippalīnām // dvitiya-tṛtīya-caturtha-turyāṇy anytarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तापन्ने च द्वितीयया

prāptāpanne ca dvitīyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशिना-एकाधिकरणे इति निवृत्तम् । द्वितीयासमासे प्राप्ते वचनम् इदम् । समासविधानात् सो ऽपि भवति । प्राप्त आपन्न इत्य् एतौ द्वितीयान्तेन सह समस्येते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । प्राप्तो जीविकाम् प्राप्तजीविकः, जीविकाप्राप्तः इति वा । आपन्नो जीविकम् आपन्नजीविकः, जीविकापन्नः इति वा ॥ कालाः परिमाणिना

ekadeśinā-ekādhikaraṇe iti nivṛttam / dvitīyāsamāse prāpte vacanam idam / samāsavidhānāt so 'pi bhavati / prāpta āpanna ity etau dvitīyāntena saha samasyete, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / prāpto jīvikām prāptajīvikaḥ, jīvikāprāptaḥ iti vā / āpanno jīvikam āpannajīvikaḥ, jīvikāpannaḥ iti vā // kālāḥ parimāṇinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमाणमस्य अस्ति इति परिमाणी, तद्बाचिना सुबन्तेन सह सामर्थ्यात् परिमाणवचनाः काल-शब्दाः समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । षष्ठीसमास-विषये योगारम्भः । मासो जातस्य मासजातः । संवत्सरजातः । द्व्यहजातः । त्र्यहजातः ॥ नञ्

parimāṇamasya asti iti parimāṇī, tadbācinā subantena saha sāmarthyāt parimāṇavacanāḥ kāla-śabdāḥ samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / ṣaṣṭhīsamāsa-viṣaye yogārambhaḥ / māso jātasya māsajātaḥ / saṃvatsarajātaḥ / dvyahajātaḥ / tryahajātaḥ // nañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञ् समर्थेन सुबन्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । न ब्राह्मणः अब्राह्मणः । अवृषलः ॥ ईषदकृता

nañ samarthena subantena saha samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / na brāhmaṇaḥ abrāhmaṇaḥ / avṛṣalaḥ // īṣadakṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषत् इत्य् अयं शब्दो ऽकृदन्तेन सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । ईषद्गुणवचनेन+इति वक्तव्यम् । ईषत्कडारः । ईषत्पिङ्गलः । ईषद्विकटः । ईषदुन्नतः । ईषत्पीतम् । ईषद्रक्तम् । गुणवचनेन इति किम् ? इह न भवति, ईषद् गार्ग्यः ॥ षष्ठी

īṣat ity ayaṃ śabdo 'kṛdantena supā saha samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / īṣadguṇavacanena+iti vaktavyam / īṣatkaḍāraḥ / īṣatpiṅgalaḥ / īṣadvikaṭaḥ / īṣadunnataḥ / īṣatpītam / īṣadraktam / guṇavacanena iti kim ? iha na bhavati, īṣad gārgyaḥ // ṣaṣṭhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याजक-आदिभिश् च

yājaka-ādibhiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेण समासः सिद्ध एव, तस्य कर्तरि च (*२,२।१६) इति प्रतिषेधे प्राप्ते वचनम् इदम् आरभ्यते प्रतिप्रसवार्थम् । याजकादिभिः सह षष्ठी समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । ब्राह्मणयाजकः । क्षत्रिययाजकः । याजक । पूजक । परिचारक । परिषेचक । स्नातक । अध्यापक । उत्सादक । उद्वर्तक । होतृ । पोतृ । भर्तृ । रथगनक । पत्तिगणक । तत्स्थैश् च गुणैः षष्ठी समस्यते इति वक्तव्यम् । चन्दनगन्धः । कपित्थरसः । गुणात्तरेण तरलोपश् चेअ+इइ वक्तव्यम् । सर्वेषां श्वेततरः सर्वश्वेतः । सर्वेषां सहत्तरः सर्वमहान् । न निर्धारणे (*२,२।१०) इति प्रतिषेधे प्राप्ते वचनम् इदम् । सर्वशुक्ला गौः ॥ न निर्धारणे

