Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 8.4

र-षाभ्यां नो णः समानपदे

ra-ṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेफषकाराभ्याम् उत्तरस्य् नकारस्य णकारादेशो भवति, समानपदस्थौ चेन् निमित्तनिमित्तिनौ भवतः । आस्तीर्णम् । विशीर्णम् । अवगूर्णम् । षकारात् - कुष्णाति । पुष्णाति । मुष्णाति । षग्रहणम् उत्तरार्थम्, ष्टुत्वेन+एव हि सिद्धम् एतत् । समानपदे इति किम् ? अग्निर्नयति । वायुर्नयति । ऋवर्णाच् च+इति वक्तव्यम् । तिसृणाम् । चतसृणाम् । मातॄणाम् । पितॄणाम् । रश्रुतिसामान्यनिर्देशात् वा सिद्धम् । अवर्नभक्त्या च व्यवधाने ऽपि णत्वं भवति इति क्षुभ्नादिषु नृनमनतृप्नोतिग्रहणं ज्ञापकम् । अथवा ऋवर्णाद् अपि णत्वं भवति इति एतद् एव अनेन ज्ञाप्यते ॥ अट्-कु-प्व्-आङ्-नुम्-व्यवाये ऽपि

rephaṣakārābhyām uttarasy nakārasya ṇakārādeśo bhavati, samānapadasthau cen nimittanimittinau bhavataḥ / āstīrṇam / viśīrṇam / avagūrṇam / ṣakārāt - kuṣṇāti / puṣṇāti / muṣṇāti / ṣagrahaṇam uttarārtham, ṣṭutvena+eva hi siddham etat / samānapade iti kim ? agnirnayati / vāyurnayati / ṛvarṇāc ca+iti vaktavyam / tisṛṇām / catasṛṇām / mātṝṇām / pitṝṇām / raśrutisāmānyanirdeśāt vā siddham / avarnabhaktyā ca vyavadhāne 'pi ṇatvaṃ bhavati iti kṣubhnādiṣu nṛnamanatṛpnotigrahaṇaṃ jñāpakam / athavā ṛvarṇād api ṇatvaṃ bhavati iti etad eva anena jñāpyate // aṭ-ku-pv-āṅ-num-vyavāye 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अट् कु पु आङ् नुम् इत्य् एतैर् व्यवाये ऽपि रेफषाकारभ्याम् उत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति । अड्व्यवाये तावत् - करणम् । हरणम् किरिणा । गिरिणा । कुरुणा । गुरुणा । कवर्गव्यवाये - अर्केण । मूर्खेण । गर्गेण । अर्घेण । पवर्गव्यवाये - दर्पेण । रेफेण । गर्भेण । चर्मणा । वर्मणा । आङ्व्यवाये - पर्याणद्धम् । निराणद्धम् । अड्व्यवाये इति सिद्धे आङ्ग्रहणं पदव्यवाये इत्य् अस्य प्रतिषेधस्य बाधनार्थम् । नुंव्यवाये - बृंहणम् । बृंहणीयम् । नुंग्रहणम् अनुस्वारोपलक्षणार्थं द्रष्टव्यम् । तेन तृंहणम्, तृंहणीयम् इत्य् अत्र अनुस्वारव्यवाये नुमभावे ऽपि णत्वं भवति । सत्य् अपि च नुमि यत्र अनुस्वारो न श्रूयते तत्र न भवति, प्रेन्वनम्, प्रेन्वनीयम् इति । व्यवायोपलक्षणार्थत्वाद् अडादीनाम् इह व्यस्तैः समस्तैर् व्यवाये ऽपि णत्वं भवति ॥ पूर्वपदात् सञ्ज्ञायाम् अगः

aṭ ku pu āṅ num ity etair vyavāye 'pi rephaṣākārabhyām uttarasya nakārasya ṇakārādeśo bhavati / aḍvyavāye tāvat - karaṇam / haraṇam kiriṇā / giriṇā / kuruṇā / guruṇā / kavargavyavāye - arkeṇa / mūrkheṇa / gargeṇa / argheṇa / pavargavyavāye - darpeṇa / repheṇa / garbheṇa / carmaṇā / varmaṇā / āṅvyavāye - paryāṇaddham / nirāṇaddham / aḍvyavāye iti siddhe āṅgrahaṇaṃ padavyavāye ity asya pratiṣedhasya bādhanārtham / nuṃvyavāye - bṛṃhaṇam / bṛṃhaṇīyam / nuṃgrahaṇam anusvāropalakṣaṇārthaṃ draṣṭavyam / tena tṛṃhaṇam, tṛṃhaṇīyam ity atra anusvāravyavāye numabhāve 'pi ṇatvaṃ bhavati / saty api ca numi yatra anusvāro na śrūyate tatra na bhavati, prenvanam, prenvanīyam iti / vyavāyopalakṣaṇārthatvād aḍādīnām iha vyastaiḥ samastair vyavāye 'pi ṇatvaṃ bhavati // pūrvapadāt sañjñāyām agaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासे ऽपि हि समानपदे निमित्तनिमित्तिनोर् भावाद् अस्ति पूर्वेण प्राप्तिः इति स च नियमः पूर्वपदसम्बधाद् उत्तरपदस्थस्य+एव णत्वं निवर्तयति, चर्मनासिकः इति, न तद्धितपूर्वपदस्थस्य, खारपायणः, मातृभोनीणः, कर्णप्रियः इति । अगः इति योगविभागेन णत्वप्रतिषेधः, न नियमप्रतिषेधः इति । अपरे तु पूर्वसूत्रे समानम् एव यन् नित्यं पदं तत् समानपदम् इत्य् आश्रयन्ति, समानग्रहणात् । तेषाम् अप्राप्तम् एव णत्वम् अनेन निधीयते । समासे हि पूर्वपदोत्तरविभागाद् असमानपदत्वम् अप्य् अस्ति इति ॥ वनं पुरगा-मिश्रका-सिध्रका-शारिका-कोटर-अग्रेभ्यः

samāse 'pi hi samānapade nimittanimittinor bhāvād asti pūrveṇa prāptiḥ iti sa ca niyamaḥ pūrvapadasambadhād uttarapadasthasya+eva ṇatvaṃ nivartayati, carmanāsikaḥ iti, na taddhitapūrvapadasthasya, khārapāyaṇaḥ, mātṛbhonīṇaḥ, karṇapriyaḥ iti / agaḥ iti yogavibhāgena ṇatvapratiṣedhaḥ, na niyamapratiṣedhaḥ iti / apare tu pūrvasūtre samānam eva yan nityaṃ padaṃ tat samānapadam ity āśrayanti, samānagrahaṇāt / teṣām aprāptam eva ṇatvam anena nidhīyate / samāse hi pūrvapadottaravibhāgād asamānapadatvam apy asti iti // vanaṃ puragā-miśrakā-sidhrakā-śārikā-koṭara-agrebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपदात् सञ्ज्ञायम् इति वर्तते । पुरगा मिश्रक सिघ्रका शारिका कोटरा अग्रे इत्य् एतेभ्यः पूर्वपदेभ्यः उत्तरस्य वननकारस्य णकारादेशो भवति सञ्ज्ञायां विषये । पुरगावणम् । मिश्रकवणम् । सिघ्रकावणम् । शारिकावणम् । कोटरावणम् । अग्रेवणम् । सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः, एतेभ्य एव परस्य वननकारस्य णकारादेशो भवति, न अन्येभ्यः इति । कुबेरवनम् । शतधारवनम् । असिपत्रवनम् ॥ प्र-निर्-अन्तः-शर-इक्षु-प्लक्ष-आम्र-कार्ष्य-खदिर-पीयूक्षाभ्यो ऽसञ्ज्ञायाम् अपि

pūrvapadāt sañjñāyam iti vartate / puragā miśraka sighrakā śārikā koṭarā agre ity etebhyaḥ pūrvapadebhyaḥ uttarasya vananakārasya ṇakārādeśo bhavati sañjñāyāṃ viṣaye / puragāvaṇam / miśrakavaṇam / sighrakāvaṇam / śārikāvaṇam / koṭarāvaṇam / agrevaṇam / siddhe satyārambho niyamārthaḥ, etebhya eva parasya vananakārasya ṇakārādeśo bhavati, na anyebhyaḥ iti / kuberavanam / śatadhāravanam / asipatravanam // pra-nir-antaḥ-śara-ikṣu-plakṣa-āmra-kārṣya-khadira-pīyūkṣābhyo 'sañjñāyām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्र निर् अन्तर् शर इक्षु प्लक्ष आम्र कार्ष्य खदिर पीयूक्षा इत्य् एतेभ्यः उत्तरस्य वननकारस्य सञ्ज्ञायाम् असञ्ज्ञायाम् अपि णकारादेशो भवति । प्र - प्रवणे यष्टव्यम् । निर् - निर्वणे प्रतिढीयते । अन्तर् - अन्तर्वर्णे । शर - शरवणम् । इक्षु - इक्षुवणम् । प्लक्ष - प्लक्षवणम् । आम्र - आम्रवणम् । कार्ष्य - कार्ष्यवणम् । खदिर - खदिरवणम् । पीयूक्षा - पीयूक्षावणम् ॥ विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः

pra nir antar śara ikṣu plakṣa āmra kārṣya khadira pīyūkṣā ity etebhyaḥ uttarasya vananakārasya sañjñāyām asañjñāyām api ṇakārādeśo bhavati / pra - pravaṇe yaṣṭavyam / nir - nirvaṇe pratiḍhīyate / antar - antarvarṇe / śara - śaravaṇam / ikṣu - ikṣuvaṇam / plakṣa - plakṣavaṇam / āmra - āmravaṇam / kārṣya - kārṣyavaṇam / khadira - khadiravaṇam / pīyūkṣā - pīyūkṣāvaṇam // vibhāṣauṣadhivanaspatibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अह्नो ऽदन्तात्

ahno 'dantāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदन्तं यत् पूर्वपदं तत्स्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य अह्नो नकारस्य णकार आदेशो भवति । पूर्वाह्णः । अपराह्णः । अदन्तात् इति किम् ? निरह्नः । दुरह्नः । अह्नो ऽह्न एतेभ्यः (*५,४।८८) इत्य् अह्नादेशः । अह्नः इत्य् अकारान्तग्रहणाद् दीर्घाह्नी शरद् इत्य् अत्र न भवति ॥ वाहनम् आहितात्

adantaṃ yat pūrvapadaṃ tatsthān nimittād uttarasya ahno nakārasya ṇakāra ādeśo bhavati / pūrvāhṇaḥ / aparāhṇaḥ / adantāt iti kim ? nirahnaḥ / durahnaḥ / ahno 'hna etebhyaḥ (*5,4.88) ity ahnādeśaḥ / ahnaḥ ity akārāntagrahaṇād dīrghāhnī śarad ity atra na bhavati // vāhanam āhitāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहितवाचि यत् पूर्वपदं तत्स्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य् अवाहननकारस्य णकार आदेशो भवति । इक्षुवाहणम् । शरवाहणम् । दर्भवाहणम् । वाहने यद् आरोपितम् उह्यते तद् आहितम् उच्यते । आहितात् इति किम् ? दाक्षिवाहनम् । दाक्षिस्वामिकं वाहनम् इत्य् अर्थः ॥ पानं देशे

āhitavāci yat pūrvapadaṃ tatsthān nimittād uttarasy avāhananakārasya ṇakāra ādeśo bhavati / ikṣuvāhaṇam / śaravāhaṇam / darbhavāhaṇam / vāhane yad āropitam uhyate tad āhitam ucyate / āhitāt iti kim ? dākṣivāhanam / dākṣisvāmikaṃ vāhanam ity arthaḥ // pānaṃ deśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाननकारस्य पूर्वपदस्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य देशाभिधाने णकार आदेशो भवति । पीयते इति पानम् । कृत्यल्युटो बहुलम् (*३,३।११३) इति कर्मणि ल्युत् । क्षीरं पानं येषां ते क्षीरपाणा उशीनराः । मनुष्याभिधाने ऽपि देशाभिधानं गम्यते । सुरापाणाः प्राच्याः । सौवीरपाणा बाह्लीकाः । कषायपाणाः गान्धाराः । देशे इति किम् ? दाक्षीणां पानम् दाक्षिपानम् ॥ वा भाव-करणयोः

pānanakārasya pūrvapadasthān nimittād uttarasya deśābhidhāne ṇakāra ādeśo bhavati / pīyate iti pānam / kṛtyalyuṭo bahulam (*3,3.113) iti karmaṇi lyut / kṣīraṃ pānaṃ yeṣāṃ te kṣīrapāṇā uśīnarāḥ / manuṣyābhidhāne 'pi deśābhidhānaṃ gamyate / surāpāṇāḥ prācyāḥ / sauvīrapāṇā bāhlīkāḥ / kaṣāyapāṇāḥ gāndhārāḥ / deśe iti kim ? dākṣīṇāṃ pānam dākṣipānam // vā bhāva-karaṇayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे करणे च यः पानशब्दः तदीयस्य नकारस्य णकार आदेशो भवति वा पूर्वपदस्थानिमित्ताद् उत्तरस्य । क्षीरपाणं वर्तते, क्षीरपानम् । कषायपाणम्, कषायपानम् । सुरापाणम्, सुरापानम् । करणे क्षीरपाणः कंसः, क्षीरपानः । वाप्रकरणे गिरिनद्यादीनाम् उपसङ्ख्यानम् । गिरिणदी, गिरिनदी । चक्रणदी, चक्रनदी । चक्रणितम्बा, चक्रनितम्बा ॥ प्रातिपदिकान्त-नुम्-विभक्तिषु च

bhāve karaṇe ca yaḥ pānaśabdaḥ tadīyasya nakārasya ṇakāra ādeśo bhavati vā pūrvapadasthānimittād uttarasya / kṣīrapāṇaṃ vartate, kṣīrapānam / kaṣāyapāṇam, kaṣāyapānam / surāpāṇam, surāpānam / karaṇe kṣīrapāṇaḥ kaṃsaḥ, kṣīrapānaḥ / vāprakaraṇe girinadyādīnām upasaṅkhyānam / giriṇadī, girinadī / cakraṇadī, cakranadī / cakraṇitambā, cakranitambā // prātipadikānta-num-vibhaktiṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा त्व् एवं भवति, गर्गाणां भगो गर्गभगः, गर्गभगो ऽस्या अस्ति इति गर्गभगिणी इति, तदा मातृभोगीणवन्नित्यम् एव णत्वेन भवितव्यम् । माषवापिणी, माषवापिनी इत्य् अत्र तु गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्षुबुत्पत्तेः इति कृदन्तेन+एव समासे सति प्रातिपदिकस्य उत्तरपदस्य+एव सतो नकारो भवति । तथा च अत्र नुंग्रहणम् कृतम् । स हि समुदायभक्तत्वाद् उत्तरपदस्य अन्तो न भवति । युवादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । आर्ययूना । क्षत्रिययूना । प्रपक्वानि । दीर्घाह्नी शरद् ॥ एकाजुत्तरपदे णः

yadā tv evaṃ bhavati, gargāṇāṃ bhago gargabhagaḥ, gargabhago 'syā asti iti gargabhagiṇī iti, tadā mātṛbhogīṇavannityam eva ṇatvena bhavitavyam / māṣavāpiṇī, māṣavāpinī ity atra tu gatikārakopapadānāṃ kṛdbhiḥ saha samāsavacanaṃ prākṣubutpatteḥ iti kṛdantena+eva samāse sati prātipadikasya uttarapadasya+eva sato nakāro bhavati / tathā ca atra nuṃgrahaṇam kṛtam / sa hi samudāyabhaktatvād uttarapadasya anto na bhavati / yuvādīnāṃ pratiṣedho vaktavyaḥ / āryayūnā / kṣatriyayūnā / prapakvāni / dīrghāhnī śarad // ekājuttarapade ṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाजुत्तरपदं यस्य स एकाजुत्तरपदः, तस्मिन्न् एकाजुत्तरपदसमासे प्रातिपदिकान्तनुंविभक्तिसु पूर्वपदस्थान्निमित्ताद् उत्तरस्य नकारस्य णकारः आदेशो भवति । वृत्रहणौ । वृत्रहणः । नुमि - क्षीरपाणि । सुरापाणि । विभक्तौ - क्षीरपेण । सुरापेण । णः इति वर्तमाने पुनर्णग्रहणं विकल्पाधिकारनिवृत्तेः विस्पष्टीकरणार्थम् ॥ कुमति च

