Manu-Smrti 12

चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नो ऽअयम् उक्तो धर्मस् त्वया-अनघः । कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंस) नस् तत्त्वतः पराम् ॥

cāturvarṇyasya kṛtsno 'ayam ukto dharmas tvayā-anaghaḥ | karmaṇāṃ phalanirvṛttiṃ śaṃsa) nas tattvataḥ parām ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तान् उवाच) धर्मआत्मा महर्षीन् मानवो भृगुः । अस्य सर्वस्य शृणुत) कर्मयोगस्य निर्णयम् ॥

sa tān uvāca) dharma.ātmā maharṣīn mānavo bhṛguḥ | asya sarvasya śṛṇuta) karmayogasya nirṇayam ||

शुभअशुभफलं कर्म मनोवाच्देहसंभवम् । कर्मजा गतयो न्क़्णाम् उत्तमअधममध्यमः ॥

śubha.aśubha.phalaṃ karma mano.vāc.deha.saṃbhavam | karmajā gatayo nqṇām uttama.adhama.madhyamaḥ ||

तस्य-इह त्रिविधस्य-अपि त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः । दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात्) प्रवर्तकम् ॥

tasya-iha trividhasya-api tryadhiṣṭhānasya dehinaḥ | daśalakṣaṇayuktasya mano vidyāt) pravartakam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परद्रव्येष्व् अभिध्यानं मनसा-अनिष्टचिन्तनम् । वितथाभिनिवेशश् च त्रिविधं कर्म मानसम् ॥

paradravyeṣv abhidhyānaṃ manasā-aniṣṭacintanam | vitathābhiniveśaś ca trividhaṃ karma mānasam ||

पारुष्यम् अनृतं च-एव पैशुन्यं च-अपि सर्वशः । असंबद्धप्रलापश् च वाच्मयं स्याच्) चतुर्विधम् ॥

pāruṣyam anṛtaṃ ca-eva paiśunyaṃ ca-api sarvaśaḥ | asaṃbaddhapralāpaś ca vāc.mayaṃ syāc) caturvidham ||

अदत्तानाम् उपादानं हिंसा च-एव-अविधानतः । परदारौपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम् ॥

adattānām upādānaṃ hiṃsā ca-eva-avidhānataḥ | paradāra.upasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam ||

मानसं मनसा-एव-अयम् उपभुङ्क्ते) शुभअशुभम् । वाचा वाचा कृतं कर्म कायेन-एव च कायिकम् ॥

mānasaṃ manasā-eva-ayam upabhuṅkte) śubha.aśubham | vācā vācā kṛtaṃ karma kāyena-eva ca kāyikam ||

शरीरजैः कर्मदोषैर् याति) स्थावरतां नरः । वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैर् अन्त्यजातिताम् ॥

śarīrajaiḥ karmadoṣair yāti) sthāvaratāṃ naraḥ | vācikaiḥ pakṣi.mṛgatāṃ mānasair antyajātitām ||

वाग्दण्डो ऽअथ मनोदण्डः कायदण्डस् तथा-एव च । यस्य-एते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डी-इति स उच्यते) ॥

vāgdaṇḍo 'atha manodaṇḍaḥ kāyadaṇḍas tathā-eva ca | yasya-ete nihitā buddhau tridaṇḍī-iti sa ucyate) ||

त्रिदण्डम् एतन् निक्षिप्य) सर्वभूतेषु मानवः । कामक्रोधौ तु संयम्य) ततः सिद्धिं नियच्छति) ॥ [म्कामक्रोधौ सुसंयम्य) ततः सिद्धिं निगच्छति]

tridaṇḍam etan nikṣipya) sarvabhūteṣu mānavaḥ | kāma.krodhau tu saṃyamya) tataḥ siddhiṃ niyacchati) || [M.kāma.krodhau susaṃyamya) tataḥ siddhiṃ nigacchati]

यो ऽअस्य-आत्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते) । यः करोति) तु कर्माणि स भूतात्मा)-उच्यते) बुधैः ॥

yo 'asya-ātmanaḥ kārayitā taṃ kṣetrajñaṃ pracakṣate) | yaḥ karoti) tu karmāṇi sa bhūtātmā)-ucyate) budhaiḥ ||

