*१२,१* यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः । नन्दन्ति सततं मुक्ताः संश्रये तं श्रियः पतिम् ॥ १ ॥ फलं निगद्यते ऽस्मिन्नध्याय इति भाष्यम् । फलनिरूपणस्येदानीं का सङ्गतिरित्यत आह समन्वयेति ॥ समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने । विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः
*12,1* yadīyacaraṇāmbhojacchāyāmāśritya nirvṛtāḥ / nandanti satataṃ muktāḥ saṃśraye taṃ śriyaḥ patim // 1 // phalaṃ nigadyate 'sminnadhyāya iti bhāṣyam / phalanirūpaṇasyedānīṃ kā saṅgatirityata āha samanvayeti // samanvayāvirodhābhyāṃ siddhe vastuni sādhane / vicāriteṣvaśeṣeṣu sādhaneṣu viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥। श्रवणादिसकृत्क्रिया
... śravaṇādisakṛtkriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवृत्तिर्वेति सन्देहे ॥।
āvṛttirveti sandehe ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोबर्रह्मत्वतः शतात् । शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः
liṅgāllātavyataḥ pūrvamṛjobarrahmatvataḥ śatāt / śuśrāvogratapā nāma yogyo rudrapadasya yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सार्द्धं परार्द्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्तया सदोद्यतः । तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः
sārddhaṃ parārddhaṃ viṣṇostu guṇān bhaktayā sadodyataḥ / tattribhāgamupāsāṃ ca cakre sambhṛtamānasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लातव्य आदातव्यः शिष्यैरुपासितव्यः । तस्मात् । ब्रह्मत्वत इति षष्ठीबहुवचनान्तात्तसिः । ब्रह्मत्वानां शतात्पूर्वमिति ऋजोर्विशेषणम् । यस्यैतस्माद्ब्रह्मकल्पादारभ्य ब्रह्मकल्पानां शते गते ब्रह्मत्वं भविष्यति तस्मादिति यावत् । सार्धं परार्धमित्यत्यन्तसंयोगे द्वितीया । तत्त्रिभागं तस्य श्रवणकालस्य, तृतीयभागं कालम् । उपासां मनननिदिध्यासनरूपाम् । सम्भृतमानस इति उपासितव्य एवार्थे धृतचित्तः । *१२,१४* दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः । पदयोग्यात् सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् । उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्ययम्
lātavya ādātavyaḥ śiṣyairupāsitavyaḥ / tasmāt / brahmatvata iti ṣaṣṭhībahuvacanāntāttasiḥ / brahmatvānāṃ śatātpūrvamiti ṛjorviśeṣaṇam / yasyaitasmādbrahmakalpādārabhya brahmakalpānāṃ śate gate brahmatvaṃ bhaviṣyati tasmāditi yāvat / sārdhaṃ parārdhamityatyantasaṃyoge dvitīyā / tattribhāgaṃ tasya śravaṇakālasya, tṛtīyabhāgaṃ kālam / upāsāṃ manananididhyāsanarūpām / sambhṛtamānasa iti upāsitavya evārthe dhṛtacittaḥ / *12,14* daśamanvantaraṃ śakrapadayogyo garutmataḥ / padayogyāt sumanasaḥ sunando nāma cāśṛṇot / upāsāṃ cakra udyukto manvantaracatuṣyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ । सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्ययम् । अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम्
sūryācandramasoścaiva padayogyau sutejasau / surūpaḥ śāntarūpaśca manvantaracatuṣyayam / aśṛṇvatāṃ sumanaso manvantaramupāsatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्तयोग्रतपआदयः । अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादेधिताः सदा । इत्युक्तं विष्णुना साक्षाद् ग्रन्थे सत्तत्वसञ्ज्ञिते
tataḥ proktāstu te sarve bhaktayogratapaādayaḥ / apaśyan paramaṃ viṣṇuṃ tatprasādedhitāḥ sadā / ityuktaṃ viṣṇunā sākṣād granthe sattatvasañjñite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि यस्मादात्मेति नाम साक्षात् मुख्यया वृत्त्या नारायणस्य कथितम् । मुख्ये च सम्भवत्यमुख्यं न युज्यते । तस्मादत्र सूत्रे ऽपि आत्मा जनार्दनः आत्मशब्दोदितो जनार्दन इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । *१२,२०* किं तदात्मशब्दस्य भगवन्नामत्वकथनमित्यत आह आत्मेति ॥ आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः
ātmeti nāma kathitaṃ sākṣānnārāyaṇasya hi yasmādātmeti nāma sākṣāt mukhyayā vṛttyā nārāyaṇasya kathitam / mukhye ca sambhavatyamukhyaṃ na yujyate / tasmādatra sūtre 'pi ātmā janārdanaḥ ātmaśabdodito janārdana iti vakṣyamāṇenānvayaḥ / *12,20* kiṃ tadātmaśabdasya bhagavannāmatvakathanamityata āha ātmeti // ātmā brahma mahāṃstāraḥ parameśaḥ śuciśravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णुर्नारायणो ऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते । इति पिङ्गश्रुतिश्चैव तथैव परमश्रुतिः
viṣṇurnārāyaṇo 'nanta iti śrīpatirīryate / iti piṅgaśrutiścaiva tathaiva paramaśrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति नामभिः । पैङ्गिश्रुतिः आत्मशब्दं भगवन्नामत्वेनाह । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्चयार्थः । श्रुतिरेव न तु मानुषप्रणीतमभिधानमित्येवशब्दः । तेन"क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषःऽ; इत्यादिविरोधो नाशङ्कनीयः । ओमात्मेति परमश्रुतिः । ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दो ऽक्षरः स्वराट् । विश्वत्राता नृसिंहो ऽजो नारायण उरुक्रमः
iti nāmabhiḥ / paiṅgiśrutiḥ ātmaśabdaṃ bhagavannāmatvenāha / caśabdaḥ śrutyantarasamuccayārthaḥ / śrutireva na tu mānuṣapraṇītamabhidhānamityevaśabdaḥ / tena"kṣetrajña ātmā puruṣaḥ'; ityādivirodho nāśaṅkanīyaḥ / omātmeti paramaśrutiḥ / omātmā bhagavān viṣṇurātmānando 'kṣaraḥ svarāṭ / viśvatrātā nṛsiṃho 'jo nārāyaṇa urukramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्
anasūyā tathaivātrerjajñe putrānakalmaṣān / dattaṃ durvāsasaṃ somamātmeśabrahmasambhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः आत्मानन्देति समस्तमेकं नाम । अनसूयेति भागवते चात्मशब्दस्य भगवत्येव प्रयोगो ऽस्ति । तथैवेति तत्र प्रकृतेन समुच्चयार्थः । जज्ञे जनयामास । अन्तर्णीत(णिजर्थो ऽत्र)ण्यर्थो वात्र जनिः । आत्मेशब्रह्मसम्भवान् विष्णुशिवब्रह्मसम्भवान् । सह भवन्तीति सम्भवाः । अत्र दत्तदूर्वाससौ विष्णुशिवावेव । सोमो ब्रह्मणा सहभूतः । तद्धर्मो ऽन्ययोरप्युपचारादुच्यते । छत्रिण इति यथा । *१२,२५* अस्त्वात्मशब्दो विष्णुपरस्तथापि कः सूत्रार्थ इत्यत आत्मेतीति प्रतिज्ञांशं व्याख्याति(चष्टे) तस्मादिति । तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा
iti bhāgavate caiva tasmādātmā janārdanaḥ ātmānandeti samastamekaṃ nāma / anasūyeti bhāgavate cātmaśabdasya bhagavatyeva prayogo 'sti / tathaiveti tatra prakṛtena samuccayārthaḥ / jajñe janayāmāsa / antarṇīta(ṇijartho 'tra)ṇyartho vātra janiḥ / ātmeśabrahmasambhavān viṣṇuśivabrahmasambhavān / saha bhavantīti sambhavāḥ / atra dattadūrvāsasau viṣṇuśivāveva / somo brahmaṇā sahabhūtaḥ / taddharmo 'nyayorapyupacārāducyate / chatriṇa iti yathā / *12,25* astvātmaśabdo viṣṇuparastathāpi kaḥ sūtrārtha ityata ātmetīti pratijñāṃśaṃ vyākhyāti(caṣṭe) tasmāditi / tasmādupāsyo viṣṇuriti jñātavyaḥ sajjanaiḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादात्मशब्दो विष्णुपरस्तस्मात् । अयं प्रतिज्ञार्थः । आत्मा विष्णुः आत्मेति सज्जनैः सदा ज्ञातव्यः उपास्यो ध्येयश्च । हेत्वंशं व्याचष्टे तथैवेति ॥ तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च अनेनात्म(त्मेति)शब्दस्याऽवृत्तिस्तुशब्दश्चावधारणार्थ इत्युक्तं भवति । सतामेवोपासनोपदेशौ भाष्योदाहृताभ्यां श्रुतिभ्यां सिद्धौ । उपगच्छन्तीत्येतज्ज्ञानार्थमुपासनार्थं च । तत्र ज्ञानार्थत्वं स्पष्टमित्येक एवार्थो व्याख्यातः । अत एव प्राक् ज्ञातव्य उपास्यश्चेत्युक्तम् । *१२,२७* नन्वनेन विष्णुर्विष्णुरित्युपास्य इत्युक्तं भवति । ततश्च किमनेन कृतं स्यात् । न ह्यविष्णुत्वेनोपास्तिरत्र प्रसक्तेत्यत आह आदानेति ॥ आदानार्थत्वतश्चायमात्मशब्दः पतिं वदेत् अयं सूत्रगत आत्मशब्दः पतिं च वदेत् । कथम् । आदानाथर्त्वत आदानकर्तृत्वार्थत्वात् । आङ्पूर्वात् दाञः आतो मनिन्निति मनिन् प्रत्ययः आकारलोपो दस्य तश्च निर्वचनत्वात् । तथा चोक्तं"यच्चाप्नोति यदादत्तःऽ; इत्यादि । पतिर्हि स्वीयतया भृत्यानादत्ते । *१२,२८* ततः किमित्यतः सूत्रार्थं विवृणोति स्वामीति ॥ स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा
yasmādātmaśabdo viṣṇuparastasmāt / ayaṃ pratijñārthaḥ / ātmā viṣṇuḥ ātmeti sajjanaiḥ sadā jñātavyaḥ upāsyo dhyeyaśca / hetvaṃśaṃ vyācaṣṭe tathaiveti // tathaivopāsate santastathaivopadiśanti ca anenātma(tmeti)śabdasyā'vṛttistuśabdaścāvadhāraṇārtha ityuktaṃ bhavati / satāmevopāsanopadeśau bhāṣyodāhṛtābhyāṃ śrutibhyāṃ siddhau / upagacchantītyetajjñānārthamupāsanārthaṃ ca / tatra jñānārthatvaṃ spaṣṭamityeka evārtho vyākhyātaḥ / ata eva prāk jñātavya upāsyaścetyuktam / *12,27* nanvanena viṣṇurviṣṇurityupāsya ityuktaṃ bhavati / tataśca kimanena kṛtaṃ syāt / na hyaviṣṇutvenopāstiratra prasaktetyata āha ādāneti // ādānārthatvataścāyamātmaśabdaḥ patiṃ vadet ayaṃ sūtragata ātmaśabdaḥ patiṃ ca vadet / katham / ādānāthartvata ādānakartṛtvārthatvāt / āṅpūrvāt dāñaḥ āto maninniti manin pratyayaḥ ākāralopo dasya taśca nirvacanatvāt / tathā coktaṃ"yaccāpnoti yadādattaḥ'; ityādi / patirhi svīyatayā bhṛtyānādatte / *12,28* tataḥ kimityataḥ sūtrārthaṃ vivṛṇoti svāmīti // svāmī me viṣṇurityeva nityadopāsyamañjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सूत्रे द्वावात्मशब्दौ । एकोनुवादार्थो द्वितीयो विध्यथर्ः । आत्मात्मेत्युपास्य इति द्वावपि विष्णुविषयौ । तत्राद्यो ऽविवक्षितावयवार्थः संज्ञात्वेन वर्तते । द्वितीयो विवक्षितावयवार्थः स्वामिनं वदति । तथा चात्मा विष्णुरात्मेति स्वामीत्युपास्य इति सूत्रार्थो भवतीत्यर्थः । अञ्जसा परमादरेण । नन्वेतदानन्दादयः प्रधानस्येत्यनेनैव गतम् । सत्यम् । सर्वथोपास्यत्वस्य ज्ञापनाय पुनर्वचनम् । तदिदमुक्तं नित्यदैवाञ्जसेति । *१२,२९* अस्य सर्वथोपास्यत्वे किं प्रमाणमित्यत आह स्वामीति ॥ स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः । कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्
atra sūtre dvāvātmaśabdau / ekonuvādārtho dvitīyo vidhyatharḥ / ātmātmetyupāsya iti dvāvapi viṣṇuviṣayau / tatrādyo 'vivakṣitāvayavārthaḥ saṃjñātvena vartate / dvitīyo vivakṣitāvayavārthaḥ svāminaṃ vadati / tathā cātmā viṣṇurātmeti svāmītyupāsya iti sūtrārtho bhavatītyarthaḥ / añjasā paramādareṇa / nanvetadānandādayaḥ pradhānasyetyanenaiva gatam / satyam / sarvathopāsyatvasya jñāpanāya punarvacanam / tadidamuktaṃ nityadaivāñjaseti / *12,29* asya sarvathopāsyatve kiṃ pramāṇamityata āha svāmīti // svāmī viṣṇuriti dhyānaṃ viśeṣaṇaviśeṣyataḥ / kartavyaṃ sarvathaivaitanna kathañcana vismaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति सत्तत्त्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् । मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च । इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः
iti sattattvavacanaṃ ṣāḍguṇyavacanaṃ param / mama svāmī harirnityaṃ sarvasya patireva ca / iti dhyeyaḥ sarvadaiva bhagavān viṣṇuravyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । इदं मनआदिकं विष्णुरित्येवंरूपोपासना न कार्येत्यर्थः । न हि स इति हेतुं व्याचष्टे प्रतीकमिति ॥ प्रतीकं नैव विष्णुर्यन् ॥। यद्यस्मात्प्रतीकं, ब्रह्मणः प्रतिमात्मकं, मनःप्रभृति, स विष्णुर्नैव तस्मादिति पूर्वेणान्वयः । नन्वसङ्गतो ऽयं हेतुः । प्रतीकस्य विष्णोश्चाभेदाभावो ह्यभेदस्य तत्प्रमितेश्च निवारको न त्वभेदभावनामात्रस्येत्यत आह मिथ्येति ॥ ॥। मिथ्योपासा ह्यनथर्दा
pratīkaviṣayatvena na kāryā viṣṇubhāvanā itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā / idaṃ manaādikaṃ viṣṇurityevaṃrūpopāsanā na kāryetyarthaḥ / na hi sa iti hetuṃ vyācaṣṭe pratīkamiti // pratīkaṃ naiva viṣṇuryan ... yadyasmātpratīkaṃ, brahmaṇaḥ pratimātmakaṃ, manaḥprabhṛti, sa viṣṇurnaiva tasmāditi pūrveṇānvayaḥ / nanvasaṅgato 'yaṃ hetuḥ / pratīkasya viṣṇoścābhedābhāvo hyabhedasya tatpramiteśca nivārako na tvabhedabhāvanāmātrasyetyata āha mithyeti // ... mithyopāsā hyanathardā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नहि स विष्णुः प्रतीकम् । अतस्तयोरभेदभावना मिथ्योपासना । सा चानर्थस्यैव हेतुः । अतो न कर्तव्येत्येवं हेतुहेतुमद्भावः सूत्रकृतो ऽभिप्रेतो न पुनः साक्षात् । अतो नासङ्गतिः । *१२,३१* मिथ्योपासनस्यानर्थहेतुत्वं कुत इत्यतस्तदुपपादनपूर्वकमिममेव सूत्राभिप्रायं स्पष्टमाचष्टे यो ऽन्यथेत्यादिना भगवन्प्रभुरित्यन्तेन ॥ यो ऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
nahi sa viṣṇuḥ pratīkam / atastayorabhedabhāvanā mithyopāsanā / sā cānarthasyaiva hetuḥ / ato na kartavyetyevaṃ hetuhetumadbhāvaḥ sūtrakṛto 'bhipreto na punaḥ sākṣāt / ato nāsaṅgatiḥ / *12,31* mithyopāsanasyānarthahetutvaṃ kuta ityatastadupapādanapūrvakamimameva sūtrābhiprāyaṃ spaṣṭamācaṣṭe yo 'nyathetyādinā bhagavanprabhurityantena // yo 'nyathā santamātmeśamanyathā pratipadyate / kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा
yo 'nyathā santamātmānamanyathā pratipadyate / kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇeśāpahāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्मचारिणा
yo 'nyathaiva sthitaṃ viṣṇumanyathā pratipadyate / kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇa brahmacāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथासन्तं प्रतीकभिन्नत्वादिप्रकारं सन्तम् । आत्मनां जीवानाम् ईशम् । अन्यथा प्रतीकत्वादिना । प्रतिपद्यते जानाति ध्यायति च । चोरत्वस्यैव विवरणं आत्मापहारिणेति । अभेदे खल्वेकावशेषः स्यात् । तत्र प्रतीकावशेषे ध्याते स्फुटं परमात्मापहारित्वम् । प्रतीकप्रविलये ऽप्यैश्वर्यापलापात्परमात्मापहारित्वमेव । आत्मानं परमात्मानम् । एतानि त्रीणि वाक्यानि विष्णोः प्रतीकताध्याने बाधकानि । प्रतीकस्य विष्णुत्वध्याने तु न बाधकमित्यतः स्वात्मनमिति वाक्यं पठितम् । स्वात्मानं प्रतिमां वापि देवतान्तरमेव वा । चेतनाचेतनं वान्यद् ध्यायेद् यः केशवस्त्विति । किं तेन न कृतं पापं चारेणेशापहारिणा
anyathāsantaṃ pratīkabhinnatvādiprakāraṃ santam / ātmanāṃ jīvānām īśam / anyathā pratīkatvādinā / pratipadyate jānāti dhyāyati ca / coratvasyaiva vivaraṇaṃ ātmāpahāriṇeti / abhede khalvekāvaśeṣaḥ syāt / tatra pratīkāvaśeṣe dhyāte sphuṭaṃ paramātmāpahāritvam / pratīkapravilaye 'pyaiśvaryāpalāpātparamātmāpahāritvameva / ātmānaṃ paramātmānam / etāni trīṇi vākyāni viṣṇoḥ pratīkatādhyāne bādhakāni / pratīkasya viṣṇutvadhyāne tu na bādhakamityataḥ svātmanamiti vākyaṃ paṭhitam / svātmānaṃ pratimāṃ vāpi devatāntarameva vā / cetanācetanaṃ vānyad dhyāyed yaḥ keśavastviti / kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ cāreṇeśāpahāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यदिति त्रीण्युभयार्थे । यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद् वा हरिं तथा । अन्धे तमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थितिः क्वचित्
yo 'nyaditi trīṇyubhayārthe / yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyejjānīyād vā hariṃ tathā / andhe tamasi majjet sa yatra naivotthitiḥ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा । अन्यथा ध्यानदोषेण महातमसि मज्जति
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā / anyathā dhyānadoṣeṇa mahātamasi majjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽन्यद् विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा । महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थितिः क्वचित्
yo 'nyad viṣṇuriti dhyāyed viṣṇuranyaditi sma vā / mahātamasi magnasya tasya naivotthitiḥ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र पतितस्य । अन्यथाध्यानमेव दोषो ऽन्यथाध्यानदोषः । यत्किञ्चिदित्यादीनि प्रथमार्थ एव कैमुत्यार्थानि । यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ध्यातमञ्जसा । ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः
yatra patitasya / anyathādhyānameva doṣo 'nyathādhyānadoṣaḥ / yatkiñcidityādīni prathamārtha eva kaimutyārthāni / yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā dhyātamañjasā / dhyāturmahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ज्ञातमञ्जसा । महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā / mahādoṣakaraṃ viṣṇuḥ kimu sarveśvareśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्किञ्चिदन्यथा संस्थमन्यथा ज्ञातमञ्जसा । अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः
yatkiñcidanyathā saṃsthamanyathā jñātamañjasā / anarthakāraṇaṃ loke kimu sarveśvareśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् । किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित्
na kiñcidanyathā jñeyaṃ dhyeyaṃ vā tena kutracit / kimu sarvottamo viṣṇurjñeyo nīcatayā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा । कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्
tasmād vastu yathārūpaṃ jñeyaṃ dhyeyaṃ ca sarvadā / kāraṇaṃ puruṣārthasya nānyathā bhavati kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्किञ्चिद्गङ्गोदकादिकमन्यथासंस्थं पवित्रं सत् अन्यथापवित्रं ध्यातं ध्यातुरञ्जसा महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिरप्रकृष्टतया ध्यातः । तेन अनर्थप्रसङ्गेन । इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता । ध्येया विष्णोः क्वचिद् यस्मान्मिथ्याज्ञानमनर्थदम्
yatkiñcidgaṅgodakādikamanyathāsaṃsthaṃ pavitraṃ sat anyathāpavitraṃ dhyātaṃ dhyāturañjasā mahādoṣakaraṃ kimu sarveśvaro hariraprakṛṣṭatayā dhyātaḥ / tena anarthaprasaṅgena / iti śrutipurāṇoktibalato na pratīkatā / dhyeyā viṣṇoḥ kvacid yasmānmithyājñānamanarthadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यभिप्रेत्य न हि स इत्याह भगवान् प्रभुः इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो मिथ्याज्ञानमनर्थपदं प्रतीयते यस्मात्तस्माद्विष्णोः प्रतीकता न ध्येयेति परम्परया हेतुहेतुमद्भावमभिप्रेत्य भगवान्सूत्रकारो न हि स इति हेतुमाह । अतो नासङ्गतिरित्यर्थः । वक्ष्यमाणप्रकारेण द्विरूपस्यापि ध्यानस्य साम्यात् बलत इत्युक्तम् । ध्यानस्यापि ज्ञानविशेषत्वात्सङ्कीर्णोक्तिः । *१२,३६* एवं तर्हि मनो ब्रह्मेत्यादिश्रुतीनां को ऽर्थ इत्यत आह प्रतीकेति ॥ प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्नचान्यथा
ityabhipretya na hi sa ityāha bhagavān prabhuḥ iti śrutipurāṇoktibalato mithyājñānamanarthapadaṃ pratīyate yasmāttasmādviṣṇoḥ pratīkatā na dhyeyeti paramparayā hetuhetumadbhāvamabhipretya bhagavānsūtrakāro na hi sa iti hetumāha / ato nāsaṅgatirityarthaḥ / vakṣyamāṇaprakāreṇa dvirūpasyāpi dhyānasya sāmyāt balata ityuktam / dhyānasyāpi jñānaviśeṣatvātsaṅkīrṇoktiḥ / *12,36* evaṃ tarhi mano brahmetyādiśrutīnāṃ ko 'rtha ityata āha pratīketi // pratīkasaṃsthitatvena dhyeyo viṣṇurnacānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा अत्र चशब्दं प्रयुञ्जानेनात्मेत्यनेन व्यवहितेनाप्यस्य योग्यतयान्वयः । आत्मशब्दश्च प्रथमान्तः प्रकृतः, सप्तम्यन्तेन चेहार्थः । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः । अतः सप्तम्यन्तो ऽत्र अनुवर्तत इति सूचितम् । भगवान्विष्णुर्ब्रह्मेति ध्येय इति तात्पर्यकथनं, नाक्षरार्थः । नन्वेतत् भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्त्वमित्यनेनैव गतमित्यतः सदाञ्जसेत्युक्तम् । उत्कर्षादिति हेतुः । तत्र न ज्ञायते कस्योत्कर्ष इति । अतो व्याचष्टे उत्कृष्ट इति ॥ उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः ॥। यत इति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बद्धयते । उत्कर्षादुत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति सूत्रकृतोत्कर्षस्य ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वमुक्तम् । अनुव्याख्यानकृता तूत्कर्षवान् ब्रह्मशब्दाभिधेय इत्यभिहितम् । फलतस्त्वेक एवार्थः । कथमुत्कर्षो ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमित्यत आह पूर्णत्वमिति ॥ *१२,३८* ॥। पूर्णत्वं ब्रह्मता यतः
brahmeti ca sadā dhyeyo bhagavān viṣṇurañjasā atra caśabdaṃ prayuñjānenātmetyanena vyavahitenāpyasya yogyatayānvayaḥ / ātmaśabdaśca prathamāntaḥ prakṛtaḥ, saptamyantena cehārthaḥ / arthavaśādvibhaktivipariṇāmaḥ / ataḥ saptamyanto 'tra anuvartata iti sūcitam / bhagavānviṣṇurbrahmeti dhyeya iti tātparyakathanaṃ, nākṣarārthaḥ / nanvetat bhūmnaḥ kratuvajjyāyastvamityanenaiva gatamityataḥ sadāñjasetyuktam / utkarṣāditi hetuḥ / tatra na jñāyate kasyotkarṣa iti / ato vyācaṣṭe utkṛṣṭa iti // utkṛṣṭo brahmaśabdārthaḥ ... yata iti vakṣyamāṇamihāpi sambaddhayate / utkarṣādutkarṣasya brahmaśabdapravṛttinimittatvāditi sūtrakṛtotkarṣasya brahmaśabdapravṛttinimittatvamuktam / anuvyākhyānakṛtā tūtkarṣavān brahmaśabdābhidheya ityabhihitam / phalatastveka evārthaḥ / kathamutkarṣo brahmaśabdapravṛttinimittamityata āha pūrṇatvamiti // *12,38* ... pūrṇatvaṃ brahmatā yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धयर्थात् बृहतेरन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्त इति मनिन्प्रत्ययः दृशिग्रहणसामर्थ्याद्धातोरमागमश्च । वृद्धिः पूर्णत्वमित्येक एवार्थः । ब्रह्मता ब्रह्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । पूर्णत्वमेव चोत्कर्षः । हेतुहेतुमद्भावश्च भाष्य एव समर्थितः । *१२,४०* ब्रह्मत्वस्य सर्वथार ध्येयत्वे किं प्रमाणमित्यत आह आधिव्याधीति ॥ आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसो ऽपि तु । ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्तया निरन्तरम् । इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम्
vṛddhayarthāt bṛhateranyebhyo 'pi dṛśyanta iti maninpratyayaḥ dṛśigrahaṇasāmarthyāddhātoramāgamaśca / vṛddhiḥ pūrṇatvamityeka evārthaḥ / brahmatā brahmaśabdapravṛttinimittam / pūrṇatvameva cotkarṣaḥ / hetuhetumadbhāvaśca bhāṣya eva samarthitaḥ / *12,40* brahmatvasya sarvathāra dhyeyatve kiṃ pramāṇamityata āha ādhivyādhīti // ādhivyādhinimittena vikṣiptamanaso 'pi tu / dhyeyaiva brahmatā nityaṃ viṣṇorbhaktayā nirantaram / iti prakāśikāyāṃ ca vacanaṃ viṣṇuneritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्यमेवैतत् । तस्मादात्मेत्येवेश्वरे मनो दधीतेति प्रथमसूत्रार्थः । *१२,४४फ़्।* मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्येवमादिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः किं तेष्वप्यात्मग्रहः कर्तव्यो न वेति । किं तावत्प्राप्तम् । तेष्वप्यात्मग्रह एव युक्तः । कस्मात् । ब्रह्मण आत्मत्वात्, प्रतीकानामपि ब्रह्मविकारत्वात् ब्रह्मत्वे सत्यात्मत्वोपपत्तेरिति । ब्रूमः । न प्रतीकेष्वात्ममतिं बध्नीयात् । नहि स उपासकः प्रतीकानि यत्तान्यात्मत्वेनाकलयेत् । यत्पुनर्ब्रह्मविकारत्वात्प्रतीकानां ब्रह्मत्वं ततश्चात्मत्वमिति तदसत् । प्रतीकाभावप्रसङ्गात् । विकारस्वरूपोपमर्देन हि नामादिजातस्य ब्रह्मत्वमेवाश्रितं भवति । स्वरूपोपमर्दे च नामादीनां कुतः प्रतीकस्वरूपत्वमात्मग्रहो वा । किञ्च यथा रुचकस्वस्तिकयोर्नेतरात्मत्वम् । द्वयोरपि विकारत्वात् । तथा प्रतीकात्मनोरपि । सुवर्णात्मनेव ब्रह्मात्मनैकत्वे प्रतीकाभावप्रसङ्गमवोचाम । अतो न प्रतीकेष्वात्मदृष्टिः कर्तव्येति द्वितीयसूत्रार्थः । *१२,४६* तेष्वेवोदाहरणेष्वन्यः संशयः । किमादित्यादिदृष्टयो ब्रह्मणि कार्याः किंवा ब्रह्मदृष्टिरादित्यादिष्विति । सामानाधिकरण्यस्योभयथोपपत्तेः । तत्रानियमो नियमकारिणः शास्त्रस्याभावात् । अथवादित्यादिदृष्टय एव ब्रह्मणि कर्तव्याः । एवं हि ब्रह्मोपासितं भवति । ब्रह्मोपासनं च फलवदिति प्राप्ते ब्रूमः । ब्रह्मदृष्टिरेवादित्यादिषु स्यात् । कस्मात् । उत्कर्षात् । एवमुत्कर्षेणादित्यादयो दृष्टा भवन्ति । तथा च लौकिको न्यायो ऽनुगतो भवति । क्षत्तरि खलु राजदृष्टिः क्रियते न तु राज्ञि क्षत्तृष्टिर्विपर्यये प्रत्यवायप्रसङ्गात् । यत्तु फलवत्त्वया ब्रहोपासनं युक्तमिति तदयुक्तम् । आदित्याद्युपासनस्यापि फलवत्त्वोपपत्तेः । ब्रह्मैव च सर्वाध्यक्षत्वात्फलं दास्यति । इदमेव च ब्रह्मोपासनं यदादित्यादिषु तद्दृष्टिः प्रतिमादिष्विव विष्ण्वादीनामिति तृतीयसूत्रा(स्या)र्थ इति । *१२,४८* तत्र तावत्प्रथमसूत्रस्यापव्याख्यानं दूषयति नेति ॥ नात्मेति सूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम्