pūrveṇa samāsaḥ siddha eva, tasya kartari ca (*2,2.16) iti pratiṣedhe prāpte vacanam idam ārabhyate pratiprasavārtham / yājakādibhiḥ saha ṣaṣṭhī samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / brāhmaṇayājakaḥ / kṣatriyayājakaḥ / yājaka / pūjaka / paricāraka / pariṣecaka / snātaka / adhyāpaka / utsādaka / udvartaka / hotṛ / potṛ / bhartṛ / rathaganaka / pattigaṇaka / tatsthaiś ca guṇaiḥ ṣaṣṭhī samasyate iti vaktavyam / candanagandhaḥ / kapittharasaḥ / guṇāttareṇa taralopaś cea+ii vaktavyam / sarveṣāṃ śvetataraḥ sarvaśvetaḥ / sarveṣāṃ sahattaraḥ sarvamahān / na nirdhāraṇe (*2,2.10) iti pratiṣedhe prāpte vacanam idam / sarvaśuklā gauḥ // na nirdhāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेण समासे प्राप्ते प्रतिषेध आरभ्यते । निर्धारने या षष्ठी सा न समस्यते । जाति-गुण-क्रियाभिः समुदायाद् एकदेशस्य पृथक्-करणं निर्धारनम् । क्षत्रियो मनुष्याणाम् शूरतमः । कृष्णा गवां सम्पन्नक्षीरतमा । धवन्नध्वगानां शीघ्रतमः । प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यते इति वक्तव्यम् । सर्पिषो ज्ञानम् । मधुनो ज्ञानम् ॥ पूरण-गुण-सुहितार्थ-सद्-अव्यय-तव्य-समानाधिकरनेन

pūrveṇa samāse prāpte pratiṣedha ārabhyate / nirdhārane yā ṣaṣṭhī sā na samasyate / jāti-guṇa-kriyābhiḥ samudāyād ekadeśasya pṛthak-karaṇaṃ nirdhāranam / kṣatriyo manuṣyāṇām śūratamaḥ / kṛṣṇā gavāṃ sampannakṣīratamā / dhavannadhvagānāṃ śīghratamaḥ / pratipadavidhānā ca ṣaṣṭhī na samasyate iti vaktavyam / sarpiṣo jñānam / madhuno jñānam // pūraṇa-guṇa-suhitārtha-sad-avyaya-tavya-samānādhikaranena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्तेन् अ च पूजायाम्

kten a ca pūjāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मति-बुद्धि-पूजा-अर्थेभ्यश् च (*३,२।१८८) इति वक्ष्यति, तस्य+इदं ग्रहणम् । पूजा-ग्रहणम् उपलक्षण-अर्थम् । क्तो यः पूजायां विहितस्तेन षष्ठी न समस्यते । राज्ञां मतः । राज्ञां बुद्धः । राज्ञां पूजितः । पूजायाम् इति किम् ? छात्रस्य हसितम् छात्रहसितम् ॥ अधिकरण-वाचिना च

mati-buddhi-pūjā-arthebhyaś ca (*3,2.188) iti vakṣyati, tasya+idaṃ grahaṇam / pūjā-grahaṇam upalakṣaṇa-artham / kto yaḥ pūjāyāṃ vihitastena ṣaṣṭhī na samasyate / rājñāṃ mataḥ / rājñāṃ buddhaḥ / rājñāṃ pūjitaḥ / pūjāyām iti kim ? chātrasya hasitam chātrahasitam // adhikaraṇa-vācinā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्य-गति-प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः (*३,४।७६) इति वक्ष्यति, तस्य+इदं ग्रहणम् । अधिकरण-वाचिना क्तेन षष्ठी न समस्यते । इदम् एषां यातम् । इदम् एषाम् भुक्तम् ॥ कर्मणि च

kto 'dhikaraṇe ca dhrauvya-gati-pratyavasāna-arthebhyaḥ (*3,4.76) iti vakṣyati, tasya+idaṃ grahaṇam / adhikaraṇa-vācinā ktena ṣaṣṭhī na samasyate / idam eṣāṃ yātam / idam eṣām bhuktam // karmaṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्तेन इति निवृत्तम् । कर्म-ग्रहणं षष्ठी-विशेषणम् । कर्मणि च या षष्ठी सा न समस्यते । उभय-प्राप्तौ कर्मणि (*२,३।६६) इति षष्ठ्या इदं ग्रहनम् । आश्चर्यो गवां दोहो ऽगोपालकेन । रोचते ओदनस्य भोजनं देवदत्तेन । साधु खलु पयसः पानं देवदत्तेन । विचित्रा सूत्रस्य कृतिः पाणिनिना ॥ तृज्-अकाभ्यां कर्तरि

ktena iti nivṛttam / karma-grahaṇaṃ ṣaṣṭhī-viśeṣaṇam / karmaṇi ca yā ṣaṣṭhī sā na samasyate / ubhaya-prāptau karmaṇi (*2,3.66) iti ṣaṣṭhyā idaṃ grahanam / āścaryo gavāṃ doho 'gopālakena / rocate odanasya bhojanaṃ devadattena / sādhu khalu payasaḥ pānaṃ devadattena / vicitrā sūtrasya kṛtiḥ pāṇininā // tṛj-akābhyāṃ kartari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृ-ग्रहणं षष्ठी-विशेषणम् । कर्तरि या षष्ठी सा तृचा अकेन च सह न समस्यते । भवतः शायिका । भवत आसिका । भवतो ऽग्रगामिका । तृच् चर्तर्येव विधीयते, तत्प्रयोगे कर्तरि षष्ठी न अस्ति । तस्मात् तृज्-ग्रहनम् उत्तर-अर्थम् । कर्तरि इति किम् ? इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ कर्तरि च

