Manu-Smrti 10

अधीयीरंस्) त्रयो वर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः । प्रब्रूयाद्) ब्राह्मणस् त्व् एषां न-इतराव् इति निश्चयः ॥

adhīyīraṃs) trayo varṇāḥ svakarmasthā dvijātayaḥ | prabrūyād) brāhmaṇas tv eṣāṃ na-itarāv iti niścayaḥ ||

सर्वेषां ब्राह्मणो विद्याद्) वृत्त्युपायान् यथाविधि । प्रब्रूयाद्) इतरेभ्यश् च स्वयं च-एव तथा भवेत्) ॥

sarveṣāṃ brāhmaṇo vidyād) vṛttyupāyān yathāvidhi | prabrūyād) itarebhyaś ca svayaṃ ca-eva tathā bhavet) ||

वैशेष्यात् प्रकृतिश्रैष्ठ्यात्- नियमस्य च धारणात् । संस्कारस्य विशेषाच् च वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः ॥

vaiśeṣyāt prakṛtiśraiṣṭhyāt- niyamasya ca dhāraṇāt | saṃskārasya viśeṣāc ca varṇānāṃ brāhmaṇaḥ prabhuḥ ||

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस् त्रयो वर्णा द्विजातयः । चतुर्थ एकजातिस् तु शूद्रो न-अस्ति) तु पञ्चमः ॥

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyas trayo varṇā dvijātayaḥ | caturtha ekajātis tu śūdro na-asti) tu pañcamaḥ ||

सर्ववर्णेषु तुल्यासु पत्नीष्व् अक्षतयोनिषु । आनुलोम्येन संभूता जात्या ज्ञेयास्) त एव ते ॥

sarvavarṇeṣu tulyāsu patnīṣv akṣata.yoniṣu | ānulomyena saṃbhūtā jātyā jñeyās) ta eva te ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीष्व् अनन्तरजातासु द्विजैर् उत्पादितान्) सुतान् । सदृशान् एव तान् आहुर्) मातृदोषविगर्हितान् ॥

strīṣv anantarajātāsu dvijair utpāditān) sutān | sadṛśān eva tān āhur) mātṛdoṣavigarhitān ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तरासु जातानां विधिर् एष सनातनः । द्विएकान्तरासु जातानां धर्म्यं विद्याद् इमं विधिम् ॥

anantarāsu jātānāṃ vidhir eṣa sanātanaḥ | dvi.ekāntarāsu jātānāṃ dharmyaṃ vidyād imaṃ vidhim ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणाद् वैश्यकन्यायाम् अम्बष्ठो नाम जायते) । निषादः शूद्रकन्यायां यः पारशव उच्यते) ॥

brāhmaṇād vaiśyakanyāyām ambaṣṭho nāma jāyate) | niṣādaḥ śūdrakanyāyāṃ yaḥ pāraśava ucyate) ||

क्षत्रियात्- शूद्रकन्यायां क्रूराचारविहारवान् । क्षत्रशूद्रवपुर् जन्तुर् उग्रो नाम प्रजायते) ॥

kṣatriyāt- śūdrakanyāyāṃ krūrācāravihāravān | kṣatra.śūdra.vapur jantur ugro nāma prajāyate) ||

विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर् वर्णयोर् द्वयोः । वैश्यस्य वर्णे च-एकस्मिन् षड् एते ऽअपसदाः स्मृताः ॥

viprasya triṣu varṇeṣu nṛpater varṇayor dvayoḥ | vaiśyasya varṇe ca-ekasmin ṣaḍ ete 'apasadāḥ smṛtāḥ ||

क्षत्रियाद् विप्रकन्यायां सूतो भवति) जातितः । वैश्यान् मागधवैदेहौ राजविप्रअङ्गनासुतौ ॥

kṣatriyād viprakanyāyāṃ sūto bhavati) jātitaḥ | vaiśyān māgadha.vaidehau rāja.vipra.aṅganāsutau ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूद्राद् आयोगवः क्षत्ता चण्डालश् च-अधमो नृणाम् । वैश्यराजन्यविप्रासु जायन्ते) वर्णसंकराः ॥

śūdrād āyogavaḥ kṣattā caṇḍālaś ca-adhamo nṛṇām | vaiśya.rājanya.viprāsu jāyante) varṇasaṃkarāḥ ||

एकान्तरे त्व् आनुलोम्याद् अम्बष्ठौग्रौ यथा स्मृतौ । क्षत्तृवैदेहकौ तद्वत् प्रातिलोम्ये ऽअपि जन्मनि ॥

ekāntare tv ānulomyād ambaṣṭha.ugrau yathā smṛtau | kṣattṛ.vaidehakau tadvat prātilomye 'api janmani ||

पुत्रा ये ऽअनन्तरस्त्रीजाः क्रमेण-उक्ता) द्विजन्मनाम् । तान् अनन्तरनाम्नस् तु मातृदोषात् प्रचक्षते) ॥

putrā ye 'anantarastrījāḥ krameṇa-uktā) dvijanmanām | tān anantara.nāmnas tu mātṛdoṣāt pracakṣate) ||

ब्राह्मणाद् उग्रकन्यायाम् आवृतो नाम जायते) । आभीरो ऽअम्बष्ठकन्यायाम् आयोगव्यां तु धिग्वणः ॥

brāhmaṇād ugrakanyāyām āvṛto nāma jāyate) | ābhīro 'ambaṣṭhakanyāyām āyogavyāṃ tu dhigvaṇaḥ ||

आयोगवश् च क्षत्ता च चण्डालश् च-अधमो नृणाम् । प्रातिलोम्येन जायन्ते) शूद्राद् अपसदास् त्रयः ॥