ekājuttarapadaṃ yasya sa ekājuttarapadaḥ, tasminn ekājuttarapadasamāse prātipadikāntanuṃvibhaktisu pūrvapadasthānnimittād uttarasya nakārasya ṇakāraḥ ādeśo bhavati / vṛtrahaṇau / vṛtrahaṇaḥ / numi - kṣīrapāṇi / surāpāṇi / vibhaktau - kṣīrapeṇa / surāpeṇa / ṇaḥ iti vartamāne punarṇagrahaṇaṃ vikalpādhikāranivṛtteḥ vispaṣṭīkaraṇārtham // kumati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवर्गवति च+उत्तरपदे प्रातिपदिकान्तनुंविभक्तिषु पूर्वपदस्थान्निमित्ताद् उत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो भवति । वस्त्रयुगिणौ । वस्त्रयुगिणः । स्वर्गकामिणौ । वृषगामिणौ । नुमि - वस्त्रयुगाणि । खरयुगाणि । विभक्तौ - वस्त्रयुगेण । खरयुगेण ॥ उपसर्गाद् असमासे ऽपि ण-उपदेशस्य

kavargavati ca+uttarapade prātipadikāntanuṃvibhaktiṣu pūrvapadasthānnimittād uttarasya nakārasya ṇakārādeśo bhavati / vastrayugiṇau / vastrayugiṇaḥ / svargakāmiṇau / vṛṣagāmiṇau / numi - vastrayugāṇi / kharayugāṇi / vibhaktau - vastrayugeṇa / kharayugeṇa // upasargād asamāse 'pi ṇa-upadeśasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णः उपदेशो यस्य असौ णोपदेशः । णोपदेशस्य धातोर् यो नकारः तस्य उपसर्गस्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य णकारादेशो भवति असमासे ऽपि समासे ऽपि । प्रणमति । परिणमति । प्रणायकः । परिणायकः । उपसर्गात् इति किम् ? प्रगता नायकाः अस्माद् देशात् प्रनायको देशः । अस्मासे ऽपि किम् ? पूर्वपदाधिकारात् समास एव स्यात् इति तदधिकारणिवृत्तिद्योतनार्थम् । णोपदेशस्य इति किम् ? प्रनर्दति । प्रनर्दकः ॥ हिनु-मीना

ṇaḥ upadeśo yasya asau ṇopadeśaḥ / ṇopadeśasya dhātor yo nakāraḥ tasya upasargasthān nimittād uttarasya ṇakārādeśo bhavati asamāse 'pi samāse 'pi / praṇamati / pariṇamati / praṇāyakaḥ / pariṇāyakaḥ / upasargāt iti kim ? pragatā nāyakāḥ asmād deśāt pranāyako deśaḥ / asmāse 'pi kim ? pūrvapadādhikārāt samāsa eva syāt iti tadadhikāraṇivṛttidyotanārtham / ṇopadeśasya iti kim ? pranardati / pranardakaḥ // hinu-mīnā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनि लोट्

āni loṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनि इत्य् एतस्य लोडादेशस्य उपसर्गस्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य नकारस्य णकारदेशो भवति । प्रवपाणि । परिवपाणि । प्रयाणि । परियाणि । लोत् इति किम् ? प्रवपानि मांसानि ॥ नेर् गद-नद-पत-पद-घु-मा-स्यति-हन्ति-याति-वाति-द्राति-प्साति-वपति-वहति-शाम्यति-चिनोति-देग्धिषु च

āni ity etasya loḍādeśasya upasargasthān nimittād uttarasya nakārasya ṇakāradeśo bhavati / pravapāṇi / parivapāṇi / prayāṇi / pariyāṇi / lot iti kim ? pravapāni māṃsāni // ner gada-nada-pata-pada-ghu-mā-syati-hanti-yāti-vāti-drāti-psāti-vapati-vahati-śāmyati-cinoti-degdhiṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद - प्रणिनदति । परिणिनदति । पत - प्रणिपतति । परिणिपतति । पद - प्रणिपद्यते । परिणिपद्यते । घु - प्रणिददाति । परिणिददाति । प्रणिदधाति । परिणिदधाति । माङ् - प्रणिमिमीते । परिणिमिमीते । मेङ् - प्रणिमयते । परिणिमयते । मा इति मङ्मेङोर् ग्रहणम् इष्यते । स्यति - प्रणिष्यति । परिणिष्यति । हन्ति - प्रणिहन्ति । परिणिहन्ति । याति - प्रणियाति । परिणियाति । वाति - प्रणिवाति । परिणिवाति । द्राति - प्रणिद्राति । परिणिद्राति । प्साति - प्रणिप्साति । परिणिप्साति । वपति - प्रणिवपति । परिणिवपति । वहति - प्रणिवहति । परिणिवहति । शाम्यति - प्रणिशाम्यति । परिणिशाम्यति । चिनोति - प्रणिचिनोति । प्रिणिचिनोति । देग्धि - प्रणिदेग्धि । परिणिदेग्धि । अड्व्यवाये ऽपि नेर्गदादिषु णत्वम् इष्यते । प्रण्यगदत् । परिण्यगदत् ॥ शेषे विभाषा ऽक-खादाव्-अषान्त उपदेशे

nada - praṇinadati / pariṇinadati / pata - praṇipatati / pariṇipatati / pada - praṇipadyate / pariṇipadyate / ghu - praṇidadāti / pariṇidadāti / praṇidadhāti / pariṇidadhāti / māṅ - praṇimimīte / pariṇimimīte / meṅ - praṇimayate / pariṇimayate / mā iti maṅmeṅor grahaṇam iṣyate / syati - praṇiṣyati / pariṇiṣyati / hanti - praṇihanti / pariṇihanti / yāti - praṇiyāti / pariṇiyāti / vāti - praṇivāti / pariṇivāti / drāti - praṇidrāti / pariṇidrāti / psāti - praṇipsāti / pariṇipsāti / vapati - praṇivapati / pariṇivapati / vahati - praṇivahati / pariṇivahati / śāmyati - praṇiśāmyati / pariṇiśāmyati / cinoti - praṇicinoti / priṇicinoti / degdhi - praṇidegdhi / pariṇidegdhi / aḍvyavāye 'pi nergadādiṣu ṇatvam iṣyate / praṇyagadat / pariṇyagadat // śeṣe vibhāṣā 'ka-khādāv-aṣānta upadeśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेः इति वर्तते, उपसर्गात् इति च । अककारादिरखकारादिरषकारान्तः च उपदेशे यो धातुः स शेषः, तस्मिन् परतः उपसर्गस्थान्निमित्तात् उत्तरस्य नेः नकारस्य विभाष णकार आदेशो भवति । प्रणिपचति, प्रनिपचति । प्रणिभिनत्ति, प्रनिभिनत्ति । अकखादौ इति किम् ? प्रनिकरोति । प्रनिखादति । अषान्त इति किम् ? प्रनिपिनष्टि । उपदेशग्रहणं किम् ? इह च प्रतिषेधो यथा स्यात्, प्रनिचकार, प्रनिचखाद, प्रनिपेक्ष्यति इति । इह च मा भूत्, प्रणिवेष्टा । प्रणिवेक्ष्यति ॥ अनितेः

neḥ iti vartate, upasargāt iti ca / akakārādirakhakārādiraṣakārāntaḥ ca upadeśe yo dhātuḥ sa śeṣaḥ, tasmin parataḥ upasargasthānnimittāt uttarasya neḥ nakārasya vibhāṣa ṇakāra ādeśo bhavati / praṇipacati, pranipacati / praṇibhinatti, pranibhinatti / akakhādau iti kim ? pranikaroti / pranikhādati / aṣānta iti kim ? pranipinaṣṭi / upadeśagrahaṇaṃ kim ? iha ca pratiṣedho yathā syāt, pranicakāra, pranicakhāda, pranipekṣyati iti / iha ca mā bhūt, praṇiveṣṭā / praṇivekṣyati // aniteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः

antaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनितेः इति वर्तते । उपसर्गस्थान्निमित्तात् उत्तरस्य अनितिनकारस्य पदान्ते वर्तमानस्य णकारादेशो भवति । हे प्राण् । हे पराण् । पदान्तस्य इति प्रतिषेधस्य अपवादो ऽयम् । अन्तश् च पदापेक्षो गृहयते । केचित् तु पूर्वसूत्रे एव एतद् अन्तग्रहणं सामीप्यार्थम् अभिसम्बध्नन्ति । निमित्तसमीपस्थैकवर्णव्यवहितस्य अनितिनकारस्य पदान्ते वर्तमानस्य णकारादेशो यथा स्यात् । इह मा भूत्, पर्यनिति इति । तैर् द्वितीयम् अपि पदान्तस्य णत्वार्थम् अन्तग्रहणम् आश्रयितव्यम् एव । येषां तु पर्यणिति इति भवितव्यम् इति दर्शनम्, तेषां पूर्वसूत्रे न अर्थो ऽन्तग्रहणेन ॥ उभौ साभ्यासस्य