kartṛ-grahaṇaṃ ṣaṣṭhī-viśeṣaṇam / kartari yā ṣaṣṭhī sā tṛcā akena ca saha na samasyate / bhavataḥ śāyikā / bhavata āsikā / bhavato 'gragāmikā / tṛc cartaryeva vidhīyate, tatprayoge kartari ṣaṣṭhī na asti / tasmāt tṛj-grahanam uttara-artham / kartari iti kim ? ikṣubhakṣikāṃ me dhārayasi // kartari ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं क्रीडा-जीविकयोः

nityaṃ krīḍā-jīvikayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न इति निवृत्तम्, न तृजकौ । नित्यं समासो विधीयते । क्रिडायां जीविकायां च नित्यं षष्ठी समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । तृच् क्रिडा-जीविकयोर् न अस्ति इत्य् अक एव+उदाह्रियते । उद्दालकपुष्पभञ्जिका । वारनपुष्पप्रचायिका । जीविकायाम् - दन्तलेखकः । नखलेखकः । क्रिडाजीविक्योः इति किम् ? ओदनस्य भोजकः ॥ कु-गति-प्र-आदयः

na iti nivṛttam, na tṛjakau / nityaṃ samāso vidhīyate / kriḍāyāṃ jīvikāyāṃ ca nityaṃ ṣaṣṭhī samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / tṛc kriḍā-jīvikayor na asti ity aka eva+udāhriyate / uddālakapuṣpabhañjikā / vāranapuṣpapracāyikā / jīvikāyām - dantalekhakaḥ / nakhalekhakaḥ / kriḍājīvikyoḥ iti kim ? odanasya bhojakaḥ // ku-gati-pra-ādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपपदम् अतिङ्

upapadam atiṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यम् इति वर्तते । उपपदम् अतिङन्तं समर्थेन शब्दान्तरेण सह समस्यते नित्यम्, तत्पुरुषश् च समासो भवति । कुम्भकारः । नगरकारः । अतिङ् इति किम् ? एधानाहारको व्रजति । ननु च सुप् सुपा इति वर्तते, तत्र कुतस् तिङन्तेन समास-प्रसङ्गः ? एवं तर्हि ज्ञापयति एतयोर् योगयोः सुप् सुपेति न सम्बध्यते इति । तेन गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः इत्य् एतद् उपपन्नं भवति । अश्वक्रीती । अश्वक्रीती । धनक्रीती ॥ अमा-एव अव्ययेन

nityam iti vartate / upapadam atiṅantaṃ samarthena śabdāntareṇa saha samasyate nityam, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / kumbhakāraḥ / nagarakāraḥ / atiṅ iti kim ? edhānāhārako vrajati / nanu ca sup supā iti vartate, tatra kutas tiṅantena samāsa-prasaṅgaḥ ? evaṃ tarhi jñāpayati etayor yogayoḥ sup supeti na sambadhyate iti / tena gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavacanaṃ prāk subutpatteḥ ity etad upapannaṃ bhavati / aśvakrītī / aśvakrītī / dhanakrītī // amā-eva avyayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वन समासे सिद्धे नियम-अर्थं वचनम् । अव्ययेन-उपपदस्य यः समासः सो ऽमा+एव भवति, न अन्येन । स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते । सम्पन्नङ्कारम् भुग्क्ते । लवनङ्कारं भुङ्क्ते । अमा+एव इति किम् ? काल-समय-वेलासु तुमुन् (*३,३।१६७) - काले भोक्तुम् । एवकारकरणम् उपपद-विशेषन-अर्थम् । अमा+एव यत् तुल्य-विधानम् उपपदं तस्य समासो यथा स्यात्, अमा च अन्येन च यत् तुल्य-विह्धानं तस्य मा भूत् । अग्रे भुक्त्वा, अग्रे भोजम् ॥ तृतीया-प्रभृतीन्यतरस्यम्