iṣyamevaitat / tasmādātmetyeveśvare mano dadhīteti prathamasūtrārthaḥ / *12,44f.* mano brahmetyupāsītetyevamādiṣu pratīkopāsaneṣu saṃśayaḥ kiṃ teṣvapyātmagrahaḥ kartavyo na veti / kiṃ tāvatprāptam / teṣvapyātmagraha eva yuktaḥ / kasmāt / brahmaṇa ātmatvāt, pratīkānāmapi brahmavikāratvāt brahmatve satyātmatvopapatteriti / brūmaḥ / na pratīkeṣvātmamatiṃ badhnīyāt / nahi sa upāsakaḥ pratīkāni yattānyātmatvenākalayet / yatpunarbrahmavikāratvātpratīkānāṃ brahmatvaṃ tataścātmatvamiti tadasat / pratīkābhāvaprasaṅgāt / vikārasvarūpopamardena hi nāmādijātasya brahmatvamevāśritaṃ bhavati / svarūpopamarde ca nāmādīnāṃ kutaḥ pratīkasvarūpatvamātmagraho vā / kiñca yathā rucakasvastikayornetarātmatvam / dvayorapi vikāratvāt / tathā pratīkātmanorapi / suvarṇātmaneva brahmātmanaikatve pratīkābhāvaprasaṅgamavocāma / ato na pratīkeṣvātmadṛṣṭiḥ kartavyeti dvitīyasūtrārthaḥ / *12,46* teṣvevodāharaṇeṣvanyaḥ saṃśayaḥ / kimādityādidṛṣṭayo brahmaṇi kāryāḥ kiṃvā brahmadṛṣṭirādityādiṣviti / sāmānādhikaraṇyasyobhayathopapatteḥ / tatrāniyamo niyamakāriṇaḥ śāstrasyābhāvāt / athavādityādidṛṣṭaya eva brahmaṇi kartavyāḥ / evaṃ hi brahmopāsitaṃ bhavati / brahmopāsanaṃ ca phalavaditi prāpte brūmaḥ / brahmadṛṣṭirevādityādiṣu syāt / kasmāt / utkarṣāt / evamutkarṣeṇādityādayo dṛṣṭā bhavanti / tathā ca laukiko nyāyo 'nugato bhavati / kṣattari khalu rājadṛṣṭiḥ kriyate na tu rājñi kṣattṛṣṭirviparyaye pratyavāyaprasaṅgāt / yattu phalavattvayā brahopāsanaṃ yuktamiti tadayuktam / ādityādyupāsanasyāpi phalavattvopapatteḥ / brahmaiva ca sarvādhyakṣatvātphalaṃ dāsyati / idameva ca brahmopāsanaṃ yadādityādiṣu taddṛṣṭiḥ pratimādiṣviva viṣṇvādīnāmiti tṛtīyasūtrā(syā)rtha iti / *12,48* tatra tāvatprathamasūtrasyāpavyākhyānaṃ dūṣayati neti // nātmeti sūtramīśasya jīvatvapratipādakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वशब्दादेव प्राणभृच्च नोक्त इति वेदराडेवात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयद्यतस्तस्मादात्मशब्दोदितो विष्णुरेव न चापरो जीव इति योजना । *१२,५०फ़्।* एतदुक्तं भवति । भवेदयं सूत्रार्थो यद्यात्मशब्दो जीववाची भवेत् । न चैवम् । सूत्रकारवचनसामर्थ्यादेव तस्य तद्वाचित्वाभावावगमात् । तथा हि । यस्मिन्द्यौरिति वाक्यमुदाहृत्य किमत्र द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रधानमुच्यते उत जीवः किंवा परमात्मेति संशये प्रधानादौ प्राप्ते सिद्धान्तितम् । "द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्ऽ; इति । स्वशब्दात्"तमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ; इति द्युभ्वाद्यायतने आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्वाद्यायतनं परमात्मैवेति । ततो"नानुमानमतच्छब्दात्ऽ; इति प्रधानं निराकृत्य जीवनिराकरणार्थं सूत्रितम् । प्राणभृच्चेति । तत्र चशब्दो नेत्यस्य स्वशब्दादिति हेतोश्चानुकर्षणार्थः । ततश्चात्मशब्दाज्जीवो ऽपि नेत्यर्थः । यदेवमात्मशब्दं हेतुं कृत्वा जीवं निवारितवान्सूत्रकारः, तदन्यथानुपपत्त्या जानीमः सूत्रकारस्यात्मशब्दो न जीववाचीत्यभिप्रेतमिति । तथाच कथं स्वाचरितविरुद्धमिदानीमाचरेदिति । *१२,५१* एतदेव विशदयति यदीति ॥ यद्यात्मशब्दो जीवे ऽपि कथं स विनिवारयेत् । आत्मशब्दोदितस्तस्माद् विष्णुरेव नचापरः
svaśabdādeva prāṇabhṛcca nokta iti vedarāḍevātmaśabdaṃ hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nyavārayadyatastasmādātmaśabdodito viṣṇureva na cāparo jīva iti yojanā / *12,50f.* etaduktaṃ bhavati / bhavedayaṃ sūtrārtho yadyātmaśabdo jīvavācī bhavet / na caivam / sūtrakāravacanasāmarthyādeva tasya tadvācitvābhāvāvagamāt / tathā hi / yasmindyauriti vākyamudāhṛtya kimatra dyubhvādyāyatanatvena pradhānamucyate uta jīvaḥ kiṃvā paramātmeti saṃśaye pradhānādau prāpte siddhāntitam / "dyubhvādyāyatanaṃ svaśabdāt'; iti / svaśabdāt"tamevaikaṃ jānatha ātmānam'; iti dyubhvādyāyatane ātmaśabdaśravaṇāt dyubhvādyāyatanaṃ paramātmaiveti / tato"nānumānamatacchabdāt'; iti pradhānaṃ nirākṛtya jīvanirākaraṇārthaṃ sūtritam / prāṇabhṛcceti / tatra caśabdo netyasya svaśabdāditi hetoścānukarṣaṇārthaḥ / tataścātmaśabdājjīvo 'pi netyarthaḥ / yadevamātmaśabdaṃ hetuṃ kṛtvā jīvaṃ nivāritavānsūtrakāraḥ, tadanyathānupapattyā jānīmaḥ sūtrakārasyātmaśabdo na jīvavācītyabhipretamiti / tathāca kathaṃ svācaritaviruddhamidānīmācarediti / *12,51* etadeva viśadayati yadīti // yadyātmaśabdo jīve 'pi kathaṃ sa vinivārayet / ātmaśabdoditastasmād viṣṇureva nacāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवे ऽपि वर्तत इति सूत्रकृतो ऽभिप्रेतमिति शेषः । तर्हि कथं सूत्रकारो जीवमात्मशब्देन विनिवारयेत् । नहि गन्धवत्त्वेन घटो निवारयितुं शक्यते । अथवा यद्यात्मशब्दो जीवे ऽपि वर्तेत तदा स आत्मशब्दः कथं जीवं निवारयेत् । प्रत्युत प्रतिपादयेदिति योजना । *१२,५२* आगमवाक्यमप्यत्र पठति आत्मेति ॥ आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् । न वदन्ति यतो नाप्ता क्वापि तैर्गुणपूर्णता । नारायणाध्यात्मगतमिति यद् वैष्णवं वचः
jīve 'pi vartata iti sūtrakṛto 'bhipretamiti śeṣaḥ / tarhi kathaṃ sūtrakāro jīvamātmaśabdena vinivārayet / nahi gandhavattvena ghaṭo nivārayituṃ śakyate / athavā yadyātmaśabdo jīve 'pi varteta tadā sa ātmaśabdaḥ kathaṃ jīvaṃ nivārayet / pratyuta pratipādayediti yojanā / *12,52* āgamavākyamapyatra paṭhati ātmeti // ātmabrahmādayaḥ śabdāstamṛte viṣṇumavyayam / na vadanti yato nāptā kvāpi tairguṇapūrṇatā / nārāyaṇādhyātmagatamiti yad vaiṣṇavaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यान्न वदन्ति कुतो यत आत्मादिशब्दाः पूर्तिवाचिनस्तैरन्यैर्गुणपूर्णता क्वाप्यवस्थायां न प्राप्ता । यत्किञ्चित्पूर्णतार्थत्वे चामुख्यार्थतापात इति । आत्मशब्दो ऽप्याङ्पूर्वात्तनोतेर्मनिन् प्रत्यये टिलोपे च सति निष्पन्नः पूर्णतावचनः । यद्यस्मादेवं वचो ऽस्ति तस्मादपीति पूर्वेणैव अन्वयः । *१२,५३* इदानीं वाक्यार्थं दूषयति यदीति ॥ यदि जीवेशयोर्वेदपतिरैक्यं च मन्यते । आत्मशब्दं कथं तस्मान्निवारयति युक्तितः
anyānna vadanti kuto yata ātmādiśabdāḥ pūrtivācinastairanyairguṇapūrṇatā kvāpyavasthāyāṃ na prāptā / yatkiñcitpūrṇatārthatve cāmukhyārthatāpāta iti / ātmaśabdo 'pyāṅpūrvāttanotermanin pratyaye ṭilope ca sati niṣpannaḥ pūrṇatāvacanaḥ / yadyasmādevaṃ vaco 'sti tasmādapīti pūrveṇaiva anvayaḥ / *12,53* idānīṃ vākyārthaṃ dūṣayati yadīti // yadi jīveśayorvedapatiraikyaṃ ca manyate / ātmaśabdaṃ kathaṃ tasmānnivārayati yuktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्यते(अत्र) तत्र सूत्रे तदा तस्मात् जीवादात्मशब्दं कथं निवारयति । कुत्र निवारितवानित्यत उक्तम् युक्तित इति ॥ जीवनिराकरणयुक्तित्वेनोक्तत्वादिति यावत् । इदमुक्तं भवति । आत्मशब्दश्रवणात् द्युभ्वाद्यायतनं न जीव इति आत्मशब्दं जीवनिवारणे हेतुं वदता सूत्रकारेणात्मशब्दो जीवान्निवारित इति गम्यते । नायं पुरुषो विषाणित्वादिति यथा । नहि तत्रस्थेन तन्निरासो युज्यते । नायं गौर्विषाणित्वादित्यपि प्रसङ्गात् । प्रथमसूत्रे च द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो न जीव आत्मशब्दादित्यात्मशब्दस्य परमेश्वरे प्रवृत्तिरभ्युपगता । अन्यथा तेन तत्साधनानुपपत्तेः । तत्र यदि जीवेश्वरावेकमेव तत्त्वमिति सूत्रकारस्य मतं स्यात् । तदा तेनात्मशब्दस्तत्रैव वर्तते, न वर्तते चेत्युक्तं भवति । नच व्याहतं सूत्रकारो भाषत इति युक्तम् । तस्मान्न जीवेश्वरैक्यं तस्य मतमिति गम्यत इति । उपलक्षणं चैतत् । द्युभ्वाद्यायतनं परमेश्वरो, न जीव इति, प्रतिज्ञाद्वयं च व्याहतमित्यपि द्रष्टव्यम् । *१२,५४* सूत्रान्तरविरोधं चाह भेदस्येति ॥ भेदस्य व्यपदेशं च स्थितिं चादनमेव च । भेददार्ढ्ये हेतुमाह सतात्पर्यं जगत्पतिः