aniteḥ iti vartate / upasargasthānnimittāt uttarasya anitinakārasya padānte vartamānasya ṇakārādeśo bhavati / he prāṇ / he parāṇ / padāntasya iti pratiṣedhasya apavādo 'yam / antaś ca padāpekṣo gṛhayate / kecit tu pūrvasūtre eva etad antagrahaṇaṃ sāmīpyārtham abhisambadhnanti / nimittasamīpasthaikavarṇavyavahitasya anitinakārasya padānte vartamānasya ṇakārādeśo yathā syāt / iha mā bhūt, paryaniti iti / tair dvitīyam api padāntasya ṇatvārtham antagrahaṇam āśrayitavyam eva / yeṣāṃ tu paryaṇiti iti bhavitavyam iti darśanam, teṣāṃ pūrvasūtre na artho 'ntagrahaṇena // ubhau sābhyāsasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साभ्यासस्य अनितेः उपसर्गस्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य उभयोः नकारयोः णकार आदेशो भवति । प्रणिणिषति । प्राणिणत् । पराणिणिषति । पराणिणत् । पूर्वत्रासिद्धीयम् अद्विर्वचने इत्य् एतस्मिन् सति पूर्वेण+एव कृतणत्वस्य द्विर्वचने कृते सिद्धम् एतद् अन्तरेण अपि वचनम् ? एतत् तु नाश्रयितव्यम् इति सूत्रम् इदम् आरभ्यते । तेन ञौजढत् इति सिद्धं भवति ॥ हन्तेर् अत्पूर्वस्य

sābhyāsasya aniteḥ upasargasthān nimittād uttarasya ubhayoḥ nakārayoḥ ṇakāra ādeśo bhavati / praṇiṇiṣati / prāṇiṇat / parāṇiṇiṣati / parāṇiṇat / pūrvatrāsiddhīyam advirvacane ity etasmin sati pūrveṇa+eva kṛtaṇatvasya dvirvacane kṛte siddham etad antareṇa api vacanam ? etat tu nāśrayitavyam iti sūtram idam ārabhyate / tena ñaujaḍhat iti siddhaṃ bhavati // hanter atpūrvasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकारपूर्वस्य हन्तिनकारस्य उपसर्गस्थात् निमित्ताद् उत्तरस्य णकार आदेशो भवति । प्रहण्यते । परिहण्यते । प्रहणनम् । परिहणनम् । अत्पूर्वस्य इति किम् ? प्रघ्नन्ति । परिघ्नति । तपरकरणं किम् ? चिणि - प्राघानि । पर्यघानि ॥ व-मोर् वा

akārapūrvasya hantinakārasya upasargasthāt nimittād uttarasya ṇakāra ādeśo bhavati / prahaṇyate / parihaṇyate / prahaṇanam / parihaṇanam / atpūrvasya iti kim ? praghnanti / parighnati / taparakaraṇaṃ kim ? ciṇi - prāghāni / paryaghāni // va-mor vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्तेः इति वर्तते । वकारमकारायोः परतः हन्तिनकारस्य उपसर्गस्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य वा णकारादेशो भवति । प्रहण्वः, प्रहन्वः । परिहण्वः, परिहन्वः । प्रहण्मः, प्रहन्मः । परिहण्मः, परिहन्मः ॥ अन्तर् अदेशे

hanteḥ iti vartate / vakāramakārāyoḥ parataḥ hantinakārasya upasargasthān nimittād uttarasya vā ṇakārādeśo bhavati / prahaṇvaḥ, prahanvaḥ / parihaṇvaḥ, parihanvaḥ / prahaṇmaḥ, prahanmaḥ / parihaṇmaḥ, parihanmaḥ // antar adeśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयनं च

ayanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरदेशे इति वर्तते । अयननकारस्य च अन्तःशब्दाद् उत्तरस्य णकारादेशो भवति अदेशाभिधाने । अन्तरयणं वर्तते । अन्तरयणं शोभनम् । अदेशे इत्य् एव, अन्तरयनो देशः ॥ छन्दस्य् ऋदवग्रहात्

antaradeśe iti vartate / ayananakārasya ca antaḥśabdād uttarasya ṇakārādeśo bhavati adeśābhidhāne / antarayaṇaṃ vartate / antarayaṇaṃ śobhanam / adeśe ity eva, antarayano deśaḥ // chandasy ṛdavagrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुर्वपदात् इति वर्तते । ऋकारान्ताद् अवग्रहात् पूर्वपदाद् उत्तरस्य णकारादेशो भवति छन्दसि विषये । नृमणाः । पितृयाणम् । अत्र हि नृमणाः, पितृयाणम् इति ऋकारो ऽवगृह्यते । अवग्रहग्रहणं किमर्थम् उच्यते, यावता संहिताधिकार आ अध्यायपरिसमाप्तेः इत्य् उक्तम् ? विषयोपलक्षणार्थम् अवग्रहग्रहणम् । अवगृह्यमाणाद् यथा स्यात्, अनवगृह्यमाणात् मा भूत् । अपदान्ते च अवग्रहो न अस्ति ॥ नश् च धातुस्थ-उरु-षुभ्यः

purvapadāt iti vartate / ṛkārāntād avagrahāt pūrvapadād uttarasya ṇakārādeśo bhavati chandasi viṣaye / nṛmaṇāḥ / pitṛyāṇam / atra hi nṛmaṇāḥ, pitṛyāṇam iti ṛkāro 'vagṛhyate / avagrahagrahaṇaṃ kimartham ucyate, yāvatā saṃhitādhikāra ā adhyāyaparisamāpteḥ ity uktam ? viṣayopalakṣaṇārtham avagrahagrahaṇam / avagṛhyamāṇād yathā syāt, anavagṛhyamāṇāt mā bhūt / apadānte ca avagraho na asti // naś ca dhātustha-uru-ṣubhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस् इत्य् एतस्य नकारस्य णकारादेशो भवति धातुस्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य उरुशब्दात् षुशब्दाच् च छन्दसि विषये । धातुस्थात् तावत् - अग्ने रक्षा नः । शिक्षा णो अस्मिन् । उरुशब्दात् - उरु णस्कृधि । षुशब्दात् - अभी षु णः सखीनाम् । ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये । अस्मदादेशो ऽयं नस्शब्दः बहुवचनस्य वस्नसौ (*८,१।२१) इति ॥ उपसर्गाद् बहुलम्

nas ity etasya nakārasya ṇakārādeśo bhavati dhātusthān nimittād uttarasya uruśabdāt ṣuśabdāc ca chandasi viṣaye / dhātusthāt tāvat - agne rakṣā naḥ / śikṣā ṇo asmin / uruśabdāt - uru ṇaskṛdhi / ṣuśabdāt - abhī ṣu ṇaḥ sakhīnām / ūrdhva ū ṣu ṇa ūtaye / asmadādeśo 'yaṃ nasśabdaḥ bahuvacanasya vasnasau (*8,1.21) iti // upasargād bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसर्गस्थान् निमित्तात् उत्तरस्य नसो नकारस्य णकारादेशो भवति बहुलम् । प्रणः शूद्रः । प्रणसः । प्रणो राजा । न च भवति । प्र नो मुञ्चतम् । बहुलग्रहणाद् भाषायाम् अपि भवति, प्रणसं मुखम् । उपसर्गाच् च इति नासिकाया नसादेशः ॥ कृत्य् अचः

upasargasthān nimittāt uttarasya naso nakārasya ṇakārādeśo bhavati bahulam / praṇaḥ śūdraḥ / praṇasaḥ / praṇo rājā / na ca bhavati / pra no muñcatam / bahulagrahaṇād bhāṣāyām api bhavati, praṇasaṃ mukham / upasargāc ca iti nāsikāyā nasādeśaḥ // kṛty acaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णेर् विभाषा

ṇer vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ण्यन्ताद् यो विहितः कृत्प्रत्ययः तत्स्थस्य नकारस्य उपसर्गस्थान् निमित्तात् उत्तरस्य विभाषा णकारादेशो भवति । प्रयापणम्, प्रयापनम् । परियापणम्, परियापनम् । प्रयाप्यमाणम्, प्रयाप्यमानम् । प्रयापणीयम्, प्रयापनीयम् । अप्रयापणिः, अप्रयापनिः । प्रयपणौ, प्रयापिनौ, विहितविशेषणं किम् ? प्रयप्यमाणम् इत्य् अत्र यका व्यवधाने ऽपि यथा स्यात् इति ॥ हलश्चेजुपधात्