pūrvana samāse siddhe niyama-arthaṃ vacanam / avyayena-upapadasya yaḥ samāsaḥ so 'mā+eva bhavati, na anyena / svāduṅkāraṃ bhuṅkte / sampannaṅkāram bhugkte / lavanaṅkāraṃ bhuṅkte / amā+eva iti kim ? kāla-samaya-velāsu tumun (*3,3.167) - kāle bhoktum / evakārakaraṇam upapada-viśeṣana-artham / amā+eva yat tulya-vidhānam upapadaṃ tasya samāso yathā syāt, amā ca anyena ca yat tulya-vihdhānaṃ tasya mā bhūt / agre bhuktvā, agre bhojam // tṛtīyā-prabhṛtīnyatarasyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमा+एव इत्य् अनुवर्तते । उपदंशस् तृतीयायाम् (*३,४।४७) इत्य् अतः प्रभृति यान्य् उपपदानि तानि अमा+एव अव्ययेन सह-अन्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । उभयत्र-विभाशेयम् । यद् अमा+एव तुल्यविधानम् उपपदं तस्य प्राप्ते, यथा उपदंशस् तृतीयायाम् (*३,४।४७) इति । यत् पुनर् अमा च अन्येन च तुल्यविधानं तस्य प्राप्ते, यथा अव्यये ऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ (*३,४॥५९) इति । मूलकोपदंशं भुङ्क्ते, मूलकेन+उपदंशं भुङ्क्ते । उच्चैःकारम् आचष्टे, उच्चैः कारम् । अमा+एव इत्य् एव, पर्यप्तिवचनेष्व् अलमर्थेषु (*३,४।६६), पर्याप्तो भोक्तुम् । प्रभुर्भोक्तुम् ॥ क्त्वा च

amā+eva ity anuvartate / upadaṃśas tṛtīyāyām (*3,4.47) ity ataḥ prabhṛti yāny upapadāni tāni amā+eva avyayena saha-anyatarasyāṃ samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / ubhayatra-vibhāśeyam / yad amā+eva tulyavidhānam upapadaṃ tasya prāpte, yathā upadaṃśas tṛtīyāyām (*3,4.47) iti / yat punar amā ca anyena ca tulyavidhānaṃ tasya prāpte, yathā avyaye 'yathābhipretākhyāne kṛñaḥ ktvāṇamulau (*3,4..59) iti / mūlakopadaṃśaṃ bhuṅkte, mūlakena+upadaṃśaṃ bhuṅkte / uccaiḥkāram ācaṣṭe, uccaiḥ kāram / amā+eva ity eva, paryaptivacaneṣv alamartheṣu (*3,4.66), paryāpto bhoktum / prabhurbhoktum // ktvā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषो बहुव्रीहिः

śeṣo bahuvrīhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपयुकतादन्यः शेषः । षेशः समासो बहुव्रीहि-सञ्ज्ञो भवति । कश् च शेषः समासो न+उक्तः । वक्ष्यति अनेकम् अन्यपदार्थे (*२,२।२४) - चित्रगुः । शबलगुः । कृष्णोत्तरासङ्गः । शेषः इति किम् ? उन्मत्तगङ्गम् । लोहितगङ्गम् । बहुव्रीहि-प्रदेशाः - न बहुव्रीहौ (*१,१।२९) इत्य् एवम् आदयः ॥ अनेकम् अन्यपदार्थे

upayukatādanyaḥ śeṣaḥ / ṣeśaḥ samāso bahuvrīhi-sañjño bhavati / kaś ca śeṣaḥ samāso na+uktaḥ / vakṣyati anekam anyapadārthe (*2,2.24) - citraguḥ / śabalaguḥ / kṛṣṇottarāsaṅgaḥ / śeṣaḥ iti kim ? unmattagaṅgam / lohitagaṅgam / bahuvrīhi-pradeśāḥ - na bahuvrīhau (*1,1.29) ity evam ādayaḥ // anekam anyapadārthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रादिभ्यो धतुजस्य+उत्तरपदस्य लोपश् च वा बहुव्रीहिर् वक्तव्यः । प्रपतितं पर्णमस्य प्रपर्णः, प्रपतितपर्णः । प्रतितं पलाशमस्य प्रपलाशः, प्रपतितपलाशः । नञो ऽस्त्यर्थानां बहुव्रीहिर् वाचोत्तरपदलोपश् च वक्तव्यः । आविद्यमानः पुत्रो यस्य अपुत्रः, अविद्यमानपुत्रः । अभार्यः, अविद्यमानभार्यः । सुबधिकारे ऽस्तिक्षीरादीनां बहुव्रीहिर् वक्तव्यः । अस्तिक्षीरा ब्राह्मणी । अस्त्यादयो निपाताः ॥ सङ्ख्यया ऽव्यय-आसन्न-अदूर-अधिक-सङ्ख्याः सङ्ख्येये