जीवसंज्ञो ऽअन्तरात्मा-अन्यः सहजः सर्वदेहिनाम् । येन वेदयते) सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु ॥

jīvasaṃjño 'antarātmā-anyaḥ sahajaḥ sarvadehinām | yena vedayate) sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca janmasu ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् उभौ भूतसंपृक्तौ महान् क्षेत्रज्ञ एव च । उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य) तिष्ठतः) ॥

tāv ubhau bhūtasaṃpṛktau mahān kṣetrajña eva ca | uccāvaceṣu bhūteṣu sthitaṃ taṃ vyāpya) tiṣṭhataḥ) ||

असंख्या मूर्तयस् तस्य निष्पतन्ति) शरीरतः । उच्चावचानि भूतानि सततं चेष्टयन्ति) याः ॥

a.saṃkhyā mūrtayas tasya niṣpatanti) śarīrataḥ | uccāvacāni bhūtāni satataṃ ceṣṭayanti) yāḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चभ्य एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुष्कृतिनां नृणाम् । [म्पञ्चभ्य एव भूतेभ्यः ] शरीरं यातनार्थीयम् अन्यद् उत्पद्यते) ध्रुवम् ॥

pañcabhya eva mātrābhyaḥ pretya duṣkṛtināṃ nṛṇām | [M.pañcabhya eva bhūtebhyaḥ ] śarīraṃ yātanārthīyam anyad utpadyate) dhruvam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन-अनुभूय) ता यामीः शरीरेण-इह यातनाः । तास्व् एव भूतमात्रासु प्रलीयन्ते) विभागशः ॥

tena-anubhūya) tā yāmīḥ śarīreṇa-iha yātanāḥ | tāsv eva bhūtamātrāsu pralīyante) vibhāgaśaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽअनुभूय)-असुखौदर्कान् दोषान् विषयसङ्गजान् । व्यपेतकल्मषो ऽअभ्येति) ताव् एव-उभौ महाओजसौ ॥

so 'anubhūya)-asukha.udarkān doṣān viṣayasaṅgajān | vyapeta.kalmaṣo 'abhyeti) tāv eva-ubhau mahā.ojasau ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ धर्मं पश्यतस्) तस्य पापं च-अतन्द्रितौ सह । याभ्यां प्राप्नोति) संपृक्तः प्रेत्य-इह च सुखअसुखम् ॥

tau dharmaṃ paśyatas) tasya pāpaṃ ca-atandritau saha | yābhyāṃ prāpnoti) saṃpṛktaḥ pretya-iha ca sukha.asukham ||

यद्य् आचरति धर्मं स प्रायशो ऽअधर्मम् अल्पशः । [म्यथ-आचरति)] तैर् एव च-आवृतो) भूतैः स्वर्गे सुखम् उपाश्नुते) ॥

yady ācarati dharmaṃ sa prāyaśo 'adharmam alpaśaḥ | [M.yatha-ācarati)] tair eva ca-āvṛto) bhūtaiḥ svarge sukham upāśnute) ||

यदि तु प्रायशो ऽअधर्मं सेवते) धर्मम् अल्पशः । तैर् भूतैः स परित्यक्तो) यामीः प्राप्नोति) यातनाः ॥

yadi tu prāyaśo 'adharmaṃ sevate) dharmam alpaśaḥ | tair bhūtaiḥ sa parityakto) yāmīḥ prāpnoti) yātanāḥ ||

यामीस् ता यातनाः प्राप्य) स जीवो वीतकल्मषः । तान्य् एव पञ्च भूतानि पुनर् अप्येति) भागशः ॥

yāmīs tā yātanāḥ prāpya) sa jīvo vīta.kalmaṣaḥ | tāny eva pañca bhūtāni punar apyeti) bhāgaśaḥ ||

एता दृष्ट्वा)-अस्य जीवस्य गतीः स्वेन-एव चेतसा । धर्मतो ऽअधर्मतश् च-एव धर्मे दध्यात्) सदा मनः ॥

etā dṛṣṭvā)-asya jīvasya gatīḥ svena-eva cetasā | dharmato 'adharmataś ca-eva dharme dadhyāt) sadā manaḥ ||