āyogavaś ca kṣattā ca caṇḍālaś ca-adhamo nṛṇām | prātilomyena jāyante) śūdrād apasadās trayaḥ ||

वैश्यान् मागधवैदेहौ क्षत्रियात् सूत एव तु । प्रतीपम् एते जायन्ते) परे ऽअप्य् अपसदास् त्रयः ॥

vaiśyān māgadha.vaidehau kṣatriyāt sūta eva tu | pratīpam ete jāyante) pare 'apy apasadās trayaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातो निषादात्-शूद्रायां जात्या भवति) पुक्कसः । शूद्राज् जातो निषाद्यां तु स वै कुक्कुटकः स्मृतः ॥

jāto niṣādāt-śūdrāyāṃ jātyā bhavati) pukkasaḥ | śūdrāj jāto niṣādyāṃ tu sa vai kukkuṭakaḥ smṛtaḥ ||

क्षत्तुर् जातस् तथा-उग्रायां श्वपाक इति कीर्त्यते) । वैदेहकेन त्व् अम्बष्ठ्याम् उत्पन्नो वेण उच्यते) ॥

kṣattur jātas tathā-ugrāyāṃ śvapāka iti kīrtyate) | vaidehakena tv ambaṣṭhyām utpanno veṇa ucyate) ||

द्विजातयः सवर्णासु जनयन्त्य्) अव्रतांस् तु यान् । तान् सावित्रीपरिभ्रष्टान् व्रात्यान् इति विनिर्दिशेत्) ॥

dvijātayaḥ savarṇāsu janayanty) a.vratāṃs tu yān | tān sāvitrīparibhraṣṭān vrātyān iti vinirdiśet) ||

व्रात्यात् तु जायते) विप्रात् पापआत्मा भूर्जकण्टकः। [म्भृज्जकण्टकः ] आवन्त्यवाटधानौ च पुष्पधः शैख एव च ॥

vrātyāt tu jāyate) viprāt pāpa.ātmā bhūrjakaṇṭakaḥ| [M.bhṛjjakaṇṭakaḥ ] āvantya.vāṭadhānau ca puṣpadhaḥ śaikha eva ca ||

झल्लो मल्लश् च राजन्याद् व्रात्यात्-निच्छिविर् एव च । [म्व्रात्यात्-लिच्छविर् एव च] नटश् च करणश् च-एव खसो द्रविड एव च ॥

jhallo mallaś ca rājanyād vrātyāt-nicchivir eva ca | [M.vrātyāt-licchavir eva ca] naṭaś ca karaṇaś ca-eva khaso draviḍa eva ca ||

वैश्यात् तु जायते) व्रात्यात् सुधन्वा-आचार्य एव च । कारुषश् च विजन्मा च मैत्रः सात्वत एव च ॥

vaiśyāt tu jāyate) vrātyāt sudhanvā-ācārya eva ca | kāruṣaś ca vijanmā ca maitraḥ sātvata eva ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यभिचारेण वर्णानाम् अवेद्यावेदनेन च । स्वकर्मणां च त्यागेन जायन्ते) वर्णसंकराः ॥

vyabhicāreṇa varṇānām avedyāvedanena ca | svakarmaṇāṃ ca tyāgena jāyante) varṇasaṃkarāḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकीर्णयोनयो ये तु प्रतिलोमअनुलोमजाः । अन्योन्यव्यतिषक्ताश् च तान् प्रवक्ष्याम्य्) अशेषतः ॥

saṃkīrṇa.yonayo ye tu pratiloma.anuloma.jāḥ | anyonyavyatiṣaktāś ca tān pravakṣyāmy) aśeṣataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतो वैदेहकश् च-एव चण्डालश् च नराधमः । मागधः तथा-आयोगव एव च क्षत्रजातिश् च ॥ [म्क्षत्तृजातिश् च]

sūto vaidehakaś ca-eva caṇḍālaś ca narādhamaḥ | māgadhaḥ tathā-āyogava eva ca kṣatrajātiś ca || [M.kṣattṛjātiś ca]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते षट् सदृशान् वर्णाञ् जनयन्ति) स्वयोनिषु । मातृजात्यां प्रसूयन्ते) प्रवारासु च योनिषु ॥ [म्मातृजात्याः ]

ete ṣaṭ sadṛśān varṇāñ janayanti) svayoniṣu | mātṛjātyāṃ prasūyante) pravārāsu ca yoniṣu || [M.mātṛjātyāḥ ]

यथा त्रयाणां वर्णानां द्वयोर् आत्मा-अस्य जायते) । आनन्तर्यात् स्वयोन्यां तु तथा बाह्येष्व् अपि क्रमात् ॥ [म्क्रमः]

yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ dvayor ātmā-asya jāyate) | ānantaryāt svayonyāṃ tu tathā bāhyeṣv api kramāt || [M.kramaḥ]

ते च-अपि बाह्यान् सुबहूंस् ततो ऽअप्य् अधिकदूषितान् । परस्परस्य दारेषु जनयन्ति) विगर्हितान् ॥

te ca-api bāhyān subahūṃs tato 'apy adhikadūṣitān | parasparasya dāreṣu janayanti) vigarhitān ||

यथा-एव शूद्रो ब्राह्मण्यां बाह्यं जन्तुं प्रसूयते) । तथा बाह्यतरं बाह्यश् चातुर्वर्ण्ये प्रसूयते) ॥

yathā-eva śūdro brāhmaṇyāṃ bāhyaṃ jantuṃ prasūyate) | tathā bāhyataraṃ bāhyaś cāturvarṇye prasūyate) ||