manyate(atra) tatra sūtre tadā tasmāt jīvādātmaśabdaṃ kathaṃ nivārayati / kutra nivāritavānityata uktam yuktita iti // jīvanirākaraṇayuktitvenoktatvāditi yāvat / idamuktaṃ bhavati / ātmaśabdaśravaṇāt dyubhvādyāyatanaṃ na jīva iti ātmaśabdaṃ jīvanivāraṇe hetuṃ vadatā sūtrakāreṇātmaśabdo jīvānnivārita iti gamyate / nāyaṃ puruṣo viṣāṇitvāditi yathā / nahi tatrasthena tannirāso yujyate / nāyaṃ gaurviṣāṇitvādityapi prasaṅgāt / prathamasūtre ca dyubhvādyāyatanaṃ parameśvaro na jīva ātmaśabdādityātmaśabdasya parameśvare pravṛttirabhyupagatā / anyathā tena tatsādhanānupapatteḥ / tatra yadi jīveśvarāvekameva tattvamiti sūtrakārasya mataṃ syāt / tadā tenātmaśabdastatraiva vartate, na vartate cetyuktaṃ bhavati / naca vyāhataṃ sūtrakāro bhāṣata iti yuktam / tasmānna jīveśvaraikyaṃ tasya matamiti gamyata iti / upalakṣaṇaṃ caitat / dyubhvādyāyatanaṃ parameśvaro, na jīva iti, pratijñādvayaṃ ca vyāhatamityapi draṣṭavyam / *12,54* sūtrāntaravirodhaṃ cāha bhedasyeti // bhedasya vyapadeśaṃ ca sthitiṃ cādanameva ca / bhedadārḍhye hetumāha satātparyaṃ jagatpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि जगत्पतिः सूत्रकारो जीवेश्वरयोरैक्यं मन्यते तर्हि कथं स एव"भेदव्यपदेशात्ऽ; इति भेदस्य व्यपदेशं च"स्थित्यदनाभ्यां चऽ; इति स्थितिं चादनं च सतात्पर्यं जीवेशभेदं दृढयितुं हेतुमाह । भेदस्य प्रागपि प्रतिपादितत्वाद्दर्ढ्य इत्युक्तम् । अत्राप्यनेकप्रमाणोपन्यासात्सतात्पर्यमिति । *१२,५५* न को ऽप्ययं विरोधो ऽस्ति । परमार्थतो जीवेशयोरेकत्वे ऽपि हि व्यावहारिकभेदो ऽस्ति तदपेक्षया तानि सूत्राणि । इदं तु परमार्थापेक्षयेति व्यवस्थोपपत्तेरित्याशयेन शङ्कते व्यावहारिकेति ॥ व्यावहारिकभेदश्चेत् ॥। अत्र व्यावहारिकशब्देन भ्रान्तिसिद्धो ऽभिप्रेयते । प्राक् प्रबोधादित्युक्तानुवादत्वात् । जीवेश्वरभेदो भ्रान्तिसिद्ध इति वदन्प्रष्टव्यः । किमयमेव भेदो भ्रान्तिसिद्धः किं वा भेदमात्रमिति । नाद्यः । अपसिद्धान्तात् । द्वितीये दोषमाह क्वेति ॥ ॥। क्वासावव्यावहारिकः भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वात् । जीवेश्वरभेदस्य भ्रान्तिकल्पितत्वे क्वचित्सत्यो भेदो ऽङ्गीकर्तव्यः । क्वासौ न क्वापि । कुत्रापि भेदस्य सत्यत्वाङ्गीकारे जीवेशभेदारोपो ऽपि न सम्भवतीति भावः । *१२,५७* स्यादेतत् । नास्त्येव को ऽपि भेदः सत्यः । तथापि जीवेशभेदभ्रान्तिरुपपद्यते । भ्रान्तिर्हि संस्कारमपेक्ष्यते । संस्कारश्च ज्ञानमात्रम् । अतः पूर्वपूर्वमसंस्कारादुत्तरोत्तरभ्रान्त्युत्पादः । अनादिश्चायं संसार इति । मैवम् । भेदमात्रस्य मिथ्यात्वे प्रमिते खलु तद्बलादेषा कल्पनोपपद्यते । न चैवम् । सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्त इति हि प्रतिज्ञैव तावद्वयहता । दूरे प्रमाणोपन्यास इत्याशयवान्सोपपत्तिकं तावत्पृच्छति व्यावहारिकमिति ॥ व्यावहारिकमित्येव वचनं व्यावहारिकम्
yadi jagatpatiḥ sūtrakāro jīveśvarayoraikyaṃ manyate tarhi kathaṃ sa eva"bhedavyapadeśāt'; iti bhedasya vyapadeśaṃ ca"sthityadanābhyāṃ ca'; iti sthitiṃ cādanaṃ ca satātparyaṃ jīveśabhedaṃ dṛḍhayituṃ hetumāha / bhedasya prāgapi pratipāditatvāddarḍhya ityuktam / atrāpyanekapramāṇopanyāsātsatātparyamiti / *12,55* na ko 'pyayaṃ virodho 'sti / paramārthato jīveśayorekatve 'pi hi vyāvahārikabhedo 'sti tadapekṣayā tāni sūtrāṇi / idaṃ tu paramārthāpekṣayeti vyavasthopapatterityāśayena śaṅkate vyāvahāriketi // vyāvahārikabhedaścet ... atra vyāvahārikaśabdena bhrāntisiddho 'bhipreyate / prāk prabodhādityuktānuvādatvāt / jīveśvarabhedo bhrāntisiddha iti vadanpraṣṭavyaḥ / kimayameva bhedo bhrāntisiddhaḥ kiṃ vā bhedamātramiti / nādyaḥ / apasiddhāntāt / dvitīye doṣamāha kveti // ... kvāsāvavyāvahārikaḥ bhrānterabhrāntipūrvakatvāt / jīveśvarabhedasya bhrāntikalpitatve kvacitsatyo bhedo 'ṅgīkartavyaḥ / kvāsau na kvāpi / kutrāpi bhedasya satyatvāṅgīkāre jīveśabhedāropo 'pi na sambhavatīti bhāvaḥ / *12,57* syādetat / nāstyeva ko 'pi bhedaḥ satyaḥ / tathāpi jīveśabhedabhrāntirupapadyate / bhrāntirhi saṃskāramapekṣyate / saṃskāraśca jñānamātram / ataḥ pūrvapūrvamasaṃskārāduttarottarabhrāntyutpādaḥ / anādiścāyaṃ saṃsāra iti / maivam / bhedamātrasya mithyātve pramite khalu tadbalādeṣā kalpanopapadyate / na caivam / sarvo 'pi bhedo bhrānta iti hi pratijñaiva tāvadvayahatā / dūre pramāṇopanyāsa ityāśayavānsopapattikaṃ tāvatpṛcchati vyāvahārikamiti // vyāvahārikamityeva vacanaṃ vyāvahārikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत नेति विकल्पे तु ॥। भेदमात्रमिति शेषः । तिष्ठतु तावदन्यदित्येवार्थः । इति विकल्पे तु पक्षद्वैते (द्वये)(द्वैधे) सम्भवति कं पक्षमवलम्ब्य इति शेषः । अत्र सर्वत्र वचनशब्देन तदर्थो लक्ष्यते । सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्तिकल्पित इति वाक्यार्थो भ्रान्तिकल्पितो ऽथ परमार्थ इति प्रश्नार्थः । *१२,५८* आद्यं शङ्कते यदीति ॥ ॥। यदि स्याद् व्यावहारिकम् एतद्वचनमिति वर्तते । अत्रापि पृच्छामो वाक्यार्थो ऽयं बाध्यो न वेति । नेति पक्षे भ्रान्तिकल्पितो ऽपि न भवेत् । कुत्रापि कदापि केनाप्यबाध्यस्य भ्रान्तिकल्पितत्वे ब्रह्मणो ऽपि तथात्वापत्तेः । प्रथमं शङ्कते तस्येति ॥ तस्यापि बाध्यता चेत् स्याद् ॥। तस्य वचनस्य न केवलं भ्रान्तिकल्पितत्वं किन्तु बाध्यतापि स्याच्चेदित्यर्थः । दूषयति भेद इति ॥ ॥। भेदः स्यात् पारमार्थिकः
uta neti vikalpe tu ... bhedamātramiti śeṣaḥ / tiṣṭhatu tāvadanyadityevārthaḥ / iti vikalpe tu pakṣadvaite (dvaye)(dvaidhe) sambhavati kaṃ pakṣamavalambya iti śeṣaḥ / atra sarvatra vacanaśabdena tadartho lakṣyate / sarvo 'pi bhedo bhrāntikalpita iti vākyārtho bhrāntikalpito 'tha paramārtha iti praśnārthaḥ / *12,58* ādyaṃ śaṅkate yadīti // ... yadi syād vyāvahārikam etadvacanamiti vartate / atrāpi pṛcchāmo vākyārtho 'yaṃ bādhyo na veti / neti pakṣe bhrāntikalpito 'pi na bhavet / kutrāpi kadāpi kenāpyabādhyasya bhrāntikalpitatve brahmaṇo 'pi tathātvāpatteḥ / prathamaṃ śaṅkate tasyeti // tasyāpi bādhyatā cet syād ... tasya vacanasya na kevalaṃ bhrāntikalpitatvaṃ kintu bādhyatāpi syāccedityarthaḥ / dūṣayati bheda iti // ... bhedaḥ syāt pāramārthikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वो ऽपि भेदो भ्रान्त इति वाक्यार्थस्य भ्रान्तत्वे बाध्यत्वे च सकल(लो)भेदः पारमार्थिकः स्यात् । *१२,६०* द्वितीयमाशङ्कते अव्यावहारिकत्वमिति ॥ अव्यावहारिकत्वं चेद् ॥। तस्य वचनस्येति वर्तते । निराकरोति भेद इति ॥ ॥। भेदो ऽयं सत्यतां गतः
sarvo 'pi bhedo bhrānta iti vākyārthasya bhrāntatve bādhyatve ca sakala(lo)bhedaḥ pāramārthikaḥ syāt / *12,60* dvitīyamāśaṅkate avyāvahārikatvamiti // avyāvahārikatvaṃ ced ... tasya vacanasyeti vartate / nirākaroti bheda iti // ... bhedo 'yaṃ satyatāṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौ द्वावेव विरुद्धौ तयोर्मध्ये एकस्यासत्यतायां सत्यामन्यस्य सत्यता स्यादेवेति व्याप्तिः केन निवार्यते । उपाधिव्यभिचारयोरभावान्न केनापि । पुरोवर्तिनः पुरुषत्वे ऽसति स्थाणुत्वमेव भवतीति नियमो नास्ति । वल्मीकत्वस्यापि सम्भवात् । अतो द्वयोरेव विरुद्धयोरित्युक्तम् । द्वयोरिति विशेषणस्यासमर्थतापरिहाराय विरुद्धग्रहणम् । यः पदार्थो द्वयोरेव विरुद्धयोरेकस्य असत्यत्ववान् असावन्यस्य सत्यत्ववानित्युक्तं भवति । *१२,६२* निदर्शनमाह अनित्यमिति ॥ असत्यं नोक्तमित्युक्ते सत्यमुक्तमिति प्रजाः । जानन्त्युक्तं तु नो सत्यमित्युक्ते ऽसत्यतामपि
yau dvāveva viruddhau tayormadhye ekasyāsatyatāyāṃ satyāmanyasya satyatā syādeveti vyāptiḥ kena nivāryate / upādhivyabhicārayorabhāvānna kenāpi / purovartinaḥ puruṣatve 'sati sthāṇutvameva bhavatīti niyamo nāsti / valmīkatvasyāpi sambhavāt / ato dvayoreva viruddhayorityuktam / dvayoriti viśeṣaṇasyāsamarthatāparihārāya viruddhagrahaṇam / yaḥ padārtho dvayoreva viruddhayorekasya asatyatvavān asāvanyasya satyatvavānityuktaṃ bhavati / *12,62* nidarśanamāha anityamiti // asatyaṃ noktamityukte satyamuktamiti prajāḥ / jānantyuktaṃ tu no satyamityukte 'satyatāmapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्तेनोक्तमसत्यं नेत्युक्ते सत्युक्तं सत्यमिति प्रजा जानन्ति । तथा विप्रलम्भकेनोक्तं सत्यं नो इत्युक्ते तु तस्यासत्यतामपि जानन्ति । सत्यत्वासत्यत्वयोर्द्वयोरेव विरुद्धता । तत्र आप्तोक्ते ऽर्थे ऽसत्यतायामसत्यां सत्यतायाः सत्वमनाप्तोक्ते च सत्यतायामसत्यामसत्यतायाः सत्वं च प्रसिद्धमित्यर्थः । इत्युक्त इति प्रमितत्वोपलक्षणम् । प्रजा जानन्तीत्यनेन आविपालाङ्गनमेषा व्याप्तिः सिद्धा न केवलं परीक्षकाणामिति सूचयति । *१२,६४* ननु स्वप्ने ऽत्र घट इति दृष्ट्वा नात्र घट इत्यपि पश्यति । तत्र घटः तदभावश्च द्वयमपि मिथ्या । अतो व्याप्तिभङ्ग इत्यत आह नेति ॥ न स्वप्ने ऽपि द्वयं मिथ्या ॥। तत्किं द्वयमपि सत्यमित्यत आह तत्रेति ॥ ॥। तत्रैकं सत्यमेव हि तत्र घटतदभावयोर्मध्ये । यदाभावस्यासत्यता तदा घटः सत्य एव । यदा च घटस्य असत्यता तदाभावः सत्य एवेत्यथर्ः । तस्मान्न व्याप्तिभङ्ग इति हिशब्दार्थः । कुतो न द्वयमपि मिथ्येत्यत आह भावेति ॥ *१२,६५* भावाभावावुभौ तत्र कथं मिथ्या भविष्यतः