सत्त्वं रजस् तमस्-च-एव त्रीन् विद्याद्) आत्मनो गुणान् । यैर् व्याप्य)-इमान् स्थितो भावान् महान् सर्वान् अशेषतः ॥

sattvaṃ rajas tamas-ca-eva trīn vidyād) ātmano guṇān | yair vyāpya)-imān sthito bhāvān mahān sarvān aśeṣataḥ ||

यो यदा-एषां गुणो देहे साकल्येन-अतिरिच्यते) । स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति) शरीरिणम् ॥

yo yadā-eṣāṃ guṇo dehe sākalyena-atiricyate) | sa tadā tadguṇaprāyaṃ taṃ karoti) śarīriṇam ||

सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽअज्ञानं रागद्वेषौ रजः स्मृतम् । एतद् व्याप्तिमद् एतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः ॥

sattvaṃ jñānaṃ tamo 'ajñānaṃ rāga.dveṣau rajaḥ smṛtam | etad vyāptimad eteṣāṃ sarvabhūtāśritaṃ vapuḥ ||

तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किं चिद् आत्मनि लक्षयेत्) । प्रशान्तम् इव शुद्धाभं सत्त्वं तद् उपधारयेत्) ॥

tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃ cid ātmani lakṣayet) | praśāntam iva śuddhābhaṃ sattvaṃ tad upadhārayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तु दुःखसमायुक्तम् अप्रीतिकरम् आत्मनः । तद् रजो प्रतीपं विद्यात्) सततं हारि देहिनाम् ॥ [म्हर्तृ ]

yat tu duḥkhasamāyuktam aprītikaram ātmanaḥ | tad rajo pratīpaṃ vidyāt) satataṃ hāri dehinām || [M.hartṛ ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तु स्यान्) मोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषयात्मकम् । अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत्) ॥

yat tu syān) mohasaṃyuktam avyaktaṃ viṣayātmakam | apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet) ||

त्रयाणाम् अपि च-एतेषां गुणानां यः फलौदयः । अग्र्यो मध्यो जघन्यश् च तं प्रवक्ष्याम्य्) अशेषतः ॥

trayāṇām api ca-eteṣāṃ guṇānāṃ yaḥ phala.udayaḥ | agryo madhyo jaghanyaś ca taṃ pravakṣyāmy) aśeṣataḥ ||

वेदाभ्यासस् तपो ज्ञानं शौचम् इन्द्रियनिग्रहः । धर्मक्रिया-आत्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम् ॥

vedābhyāsas tapo jñānaṃ śaucam indriyanigrahaḥ | dharmakriyā-ātmacintā ca sāttvikaṃ guṇalakṣaṇam ||

आरम्भरुचिता-अधैर्यम् असत्कार्यपरिग्रहः । विषयौपसेवा च-अजस्रं राजसं गुणलक्षणम् ॥

ārambharucitā-adhairyam asatkārya.parigrahaḥ | viṣaya.upasevā ca-ajasraṃ rājasaṃ guṇalakṣaṇam ||

लोभः स्वप्नो ऽअधृतिः क्रौर्यं नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता । याचिष्णुता प्रमादश् च तामसं गुणलक्षणम् ॥

lobhaḥ svapno 'adhṛtiḥ krauryaṃ nāstikyaṃ bhinnavṛttitā | yāciṣṇutā pramādaś ca tāmasaṃ guṇalakṣaṇam ||

त्रयाणाम् अपि च-एतेषां गुणानां त्रिषु तिष्ठताम्) । इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम् ॥

trayāṇām api ca-eteṣāṃ guṇānāṃ triṣu tiṣṭhatām) | idaṃ sāmāsikaṃ jñeyaṃ kramaśo guṇalakṣaṇam ||

यत् कर्म कृत्वा) कुर्वंश् च करिष्यंश् च-एव लज्जति) । तज् ज्ञेयं विदुषा सर्वं तामसं गुणलक्षणम् ॥

yat karma kṛtvā) kurvaṃś ca kariṣyaṃś ca-eva lajjati) | taj jñeyaṃ viduṣā sarvaṃ tāmasaṃ guṇalakṣaṇam ||

येन-अस्मिन् कर्मना लोके ख्यातिम् इच्छति) पुष्कलाम् । न च शोचत्य् असंपत्तौ तद् विज्ञेयं तु राजसम् ॥

yena-asmin karmanā loke khyātim icchati) puṣkalām | na ca śocaty asaṃpattau tad vijñeyaṃ tu rājasam ||