ṇyantād yo vihitaḥ kṛtpratyayaḥ tatsthasya nakārasya upasargasthān nimittāt uttarasya vibhāṣā ṇakārādeśo bhavati / prayāpaṇam, prayāpanam / pariyāpaṇam, pariyāpanam / prayāpyamāṇam, prayāpyamānam / prayāpaṇīyam, prayāpanīyam / aprayāpaṇiḥ, aprayāpaniḥ / prayapaṇau, prayāpinau, vihitaviśeṣaṇaṃ kim ? prayapyamāṇam ity atra yakā vyavadhāne 'pi yathā syāt iti // halaścejupadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्यचः इति वर्तते । हलादिः यो धातुरिजुपधः तस्मात् परो यः कृत्प्रत्ययः तत्स्थस्थ नकारस्य अच उत्तरस्य उपसर्गस्थान् निमित्ताद् उत्तरस्य विभाषा णकारादेशो भवति । प्रकोपणम्, प्रकोपनम् । परिकोपणम्, परिकोपनम् । हलः इति किम् ? प्रेहणम् । प्रोहणम् । इजुपधात् इति किम् ? प्रवपणम् । परिवपणम् । कृत्यचः इति नित्ये प्राप्ते विकल्पः । अचः इत्य् एव, परिभुग्नः । इजुपधस्य सर्वस्य हलन्तत्वाद् इह हल्ग्रहणमादिविशेषणम् ॥ इजादेः सनुमः

kṛtyacaḥ iti vartate / halādiḥ yo dhāturijupadhaḥ tasmāt paro yaḥ kṛtpratyayaḥ tatsthastha nakārasya aca uttarasya upasargasthān nimittād uttarasya vibhāṣā ṇakārādeśo bhavati / prakopaṇam, prakopanam / parikopaṇam, parikopanam / halaḥ iti kim ? prehaṇam / prohaṇam / ijupadhāt iti kim ? pravapaṇam / parivapaṇam / kṛtyacaḥ iti nitye prāpte vikalpaḥ / acaḥ ity eva, paribhugnaḥ / ijupadhasya sarvasya halantatvād iha halgrahaṇamādiviśeṣaṇam // ijādeḥ sanumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हलः इति वर्तते, तेन इह सामर्थ्यात् तदन्तविधिः । इजादेः सनुमः हलन्ताद् धातोः विहितो यः कृत्, तत्स्थसय् नकारस्य उपसर्गस्थान् निमित्तात् उत्तरस्य णकारो भवति । प्रेङ्खणम् । प्रेङ्ग्खणम् । प्रेङ्गणम् । परेङ्गणम् । प्रोम्भणम् । परोम्भणम् । सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः, इजादेर् एव सनुमः, नान्यस्मात् इति । प्रमङ्गनम् । परिमङ्गनम् । हलः इत्य् अधिकाराद् ण्यन्ते नित्यं विध्यर्थम् एतन् न भवति ॥ वा निंस-निक्ष-निन्दाम्

halaḥ iti vartate, tena iha sāmarthyāt tadantavidhiḥ / ijādeḥ sanumaḥ halantād dhātoḥ vihito yaḥ kṛt, tatsthasay nakārasya upasargasthān nimittāt uttarasya ṇakāro bhavati / preṅkhaṇam / preṅgkhaṇam / preṅgaṇam / pareṅgaṇam / prombhaṇam / parombhaṇam / siddhe satyārambho niyamārthaḥ, ijāder eva sanumaḥ, nānyasmāt iti / pramaṅganam / parimaṅganam / halaḥ ity adhikārād ṇyante nityaṃ vidhyartham etan na bhavati // vā niṃsa-nikṣa-nindām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसर्गात् इत् वर्तते । निंस निक्ष निनद इत्य् एतेषां नकारस्य उपसर्गस्थान् निमित्तात् उत्तरस्य वा णकारादेशो भवति । प्रणिंसनम्, प्रनिंसनम् । प्रणिक्षणम्, प्रनिक्षणम् । प्रणिन्दनम्, प्रनिन्दनम् । णोपदेशत्वाद् एतेषां नित्ये प्राप्ते विकल्पः ॥ न भा-भू-पू-कमि-गमि-प्यायी-वेपाम्

upasargāt it vartate / niṃsa nikṣa ninada ity eteṣāṃ nakārasya upasargasthān nimittāt uttarasya vā ṇakārādeśo bhavati / praṇiṃsanam, praniṃsanam / praṇikṣaṇam, pranikṣaṇam / praṇindanam, pranindanam / ṇopadeśatvād eteṣāṃ nitye prāpte vikalpaḥ // na bhā-bhū-pū-kami-gami-pyāyī-vepām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षात् पदान्तात्

ṣāt padāntāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षकारात् पदन्ताद् उत्तरस्य नकारस्य णकारादेशो न भवति । निष्पानम् । दुष्पानम् । सर्पिष्पानम् । यजुष्पानम् । षात् इति किम् ? निर्णयः । पदान्तात् इति किम् ? कुष्णाति । पुष्णाति । पदे अन्तः पदान्तः इति सप्तमीसमासो ऽयम्, तेन इह न भवति, सुसर्पिष्केण । सुयजुष्केण । शेषाद् विभाषा (*५,३।१५४) इति कप् ॥ नशेः षान्तस्य

ṣakārāt padantād uttarasya nakārasya ṇakārādeśo na bhavati / niṣpānam / duṣpānam / sarpiṣpānam / yajuṣpānam / ṣāt iti kim ? nirṇayaḥ / padāntāt iti kim ? kuṣṇāti / puṣṇāti / pade antaḥ padāntaḥ iti saptamīsamāso 'yam, tena iha na bhavati, susarpiṣkeṇa / suyajuṣkeṇa / śeṣād vibhāṣā (*5,3.154) iti kap // naśeḥ ṣāntasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न इति वर्तते । नशेः षकारान्तस्य णकारादेशो न भवति । प्रनष्टः । परिनष्टः । षान्तस्य इति किम् ? प्रणश्यति । परिणश्यति । अन्तग्रहणं षान्तभूतपूर्वमात्रस्य अपि यथा स्यात्, प्रनङ्क्ष्यति । परिनङ्क्षयति ॥ पदान्तस्य

na iti vartate / naśeḥ ṣakārāntasya ṇakārādeśo na bhavati / pranaṣṭaḥ / parinaṣṭaḥ / ṣāntasya iti kim ? praṇaśyati / pariṇaśyati / antagrahaṇaṃ ṣāntabhūtapūrvamātrasya api yathā syāt, pranaṅkṣyati / parinaṅkṣayati // padāntasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदान्तस्य नकारस्य णकारादेशो न भवति । वृक्षान् । प्लक्षान् । अरीन् । गिरीन् ॥ पदव्यवाये ऽपि

padāntasya nakārasya ṇakārādeśo na bhavati / vṛkṣān / plakṣān / arīn / girīn // padavyavāye 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदेन व्यवायः पदव्यवायः पदव्यवधानम् । पदेन व्यवाये ऽपि सति निमित्तनित्तिनोः नकारस्य नकारादेशो न भवति । माषकुम्भवापेन । चतुरङ्गयोगेन । प्रावनद्धम् । पर्यवनद्धम् । प्र गां नयामः । परि गां नयामः । पदव्यवाये ऽतद्धित इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्, आर्द्रगोमयेण । शुष्कगोमयेण । गोश् च पुरीषे इति मयट् । स्वादौ पूर्वं पदम् इति गोशब्दः पूर्वपदम् तेन व्यवायः ॥ क्षुभ्नादिषु च