āptenoktamasatyaṃ netyukte satyuktaṃ satyamiti prajā jānanti / tathā vipralambhakenoktaṃ satyaṃ no ityukte tu tasyāsatyatāmapi jānanti / satyatvāsatyatvayordvayoreva viruddhatā / tatra āptokte 'rthe 'satyatāyāmasatyāṃ satyatāyāḥ satvamanāptokte ca satyatāyāmasatyāmasatyatāyāḥ satvaṃ ca prasiddhamityarthaḥ / ityukta iti pramitatvopalakṣaṇam / prajā jānantītyanena āvipālāṅganameṣā vyāptiḥ siddhā na kevalaṃ parīkṣakāṇāmiti sūcayati / *12,64* nanu svapne 'tra ghaṭa iti dṛṣṭvā nātra ghaṭa ityapi paśyati / tatra ghaṭaḥ tadabhāvaśca dvayamapi mithyā / ato vyāptibhaṅga ityata āha neti // na svapne 'pi dvayaṃ mithyā ... tatkiṃ dvayamapi satyamityata āha tatreti // ... tatraikaṃ satyameva hi tatra ghaṭatadabhāvayormadhye / yadābhāvasyāsatyatā tadā ghaṭaḥ satya eva / yadā ca ghaṭasya asatyatā tadābhāvaḥ satya evetyatharḥ / tasmānna vyāptibhaṅga iti hiśabdārthaḥ / kuto na dvayamapi mithyetyata āha bhāveti // *12,65* bhāvābhāvāvubhau tatra kathaṃ mithyā bhaviṣyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो यस्याभावो यश्च यस्याभावस्य प्रतियोगी तावुभावप्येकत्रैकदैव न मिथ्येति व्याप्तेः । स्वप्ने ऽपि घटतदभावौ कथं तथा भविष्यत इति भावः । व्याहतं च भावाभावयोरुभयोरसत्त्ववर्णनमित्याशयेनाह भावस्य हीति ॥ भावस्य हि निषेधे तु नाभावस्य निषेधनम् हिशब्दो हेतौ । भावस्य निषेधे कृते तु अभावस्यैव विहितत्वात् । पुनर्नाभावस्य निषेधनं कर्तुं शक्यते व्याघातात् । एवमभावस्य निषेधे कृते ऽभावाभावो भाव एव तद्वयप्तो वेति भावस्य विहितत्वात् पुनर्न भावस्य निषेधनं युक्तं व्याहतत्वादिति । अस्त्वेवं व्याप्तिस्ततः किमित्यत आह स्ववच इति ॥ स्ववाचो ऽसत्यता चेत् स्यात् तस्माद् भेदस्य सत्यता
yo yasyābhāvo yaśca yasyābhāvasya pratiyogī tāvubhāvapyekatraikadaiva na mithyeti vyāpteḥ / svapne 'pi ghaṭatadabhāvau kathaṃ tathā bhaviṣyata iti bhāvaḥ / vyāhataṃ ca bhāvābhāvayorubhayorasattvavarṇanamityāśayenāha bhāvasya hīti // bhāvasya hi niṣedhe tu nābhāvasya niṣedhanam hiśabdo hetau / bhāvasya niṣedhe kṛte tu abhāvasyaiva vihitatvāt / punarnābhāvasya niṣedhanaṃ kartuṃ śakyate vyāghātāt / evamabhāvasya niṣedhe kṛte 'bhāvābhāvo bhāva eva tadvayapto veti bhāvasya vihitatvāt punarna bhāvasya niṣedhanaṃ yuktaṃ vyāhatatvāditi / astvevaṃ vyāptistataḥ kimityata āha svavaca iti // svavāco 'satyatā cet syāt tasmād bhedasya satyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वशब्देन प्रतिवाद्युच्यते । तद्वागर्थस्य सकलभेदमिथ्यात्वस्य । तस्मात् व्याप्तिसद्भावात् मिथ्यात्वं सत्यत्वं च द्वौ विरुद्धधर्मौ । भेदे तयोः, मिथ्यात्वे ऽसति सत्यत्वं सत्स्यादेवोक्तव्याप्तिबलादित्यर्थः । *१२,७०* प्रकृतमुपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्माज्जीवेशयोर्भेद उक्तन्यायेन गम्यते ॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां प्रतीकाधिकरणान्यथाव्याख्यानिराकरणम् ॥ एवं प्रथमसूत्रस्यापव्याख्यां प्रत्याख्याय द्वितीयस्यापि प्रत्याख्याति एतस्मादिति ॥ एतस्मादात्मशब्दो ऽयं परमात्माभिधा भवेत्
svaśabdena prativādyucyate / tadvāgarthasya sakalabhedamithyātvasya / tasmāt vyāptisadbhāvāt mithyātvaṃ satyatvaṃ ca dvau viruddhadharmau / bhede tayoḥ, mithyātve 'sati satyatvaṃ satsyādevoktavyāptibalādityarthaḥ / *12,70* prakṛtamupasaṃharati tasmāditi // tasmājjīveśayorbheda uktanyāyena gamyate // atha śrīmannyāyasudhāyāṃ pratīkādhikaraṇānyathāvyākhyānirākaraṇam // evaṃ prathamasūtrasyāpavyākhyāṃ pratyākhyāya dvitīyasyāpi pratyākhyāti etasmāditi // etasmādātmaśabdo 'yaṃ paramātmābhidhā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्मादुक्तन्यायादात्मेति सूत्रगतो ऽयमात्मशब्दः परमात्माभिधा परमात्मन एवाभिधायकस्तावद्भवेत् । ततः किमित्यत आह प्रतीकेति ॥ प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिर्न तद् भवेत् तत् तस्मात्पूर्वसूत्रगतस्यात्मशब्दस्य परमात्मवाचित्वान्न प्रतीक इति प्रतिज्ञावाक्यस्य प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेदित्येवार्थः । इदमुक्तं भवति । न प्रतीक इत्यत्र तावदात्मेतीत्यनुवर्तनीयं पूर्वसूत्रात् । अन्यथा प्रतिज्ञावाक्यस्यापरिपूर्णत्वात् । पूर्वसूत्रे चात्मशब्दो विष्णुविषय इति समर्थितम् । तथाच प्रतीकविषयाया विष्णुदृष्टेरेवायं प्रतिषेधो व्याख्येयः । न प्रतीकेषु जीवमतिं बध्नीयादिति तु प्रतिज्ञाव्याख्याने प्रकृतपरित्यागो ऽप्रकृतस्वीकारश्च प्रसज्येयातामिति । *१२,७२* मनो ब्रह्मेत्यादिश्रुत्यर्थत्वेन यत्प्रतीकसंस्थितत्वेनेत्युक्तम् । तदपि नोत्सूत्र(त्रित)म् । किन्तु प्रतीक इति सप्तम्यन्तं पदमावर्तते । तत्राद्यं विषयसप्तम्यन्तं नेत्यनेन सम्बद्धयते । द्वितीयमधिकरणसप्तम्यन्तं श्रुतिव्याख्यानम् । उभयत्रात्मेतीति पदद्वयं पूवर्सूत्रादनुवर्तत इत्याशयवान्प्रसङ्गाद् द्वितीयं व्याख्याति प्रतीक इति ॥ प्रतीके विष्णुरित्येव तस्मात् कार्या ह्युपासना
etasmāduktanyāyādātmeti sūtragato 'yamātmaśabdaḥ paramātmābhidhā paramātmana evābhidhāyakastāvadbhavet / tataḥ kimityata āha pratīketi // pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭirna tad bhavet tat tasmātpūrvasūtragatasyātmaśabdasya paramātmavācitvānna pratīka iti pratijñāvākyasya pratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭiḥ kartavyā na bhavedityevārthaḥ / idamuktaṃ bhavati / na pratīka ityatra tāvadātmetītyanuvartanīyaṃ pūrvasūtrāt / anyathā pratijñāvākyasyāparipūrṇatvāt / pūrvasūtre cātmaśabdo viṣṇuviṣaya iti samarthitam / tathāca pratīkaviṣayāyā viṣṇudṛṣṭerevāyaṃ pratiṣedho vyākhyeyaḥ / na pratīkeṣu jīvamatiṃ badhnīyāditi tu pratijñāvyākhyāne prakṛtaparityāgo 'prakṛtasvīkāraśca prasajyeyātāmiti / *12,72* mano brahmetyādiśrutyarthatvena yatpratīkasaṃsthitatvenetyuktam / tadapi notsūtra(trita)m / kintu pratīka iti saptamyantaṃ padamāvartate / tatrādyaṃ viṣayasaptamyantaṃ netyanena sambaddhayate / dvitīyamadhikaraṇasaptamyantaṃ śrutivyākhyānam / ubhayatrātmetīti padadvayaṃ pūvarsūtrādanuvartata ityāśayavānprasaṅgād dvitīyaṃ vyākhyāti pratīka iti // pratīke viṣṇurityeva tasmāt kāryā hyupāsanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्प्रतीकविषयत्वेन विष्णुदृष्टिः कर्तव्या न भवेत्तस्मादिति श्रुत्यर्थ इति शेषः । हिशब्देन प्रथमादिविभक्तेः सप्तम्यर्थवाचित्वं शाब्दिकानां प्रसिद्धमिति द्योतयति । *१२,७४* इतश्च नायं प्रतिज्ञार्थ इत्याह नचेति ॥ न च विष्णुः प्रतीकं यत् तस्मान् ॥। नात्मेत्युपासनेत्येकदेशोत्कीर्तनेन"न प्रतीके न हि सःऽ; इति समग्रसूत्रार्थमनुवदति । प्रतीकेष्वात्मेति जीव इत्युपासना न कार्या । नहि स उपासकः प्रतीकानि इति पक्षो यदा इत्येवं पूर्वसूत्रव्याख्यानं यदा तदात्र प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिश्च विरुद्धयते । चशब्दो ऽपव्याख्याननिराससमुच्चये । *१२,७६* एतद्विवृणोति स इति ॥ स नेति युक्तिस्तत्रापि समेत्युक्तविरुद्धता
yasmātpratīkaviṣayatvena viṣṇudṛṣṭiḥ kartavyā na bhavettasmāditi śrutyartha iti śeṣaḥ / hiśabdena prathamādivibhakteḥ saptamyarthavācitvaṃ śābdikānāṃ prasiddhamiti dyotayati / *12,74* itaśca nāyaṃ pratijñārtha ityāha naceti // na ca viṣṇuḥ pratīkaṃ yat tasmān ... nātmetyupāsanetyekadeśotkīrtanena"na pratīke na hi saḥ'; iti samagrasūtrārthamanuvadati / pratīkeṣvātmeti jīva ityupāsanā na kāryā / nahi sa upāsakaḥ pratīkāni iti pakṣo yadā ityevaṃ pūrvasūtravyākhyānaṃ yadā tadātra pratīkeṣu brahmadṛṣṭiśca viruddhayate / caśabdo 'pavyākhyānanirāsasamuccaye / *12,76* etadvivṛṇoti sa iti // sa neti yuktistatrāpi sametyuktaviruddhatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्याकर्तव्यत्वे त्वया या तादात्म्याभावलक्षणा स नेति युक्तिरभिहिता सा तत्रापि ब्रह्मप्रतीकयोरपि समेति हेतोः प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति सूत्रे व्याख्यायमाने सति उक्तयुक्तिविरुद्धता भवतीति । एतदुक्तं भवति । प्रतीकेषु ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येति सूत्रव्याख्यानमसत् । प्रतीकं ब्रह्मतया नोपास्यम् । अब्रह्मत्वात् । यद्यन्न भवति न तत्तत्वेनोपास्यमिति युक्तिविरुद्धत्वात् । न चेयं युक्तिरप्रमा । प्रतीकानामात्मत्वेनोपासनस्य अकर्तव्यतायां पूर्वसूत्रे परेणैवोपन्यस्तत्वात् । अन्यथानैकान्त्येन साधिका न स्यात् । नच ब्रह्मप्रतीकयोरभेदः ब्रह्मणः सत्यत्वात् प्रतीकानां कल्पितत्वात् । पारमार्थिकभेदाभावः तावदस्तीति चेत् । तर्हि जीवप्रतीकयोरपि स नास्तीत्यसिद्धिः स्यादिति । *१२,७७* स्यादेतत् । "नहि सःऽ; इति न निर्विशेषणो हेतुः सूत्रकारस्याभि(प्रेतो)मतो येन ब्रह्मदृष्टिः प्रतीकेषूक्तयुक्तिविरुद्धा स्यात् । किं तूपास्यस्योत्कर्षप्राप्त्यभावे सतीत्यनेन विशिष्यः । प्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासने तूत्कर्षप्राप्तिरस्ति । अतो ऽतद्भावे ऽप्युपासना (कार्या)युज्यत इत्यत आह यदीति ॥ यद्यप्युत्कर्षमात्रेण ह्यतद्भवे ऽप्युपासना आद्ये ऽपिशब्दो ऽतिप्रसङ्गसमुच्चयार्थः । हिशब्दस्योत्तरार्धेनान्वयः । यदि विशिष्यहेतुं व्याख्याय प्रतीकानामतद्भावे ऽब्रह्मत्वे ऽप्युत्कर्षप्राप्तिमात्रेण ब्रह्मत्वेनोपासनाङ्गीक्रियते । तदा आत्मत्वेनापि तदुपासनमङ्गीकार्यं नतु निराकार्यम् । कुत इत्यत आह उत्कर्ष इति ॥ उत्कर्ष आत्मनो ऽपि स्याच्चेतनत्वादचेतनात् यस्माद्ब्रह्मवदात्मनो ऽपि प्रतीकादुत्कर्षो ऽस्ति । कथम् । आत्मनश्चेतनत्वात् । अचेतनं खलु प्रतीकम् । तस्यात्मत्वेनोपासनायामुत्कर्षप्रप्तिः स्यादिति । अतिप्रसङ्गस्य विपर्ययपयर्वसानमाह तस्मादिति ॥ तसमादतत्त्वं नोपास्यमिति वेदविदो मतम्
pratīkānāmātmatvenopāsanasyākartavyatve tvayā yā tādātmyābhāvalakṣaṇā sa neti yuktirabhihitā sā tatrāpi brahmapratīkayorapi sameti hetoḥ pratīkeṣu brahmadṛṣṭiḥ kartavyeti sūtre vyākhyāyamāne sati uktayuktiviruddhatā bhavatīti / etaduktaṃ bhavati / pratīkeṣu brahmadṛṣṭiḥ kartavyeti sūtravyākhyānamasat / pratīkaṃ brahmatayā nopāsyam / abrahmatvāt / yadyanna bhavati na tattatvenopāsyamiti yuktiviruddhatvāt / na ceyaṃ yuktirapramā / pratīkānāmātmatvenopāsanasya akartavyatāyāṃ pūrvasūtre pareṇaivopanyastatvāt / anyathānaikāntyena sādhikā na syāt / naca brahmapratīkayorabhedaḥ brahmaṇaḥ satyatvāt pratīkānāṃ kalpitatvāt / pāramārthikabhedābhāvaḥ tāvadastīti cet / tarhi jīvapratīkayorapi sa nāstītyasiddhiḥ syāditi / *12,77* syādetat / "nahi saḥ'; iti na nirviśeṣaṇo hetuḥ sūtrakārasyābhi(preto)mato yena brahmadṛṣṭiḥ pratīkeṣūktayuktiviruddhā syāt / kiṃ tūpāsyasyotkarṣaprāptyabhāve satītyanena viśiṣyaḥ / pratīkānāṃ brahmatvenopāsane tūtkarṣaprāptirasti / ato 'tadbhāve 'pyupāsanā (kāryā)yujyata ityata āha yadīti // yadyapyutkarṣamātreṇa hyatadbhave 'pyupāsanā ādye 'piśabdo 'tiprasaṅgasamuccayārthaḥ / hiśabdasyottarārdhenānvayaḥ / yadi viśiṣyahetuṃ vyākhyāya pratīkānāmatadbhāve 'brahmatve 'pyutkarṣaprāptimātreṇa brahmatvenopāsanāṅgīkriyate / tadā ātmatvenāpi tadupāsanamaṅgīkāryaṃ natu nirākāryam / kuta ityata āha utkarṣa iti // utkarṣa ātmano 'pi syāccetanatvādacetanāt yasmādbrahmavadātmano 'pi pratīkādutkarṣo 'sti / katham / ātmanaścetanatvāt / acetanaṃ khalu pratīkam / tasyātmatvenopāsanāyāmutkarṣapraptiḥ syāditi / atiprasaṅgasya viparyayapayarvasānamāha tasmāditi // tasamādatattvaṃ nopāsyamiti vedavido matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद्विशिष्यहेतौ व्याख्यायमाने पूर्वसूत्रे ऽसिद्धिः स्यात् । तत एव प्रतीकेषु ब्रह्मोपासनवदात्मोपासनं च प्रसज्येत । तस्मात्, अतत्त्वं, यद्यन्न भवति तत्तत्वेन नोपास्यमिति सामान्यमेव सूत्रकारस्याभिमतम् । नतु विशेषणप्रक्षेपः । तथाच ब्रह्मदृष्टिरिति प्रतिज्ञा स्वोक्तयुक्तिविरुद्धैवेति । अत्र व्याप्तेर्निर्विशेषणत्वाभिधानस्य हेतोर्निर्विशेषणत्व एव तात्पर्यम् । स्पष्टत्वार्थं तु व्याप्त्यभिधानमिति वाच्यम् । *१२,८०* प्रतिज्ञाव्याख्यानमपाकृत्य उत्कर्षादिति हेतुव्याख्यानमपाकरोति उत्कर्षादिति ॥ उत्कर्षाद् ब्रह्मताध्याने यदि स्यात् फलमञ्जसा । ब्रह्मणो नीचताध्यानादनर्थः किं न जायते
yasmādviśiṣyahetau vyākhyāyamāne pūrvasūtre 'siddhiḥ syāt / tata eva pratīkeṣu brahmopāsanavadātmopāsanaṃ ca prasajyeta / tasmāt, atattvaṃ, yadyanna bhavati tattatvena nopāsyamiti sāmānyameva sūtrakārasyābhimatam / natu viśeṣaṇaprakṣepaḥ / tathāca brahmadṛṣṭiriti pratijñā svoktayuktiviruddhaiveti / atra vyāpternirviśeṣaṇatvābhidhānasya hetornirviśeṣaṇatva eva tātparyam / spaṣṭatvārthaṃ tu vyāptyabhidhānamiti vācyam / *12,80* pratijñāvyākhyānamapākṛtya utkarṣāditi hetuvyākhyānamapākaroti utkarṣāditi // utkarṣād brahmatādhyāne yadi syāt phalamañjasā / brahmaṇo nīcatādhyānādanarthaḥ kiṃ na jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मताध्याने प्रतीकानामुत्कर्षादुत्कर्षस्य दृष्टत्वादञ्जसा फलं पुरुषार्थरूपं फलं यदि स्यात्तदा, तदेव ब्रह्मणो नीचताध्यानमिति, तस्मादनर्थः किं न जायते, जायत एवेति समव्ययफलत्वादकार्यमेवेदमिति । अभ्युपगम्येदं समव्ययफलत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु न पुरुषार्थः किं त्वनर्थ एवेत्याह अचेतनस्येति ॥ अचेतनस्य ब्रह्मत्वध्याने तुष्यिर्नहि क्वचित् । नीचस्य स्वात्मताध्याने कुप्यति ब्रह्म लोकवत्
brahmatādhyāne pratīkānāmutkarṣādutkarṣasya dṛṣṭatvādañjasā phalaṃ puruṣārtharūpaṃ phalaṃ yadi syāttadā, tadeva brahmaṇo nīcatādhyānamiti, tasmādanarthaḥ kiṃ na jāyate, jāyata eveti samavyayaphalatvādakāryamevedamiti / abhyupagamyedaṃ samavyayaphalatvamuktam / vastutastu na puruṣārthaḥ kiṃ tvanartha evetyāha acetanasyeti // acetanasya brahmatvadhyāne tuṣyirnahi kvacit / nīcasya svātmatādhyāne kupyati brahma lokavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुष्ट्ययभावाच्च न पुरुषार्थलाभस्ततः । क्वचिदित्यनेन यदचेतनं तदुपचिकीर्षालक्षणतुष्यिरहितमिति व्याप्तिं सूचयति । नीचस्य प्रतीकस्य स्वात्मताध्यानाद्ब्रह्म कुप्यति । ततश्चानर्थं प्रयच्छति । तत्र दृष्टान्तो लोकवदिति । यथा लोके शिलादिकं राजत्वादिना चिन्तितं न प्रसीदति नापि पुरुषार्थं प्रयच्छति । यथा च राजा चण्डालत्वेन ध्यातः कुप्यति अनर्थं च ददाति तथेत्यर्थः । अनेन प्रतीकानामचेतनत्वे ऽपि ब्रह्मैव सर्वाध्यक्षत्वात्फलं दास्यतीति च प्रत्युक्तम् । तस्यानेनोपासनेन कुपितत्वात् । *१२,८२* न वयं ब्रह्मणि प्रतीकत्वोपासनं ब्रूमः । येन ब्रह्म कुपितमनर्थं प्रयच्छेत् किन्तु प्रतीके ब्रह्मत्वोपासनम् । ततः पुरुषार्थप्राप्तिरित्यत आह चण्डाल इति ॥ चण्डालो नृप इत्युक्ते नृपश्चण्डाल इत्यपि । को विशेषः परिज्ञाते नृपेण स्यात् कथञ्चन
tuṣṭyayabhāvācca na puruṣārthalābhastataḥ / kvacidityanena yadacetanaṃ tadupacikīrṣālakṣaṇatuṣyirahitamiti vyāptiṃ sūcayati / nīcasya pratīkasya svātmatādhyānādbrahma kupyati / tataścānarthaṃ prayacchati / tatra dṛṣṭānto lokavaditi / yathā loke śilādikaṃ rājatvādinā cintitaṃ na prasīdati nāpi puruṣārthaṃ prayacchati / yathā ca rājā caṇḍālatvena dhyātaḥ kupyati anarthaṃ ca dadāti tathetyarthaḥ / anena pratīkānāmacetanatve 'pi brahmaiva sarvādhyakṣatvātphalaṃ dāsyatīti ca pratyuktam / tasyānenopāsanena kupitatvāt / *12,82* na vayaṃ brahmaṇi pratīkatvopāsanaṃ brūmaḥ / yena brahma kupitamanarthaṃ prayacchet kintu pratīke brahmatvopāsanam / tataḥ puruṣārthaprāptirityata āha caṇḍāla iti // caṇḍālo nṛpa ityukte nṛpaścaṇḍāla ityapi / ko viśeṣaḥ parijñāte nṛpeṇa syāt kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चण्डालमुद्दिश्य चण्डालो नृप इत्युक्ते तथा नृपमुद्दिश्य नृपश्चण्डाल इत्युक्ते नृपेण परिज्ञाते सत्यनर्थप्राप्तौ कथञ्चन को विशेषः स्यान्न कथञ्चित्को ऽपि । अत्रोक्तशब्देन ध्यानमुपलक्ष्यते । अज्ञातोपासनो राजा नानर्थं करोतीति नृपेण परिज्ञात इत्युक्तम् । तथाच प्रतीकं ब्रह्मेत्युपासने ब्रह्म प्रतीकमित्युपासने च सम एवानर्थ इति वाक्यशेषः । *१२,८२फ़्।* ननु क्षत्तरि राजदृष्टिः फलवती, राज्ञि क्षत्तृदृष्टिरनर्थहेतुर्दृष्टा । तत्कथमुभयस्य साम्यमुच्यत इति चेन्न । तत्र दृष्टेरभावात् । उक्तिमात्रं तूपचारेण । सिंहो देवदत्त इति यथा । दृष्टौ तु तत्राप्यनर्थसाम्यमेवेत्याशयेनाह पुरत इति ॥ *१२,८३* पुरतो नरदेवस्य चण्डालो यदि पूज्यते । राजवत् किं न कोपः स्याद् राज्ञो लोके हि पश्यति