यत् सर्वेण-इच्छति ज्ञातुं यन् न लज्जति) च-आचरन्) । येन तुष्यति) च-आत्मा-अस्य तत् सत्त्वगुणलक्षणम् ॥

yat sarveṇa-icchati jñātuṃ yan na lajjati) ca-ācaran) | yena tuṣyati) ca-ātmā-asya tat sattvaguṇalakṣaṇam ||

तमसो लक्षणं कामो रजसस् त्व् अर्थ उच्यते । सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रैष्ठ्यम् एषां यथाउत्तरम् ॥

tamaso lakṣaṇaṃ kāmo rajasas tv artha ucyate | sattvasya lakṣaṇaṃ dharmaḥ śraiṣṭhyam eṣāṃ yathā.uttaram ||

येन यस् तु गुणेन-एषां संसरान् प्रतिपद्यते) । [म्येन यांस् तु ] तान् समासेन वक्ष्यामि) सर्वस्य-अस्य यथाक्रमम् ॥

yena yas tu guṇena-eṣāṃ saṃsarān pratipadyate) | [M.yena yāṃs tu ] tān samāsena vakṣyāmi) sarvasya-asya yathākramam ||

देवत्वं सात्त्विका यान्ति) मनुष्यत्वं च राजसाः । तिर्यक्त्वं तामसा नित्यम् इत्य् एषा त्रिविधा गतिः ॥

devatvaṃ sāttvikā yānti) manuṣyatvaṃ ca rājasāḥ | tiryaktvaṃ tāmasā nityam ity eṣā trividhā gatiḥ ||

त्रिविधा त्रिविधा-एषा तु विज्ञेया गौणिकी गतिः । अधमा मध्यमअग्र्या च कर्मविद्याविशेषतः ॥

trividhā trividhā-eṣā tu vijñeyā gauṇikī gatiḥ | adhamā madhyama.agryā ca karma.vidyā.viśeṣataḥ ||

स्थावराः कृमिकीटाश् च मत्स्याः सर्पाः सकच्छपाः । पशवश् च मृगाश् च-एव जघन्या तामसी गतिः ॥

sthāvarāḥ kṛmi.kīṭāś ca matsyāḥ sarpāḥ sa.kacchapāḥ | paśavaś ca mṛgāś ca-eva jaghanyā tāmasī gatiḥ ||

हस्तिनश् च तुरङ्गाश् च शूद्रा म्लेच्छाश् च गर्हिताः । सिंहा व्याघ्रा वराहाश् च मध्यमा तामसी गतिः ॥

hastinaś ca turaṅgāś ca śūdrā mlecchāś ca garhitāḥ | siṃhā vyāghrā varāhāś ca madhyamā tāmasī gatiḥ ||

चारणाश् च सुपर्णाश् च पुरुषाश् च-एव दाम्भिकाः । रक्षांसि च पिशाचाश् च तामसीषु-उत्तमा गतिः ॥

cāraṇāś ca suparṇāś ca puruṣāś ca-eva dāmbhikāḥ | rakṣāṃsi ca piśācāś ca tāmasīṣu-uttamā gatiḥ ||

झल्ला मल्ला नटाश् च-एव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः । द्यूतपानप्रसक्ताश् च जघन्या राजसी गतिः ॥

jhallā mallā naṭāś ca-eva puruṣāḥ śastra.vṛttayaḥ | dyūta.pāna.prasaktāś ca jaghanyā rājasī gatiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजानः क्षत्रियाश् च-एव राज्ञां च-एव पुरोहिताः । वादयुद्धप्रधानाश् च मध्यमा राजसी गतिः ॥

rājānaḥ kṣatriyāś ca-eva rājñāṃ ca-eva purohitāḥ | vāda.yuddha.pradhānāś ca madhyamā rājasī gatiḥ ||

गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश् च ये । तथा-एव-अप्सरसः सर्वा राजसीषु-उत्तमा गतिः ॥

gandharvā guhyakā yakṣā vibudhānucarāś ca ye | tathā-eva-apsarasaḥ sarvā rājasīṣu-uttamā gatiḥ ||

तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः । नक्षत्राणि च दैत्याश् च प्रथमा सात्त्विकी गतिः ॥

tāpasā yatayo viprā ye ca vaimānikā gaṇāḥ | nakṣatrāṇi ca daityāś ca prathamā sāttvikī gatiḥ ||

यज्वान ऋषयो देवा वेदा ज्योतींषि वत्सराः । पितरश् च-एव साध्याश् च द्वितीया सात्त्विकी गतिः ॥

yajvāna ṛṣayo devā vedā jyotīṃṣi vatsarāḥ | pitaraś ca-eva sādhyāś ca dvitīyā sāttvikī gatiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महान् अव्यक्तम् एव च । उत्तमां सात्त्विकीम् एतां गतिम् आहुर्) मनीषिणः ॥

brahmā viśvasṛjo dharmo mahān avyaktam eva ca | uttamāṃ sāttvikīm etāṃ gatim āhur) manīṣiṇaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष सर्वः समुद्दिष्टस्) त्रिप्रकारस्य कर्मणः ।[म्त्रिःप्रकारस्य] त्रिविधस् त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौतिकः ॥

eṣa sarvaḥ samuddiṣṭas) tri.prakārasya karmaṇaḥ |[M.triḥ.prakārasya] trividhas trividhaḥ kṛtsnaḥ saṃsāraḥ sārvabhautikaḥ ||

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्य-असेवनेन च । पापान् संयान्ति) संसारान् अविद्वांसो नराधमाः ॥

indriyāṇāṃ prasaṅgena dharmasya-asevanena ca | pāpān saṃyānti) saṃsārān avidvāṃso narādhamāḥ ||

यां यां योनिं तु जीवो ऽअयं येन येन-इह कर्मणा । क्रमशो याति) लोके ऽअस्मिंस् तत् तत् सर्वं निबोधत) ॥

yāṃ yāṃ yoniṃ tu jīvo 'ayaṃ yena yena-iha karmaṇā | kramaśo yāti) loke 'asmiṃs tat tat sarvaṃ nibodhata) ||

बहून् वर्षगणान् घोरान् नरकान् प्राप्य) तत्क्षयात् । संसारान् प्रतिपद्यन्ते) महापातकिनस् त्व् इमान् ॥

bahūn varṣagaṇān ghorān narakān prāpya) tatkṣayāt | saṃsārān pratipadyante) mahāpātakinas tv imān ||

श्वसूकरखरौष्ट्राणां गो।ऽअजअविमृगपक्षिणां । चण्डालपुक्कसानां च ब्रह्महा योनिम् ऋच्छति) ॥

śva.sūkara.khara.uṣṭrāṇāṃ go.'aja.avi.mṛga.pakṣiṇāṃ | caṇḍāla.pukkasānāṃ ca brahmahā yonim ṛcchati) ||

कृमिकीटपतङ्गानां विष्भुजां च-एव पक्षिणाम् । हिंस्राणां च-एव सत्त्वानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत्) ॥

kṛmi.kīṭa.pataṅgānāṃ viṣ.bhujāṃ ca-eva pakṣiṇām | hiṃsrāṇāṃ ca-eva sattvānāṃ surāpo brāhmaṇo vrajet) ||

लूताअहिसरटानां च तिरश्चां च-अम्बुचारिणाम् । हिंस्राणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः ॥

lūtā.ahi.saraṭānāṃ ca tiraścāṃ ca-ambucāriṇām | hiṃsrāṇāṃ ca piśācānāṃ steno vipraḥ sahasraśaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृणगुल्मलतानां च क्रव्यादां दंष्ट्रिणाम् अपि । क्रूरकर्मकृतां च-एव शतशो गुरुतल्पगः ॥

tṛṇa.gulma.latānāṃ ca kravyādāṃ daṃṣṭriṇām api | krūrakarmakṛtāṃ ca-eva śataśo gurutalpagaḥ ||