prādibhyo dhatujasya+uttarapadasya lopaś ca vā bahuvrīhir vaktavyaḥ / prapatitaṃ parṇamasya praparṇaḥ, prapatitaparṇaḥ / pratitaṃ palāśamasya prapalāśaḥ, prapatitapalāśaḥ / naño 'styarthānāṃ bahuvrīhir vācottarapadalopaś ca vaktavyaḥ / āvidyamānaḥ putro yasya aputraḥ, avidyamānaputraḥ / abhāryaḥ, avidyamānabhāryaḥ / subadhikāre 'stikṣīrādīnāṃ bahuvrīhir vaktavyaḥ / astikṣīrā brāhmaṇī / astyādayo nipātāḥ // saṅkhyayā 'vyaya-āsanna-adūra-adhika-saṅkhyāḥ saṅkhyeye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्येये या सङ्ख्या वर्तते तया सह अव्यय-आसन्न-अदूर-अधिक-सङ्ख्याः समस्यन्ते बहुव्रीहिश् च समासो भवति । अव्यय - उपदशाः । उपविंशाः । आसन्नदशाः । आसन्नविंशाः । अदूरदशाः । अदूरविंशाः । अधिकदशाः । अधिकविंशाः । सङ्ख्या - द्वित्राः । त्रिचतुराः । द्विदशाः । सङ्ख्यया इति किम् ? पञ्च ब्राह्मणाः । अव्यय-आसन्न-अदूर-अधिक-सङ्ख्याः इति किम् ? ब्राह्मणाः पञ्च । सङ्ख्येये इति किम् ? अधिका विंशतिर् गवाम् ॥ दिङ्नामान्य् अन्तराले

saṅkhyeye yā saṅkhyā vartate tayā saha avyaya-āsanna-adūra-adhika-saṅkhyāḥ samasyante bahuvrīhiś ca samāso bhavati / avyaya - upadaśāḥ / upaviṃśāḥ / āsannadaśāḥ / āsannaviṃśāḥ / adūradaśāḥ / adūraviṃśāḥ / adhikadaśāḥ / adhikaviṃśāḥ / saṅkhyā - dvitrāḥ / tricaturāḥ / dvidaśāḥ / saṅkhyayā iti kim ? pañca brāhmaṇāḥ / avyaya-āsanna-adūra-adhika-saṅkhyāḥ iti kim ? brāhmaṇāḥ pañca / saṅkhyeye iti kim ? adhikā viṃśatir gavām // diṅnāmāny antarāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशां नामानि दिग्नामानि । दिङ्नामानि सुबन्तानि अन्तराले वाच्ये समस्यन्ते, बहुव्रीहिश् च समासो भवति । दक्षिणस्याश् च पूर्वस्याश् च दिशोर् यद्-अन्तरालं दक्षिण-पूर्वा दिक् । पूर्वोत्तरा । उत्तरपश्चिमा । पश्चिमदक्षिणा । सर्वनम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । नामग्रहणं रूढ्यर्थम् । इह म भूत्, ऐन्द्र्याश् च कौबेर्याश् च चिशोर् यद्-अन्तरालम् इति ॥ तत्र तेन+इदम् इति सरूपे

diśāṃ nāmāni dignāmāni / diṅnāmāni subantāni antarāle vācye samasyante, bahuvrīhiś ca samāso bhavati / dakṣiṇasyāś ca pūrvasyāś ca diśor yad-antarālaṃ dakṣiṇa-pūrvā dik / pūrvottarā / uttarapaścimā / paścimadakṣiṇā / sarvanamno vṛttimātre puṃvadbhāvaḥ / nāmagrahaṇaṃ rūḍhyartham / iha ma bhūt, aindryāś ca kauberyāś ca ciśor yad-antarālam iti // tatra tena+idam iti sarūpe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तत्र इति निर्दिष्टं ग्रहणम् चेत् तद् भवति, यत् तेन इति निर्दिष्टं प्रहरनं चेत् तद् भवति, यत् इदम् इति निर्दिष्टं युद्धं चेत् तद् भवति । केशेषु केशेषु च गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तं केशाकेशि । कचाकचि । दण्डैश् च दण्डैश् च प्रगृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं दण्डादण्डि । मुसलामुसलि । इच् कर्मव्यतीहारे (*५,४।१२७) इति इच् समासान्तः, स च अव्ययम् । अन्येषाम् अपि दृश्यते (*६,३।१३७) इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । सरूप-ग्रहणं किम् ? हलैश् च मुसलैश् च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तम् ॥ तेन सह+इति तुल्ययोगे