प्रतिकूलं वर्तमाना) बाह्या बाह्यतरान् पुनः । हीना हीनान् प्रसूयन्ते) वर्णान् पञ्चदश-एव तु ॥

pratikūlaṃ vartamānā) bāhyā bāhyatarān punaḥ | hīnā hīnān prasūyante) varṇān pañcadaśa-eva tu ||

प्रसाधनौपचारज्ञम् अदासं दासजीवनम् । [म्दास्यजीविनम् ] सैरिन्ध्रं वागुरावृत्तिं सूते) दस्युर् अयोगवे ॥ [म्। सैरन्ध्रं ]

prasādhana.upacārajñam adāsaṃ dāsajīvanam | [M.dāsyajīvinam ] sairindhraṃ vāgurā.vṛttiṃ sūte) dasyur ayogave || [M. sairandhraṃ ]

मैत्रेयकं तु वैदेहो माधूकं संप्रसूयते) । न्क़्न् प्रशंसत्य्) अजस्रं यो घण्टाताडो ऽअरुणौदये ॥

maitreyakaṃ tu vaideho mādhūkaṃ saṃprasūyate) | nqn praśaṃsaty) ajasraṃ yo ghaṇṭātāḍo 'aruṇa.udaye ||

निषादो मार्गवं सूते) दासं नौकर्मजीविनम् । कैवर्तम् इति यं प्राहुर्) आर्यावर्तनिवासिनः ॥

niṣādo mārgavaṃ sūte) dāsaṃ naukarmajīvinam | kaivartam iti yaṃ prāhur) āryāvartanivāsinaḥ ||

मृतवस्त्रभृत्स्व् नारीषु गर्हितअन्नअशनासु च ।[मनार्याषु] भवन्त्य्) आयोगवीष्व् एते जातिहीनाः पृथक् त्रयः ॥

mṛtavastrabhṛtsv nārīṣu garhita.anna.aśanāsu ca |[M.anāryāṣu] bhavanty) āyogavīṣv ete jātihīnāḥ pṛthak trayaḥ ||

कारावरो निषादात् तु चर्मकारः प्रसूयते) । [म्चर्मकारं ] वैदेहिकाद् अन्ध्रमेदौ बहिर्ग्रामप्रतिश्रयौ ॥

kārāvaro niṣādāt tu carmakāraḥ prasūyate) | [M.carmakāraṃ ] vaidehikād andhra.medau bahirgrāma.pratiśrayau ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चण्डालात् पाण्डुसोपाकस् त्वक्सारव्यवहारवान् । आहिण्डिको निषादेन वैदेह्याम् एव जायते) ॥

caṇḍālāt pāṇḍusopākas tvaksāravyavahāravān | āhiṇḍiko niṣādena vaidehyām eva jāyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चण्डालेन तु सोपाको मूलव्यसनवृत्तिमान् । पुक्कस्यां जायते) पापः सदा सज्जनगर्हितः ॥ [म्पुल्कस्यां ]

caṇḍālena tu sopāko mūlavyasanavṛttimān | pukkasyāṃ jāyate) pāpaḥ sadā sajjanagarhitaḥ || [M.pulkasyāṃ ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषादस्त्री तु चण्डालात् पुत्रम् अन्त्यावसायिनम् । श्मशानगोचरं सूते) बाह्यानाम् अपि गर्हितम् ॥

niṣādastrī tu caṇḍālāt putram antyāvasāyinam | śmaśāna.gocaraṃ sūte) bāhyānām api garhitam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकरे जातयस् त्व् एताः पितृमातृप्रदर्शिताः । प्रछन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥

saṃkare jātayas tv etāḥ pitṛ.mātṛ.pradarśitāḥ | prachannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ ||

स्वजातिजअनन्तरजाः षट् सुता द्विजधर्मिणः । शूद्राणां तु सधर्माणः सर्वे ऽअपध्वंसजाः स्मृताः) ॥

svajātija.anantarajāḥ ṣaṭ sutā dvijadharmiṇaḥ | śūdrāṇāṃ tu sa.dharmāṇaḥ sarve 'apadhvaṃsajāḥ smṛtāḥ) ||

तपोबीजप्रभावैस् तु ते गच्छन्ति) युगे युगे । उत्कर्षं च-अपकर्षं च मनुष्येष्व् इह जन्मतः ॥

tapo.bīja.prabhāvais tu te gacchanti) yuge yuge | utkarṣaṃ ca-apakarṣaṃ ca manuṣyeṣv iha janmataḥ ||

शनकैस् तु क्रियालोपाद् इमाः क्षत्रियजातयः । वृषलत्वं गता) लोके ब्राह्मणादर्शनेन च ॥ [म्ब्राह्मणातिक्रमेण च]

śanakais tu kriyālopād imāḥ kṣatriya.jātayaḥ | vṛṣalatvaṃ gatā) loke brāhmaṇādarśanena ca || [M.brāhmaṇātikrameṇa ca]

पौण्ड्रकाश् चौड्रद्रविडाः काम्बोजा यवनाः शकाः । [म्पुण्ड्रकाश् चोडद्रविडाः] पारदापह्लवाश् चीनाः किराता दरदाः खशाः ॥

pauṇḍrakāś cauḍra.draviḍāḥ kāmbojā yavanāḥ śakāḥ | [M.puṇḍrakāś coḍa.draviḍāḥ] pāradā.pahlavāś cīnāḥ kirātā daradāḥ khaśāḥ ||