हिंस्रा भवन्ति) क्रव्यादाः कृमयो ऽअमेध्यभक्षिणः । परस्परादिनः स्तेनाः प्रेत्य-अन्त्यस्त्रीनिषेविणः ॥

hiṃsrā bhavanti) kravyādāḥ kṛmayo 'amedhyabhakṣiṇaḥ | parasparādinaḥ stenāḥ pretya-antyastrīniṣeviṇaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगं पतितैर् गत्वा) परस्य-एव च योषितम् । अपहृत्य) च विप्रस्वं भवति) ब्रह्मराक्षसः ॥

saṃyogaṃ patitair gatvā) parasya-eva ca yoṣitam | apahṛtya) ca viprasvaṃ bhavati) brahmarākṣasaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणिमुक्ताप्रवालानि हृत्वा) लोभेन मानवः । विविधाणि च रत्नानि जायते) हेमकर्तृषु ॥

maṇi.muktā.pravālāni hṛtvā) lobhena mānavaḥ | vividhāṇi ca ratnāni jāyate) hemakartṛṣu ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यं हृत्वा) भवत्य्) आखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः । मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम् ॥

dhānyaṃ hṛtvā) bhavaty) ākhuḥ kāṃsyaṃ haṃso jalaṃ plavaḥ | madhu daṃśaḥ payaḥ kāko rasaṃ śvā nakulo ghṛtam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसं गृध्रो वपां मद्गुस् तैलं तैलपकः खगः । चीरीवाकस् तु लवणं बलाका शकुनिर् दधि ॥

māṃsaṃ gṛdhro vapāṃ madgus tailaṃ tailapakaḥ khagaḥ | cīrīvākas tu lavaṇaṃ balākā śakunir dadhi ||

कौशेयं तित्तिरिर् हृत्वा) क्षौमं हृत्वा) तु दर्दुरः । कार्पासतान्तवं क्रौञ्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम् ॥

kauśeyaṃ tittirir hṛtvā) kṣaumaṃ hṛtvā) tu darduraḥ | kārpāsatāntavaṃ krauñco godhā gāṃ vāggudo guḍam ||

छुच्छुन्दरिः शुभान् गन्धान् पत्रशाकं तु बर्हिणः । [म्छुच्छुन्दरीः ] श्वावित् कृतान्नं विविधम् अकृतान्नं तु शल्यकः ॥

chucchundariḥ śubhān gandhān patraśākaṃ tu barhiṇaḥ | [M.chucchundarīḥ ] śvāvit kṛtānnaṃ vividham akṛtānnaṃ tu śalyakaḥ ||

बको भवति) हृत्वा)-अग्निं गृहकारी ह्य् उपस्करम् । रक्तानि हृत्वा) वासांसि जायते) जीवजीवकः ॥

bako bhavati) hṛtvā)-agniṃ gṛhakārī hy upaskaram | raktāni hṛtvā) vāsāṃsi jāyate) jīvajīvakaḥ ||

वृको मृगैभं व्याघ्रो ऽअश्वं फलमूलं तु मर्कटः । स्त्रीम् ऋक्षः स्तोकको वारि यानान्य् उष्ट्रः पशून् अजः ॥

vṛko mṛga.ibhaṃ vyāghro 'aśvaṃ phala.mūlaṃ tu markaṭaḥ | strīm ṛkṣaḥ stokako vāri yānāny uṣṭraḥ paśūn ajaḥ ||

यद् वा तद् वा परद्रव्यम् अपहृत्य) बलात्- नरः । अवश्यं याति) तिर्यक्त्वं जग्ध्वा) च-एव-अहुतं हविः ॥

yad vā tad vā paradravyam apahṛtya) balāt- naraḥ | avaśyaṃ yāti) tiryaktvaṃ jagdhvā) ca-eva-ahutaṃ haviḥ ||

स्त्रियो ऽअप्य् एतेन कल्पेन हृत्वा) दोषम् अवाप्नुयुः) । एतेषाम् एव जन्तूनां भार्यात्वम् उपयान्ति) ताः ॥

striyo 'apy etena kalpena hṛtvā) doṣam avāpnuyuḥ) | eteṣām eva jantūnāṃ bhāryātvam upayānti) tāḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेभ्यः स्वेभ्यस् तु कर्मभ्यश् च्युता) वर्णा ह्य् अनापदि । पापान् संसृत्य) संसारान् प्रेष्यतां यान्ति) शत्रुषु ॥[म्यान्ति दस्युषु ]