yat tatra iti nirdiṣṭaṃ grahaṇam cet tad bhavati, yat tena iti nirdiṣṭaṃ praharanaṃ cet tad bhavati, yat idam iti nirdiṣṭaṃ yuddhaṃ cet tad bhavati / keśeṣu keśeṣu ca gṛhītvā idaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ keśākeśi / kacākaci / daṇḍaiś ca daṇḍaiś ca pragṛtya idaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ daṇḍādaṇḍi / musalāmusali / ic karmavyatīhāre (*5,4.127) iti ic samāsāntaḥ, sa ca avyayam / anyeṣām api dṛśyate (*6,3.137) iti pūrvapadasya dīrghatvam / sarūpa-grahaṇaṃ kim ? halaiś ca musalaiś ca prahṛtya idaṃ yuddhaṃ pravṛttam // tena saha+iti tulyayoge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सह इत्य् एतच् छाब्दरूपं तुल्ययोगे वर्तमानं तेन इति तृतीयान्तेन सह समस्यते, बहुव्रीहिश् च समासो भवति । सह पुत्रेणागतः सपुत्रः । सच्छात्रः । सकर्मकरः । तुल्ययोगे इति किम् ? सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं बहति गर्दभी । विद्यमातैर् एव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति इत्य् अर्थः । कथं सकर्मकः, सलोमकः, सपक्षकः इति ? न ह्य् अत्र तुल्ययोगो गम्यते । किं तर्हि ? विद्यमानता । प्रायिकं तुल्ययोगे इति विशेषनम् । अन्यत्र अपि समासो दृश्यते ॥ च-अर्थे द्वन्द्वः

saha ity etac chābdarūpaṃ tulyayoge vartamānaṃ tena iti tṛtīyāntena saha samasyate, bahuvrīhiś ca samāso bhavati / saha putreṇāgataḥ saputraḥ / sacchātraḥ / sakarmakaraḥ / tulyayoge iti kim ? sahaiva daśabhiḥ putrairbhāraṃ bahati gardabhī / vidyamātair eva daśabhiḥ putrairbhāraṃ vahati ity arthaḥ / kathaṃ sakarmakaḥ, salomakaḥ, sapakṣakaḥ iti ? na hy atra tulyayogo gamyate / kiṃ tarhi ? vidyamānatā / prāyikaṃ tulyayoge iti viśeṣanam / anyatra api samāso dṛśyate // ca-arthe dvandvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकम् इति वर्तते । अनेकं सुबन्तं च-अर्थे वर्तमानम् समस्यते, द्वन्द्व-सञ्ज्ञश् च समासो भवति । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश् च अर्थाः । तत्र समुच्चयान्वाचययोर् असामर्थ्यात् न अस्ति समासः । इतरेतरयोगे समाहारे च समासो विधीयते । प्लक्षश् च न्यग्रोधश् च प्लक्ष-न्यग्रोधौ । धवश् च खदिरश् च पलाशश् च धव-खदिर-पलाशाः । वाक् च त्वक् च वाक्-त्वचम् । वाग्-दृषदम् । द्वन्द्व-प्रदेशाः - द्वन्द्वे च (*१,१।३१) इत्य् एवम् आदयः ॥ उपसर्जनं पूर्वम्

anekam iti vartate / anekaṃ subantaṃ ca-arthe vartamānam samasyate, dvandva-sañjñaś ca samāso bhavati / samuccayānvācayetaretarayogasamāhārāś ca arthāḥ / tatra samuccayānvācayayor asāmarthyāt na asti samāsaḥ / itaretarayoge samāhāre ca samāso vidhīyate / plakṣaś ca nyagrodhaś ca plakṣa-nyagrodhau / dhavaś ca khadiraś ca palāśaś ca dhava-khadira-palāśāḥ / vāk ca tvak ca vāk-tvacam / vāg-dṛṣadam / dvandva-pradeśāḥ - dvandve ca (*1,1.31) ity evam ādayaḥ // upasarjanaṃ pūrvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजदन्त-आदिषु परम्

rājadanta-ādiṣu param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ररथबह्लीकम् । आवन्त्यश्मकम् । शूद्रार्यम् । स्नातकराजानौ । विष्वक्षेनार्जुनौ । अक्षिभ्रुवम् । दारगवम् । शब्द-अर्थौ । धर्म-अर्थौ । काम-अर्थौ । अनियमश् च अत्र+इष्यते । अर्थ-शब्दौ । अर्थ-धर्मौ । अर्थ-कामौ । तत् कथम् ? वक्तव्यम् इदम् । धर्म-आदिषु उभयम् इति । वैकारमतम् । गजवाजम् । गोपालधानीपूलासम् । पूलासककरण्डम् । स्थूलपूलासम् । उशीरबीजम् । सिञ्जास्थम् । चित्रास्वाती । भार्यापती । जायापती । जम्पती । दम्पती । जायाशब्दस्य जम्भावो दम्भावश् च निपात्यते । पुत्रपती । पुत्रपशू । केशश्मश्रू । श्मश्रुकेशौ । शिरोबीजम् । सर्पिर्मधुनी । मधुसर्पिषी । आद्यन्तौ । अन्तादी । गुणवृद्धी । वृद्धिगुणौ ॥ द्वन्द्वे घि