padena vyavāyaḥ padavyavāyaḥ padavyavadhānam / padena vyavāye 'pi sati nimittanittinoḥ nakārasya nakārādeśo na bhavati / māṣakumbhavāpena / caturaṅgayogena / prāvanaddham / paryavanaddham / pra gāṃ nayāmaḥ / pari gāṃ nayāmaḥ / padavyavāye 'taddhita iti vaktavyam / iha mā bhūt, ārdragomayeṇa / śuṣkagomayeṇa / goś ca purīṣe iti mayaṭ / svādau pūrvaṃ padam iti gośabdaḥ pūrvapadam tena vyavāyaḥ // kṣubhnādiṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिनन्दनः । गिरिनगरम् । नृतिं यङि प्रयोजयन्ति - नरीनृयते । तृप्नु - तृप्नोति । नर्तन, गहन, नन्दन, निवेश, निवास, अग्नि, अनूप, एतानि उत्तरपदानि प्रयोजयन्ति । परिनर्तनम्, परिगहनम् इति सञ्ज्ञायाम् पूर्वपदात् सञ्ज्ञायाम् इति प्राप्नोति । परिनन्दनम् इत्य् अत्र उपसर्गाद् असमासे ऽपि इति प्राप्नोति । शरनिवेशः, शरनिवासः, शराग्निः, दर्भानूपः इत्य् एताः सञ्ज्ञाः । आचार्यादणत्वं च । आचार्यभोजीनः । आचार्यानी । इरिकादिभ्यो वनोत्तरपदेभ्यः सञ्ज्ञयाम् । इरिका, तिमिर, समीर, कुबेर, हरि, कर्मार इत्य् उत्तरपदवनशब्दस्थस्य सञ्ज्ञायाम् । क्षुभ्नादिर् आकृतिगणः । अविहितलक्षणो णत्वप्रतिषेधः क्षुभ्नादिषु द्रष्टव्यः ॥ स्-तोः श्-चुना श्-चुः

harinandanaḥ / girinagaram / nṛtiṃ yaṅi prayojayanti - narīnṛyate / tṛpnu - tṛpnoti / nartana, gahana, nandana, niveśa, nivāsa, agni, anūpa, etāni uttarapadāni prayojayanti / parinartanam, parigahanam iti sañjñāyām pūrvapadāt sañjñāyām iti prāpnoti / parinandanam ity atra upasargād asamāse 'pi iti prāpnoti / śaraniveśaḥ, śaranivāsaḥ, śarāgniḥ, darbhānūpaḥ ity etāḥ sañjñāḥ / ācāryādaṇatvaṃ ca / ācāryabhojīnaḥ / ācāryānī / irikādibhyo vanottarapadebhyaḥ sañjñayām / irikā, timira, samīra, kubera, hari, karmāra ity uttarapadavanaśabdasthasya sañjñāyām / kṣubhnādir ākṛtigaṇaḥ / avihitalakṣaṇo ṇatvapratiṣedhaḥ kṣubhnādiṣu draṣṭavyaḥ // s-toḥ ś-cunā ś-cuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां सन्निपाते शकारचवर्गाव् आदेशौ भवतः । स्तोः श्चुना इति यथासङ्ख्यम् अत्र नेष्यते । सकारस्य शकारेण, चवर्गेण, द्वाभ्याम् अपि सन्निपाते शकारो भवति । तवर्गस्य अपि च शकारेण, चवर्गेन च सन्निपाते चवर्गो भवति । आदेशे तु यथासङ्ख्यम् इस्यते, सकारस्य शकारः, तवर्गस्य च चवर्गः इति । सकारस्य शकारेण सन्निपाते - वृक्षश्शेते । प्लक्षश्शेते । तस्य+एव चवर्गेण - वृक्षश्चिनोति । प्लक्षश्चिनोति । वृक्षश्छादयति । प्लक्षश्छादयति । तवर्गस्य शकारेण - अग्निचिच्छेते । सोमसुच्छेते । तस्य+एव चवर्गेण - अग्निचिच्चिनोति । सोमसुच्चिनोति । अग्निचिच्छादयति । सोमसुच्छादयति । अग्निचिज्जयति । सोमसुज्जयति । अग्निचिज्झकारः । असोमसुज्झकारः । अग्निचिञ्ञकारः । सोमसुञ्ञकारः । मस्जेः मज्जति । भ्रस्जेः - भृज्जति । व्रश्चेः - वृश्चति । यजेः यज्ञः । याचेः - याच्ञा । शात् (*८,४।४४) इति प्रतिषेधो ज्ञापकः सङ्ख्यातानुदेशाभावस्य । स्तोः श्चौ इति सप्तमीनिर्देशो न कृतः, पूर्वेण परेण च श्चुना सन्निपाते श्चुत्वं यथा स्यात् इति ॥ ष्टुना षुः

sakāratavargayoḥ śakāracavargābhyāṃ sannipāte śakāracavargāv ādeśau bhavataḥ / stoḥ ścunā iti yathāsaṅkhyam atra neṣyate / sakārasya śakāreṇa, cavargeṇa, dvābhyām api sannipāte śakāro bhavati / tavargasya api ca śakāreṇa, cavargena ca sannipāte cavargo bhavati / ādeśe tu yathāsaṅkhyam isyate, sakārasya śakāraḥ, tavargasya ca cavargaḥ iti / sakārasya śakāreṇa sannipāte - vṛkṣaśśete / plakṣaśśete / tasya+eva cavargeṇa - vṛkṣaścinoti / plakṣaścinoti / vṛkṣaśchādayati / plakṣaśchādayati / tavargasya śakāreṇa - agnicicchete / somasucchete / tasya+eva cavargeṇa - agniciccinoti / somasuccinoti / agnicicchādayati / somasucchādayati / agnicijjayati / somasujjayati / agnicijjhakāraḥ / asomasujjhakāraḥ / agniciññakāraḥ / somasuññakāraḥ / masjeḥ majjati / bhrasjeḥ - bhṛjjati / vraśceḥ - vṛścati / yajeḥ yajñaḥ / yāceḥ - yācñā / śāt (*8,4.44) iti pratiṣedho jñāpakaḥ saṅkhyātānudeśābhāvasya / stoḥ ścau iti saptamīnirdeśo na kṛtaḥ, pūrveṇa pareṇa ca ścunā sannipāte ścutvaṃ yathā syāt iti // ṣṭunā ṣuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पदान्ताट् टोर् अनाम्

na padāntāṭ ṭor anām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोः षि

toḥ ṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न इति वर्तते । तवर्गस्य षकारे यदुक्तं तन् न भवति । अग्निचित्षण्डे । भवान्षण्डे । महान्षण्डे ॥ शात्

na iti vartate / tavargasya ṣakāre yaduktaṃ tan na bhavati / agnicitṣaṇḍe / bhavānṣaṇḍe / mahānṣaṇḍe // śāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोः इति वर्तते । शकाराद् उत्तरस्य तवर्गस्य यदुक्तं तन् न भवति । प्रश्नः । विश्नः ॥ यरो ऽनुनासिके ऽनुनासिको वा

toḥ iti vartate / śakārād uttarasya tavargasya yaduktaṃ tan na bhavati / praśnaḥ / viśnaḥ // yaro 'nunāsike 'nunāsiko vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदान्तग्रहणम् अनुवर्तते । यरः पदान्तस्य अनुनासिके परतः वा अनुनासिकः आदेशो भवति । वाङ् नयति, वाग्नयति । श्वलिण्नयति, श्वलिङ्नयति । अग्निचिन्नयति, अग्निचिद् नयति । त्रिष्तुम्नयति, त्रिष्टुब् नयति । पदान्तस्य इत्य् एव, वेद्मि । क्षुभ्नाति । यरो ऽनुनासिके प्रत्यये भाषायां नित्यवचनं कर्तव्यम् । वाङ्मयम् । त्वङ्मयम् । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् सिद्धम् ॥ अचो र-हाभ्यां द्वे

padāntagrahaṇam anuvartate / yaraḥ padāntasya anunāsike parataḥ vā anunāsikaḥ ādeśo bhavati / vāṅ nayati, vāgnayati / śvaliṇnayati, śvaliṅnayati / agnicinnayati, agnicid nayati / triṣtumnayati, triṣṭub nayati / padāntasya ity eva, vedmi / kṣubhnāti / yaro 'nunāsike pratyaye bhāṣāyāṃ nityavacanaṃ kartavyam / vāṅmayam / tvaṅmayam / vyavasthitavibhāṣāvijñānāt siddham // aco ra-hābhyāṃ dve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनचि च

anaci ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचः इति वर्तते, यरः इति च । अनच्परस्य अच उत्तरस्य यरो द्वे वा भवतः । दद्ध्यत्र । मद्ध्वत्र । अचः इत्य् एव, स्मितम् । ध्मातम् । यणो मयो द्वे भवत इति वक्तव्यम् । केचिद् अत्र यणः इति पञ्चमी, मयः इति षष्ठी इति व्याचक्षते । तेषाम् उल्क्का, वल्म्मीकः इत्य् उदाहरणम् । अपरे तु मयः इति पञ्चमी, यणः इति षष्ठी इति । तेषाम् दध्य्यत्र, मध्व्वत्र इत्य् उदाहरणम् । शरः खयो द्वे भवत इति वक्तव्यम् । अत्र अपि यदि शरः इति पञ्चमी, खयः इति षष्ठी, तदा स्त्थाली, स्त्थाता इति उदाहरणम् । अथवा खय उत्तरस्य शरो द्वे भवतः । वत्स्सः । इक्ष्षुः । क्ष्षीरम् । अप्स्सराः । अवसाने च यरो द्वे भवत इति वक्तव्यम् । वाक्क, वाक् । त्वक्क्, त्वक् । षट्ट्, षट् । तत्त्, तत् ॥ न आदिन्य्-आक्रोशे पुत्रस्य