svebhyaḥ svebhyas tu karmabhyaś cyutā) varṇā hy anāpadi | pāpān saṃsṛtya) saṃsārān preṣyatāṃ yānti) śatruṣu ||[M.yānti dasyuṣu ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वान्ताश्य् उल्कामुखः प्रेतो विप्रो धर्मात् स्वकाच् च्युतः) । अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः ॥ [म्कूटपूतनः ]

vāntāśy ulkāmukhaḥ preto vipro dharmāt svakāc cyutaḥ) | amedhya.kuṇapāśī ca kṣatriyaḥ kaṭapūtanaḥ || [M.kūṭapūtanaḥ ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति) पूयभुक् । [म्मैत्राक्षिज्योतिकः ] चैलाशकश् च भवति) शूद्रो धर्मात् स्वकाच् च्युतः) ॥

maitrākṣajyotikaḥ preto vaiśyo bhavati) pūyabhuk | [M.maitrākṣijyotikaḥ ] cailāśakaś ca bhavati) śūdro dharmāt svakāc cyutaḥ) ||

यथा यथा निषेवन्ते) विषयान् विषयआत्मकाः । तथा तथा कुशलता तेषां तेषु-उपजायते) ॥

yathā yathā niṣevante) viṣayān viṣaya.ātmakāḥ | tathā tathā kuśalatā teṣāṃ teṣu-upajāyate) ||

ते ऽअभ्यासात् कर्मणां तेषां पापानाम् अल्पबुद्धयः । संप्राप्नुवन्ति) दुःखानि तासु तास्व् इह योनिषु ॥

te 'abhyāsāt karmaṇāṃ teṣāṃ pāpānām alpa.buddhayaḥ | saṃprāpnuvanti) duḥkhāni tāsu tāsv iha yoniṣu ||

तामिस्रादिषु च-उग्रेषु नरकेषु विवर्तनम् । असिपत्रवनादीनि बन्धनछेदनानि च ॥

tāmisrādiṣu ca-ugreṣu narakeṣu vivartanam | asipatravanādīni bandhana.chedanāni ca ||

विविधाश् च-एव संपीडाः काकौलूकैश् च भक्षणम् । करम्भवालुकातापान् कुम्भीपाकांश् च दारुणान् ॥

vividhāś ca-eva saṃpīḍāḥ kāka.ulūkaiś ca bhakṣaṇam | karambhavālukātāpān kumbhīpākāṃś ca dāruṇān ||

संभवांश् च वियोनीषु दुःखप्रायासु नित्यशः । शीतआतपअभिघातांश् च विविधानि भयानि च ॥

saṃbhavāṃś ca viyonīṣu duḥkha.prāyāsu nityaśaḥ | śīta.ātapa.abhighātāṃś ca vividhāni bhayāni ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असकृद् गर्भवासेषु वासं जन्म च दारुणम् । बन्धनानि च काष्ठानि परप्रेष्यत्वम् एव च ॥ [म्कष्टानि]

asakṛd garbhavāseṣu vāsaṃ janma ca dāruṇam | bandhanāni ca kāṣṭhāni parapreṣyatvam eva ca || [M.kaṣṭāni]

बन्धुप्रियवियोगांश् च संवासं च-एव दुर्जनैः । द्रव्यार्जनं च नाशं च मित्रअमित्रस्य च-अर्जनम् ॥

bandhu.priya.viyogāṃś ca saṃvāsaṃ ca-eva durjanaiḥ | dravyārjanaṃ ca nāśaṃ ca mitra.amitrasya ca-arjanam ||

जरां च-एव-अप्रतीकारां व्याधिभिश् च-उपपीडनम् । क्लेशांश् च विविधांस् तांस् तान् मृत्युम् एव च दुर्जयम् ॥

jarāṃ ca-eva-a.pratīkārāṃ vyādhibhiś ca-upapīḍanam | kleśāṃś ca vividhāṃs tāṃs tān mṛtyum eva ca dur.jayam ||