citrarathabahlīkam / āvantyaśmakam / śūdrāryam / snātakarājānau / viṣvakṣenārjunau / akṣibhruvam / dāragavam / śabda-arthau / dharma-arthau / kāma-arthau / aniyamaś ca atra+iṣyate / artha-śabdau / artha-dharmau / artha-kāmau / tat katham ? vaktavyam idam / dharma-ādiṣu ubhayam iti / vaikāramatam / gajavājam / gopāladhānīpūlāsam / pūlāsakakaraṇḍam / sthūlapūlāsam / uśīrabījam / siñjāstham / citrāsvātī / bhāryāpatī / jāyāpatī / jampatī / dampatī / jāyāśabdasya jambhāvo dambhāvaś ca nipātyate / putrapatī / putrapaśū / keśaśmaśrū / śmaśrukeśau / śirobījam / sarpirmadhunī / madhusarpiṣī / ādyantau / antādī / guṇavṛddhī / vṛddhiguṇau // dvandve ghi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वम् इति वर्तते । द्वन्द्वे समासे घ्यन्तं पूर्वं प्रयोक्तव्यम् । पटुगुप्तौ । मृदुगुप्तौ । अनेकप्राप्ताव् एकस्य नियमः, शेषे त्व् अनियमः । पटुमृदुशुक्लाः । पटुशुक्लमृदवः । द्वन्द्वे इति किम् ? विस्पष्टपटुः ॥ अज्-आद्य्-अद्-अन्तम्

pūrvam iti vartate / dvandve samāse ghyantaṃ pūrvaṃ prayoktavyam / paṭuguptau / mṛduguptau / anekaprāptāv ekasya niyamaḥ, śeṣe tv aniyamaḥ / paṭumṛduśuklāḥ / paṭuśuklamṛdavaḥ / dvandve iti kim ? vispaṣṭapaṭuḥ // aj-ādy-ad-antam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्प-अच्-तरम्

alpa-ac-taram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्वे इति वर्तते । अल्पाच्तरं शब्दरूपं द्वन्द्वे समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यम् । प्लक्षश् च न्यग्रोध्श् च प्लक्ष-न्यग्रोधौ । धवखदिरपलाशाः । बहुष्व् अनियमः - शङ्खदुन्दुभिवीणाः, वीणाशङ्खदुन्दुभयः । ऋतुनक्ष्त्राणामानुपूर्व्येण समानक्षरानां पूर्वनिपातो वक्तव्यः । हेमन्तशिशिरवसन्ताः । चित्रास्वाती । कृत्तिकारोहिण्यौ । समानाक्षराणाम् इति किम् ? ग्रीष्मवसन्तौ । लघ्व्-अक्षरं पूर्वं निपतति इति वक्तव्यम् । कुशकाशम् । शरशादम् । अभ्यर्हितं च पूर्वं निपतति इति वक्तव्यम् । मातापितरौ । श्रद्धमेधे । दीक्षातपसी । वर्णानामानुपूर्व्येण पूर्वनिपातः । ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः । समानाक्षराणाम् इत्य् अत्र न अस्ति । भ्रातुश् च ज्यायसः पूर्वनिपातो वक्तव्यः । युधष्ठिरार्जुनौ । सङ्ख्याया अल्पीयस्याः पूर्वनिपातो वक्तव्यः । द्वित्राः । त्रिचतुराः । नवतिशतम् ॥ सप्तमी-विशेषने बहुव्रीहौ

dvandve iti vartate / alpāctaraṃ śabdarūpaṃ dvandve samāse pūrvaṃ prayoktavyam / plakṣaś ca nyagrodhś ca plakṣa-nyagrodhau / dhavakhadirapalāśāḥ / bahuṣv aniyamaḥ - śaṅkhadundubhivīṇāḥ, vīṇāśaṅkhadundubhayaḥ / ṛtunakṣtrāṇāmānupūrvyeṇa samānakṣarānāṃ pūrvanipāto vaktavyaḥ / hemantaśiśiravasantāḥ / citrāsvātī / kṛttikārohiṇyau / samānākṣarāṇām iti kim ? grīṣmavasantau / laghv-akṣaraṃ pūrvaṃ nipatati iti vaktavyam / kuśakāśam / śaraśādam / abhyarhitaṃ ca pūrvaṃ nipatati iti vaktavyam / mātāpitarau / śraddhamedhe / dīkṣātapasī / varṇānāmānupūrvyeṇa pūrvanipātaḥ / brāhmaṇakṣatriyaviṭśūdrāḥ / samānākṣarāṇām ity atra na asti / bhrātuś ca jyāyasaḥ pūrvanipāto vaktavyaḥ / yudhaṣṭhirārjunau / saṅkhyāyā alpīyasyāḥ pūrvanipāto vaktavyaḥ / dvitrāḥ / tricaturāḥ / navatiśatam // saptamī-viśeṣane bahuvrīhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वा प्रियस्य पूवनिपातः । गुडप्रियः, प्रियगुडः । सप्तम्याः पूर्वनिपाते प्रप्ते गड्वादिभ्यः सप्तम्यन्तं परम् । गडुकण्ठः । गडुशिराः । कथं वहेगडुः ? प्राप्तस्य चाबाधा व्याख्येया ॥ निष्ठा