acaḥ iti vartate, yaraḥ iti ca / anacparasya aca uttarasya yaro dve vā bhavataḥ / daddhyatra / maddhvatra / acaḥ ity eva, smitam / dhmātam / yaṇo mayo dve bhavata iti vaktavyam / kecid atra yaṇaḥ iti pañcamī, mayaḥ iti ṣaṣṭhī iti vyācakṣate / teṣām ulkkā, valmmīkaḥ ity udāharaṇam / apare tu mayaḥ iti pañcamī, yaṇaḥ iti ṣaṣṭhī iti / teṣām dadhyyatra, madhvvatra ity udāharaṇam / śaraḥ khayo dve bhavata iti vaktavyam / atra api yadi śaraḥ iti pañcamī, khayaḥ iti ṣaṣṭhī, tadā stthālī, stthātā iti udāharaṇam / athavā khaya uttarasya śaro dve bhavataḥ / vatssaḥ / ikṣṣuḥ / kṣṣīram / apssarāḥ / avasāne ca yaro dve bhavata iti vaktavyam / vākka, vāk / tvakk, tvak / ṣaṭṭ, ṣaṭ / tatt, tat // na ādiny-ākrośe putrasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरो ऽचि

śaro 'ci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न इति वर्सते । शरो ऽचि परतः न द्वे भवतः । अचो रहाभ्यां द्वे (*८,४।४६) इति प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । कर्षति । वर्षति । आकर्षः । अक्षदर्शः । अचि इति किम् ? दर्श्श्यते ॥ त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य

na iti varsate / śaro 'ci parataḥ na dve bhavataḥ / aco rahābhyāṃ dve (*8,4.46) iti prāptiḥ pratiṣidhyate / karṣati / varṣati / ākarṣaḥ / akṣadarśaḥ / aci iti kim ? darśśyate // triprabhṛtiṣu śākaṭāyanasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिप्रभृतिषु वर्णेषु संयुक्तेषु शाकटायनस्य मतेन द्वित्वं न भवति । इन्द्रः । चन्द्रः । उष्ट्रः । राष्ट्रम् । भ्राष्ट्रम् ॥ सर्वत्र शाकल्यस्य

triprabhṛtiṣu varṇeṣu saṃyukteṣu śākaṭāyanasya matena dvitvaṃ na bhavati / indraḥ / candraḥ / uṣṭraḥ / rāṣṭram / bhrāṣṭram // sarvatra śākalyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकल्यस्य आचर्यस्य मतेन सर्वत्र द्विर्वचनं न भवति । अर्कः । मर्कः । ब्रहमा । अपह्नुते ॥ दीर्घाद् आचार्याणाम्

śākalyasya ācaryasya matena sarvatra dvirvacanaṃ na bhavati / arkaḥ / markaḥ / brahamā / apahnute // dīrghād ācāryāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घाद् उत्तरस्य आचार्याणां मतेन न द्वित्वं भवति । दात्रम् । पात्रम् । मूत्रम् । सूत्रम् ॥ झलं जश् झशि

dīrghād uttarasya ācāryāṇāṃ matena na dvitvaṃ bhavati / dātram / pātram / mūtram / sūtram // jhalaṃ jaś jhaśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झलां स्थाने जशादेशो भवति झशि परतः । लब्धा । लब्धुम् । लब्धव्यम् । दोग्धा । दोग्धुम् । दोग्धव्यम् । बोद्धा । वोद्धुम् । बोद्धव्यम् । झशि इति किम् ? दत्तः । दत्थः । दध्मः ॥ अभ्यासे चर्च

jhalāṃ sthāne jaśādeśo bhavati jhaśi parataḥ / labdhā / labdhum / labdhavyam / dogdhā / dogdhum / dogdhavyam / boddhā / voddhum / boddhavyam / jhaśi iti kim ? dattaḥ / datthaḥ / dadhmaḥ // abhyāse carca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरि च

khari ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरि च परतो झलां चरादेशो भवति । जश्ग्रहणं न अनुवर्तते, पूर्वसूत्रे च अनुकृष्तत्वात् । भेत्ता । भेत्तुम् । भेत्तव्यम् । युयुत्सते । आरिप्सते । आलिप्सते ॥ वा+अवसाने

khari ca parato jhalāṃ carādeśo bhavati / jaśgrahaṇaṃ na anuvartate, pūrvasūtre ca anukṛṣtatvāt / bhettā / bhettum / bhettavyam / yuyutsate / āripsate / ālipsate // vā+avasāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झलां चर् इति वर्तते । अवसाने वर्तमानानां झलां वा चरादेशो भवति । वाक्, वाग् । त्वक्, त्वग् । श्वलिट्, श्वलिड् । त्रिष्टुप्, त्रिष्टुब् ॥ अणो ऽप्रगृह्यस्य अनुनासिकः

jhalāṃ car iti vartate / avasāne vartamānānāṃ jhalāṃ vā carādeśo bhavati / vāk, vāg / tvak, tvag / śvaliṭ, śvaliḍ / triṣṭup, triṣṭub // aṇo 'pragṛhyasya anunāsikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणः अप्रगृह्यसञ्ज्ञस्य अवसाने वर्तमानस्य वा अनुनासिकादेशो भवति । दधिं, दधि । मधुं, मधु । कुमारीं, कुमारी । अणः इति किम् ? कर्तृ । हर्तृ । अप्रगृह्यस्य इति किम् ? अग्नी । वायू ॥ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः

aṇaḥ apragṛhyasañjñasya avasāne vartamānasya vā anunāsikādeśo bhavati / dadhiṃ, dadhi / madhuṃ, madhu / kumārīṃ, kumārī / aṇaḥ iti kim ? kartṛ / hartṛ / apragṛhyasya iti kim ? agnī / vāyū // anusvārasya yayi parasavarṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुस्वारस्य ययि परतः प्रस्वर्णः आदेशो भवति । शङ्किता । शङ्कितुम् । शङ्कितव्यम् । उञ्छिता । उञ्छितुम् । उञ्छितव्यम् । कुण्डिता । कुण्डितुम् । कुण्डितव्यम् । नन्दिता । नन्दितुम् । नन्दितव्यम् । कम्पिता । कम्पितुम् । कम्पितव्यम् । इह कुर्वन्ति, वृषन्ति इत्य् अत्र णत्वस्य असिद्धत्वात् पूर्वं नकारस्य अनुस्वारः क्रियते । तस्य अपि परसवर्णेन पुनर् नकार एव भवति । तस्य अपि असिद्धत्वात् पुनर् णत्वं न भवति । एवम् अनुस्वारीभूतो णत्वम् अतिक्रामति इति । ययि इति किम् ? आक्रंस्यते । आचिक्रंस्यते ॥ वा पदान्तस्य

anusvārasya yayi parataḥ prasvarṇaḥ ādeśo bhavati / śaṅkitā / śaṅkitum / śaṅkitavyam / uñchitā / uñchitum / uñchitavyam / kuṇḍitā / kuṇḍitum / kuṇḍitavyam / nanditā / nanditum / nanditavyam / kampitā / kampitum / kampitavyam / iha kurvanti, vṛṣanti ity atra ṇatvasya asiddhatvāt pūrvaṃ nakārasya anusvāraḥ kriyate / tasya api parasavarṇena punar nakāra eva bhavati / tasya api asiddhatvāt punar ṇatvaṃ na bhavati / evam anusvārībhūto ṇatvam atikrāmati iti / yayi iti kim ? ākraṃsyate / ācikraṃsyate // vā padāntasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदान्तस्य अनुस्वारस्य ययि परतः वा परसवर्णादेशो भवति । तङ्कथञ्चित्रपक्षण्डयमानन्नभःस्थम्पुरुषो ऽवधीत्, तं कथं चित्रपक्षं डयमानं नभःस्थं पुरुषो ऽवधीत् ॥ तोर् लि

padāntasya anusvārasya yayi parataḥ vā parasavarṇādeśo bhavati / taṅkathañcitrapakṣaṇḍayamānannabhaḥsthampuruṣo 'vadhīt, taṃ kathaṃ citrapakṣaṃ ḍayamānaṃ nabhaḥsthaṃ puruṣo 'vadhīt // tor li