मुखबाहुऊरुपद्जानां या लोके जातयो बहिः । म्लेच्छवाचश् च-आर्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः) ॥

mukha.bāhu.ūru.pad.jānāṃ yā loke jātayo bahiḥ | mleccha.vācaś ca-ārya.vācaḥ sarve te dasyavaḥ smṛtāḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये द्विजानाम् अपसदा ये च-अपध्वंसजाः स्मृताः) । ते निन्दितैर् वर्तयेयुर्) द्विजानाम् एव कर्मभिः ॥

ye dvijānām apasadā ye ca-apadhvaṃsajāḥ smṛtāḥ) | te ninditair vartayeyur) dvijānām eva karmabhiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूतानाम् अश्वसारथ्यम् अम्बष्ठानां चिकित्सनम् । वैदेहकानां स्त्रीकार्यं मागधानां वणिक्पथः ॥

sūtānām aśva.sārathyam ambaṣṭhānāṃ cikitsanam | vaidehakānāṃ strīkāryaṃ māgadhānāṃ vaṇikpathaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्यघातो निषादानां त्वष्टिस् त्व् आयोगवस्य च । मेदअन्ध्रचुञ्चुमद्गूनाम् आरण्यपशुहिंसनम् ॥

matsyaghāto niṣādānāṃ tvaṣṭis tv āyogavasya ca | meda.andhra.cuñcu.madgūnām āraṇyapaśuhiṃsanam ||

क्षत्तृउग्रपुक्कसानां तु बिलौकोवधबन्धनम् । धिग्वणानां चर्मकार्यं वेणानां भाण्डवादनम् ॥

kṣattṛ.ugra.pukkasānāṃ tu bilaukovadha.bandhanam | dhigvaṇānāṃ carmakāryaṃ veṇānāṃ bhāṇḍavādanam ||

चैत्यद्रुमश्मशानेषु शैलेषु-उपवनेषु च । वसेयुर्) एते विज्ञाता वर्तयन्तः) स्वकर्मभिः ॥

caityadruma.śmaśāneṣu śaileṣu-upavaneṣu ca | vaseyur) ete vijñātā vartayantaḥ) svakarmabhiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चण्डालश्वपचानां तु बहिर् ग्रामात् प्रतिश्रयः । अपपात्राश् च कर्तव्या) धनम् एषां श्वगर्दभम् ॥

caṇḍāla.śvapacānāṃ tu bahir grāmāt pratiśrayaḥ | apapātrāś ca kartavyā) dhanam eṣāṃ śva.gardabham ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासांसि मृतचैलानि भिन्नभाण्डेषु भोजनम् । कार्ष्णायसम् अलङ्कारः परिव्रज्या च नित्यशः ॥

vāsāṃsi mṛtacailāni bhinnabhāṇḍeṣu bhojanam | kārṣṇāyasam alaṅkāraḥ parivrajyā ca nityaśaḥ ||

न तैः समयम् अन्विच्छेत्) पुरुषो धर्मम् आचरन्) । व्यवहारो मिथस् तेषां विवाहः सदृशैः सह ॥

na taiḥ samayam anvicchet) puruṣo dharmam ācaran) | vyavahāro mithas teṣāṃ vivāhaḥ sadṛśaiḥ saha ||

अन्नम् एषां पराधीनं देयं स्याद्) भिन्नभाजने । रात्रौ न विचरेयुस्) ते ग्रामेषु नगरेषु च ॥

annam eṣāṃ parādhīnaṃ deyaṃ syād) bhinnabhājane | rātrau na vicareyus) te grāmeṣu nagareṣu ca ||

दिवा चरेयुः) कार्यार्थं चिह्निता राजशासनैः । अबान्धवं शवं च-एव निर्हरेयुर्) इति स्थितिः ॥

divā careyuḥ) kāryārthaṃ cihnitā rājaśāsanaiḥ | a.bāndhavaṃ śavaṃ ca-eva nirhareyur) iti sthitiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वध्यांश् च हन्युः) सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया । वध्यवासांसि गृह्णीयुः) शय्याश् च-आभरणानि च ॥

vadhyāṃś ca hanyuḥ) satataṃ yathāśāstraṃ nṛpājñayā | vadhyavāsāṃsi gṛhṇīyuḥ) śayyāś ca-ābharaṇāni ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णापेतम् अविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् । आर्यरूपम् इव-अनार्यं कर्मभिः स्वैर् विभावयेत्) ॥

varṇāpetam avijñātaṃ naraṃ kaluṣayonijam | ārya.rūpam iva-anāryaṃ karmabhiḥ svair vibhāvayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनार्यता निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता । पुरुषं व्यञ्जयन्ति)-इह लोके कलुषयोनिजम् ॥

anāryatā niṣṭhuratā krūratā niṣkriyātmatā | puruṣaṃ vyañjayanti)-iha loke kaluṣayonijam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्र्यं वा भजते) शीलं मातुर् वा-उभयम् एव वा । न कथं चन दुर्योनिः प्रकृतिं स्वां नियच्छति) ॥

pitryaṃ vā bhajate) śīlaṃ mātur vā-ubhayam eva vā | na kathaṃ cana duryoniḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुले मुख्ये ऽअपि जातस्य यस्य स्याद्) योनिसंकरः । संश्रयत्य्) एव तत्शीलं नरो ऽअल्पम् अपि वा बहु ॥

kule mukhye 'api jātasya yasya syād) yonisaṃkaraḥ | saṃśrayaty) eva tat.śīlaṃ naro 'alpam api vā bahu ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र त्व् एते परिध्वंसाज् जायन्ते) वर्णदूषकाः । राष्ट्रिकैः सह तद् राष्ट्रं क्षिप्रम् एव विनश्यति) ॥ [म्राष्ट्रियैः ]

yatra tv ete paridhvaṃsāj jāyante) varṇadūṣakāḥ | rāṣṭrikaiḥ saha tad rāṣṭraṃ kṣipram eva vinaśyati) || [M.rāṣṭriyaiḥ ]