vā priyasya pūvanipātaḥ / guḍapriyaḥ, priyaguḍaḥ / saptamyāḥ pūrvanipāte prapte gaḍvādibhyaḥ saptamyantaṃ param / gaḍukaṇṭhaḥ / gaḍuśirāḥ / kathaṃ vahegaḍuḥ ? prāptasya cābādhā vyākhyeyā // niṣṭhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्ठन्तं च भुव्रीहि-समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यम् । कृतकटः । भिक्षितभिक्षिः । अवमुक्तोपानत्कः । आहूतसुब्रह्मण्यः । ननु च विशेषणम् एव अत्र निष्ठा ? न+एष नियमः, विशेषण-विशेष्य-भवस्य विवक्षा निबन्धनत्वात् । कथे कृतम् अनेन इति वा विग्रहीतव्यम् । निष्थायाः पूर्वनिपाते जातिकालसुखादिभ्यः प्रवचनम् । शार्ङ्गजग्धी । पलाण्डुभक्षिती । मासजातः । सम्बत्सरजातः । सुखजातः । दुःखजातः । कथं कृतकटः, भुक्तौदनः ? प्राप्तस्य चाबाधा व्याख्येया । प्रहरणार्थेभ्यश् च परे निष्ठासप्तम्यौ भवत इति वक्तव्यम् । अस्युद्यतः । दण्डपाणिः । कथम् उद्यतगदः, उद्यतासिः ? प्राप्तस्य चाबाधा व्याख्येया ॥ वा+आहित-अग्न्य्-आदिषु

niṣṭhantaṃ ca bhuvrīhi-samāse pūrvaṃ prayoktavyam / kṛtakaṭaḥ / bhikṣitabhikṣiḥ / avamuktopānatkaḥ / āhūtasubrahmaṇyaḥ / nanu ca viśeṣaṇam eva atra niṣṭhā ? na+eṣa niyamaḥ, viśeṣaṇa-viśeṣya-bhavasya vivakṣā nibandhanatvāt / kathe kṛtam anena iti vā vigrahītavyam / niṣthāyāḥ pūrvanipāte jātikālasukhādibhyaḥ pravacanam / śārṅgajagdhī / palāṇḍubhakṣitī / māsajātaḥ / sambatsarajātaḥ / sukhajātaḥ / duḥkhajātaḥ / kathaṃ kṛtakaṭaḥ, bhuktaudanaḥ ? prāptasya cābādhā vyākhyeyā / praharaṇārthebhyaś ca pare niṣṭhāsaptamyau bhavata iti vaktavyam / asyudyataḥ / daṇḍapāṇiḥ / katham udyatagadaḥ, udyatāsiḥ ? prāptasya cābādhā vyākhyeyā // vā+āhita-agny-ādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्ठा इति पूर्वनिपाते प्राप्ते विकल्प उच्यते । आहिताग्न्य्-आदिषु निष्ठान्तं पूर्वं वा प्रयोक्तव्यम् । अग्न्याहितः । आहिताग्निः । जातपूत्रः, पुत्रजतः । जातदन्तः । जातशमश्रुः । तैलपीतः । घृतपीतः । ऊढभार्यः । गतार्थः । आकृतिगनश् च अयम्, तेन गडुकण्ठप्रभृतय इह+एव द्रष्टव्याः ॥ कडाराः कर्मधारये

niṣṭhā iti pūrvanipāte prāpte vikalpa ucyate / āhitāgny-ādiṣu niṣṭhāntaṃ pūrvaṃ vā prayoktavyam / agnyāhitaḥ / āhitāgniḥ / jātapūtraḥ, putrajataḥ / jātadantaḥ / jātaśamaśruḥ / tailapītaḥ / ghṛtapītaḥ / ūḍhabhāryaḥ / gatārthaḥ / ākṛtiganaś ca ayam, tena gaḍukaṇṭhaprabhṛtaya iha+eva draṣṭavyāḥ // kaḍārāḥ karmadhāraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.