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य

udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवर्णः इति वर्तते । उदः उत्तरयोः स्था स्तम्भ इत्य् एतयोः पूर्वसवर्णादेशो भवति । उत्थाता । उत्थातुम् । उत्थातव्यम् । स्तम्भेः खल्व् अपि - उत्तम्भिता । उत्तम्भितुम् । उत्तम्भितव्यम् । स्थास्तम्भोः इति किम् ? उत्स्नाता । उदः पूर्वसवर्नत्वे स्कन्देश् छन्दस्य् उपसङ्ख्यानम् । अग्ने दूरम् उत्कन्दः ॥ रोगे च+इति वक्तव्यम् । उत्कन्दको नाम रोगः । कन्दतेर् वा धात्वन्तरस्य+एतद् रूपम् ॥ झयो हो ऽन्यतरस्याम्

savarṇaḥ iti vartate / udaḥ uttarayoḥ sthā stambha ity etayoḥ pūrvasavarṇādeśo bhavati / utthātā / utthātum / utthātavyam / stambheḥ khalv api - uttambhitā / uttambhitum / uttambhitavyam / sthāstambhoḥ iti kim ? utsnātā / udaḥ pūrvasavarnatve skandeś chandasy upasaṅkhyānam / agne dūram utkandaḥ // roge ca+iti vaktavyam / utkandako nāma rogaḥ / kandater vā dhātvantarasya+etad rūpam // jhayo ho 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झयः उत्तरस्य पूर्वसवर्णादेशो भवति अन्यतरस्याम् । वाग्घसति, वाघसति । स्वलिड् ढसति, श्वलिड् हसति । अग्निचिद् धसत् । अग्निचिद् हसति । सोमसुद् धसति, सोमसुद् हसति । त्रिष्टुब् भसति, त्रिष्टुब् हसति । झयः इति किम् ? प्राङ् हसति । भवान् हसति ॥ शश्छो ऽटि

jhayaḥ uttarasya pūrvasavarṇādeśo bhavati anyatarasyām / vāgghasati, vāghasati / svaliḍ ḍhasati, śvaliḍ hasati / agnicid dhasat / agnicid hasati / somasud dhasati, somasud hasati / triṣṭub bhasati, triṣṭub hasati / jhayaḥ iti kim ? prāṅ hasati / bhavān hasati // śaścho 'ṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झयः इति वर्तते, अन्यतरस्याम् इति च । झय उत्तरस्य शकारस्य अटि परतः छकरादेशो भवति अन्यतरस्याम् । वाक् छेते, वाक् शेते । अग्निचिच् छेते, अग्निचित् शेते । सोमसुच् छेते, सोमसुत् शेते । श्वलिट् छेते, श्वलिट् शेते । त्रिष्टुप् छेते, त्रिष्टुप् शेते । छत्वममि इति वक्तव्यन् । किं प्रयोजनम् ? तच्छ्लोकेन, तच्छ्मश्रुणा इत्य् एवम् अर्थम् ॥ हलो यमां यमि लोपः

jhayaḥ iti vartate, anyatarasyām iti ca / jhaya uttarasya śakārasya aṭi parataḥ chakarādeśo bhavati anyatarasyām / vāk chete, vāk śete / agnicic chete, agnicit śete / somasuc chete, somasut śete / śvaliṭ chete, śvaliṭ śete / triṣṭup chete, triṣṭup śete / chatvamami iti vaktavyan / kiṃ prayojanam ? tacchlokena, tacchmaśruṇā ity evam artham // halo yamāṃ yami lopaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यणो मयः इति क्रमजो द्वितीयः, तत्र मध्यमस्य वा लोपो भवति । आदित्यः, आदित्य्यः । आदित्यो देवता अस्य स्थालीपाकस्य इति आदित्य्यः इत्य् अत्र अपि द्वौ यकारौ क्रमजस्तृतीयः । तत्र मध्यमस्य मध्यमयोर् वा लोपो भवति । हलः इति किम् ? आन्नम् । यमाम् इति किम् ? अग्निः । अर्ध्यम् । यमि इति किम् ? शार्ङ्गम् ॥ झरो झरि सवर्णे

yaṇo mayaḥ iti kramajo dvitīyaḥ, tatra madhyamasya vā lopo bhavati / ādityaḥ, ādityyaḥ / ādityo devatā asya sthālīpākasya iti ādityyaḥ ity atra api dvau yakārau kramajastṛtīyaḥ / tatra madhyamasya madhyamayor vā lopo bhavati / halaḥ iti kim ? ānnam / yamām iti kim ? agniḥ / ardhyam / yami iti kim ? śārṅgam // jharo jhari savarṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हलः इति वर्तते, अन्यतरस्याम् इति च । हल उत्तरस्य झरो झरि सवर्णे परतो लोपो भवति अन्यतरस्याम् । प्रत्त्तम्, अवत्त्तम् इत्य् अत्र त्रयस्तकाराः, क्रमजश्चतुर्थः । तत्र मध्यमस्य मध्यमयोर् वा लोपो भवति । मरुत्त्त्तः इत्य् अत्र चत्वारस्तकाराः क्रमजः पञ्चमः । तत्र मध्यमस्य मध्यमयोः मध्यमानां वा लोपो भवति । मरुच्छब्दस्य हि उपसङ्ख्यानसामर्थ्यात् अच उपसर्गात्तः (*७,४।४७) इति तत्वं भवति । झरः इति किम् ? शार्ङ्गम् । झरि इति किम् ? प्रियपञ्च्ञा । अल्लोपस्य च पूर्वत्र असिद्धे न स्थानिवत् इति स्थानिवद्भावप्रतिषेधात् चकारस्य ञकारे लोपः स्यात् । सवर्णे इति किम् ? तर्प्ता तप्तुम् । तर्प्तव्यम् । सवर्णग्रहणसामर्थ्यात् इह सङ्ख्यातानुदेशो न भवति, सवर्णमात्रे लोपो विज्ञायते । तेन शिण्ढि, पिण्ढि इति ढकारे डकारस्य लोपो भवति ॥ उदत्ताद् अनुदात्तस्य स्वरितः

halaḥ iti vartate, anyatarasyām iti ca / hala uttarasya jharo jhari savarṇe parato lopo bhavati anyatarasyām / pratttam, avatttam ity atra trayastakārāḥ, kramajaścaturthaḥ / tatra madhyamasya madhyamayor vā lopo bhavati / maruttttaḥ ity atra catvārastakārāḥ kramajaḥ pañcamaḥ / tatra madhyamasya madhyamayoḥ madhyamānāṃ vā lopo bhavati / marucchabdasya hi upasaṅkhyānasāmarthyāt aca upasargāttaḥ (*7,4.47) iti tatvaṃ bhavati / jharaḥ iti kim ? śārṅgam / jhari iti kim ? priyapañcñā / allopasya ca pūrvatra asiddhe na sthānivat iti sthānivadbhāvapratiṣedhāt cakārasya ñakāre lopaḥ syāt / savarṇe iti kim ? tarptā taptum / tarptavyam / savarṇagrahaṇasāmarthyāt iha saṅkhyātānudeśo na bhavati, savarṇamātre lopo vijñāyate / tena śiṇḍhi, piṇḍhi iti ḍhakāre ḍakārasya lopo bhavati // udattād anudāttasya svaritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तात् उत्तरस्य अनुदात्तस्य स्वरितादेशो भवति । गार्ग्यः । वात्स्यः । पचति । पठति । अस्य स्वरितस्य असिद्धत्वात् अनुदात्तं पदम् एकवर्जम् (*६,१।१५८) इत्य् एतन् न प्रवर्तते । तेन उदात्तस्वरितौ उभावपि श्रूयेते ॥ न+उदात्तस्वरितोदयम् अ-गार्घ्य-काश्यप-गालवानाम्

udāttāt uttarasya anudāttasya svaritādeśo bhavati / gārgyaḥ / vātsyaḥ / pacati / paṭhati / asya svaritasya asiddhatvāt anudāttaṃ padam ekavarjam (*6,1.158) ity etan na pravartate / tena udāttasvaritau ubhāvapi śrūyete // na+udāttasvaritodayam a-gārghya-kāśyapa-gālavānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ अ इति

a a iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.