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽअनुपस्कृतः । स्त्रीबालाभ्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्धिकारणम् ॥ [म्स्त्रीबालाभ्यवपत्तौ च ]

brāhmaṇārthe gavārthe vā dehatyāgo 'an.upaskṛtaḥ | strī.bālābhyupapattau ca bāhyānāṃ siddhikāraṇam || [M.strī.bālābhyavapattau ca ]

अहिंसा सत्यम् अस्तेयं शौचम् इन्द्रियनिग्रहः । एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽअब्रवीन्) मनुः ॥

ahiṃsā satyam asteyaṃ śaucam indriyanigrahaḥ | etaṃ sāmāsikaṃ dharmaṃ cāturvarṇye 'abravīn) manuḥ ||

शूद्रायां ब्राह्मणाज् जातः श्रेयसा चेत् प्रजायते) । अश्रेयान् श्रेयसीं जातिं गच्छत्य्) आ सप्तमाद् युगात् ॥

śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jātaḥ śreyasā cet prajāyate) | aśreyān śreyasīṃ jātiṃ gacchaty) ā saptamād yugāt ||

शूद्रो ब्राह्मणताम् एति) ब्राह्मणश् च-एति) शूद्रताम् । क्षत्रियाज् जातम् एवं तु विद्याद्) वैश्यात् तथा-एव च ॥

śūdro brāhmaṇatām eti) brāhmaṇaś ca-eti) śūdratām | kṣatriyāj jātam evaṃ tu vidyād) vaiśyāt tathā-eva ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात् तु यदृच्छया । ब्राह्मण्याम् अप्य् अनार्यात् तु श्रेयस्त्वं क्व-इति चेद् भवेत्)॥ [म्कस्य चिद् भवेत्) ]

anāryāyāṃ samutpanno brāhmaṇāt tu yadṛcchayā | brāhmaṇyām apy anāryāt tu śreyastvaṃ kva-iti ced bhavet)|| [M.kasya cid bhavet) ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातो नार्याम् अनार्यायाम् आर्याद् आर्यो भवेद्) गुणैः । जातो ऽअप्य् अनार्याद् आर्यायाम् अनार्य इति निश्चयः ॥

jāto nāryām anāryāyām āryād āryo bhaved) guṇaiḥ | jāto 'apy anāryād āryāyām anārya iti niścayaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् उभाव् अप्य् असंस्कार्याव् इति धर्मो व्यवस्थितः । वैगुण्याज् जन्मनः पूर्व उत्तरः प्रतिलोमतः ॥ [म्जन्मतः ]

tāv ubhāv apy asaṃskāryāv iti dharmo vyavasthitaḥ | vaiguṇyāj janmanaḥ pūrva uttaraḥ pratilomataḥ || [M.janmataḥ ]

सुबीजं च-एव सुक्षेत्रे जातं संपद्यते) यथा । तथा-आर्याज् जात आर्यायां सर्वं संस्कारम् अर्हति) ॥

subījaṃ ca-eva sukṣetre jātaṃ saṃpadyate) yathā | tathā-āryāj jāta āryāyāṃ sarvaṃ saṃskāram arhati) ||

बीजम् एके प्रशंसन्ति) क्षेत्रम् अन्ये मनीषिणः । बीजक्षेत्रे तथा-एव-अन्ये तत्र-इयं तु व्यवस्थितिः ॥

bījam eke praśaṃsanti) kṣetram anye manīṣiṇaḥ | bīja.kṣetre tathā-eva-anye tatra-iyaṃ tu vyavasthitiḥ ||

अक्षेत्रे बीजम् उत्सृष्टम् अन्तरा-एव विनश्यति) । अबीजकम् अपि क्षेत्रं केवलं स्थण्डिलं भवेत्) ।

akṣetre bījam utsṛṣṭam antarā-eva vinaśyati) | a.bījakam api kṣetraṃ kevalaṃ sthaṇḍilaṃ bhavet) |

यस्माद् बीजप्रभावेण तिर्यग्जा ऋषयो ऽअभवन्) । पूजिताश् च प्रशस्ताश् च तस्माद् बीजं प्रशस्यते ॥ [म्विशिष्यते)]

yasmād bījaprabhāveṇa tiryagjā ṛṣayo 'abhavan) | pūjitāś ca praśastāś ca tasmād bījaṃ praśasyate || [M.viśiṣyate)]

अनार्यम् आर्यकर्माणम् आर्यं च-अनार्यकर्मिणम् । संप्रधार्य)-अब्रवीद्) धाता न समौ न-असमाव् इति ॥

anāryam ārya.karmāṇam āryaṃ ca-anāryakarmiṇam | saṃpradhārya)-abravīd) dhātā na samau na-asamāv iti ||

ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ये स्वकर्मण्य् अवस्थिताः) । ते सम्यग् उपजीवेयुः) षट् कर्माणि यथाक्रमम् ॥

brāhmaṇā brahmayonisthā ye svakarmaṇy avasthitāḥ) | te samyag upajīveyuḥ) ṣaṭ karmāṇi yathākramam ||

अध्यापनम् अध्ययनं यजनं याजनं तथा । दानं प्रतिग्रहश् च-एव षट् कर्माण्य् अग्रजन्मनः ॥

adhyāpanam adhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā | dānaṃ pratigrahaś ca-eva ṣaṭ karmāṇy agrajanmanaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्णां तु कर्मणाम् अस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनअध्यापने च-एव विशुद्धाच् च प्रतिग्रहः ॥