caṇḍālamuddiśya caṇḍālo nṛpa ityukte tathā nṛpamuddiśya nṛpaścaṇḍāla ityukte nṛpeṇa parijñāte satyanarthaprāptau kathañcana ko viśeṣaḥ syānna kathañcitko 'pi / atroktaśabdena dhyānamupalakṣyate / ajñātopāsano rājā nānarthaṃ karotīti nṛpeṇa parijñāta ityuktam / tathāca pratīkaṃ brahmetyupāsane brahma pratīkamityupāsane ca sama evānartha iti vākyaśeṣaḥ / *12,82f.* nanu kṣattari rājadṛṣṭiḥ phalavatī, rājñi kṣattṛdṛṣṭiranarthaheturdṛṣṭā / tatkathamubhayasya sāmyamucyata iti cenna / tatra dṛṣṭerabhāvāt / uktimātraṃ tūpacāreṇa / siṃho devadatta iti yathā / dṛṣṭau tu tatrāpyanarthasāmyamevetyāśayenāha purata iti // *12,83* purato naradevasya caṇḍālo yadi pūjyate / rājavat kiṃ na kopaḥ syād rājño loke hi paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा यथा पूज्यते तथा । तदा राज्ञः कोपो न स्यात्किम् । लोके ऽभिपश्यति सतीति कोपातिशयप्रदर्शनार्थम् । पूजया दर्शनमुन्नीयत इत्यतः पूज्यत इत्युक्तम् । न केवलं दृष्टेरुन्नायिकायां पूजायामेव राजकोपः किन्तु तादृश्यामुक्तावपीत्याह राज्ञस्त्विति ॥ राज्ञस्तु पुरतः प्रोक्ते चण्डालं नृप इत्यपि । आत्मानं स इति प्रोक्तमितिवद्धयेव कुप्यति
rājā yathā pūjyate tathā / tadā rājñaḥ kopo na syātkim / loke 'bhipaśyati satīti kopātiśayapradarśanārtham / pūjayā darśanamunnīyata ityataḥ pūjyata ityuktam / na kevalaṃ dṛṣṭerunnāyikāyāṃ pūjāyāmeva rājakopaḥ kintu tādṛśyāmuktāvapītyāha rājñastviti // rājñastu purataḥ prokte caṇḍālaṃ nṛpa ityapi / ātmānaṃ sa iti proktamitivaddhayeva kupyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाज्ञाता प्रोक्तिः कोपजननीत्यतो राज्ञस्तु पुरत इत्युक्तम् । चण्डाले नृप इति प्रोक्ते ऽपि प्रकर्षेण न मयोपचारेणोच्यते अपि तु वस्तुत एवेत्युक्ते ऽपि राजा कुप्यत्येव हि । आत्मानं प्रति हि स चण्डाल इति प्रोक्तं प्रकर्षेणोक्तमितिवदित्यत्र यथा तथैवेत्यर्थः । पूजैव कोपकारणं न दशर्नमित्यशङ्कानिरासाय विवेकार्थमयं श्लोकः । *१२,८५* एवमुद्देशविधानोक्तया द्वैरूप्यमङ्गीकृत्य फलतः साम्यमुक्तम् । इदनीं तदपि नास्तीत्याह अभेदेनेति ॥ अभेदे नैतयोर्ध्याने को विशेषो वचस्यपि
nājñātā proktiḥ kopajananītyato rājñastu purata ityuktam / caṇḍāle nṛpa iti prokte 'pi prakarṣeṇa na mayopacāreṇocyate api tu vastuta evetyukte 'pi rājā kupyatyeva hi / ātmānaṃ prati hi sa caṇḍāla iti proktaṃ prakarṣeṇoktamitivadityatra yathā tathaivetyarthaḥ / pūjaiva kopakāraṇaṃ na daśarnamityaśaṅkānirāsāya vivekārthamayaṃ ślokaḥ / *12,85* evamuddeśavidhānoktayā dvairūpyamaṅgīkṛtya phalataḥ sāmyamuktam / idanīṃ tadapi nāstītyāha abhedeneti // abhede naitayordhyāne ko viśeṣo vacasyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यक्तिभेदेन दूषणपरिहारः स्यादित्यतो ऽयमित्युक्तम् । दूषणं नीचत्वलक्षणम् । द्वयोरभेदेन ध्याने दूषणं सम्भवत्येव । नचैवम् । प्रतीकस्य हि ब्रह्मत्वं भाव्यते । नतु ब्रह्मणः प्रतीकत्वमित्यत आह ध्यात इति ॥ ध्याते त्वेकस्य तद्भावे तद्भावो ऽन्यस्य किं न तत् तत्तयोर्ब्रह्मप्रतीकयोरेकस्य प्रतीकस्य तद्भावे ब्रह्मभावे ध्याते सत्यन्यस्य ब्रह्मणस्तद्भावः प्रतीकभावः ध्यातो न किम् । *१२,८६* एतदुक्तं भवति । भवेदयं परिहारो यदि प्रतीक(स्य) स्वरूपोपमर्देन तस्य ब्रह्मत्वमुपास्यमिति पक्षः स्यात् । न चैवम् । प्रतीकाभावप्रसङ्गस्य परेणैवोक्तत्वात् । भेदाभेदाभिप्रायेणायं परिहार इत्यपि नास्ति । नहि घटो मृदभिन्नो मृद्घटाद्भिन्नेति भेदाभेदौ किन्नाम परस्परम् । तस्मादनुपमर्दितस्वरूपस्य प्रतीकस्य ब्रह्मत्वे ध्याते ब्रह्मणो ऽपि प्रतीकत्वं ध्यातमेवेति युक्तमुक्तमिति । नन्वस्मिन्नुपासने ब्रह्मणा ज्ञाते ऽनर्थः स्यान्न त्वज्ञाते । अतस्तथोपासनं करिष्यत इत्यत आह न चैवेति ॥ नचैव तदविज्ञातं सर्वज्ञब्रह्मणा क्वचित्
vyaktibhedena dūṣaṇaparihāraḥ syādityato 'yamityuktam / dūṣaṇaṃ nīcatvalakṣaṇam / dvayorabhedena dhyāne dūṣaṇaṃ sambhavatyeva / nacaivam / pratīkasya hi brahmatvaṃ bhāvyate / natu brahmaṇaḥ pratīkatvamityata āha dhyāta iti // dhyāte tvekasya tadbhāve tadbhāvo 'nyasya kiṃ na tat tattayorbrahmapratīkayorekasya pratīkasya tadbhāve brahmabhāve dhyāte satyanyasya brahmaṇastadbhāvaḥ pratīkabhāvaḥ dhyāto na kim / *12,86* etaduktaṃ bhavati / bhavedayaṃ parihāro yadi pratīka(sya) svarūpopamardena tasya brahmatvamupāsyamiti pakṣaḥ syāt / na caivam / pratīkābhāvaprasaṅgasya pareṇaivoktatvāt / bhedābhedābhiprāyeṇāyaṃ parihāra ityapi nāsti / nahi ghaṭo mṛdabhinno mṛdghaṭādbhinneti bhedābhedau kinnāma parasparam / tasmādanupamarditasvarūpasya pratīkasya brahmatve dhyāte brahmaṇo 'pi pratīkatvaṃ dhyātameveti yuktamuktamiti / nanvasminnupāsane brahmaṇā jñāte 'narthaḥ syānna tvajñāte / atastathopāsanaṃ kariṣyata ityata āha na caiveti // nacaiva tadavijñātaṃ sarvajñabrahmaṇā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् उपासनम् । ब्रह्मणो ऽज्ञाने सर्वाध्यक्षं ब्रह्मैव फलं दास्यतीति रिक्तं वचः स्यात् । *१२,८८* ननु श्रुतिविहितमाचरता कथं ब्रह्मकोपेनानर्थप्राप्तिरित्याशङ्कां परिहरन्नपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्मादपेशलं सर्वमन्यस्य ब्रह्मतावचः सर्वमिति श्रुतिसूत्रव्याख्यानरूपम् । एतेन सालग्रामादौ विष्ण्वादिप्रतिपत्तिरपि परास्ता वेदितव्या । सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्यापव्याख्यानदूषणमसङ्गतमित्यतः स्वोक्तदार्ढ्यार्थमिति भावेनाह तस्मादिति ॥ तस्माद् यथोक्तमार्गेण ब्रह्मोपास्यं मुमुक्षुभिः
tat upāsanam / brahmaṇo 'jñāne sarvādhyakṣaṃ brahmaiva phalaṃ dāsyatīti riktaṃ vacaḥ syāt / *12,88* nanu śrutivihitamācaratā kathaṃ brahmakopenānarthaprāptirityāśaṅkāṃ pariharannapavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharati tasmāditi // tasmādapeśalaṃ sarvamanyasya brahmatāvacaḥ sarvamiti śrutisūtravyākhyānarūpam / etena sālagrāmādau viṣṇvādipratipattirapi parāstā veditavyā / sūtravyākhyānamupakramyāpavyākhyānadūṣaṇamasaṅgatamityataḥ svoktadārḍhyārthamiti bhāvenāha tasmāditi // tasmād yathoktamārgeṇa brahmopāsyaṃ mumukṣubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥। तद्द्विषश्चैवं पुण्यनाशो ऽप्यसङ्गता
... taddviṣaścaivaṃ puṇyanāśo 'pyasaṅgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मद्विषश्च । एवं ज्ञानिवत् । द्वेषपरिपूर्तेः पूर्वस्य पुण्यस्य नाशो भवत्युत्तरस्यासङ्गतापि । अत्र सूत्रं यदेव विद्ययेति हीति, तत्पुनरुक्तम् । एतदर्थस्य तच्छ्रुतेरिति सूत्रेण प्रागुक्तत्वादित्यत आह यदेवेति ॥ यदेव विद्ययेत्यत्र पूर्वोक्ताद्धि विशिष्टते स्वर्गादीति मोक्षेतरपुरुषार्थग्रहणम् । उत्तरसूत्रतात्पर्यमाह पश्चादिति ॥ ॥। पश्चान्मोक्षे वीर्यप्रदं त्विति
brahmadviṣaśca / evaṃ jñānivat / dveṣaparipūrteḥ pūrvasya puṇyasya nāśo bhavatyuttarasyāsaṅgatāpi / atra sūtraṃ yadeva vidyayeti hīti, tatpunaruktam / etadarthasya tacchruteriti sūtreṇa prāguktatvādityata āha yadeveti // yadeva vidyayetyatra pūrvoktāddhi viśiṣṭate svargādīti mokṣetarapuruṣārthagrahaṇam / uttarasūtratātparyamāha paścāditi // ... paścānmokṣe vīryapradaṃ tviti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भोगेन पुण्यं च क्षपयित्वेतरत् तथा । ब्रह्मद्विड् ब्रह्मदर्शी च तमोमोक्षाववाप्नुतः
tato bhogena puṇyaṃ ca kṣapayitvetarat tathā / brahmadviḍ brahmadarśī ca tamomokṣāvavāpnutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनारब्धक्षयानन्तरम् । इतरत्पापम् । *१२,९४* प्रारब्धकर्मणामनन्तत्वे भोगेन क्षयो न शक्य(ते)इत्याशङ्कामागमवाक्येन परिहरति ब्रह्मणामिति ॥ ब्रह्माणं शतकालात्तु पूर्वमारब्धसङ्क्षयः । ब्रह्मणस्त्वेव तावत्त्वं पञ्चाशद् ब्रह्मणस्तथा । रुद्रस्य विंशदेव स्यादिन्द्रस्यार्कादिके दश
anārabdhakṣayānantaram / itaratpāpam / *12,94* prārabdhakarmaṇāmanantatve bhogena kṣayo na śakya(te)ityāśaṅkāmāgamavākyena pariharati brahmaṇāmiti // brahmāṇaṃ śatakālāttu pūrvamārabdhasaṅkṣayaḥ / brahmaṇastveva tāvattvaṃ pañcāśad brahmaṇastathā / rudrasya viṃśadeva syādindrasyārkādike daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येषां ब्रह्ममात्रस्य त्वन्त आरब्धसङ्क्षयः । ब्रह्मणैव सहातश्च परं नारायणं व्रजेत् । इति सत्तत्त्ववचनं स्वयं भगवतोदितम्
anyeṣāṃ brahmamātrasya tvanta ārabdhasaṅkṣayaḥ / brahmaṇaiva sahātaśca paraṃ nārāyaṇaṃ vrajet / iti sattattvavacanaṃ svayaṃ bhagavatoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.