ṣaṇṇāṃ tu karmaṇām asya trīṇi karmāṇi jīvikā | yājana.adhyāpane ca-eva viśuddhāc ca pratigrahaḥ ||

त्रयो धर्मा निवर्तन्ते) ब्राह्मणात् क्षत्रियं प्रति । अध्यापनं याजनं च तृतीयश् च प्रतिग्रहः ॥

trayo dharmā nivartante) brāhmaṇāt kṣatriyaṃ prati | adhyāpanaṃ yājanaṃ ca tṛtīyaś ca pratigrahaḥ ||

वैश्यं प्रति तथा-एव-एते निवर्तेरन्न्) इति स्थितिः । न तौ प्रति हि तान् धर्मान् मनुर् आह) प्रजापतिः ॥ [म्। प्रति हितान् धर्मान् ]

vaiśyaṃ prati tathā-eva-ete nivarterann) iti sthitiḥ | na tau prati hi tān dharmān manur āha) prajāpatiḥ || [M. prati hitān dharmān ]

शस्त्रअस्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य वणिक्पशुकृषिर् विषः । आजीवनार्थं धर्मस् तु दानम् अध्ययनं यजिः ॥

śastra.astrabhṛttvaṃ kṣatrasya vaṇik.paśu.kṛṣir viṣaḥ | ājīvanārthaṃ dharmas tu dānam adhyayanaṃ yajiḥ ||

वेदाभ्यासो ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य च रक्षणम् । वार्ताकर्म-एव वैश्यस्य विशिष्टानि स्वकर्मसु ॥

vedābhyāso brāhmaṇasya kṣatriyasya ca rakṣaṇam | vārtākarma-eva vaiśyasya viśiṣṭāni svakarmasu ||

अजीवंस्) तु यथाउक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा । जीवेत्) क्षत्रियधर्मेण स ह्य् अस्य प्रत्य् अनन्तरः ॥

a.jīvaṃs) tu yathā.uktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā | jīvet) kṣatriyadharmeṇa sa hy asya praty anantaraḥ ||

उभाभ्याम् अप्य् अजीवंस् तु कथं स्याद्) इति चेद् भवेत्) । कृषिगोरक्षम् आस्थाय) जीवेद्) वैश्यस्य जीविकाम् ॥

ubhābhyām apy a.jīvaṃs tu kathaṃ syād) iti ced bhavet) | kṛṣi.gorakṣam āsthāya) jīved) vaiśyasya jīvikām ||

वैश्यवृत्त्या-अपि जीवंस्) तु ब्राह्मणः क्सत्रियो ऽअपि वा । हिंसाप्रायां पराधीनां कृषिं यत्नेन वर्जयेत्) ॥

vaiśyavṛttyā-api jīvaṃs) tu brāhmaṇaḥ ksatriyo 'api vā | hiṃsā.prāyāṃ parādhīnāṃ kṛṣiṃ yatnena varjayet) ||

कृषिं साधु-इति मन्यन्ते) सा वृत्तिः सद्विगर्हिताः । भूमिं भूमिशयांश् च-एव हन्ति) काष्ठम् अयोमुखम् ॥

kṛṣiṃ sādhu-iti manyante) sā vṛttiḥ sadvigarhitāḥ | bhūmiṃ bhūmiśayāṃś ca-eva hanti) kāṣṭham ayo.mukham ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तु वृत्तिवैकल्यात् त्यजतो) धर्मनैपुणं । विश्पण्यम् उद्धृतौद्धारं विक्रेयं) वित्तवर्धनम् ॥

idaṃ tu vṛttivaikalyāt tyajato) dharmanaipuṇaṃ | viś.paṇyam uddhṛta.uddhāraṃ vikreyaṃ) vittavardhanam ||

सर्वान् रसान् अपोहेत) कृतान्नं च तिलैः सह । अश्मनो लवणं च-एव पशवो ये च मानुषाः ॥

sarvān rasān apoheta) kṛtānnaṃ ca tilaiḥ saha | aśmano lavaṇaṃ ca-eva paśavo ye ca mānuṣāḥ ||

सर्वं च तान्तवं रक्तं शाणक्षौमआविकानि च । अपि चेत् स्युर्) अरक्तानि फलमूले तथा-ओषधीः ॥

sarvaṃ ca tāntavaṃ raktaṃ śāṇa.kṣauma.āvikāni ca | api cet syur) araktāni phala.mūle tathā-oṣadhīḥ ||

अपः शस्त्रं विषं मांसं सोमं गन्धांश् च सर्वशः । क्षीरं क्षौद्रं दधि घृतं तैलं मधु गुडं कुशान् ॥

apaḥ śastraṃ viṣaṃ māṃsaṃ somaṃ gandhāṃś ca sarvaśaḥ | kṣīraṃ kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ tailaṃ madhu guḍaṃ kuśān ||

आरण्यांश् च पशून् सर्वान् दंष्ट्रिणश् च वयांसि च । मद्यं नीलिं च लाक्षां च सर्वांश् च-एकशफांस् तथा ॥ [म्नीलीं ]

āraṇyāṃś ca paśūn sarvān daṃṣṭriṇaś ca vayāṃsi ca | madyaṃ nīliṃ ca lākṣāṃ ca sarvāṃś ca-eka.śaphāṃs tathā || [M.nīlīṃ ]

कामम् उत्पाद्य) कृष्यां तु स्वयम् एव कृषीवलः । विक्रीणीत) तिलान्-शूद्रान् धर्मार्थम् अचिरस्थितान् ॥ [म्तिलान्-शुद्धान्]

kāmam utpādya) kṛṣyāṃ tu svayam eva kṛṣīvalaḥ | vikrīṇīta) tilān-śūdrān dharmārtham acirasthitān || [M.tilān-śuddhān]

भोजनअभ्यञ्जनाद् दानाद् यद् अन्यत् कुरुते) तिलैः । कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति) ॥

bhojana.abhyañjanād dānād yad anyat kurute) tilaiḥ | kṛmibhūtaḥ śvaviṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati) ||

सद्यः पतति) मांसेन लाक्षया लवणेन च । त्र्यहेण शूद्रो भवति) ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ॥

sadyaḥ patati) māṃsena lākṣayā lavaṇena ca | tryaheṇa śūdro bhavati) brāhmaṇaḥ kṣīravikrayāt ||

इतरेषां तु पण्यानां विक्रयाद् इह कामतः । ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं नियच्छति) ॥

itareṣāṃ tu paṇyānāṃ vikrayād iha kāmataḥ | brāhmaṇaḥ saptarātreṇa vaiśyabhāvaṃ niyacchati) ||

रसा रसैर् निमातव्या) न त्व् एव लवणं रसैः । कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः ॥

rasā rasair nimātavyā) na tv eva lavaṇaṃ rasaiḥ | kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tilā dhānyena tatsamāḥ ||

जीवेद्) एतेन राजन्यः सर्वेण-अप्य् अनयं गतः । न त्व् एव ज्यायंसीं वृत्तिम् अभिमन्येत) कर्हि चित् ॥

jīved) etena rājanyaḥ sarveṇa-apy anayaṃ gataḥ | na tv eva jyāyaṃsīṃ vṛttim abhimanyeta) karhi cit ||

यो लोभाद् अधमो जात्या जीवेद्) उत्कृष्टकर्मभिः । तं राजा निर्धनं कृत्वा) क्षिप्रम् एव प्रवासयेत्) ॥

yo lobhād adhamo jātyā jīved) utkṛṣṭa.karmabhiḥ | taṃ rājā nirdhanaṃ kṛtvā) kṣipram eva pravāsayet) ||

वरं स्वधर्मो विगुणो न पारक्यः स्वनुष्ठितः । [म्विगुणः परधर्मात् स्वधिष्ठितात् ] परधर्मेण जीवन्) हि सद्यः पतति) जातितः ॥

varaṃ svadharmo viguṇo na pārakyaḥ svanuṣṭhitaḥ | [M.viguṇaḥ paradharmāt svadhiṣṭhitāt ] paradharmeṇa jīvan) hi sadyaḥ patati) jātitaḥ ||

वैश्यो ऽअजीवन्) स्वधर्मेण शूद्रवृत्त्या-अपि वर्तयेत्) । अनाचरन्न्) अकार्याणि निवर्तेत) च शक्तिमान् ॥

vaiśyo 'a.jīvan) svadharmeṇa śūdravṛttyā-api vartayet) | an.ācarann) a.kāryāṇi nivarteta) ca śaktimān ||

अशक्नुवंस् तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तुं) द्विजन्मनाम् । पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेत्) कारुककर्मभिः ॥

a.śaknuvaṃs tu śuśrūṣāṃ śūdraḥ kartuṃ) dvijanmanām | putra.dārātyayaṃ prāpto jīvet) kāruka.karmabhiḥ ||

यैः कर्मभिः प्रचरितैः शुश्रूष्यन्ते) द्विजातयः । तानि कारुककर्माणि शिल्पानि विविधानि च ॥

yaiḥ karmabhiḥ pracaritaiḥ śuśrūṣyante) dvijātayaḥ | tāni kāruka.karmāṇi śilpāni vividhāni ca ||

वैश्यवृत्तिम् अनातिष्ठन्) ब्राह्मणः स्वे पथि स्थितः । अवृत्तिकर्षितः सीदन्न्) इमं धर्मं समाचरेत्) ॥

vaiśyavṛttim an.ātiṣṭhan) brāhmaṇaḥ sve pathi sthitaḥ | avṛttikarṣitaḥ sīdann) imaṃ dharmaṃ samācaret) ||

सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्) ब्राह्मणस् त्व् अनयं गतः । पवित्रं दुष्यति)-इत्य् एतद् धर्मतो न-उपपद्यते) ॥

sarvataḥ pratigṛhṇīyād) brāhmaṇas tv anayaṃ gataḥ | pavitraṃ duṣyati)-ity etad dharmato na-upapadyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-अध्यापनाद् याजनाद् वा गर्हिताद् वा प्रतिग्रहात् । दोषो भवति) विप्राणां ज्वलनअम्बुसमा हि ते ॥

na-adhyāpanād yājanād vā garhitād vā pratigrahāt | doṣo bhavati) viprāṇāṃ jvalana.ambu.samā hi te ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवितात्ययम् आपन्नो यो ऽअन्नम् अत्ति) ततस् ततः । आकाशम् इव पङ्केन न स पापेन लिप्यते) ॥

jīvitātyayam āpanno yo 'annam atti) tatas tataḥ | ākāśam iva paṅkena na sa pāpena lipyate) ||

अजीगर्तः सुतं हन्तुम् उपासर्पद्) बुभुक्षितः । न च-आलिप्यत) पापेन क्षुत्प्रतीकारम् आचरन्) ॥

ajīgartaḥ sutaṃ hantum upāsarpad) bubhukṣitaḥ | na ca-ālipyata) pāpena kṣutpratīkāram ācaran) ||

श्वमांसम् इच्छन्) आर्तो ऽअत्तुं धर्मअधर्मविचक्षणः । प्राणानां परिरक्षार्थं वामदेवो न लिप्तवान्) ॥

śvamāṃsam icchan) ārto 'attuṃ dharma.adharmavicakṣaṇaḥ | prāṇānāṃ parirakṣārthaṃ vāmadevo na liptavān) ||

भरद्वाजः क्षुधार्तस् तु सपुत्रो विजने वने । बह्वीर् गाः प्रतिजग्राह) वृधोस् तक्ष्णो महातपाः ॥

bharadvājaḥ kṣudhārtas tu sa.putro vijane vane | bahvīr gāḥ pratijagrāha) vṛdhos takṣṇo mahātapāḥ ||

क्षुधार्तश् च-अत्तुम् अभ्यागाद्) विश्वामित्रः श्वजाघनीम् । चण्डालहस्ताद् आदाय) धर्मअधर्मविचक्षणः ॥

kṣudhārtaś ca-attum abhyāgād) viśvāmitraḥ śvajāghanīm | caṇḍālahastād ādāya) dharma.adharmavicakṣaṇaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिग्रहाद् याजनाद् वा तथा-एव-अध्यापनाद् अपि । प्रतिग्रहः प्रत्यवरः प्रेत्य विप्रस्य गर्हितः ॥

pratigrahād yājanād vā tathā-eva-adhyāpanād api | pratigrahaḥ pratyavaraḥ pretya viprasya garhitaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याजनअध्यापने नित्यं क्रियेते) संस्कृतआत्मनाम् । प्रतिग्रहस् तु क्रियते) शूद्राद् अप्य् अन्त्यजन्मनः ॥

yājana.adhyāpane nityaṃ kriyete) saṃskṛta.ātmanām | pratigrahas tu kriyate) śūdrād apy antya.janmanaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपहोमैर् अपैत्य्) एनो याजनअध्यापनैः कृतम् । प्रतिग्रहनिमित्तं तु त्यागेन तपसा-एव च ॥

japa.homair apaity) eno yājana.adhyāpanaiḥ kṛtam | pratigrahanimittaṃ tu tyāgena tapasā-eva ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिलौञ्छम् अप्य् आददीत) विप्रो ऽअजीवन्) यतस् ततः । प्रतिग्रहात्- शिलः श्रेयांस् ततो ऽअप्य् उञ्छः प्रशस्यते) ॥

śila.uñcham apy ādadīta) vipro 'a.jīvan) yatas tataḥ | pratigrahāt- śilaḥ śreyāṃs tato 'apy uñchaḥ praśasyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीदद्भिः कुप्यम् इच्छद्भिर् धने वा पृथिवीपतिः । [म्धनं वा ] याच्यः स्यात्) स्नातकैर् विप्रैर् अदित्संस् त्यागम् अर्हति) ॥

sīdadbhiḥ kupyam icchadbhir dhane vā pṛthivīpatiḥ | [M.dhanaṃ vā ] yācyaḥ syāt) snātakair viprair aditsaṃs tyāgam arhati) ||

अकृतं च कृतात् क्षेत्राद् गौर् अजाविकम् एव च । हिरण्यं धान्यम् अन्नं च पूर्वं पूर्वम् अदोषवत् ॥

akṛtaṃ ca kṛtāt kṣetrād gaur ajāvikam eva ca | hiraṇyaṃ dhānyam annaṃ ca pūrvaṃ pūrvam adoṣavat ||

सप्त वित्तागमा धर्म्या दायो लाभः क्रयो जयः । प्रयोगः कर्मयोगश् च सत्प्रतिग्रह एव च ॥

sapta vittāgamā dharmyā dāyo lābhaḥ krayo jayaḥ | prayogaḥ karmayogaś ca satpratigraha eva ca ||

विद्या शिल्पं भृतिः सेवा गोरक्ष्यं विपणिः कृषिः । धृतिर् भैक्षं कुसीदं च दश जीवनहेतवः ॥

vidyā śilpaṃ bhṛtiḥ sevā gorakṣyaṃ vipaṇiḥ kṛṣiḥ | dhṛtir bhaikṣaṃ kusīdaṃ ca daśa jīvanahetavaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणः क्षत्रियो वा-अपि वृद्धिं न-एव प्रयोजयेत्) । कामं तु खलु धर्मार्थं दद्यात्) पापीयसे ऽअल्पिकाम् ॥

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā-api vṛddhiṃ na-eva prayojayet) | kāmaṃ tu khalu dharmārthaṃ dadyāt) pāpīyase 'alpikām ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थम् आददानो) ऽअपि क्षत्रियो भागम् आपदि । प्रजा रक्षन्) परं शक्त्या किल्बिषात् प्रतिमुच्यते) ॥

caturtham ādadāno) 'api kṣatriyo bhāgam āpadi | prajā rakṣan) paraṃ śaktyā kilbiṣāt pratimucyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधर्मो विजयस् तस्य न-आहवे स्यात् पराङ्मुखः । शस्त्रेण वैश्यान् रक्षित्वा) धर्म्यम् आहारयेद्) बलिम् ॥ [म्वैश्याद् रक्षित्वा ]

svadharmo vijayas tasya na-āhave syāt parāṅ.mukhaḥ | śastreṇa vaiśyān rakṣitvā) dharmyam āhārayed) balim || [M.vaiśyād rakṣitvā ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्ये ऽअष्टमं विशां शुल्कं विंशं कार्षापणअवरम् । कर्मौपकरणाः शूद्राः कारवः शिल्पिनस् तथा ॥

dhānye 'aṣṭamaṃ viśāṃ śulkaṃ viṃśaṃ kārṣāpaṇa.avaram | karma.upakaraṇāḥ śūdrāḥ kāravaḥ śilpinas tathā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.