यादृशेन तु भावेन यद् यत् कर्म निषेवते) । तादृशेन शरीरेण तत् तत् फलम् उपाश्नुते) ॥

yādṛśena tu bhāvena yad yat karma niṣevate) | tādṛśena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष सर्वः समुद्दिष्टः कर्मणां वः फलौदयः । नैःश्रेयसकरं कर्म विप्रस्य-इदं निबोधत) ॥

eṣa sarvaḥ samuddiṣṭaḥ karmaṇāṃ vaḥ phala.udayaḥ | naiḥśreyasakaraṃ karma viprasya-idaṃ nibodhata) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाभ्यासस् तपो ज्ञानम् इन्द्रियाणां च संयमः । अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम् ॥

vedābhyāsas tapo jñānam indriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ | ahiṃsā gurusevā ca niḥśreyasakaraṃ param ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषाम् अपि च-एतेषां शुभानाम् इह कर्मणाम् । किं चित्-श्रेयस्करतरं कर्म-उक्तं पुरुषं प्रति ।

sarveṣām api ca-eteṣāṃ śubhānām iha karmaṇām | kiṃ cit-śreyaskarataraṃ karma-uktaṃ puruṣaṃ prati |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषाम् अपि च-एतेषाम् आत्मज्ञानं परं स्मृतम् । तद्द् ह्य् अग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते) ह्य् अमृतं ततः ॥

sarveṣām api ca-eteṣām ātmajñānaṃ paraṃ smṛtam | tadd hy agryaṃ sarvavidyānāṃ prāpyate) hy amṛtaṃ tataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्णाम् एषां तु सर्वेषां कर्मणां प्रेत्य च-इह च । श्रेयस्करतरं ज्ञेयं सर्वदा कर्म वैदिकम् ॥

ṣaṇṇām eṣāṃ tu sarveṣāṃ karmaṇāṃ pretya ca-iha ca | śreyaskarataraṃ jñeyaṃ sarvadā karma vaidikam ||

वैदिके कर्मयोगे तु सर्वाण्य् एतान्य् अशेषतः । अन्तर्भवन्ति) क्रमशस् तस्मिंस् तस्मिन् क्रियाविधौ ॥

vaidike karmayoge tu sarvāṇy etāny aśeṣataḥ | antarbhavanti) kramaśas tasmiṃs tasmin kriyāvidhau ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखाभ्युदयिकं च-एव नैःश्रेयसिकम् एव च । प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ॥

sukhābhyudayikaṃ ca-eva naiḥśreyasikam eva ca | pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह च-अमुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म कीर्त्यते) । निष्कामं ज्ञातपूर्वं तु निवृत्तम् उपदिश्यते) ॥

iha ca-amutra vā kāmyaṃ pravṛttaṃ karma kīrtyate) | niṣ.kāmaṃ jñātapūrvaṃ tu nivṛttam upadiśyate) ||

प्रवृत्तं कर्म संसेव्यं देवानाम् एति) साम्यताम् । निवृत्तं सेवमानस्) तु भूतान्य् अत्येति) पञ्च वै ॥

pravṛttaṃ karma saṃsevyaṃ devānām eti) sāmyatām | nivṛttaṃ sevamānas) tu bhūtāny atyeti) pañca vai ||

सर्वभूतेषु च-आत्मानं सर्वभूतानि च-आत्मनि । समं पश्यन्न्) आत्मयाजी स्वाराज्यम् अधिगच्छति) ॥

sarvabhūteṣu ca-ātmānaṃ sarvabhūtāni ca-ātmani | samaṃ paśyann) ātmayājī svārājyam adhigacchati) ||

यथाउक्तान्य् अपि कर्माणि परिहाय) द्विजोत्तमः । आत्मज्ञाने शमे च स्याद्) वेदाभ्यासे च यत्नवान् ॥

yathā.uktāny api karmāṇi parihāya) dvijottamaḥ | ātmajñāne śame ca syād) vedābhyāse ca yatnavān ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्द् हि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः । प्राप्य)-एतत् कृतकृत्यो हि द्विजो भवति) न-अन्यथा ॥

etadd hi janmasāphalyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ | prāpya)-etat kṛta.kṛtyo hi dvijo bhavati) na-anyathā ||

पितृदेवमनुष्याणां वेदश् चक्षुः सनातनम् । अशक्यं च-अप्रमेयं च वेदशास्त्रम् इति स्थितिः ॥

pitṛ.deva.manuṣyāṇāṃ vedaś cakṣuḥ sanātanam | aśakyaṃ ca-aprameyaṃ ca vedaśāstram iti sthitiḥ ||

या वेदबाह्याः स्मृतयो याश् च काश् च कुदृष्टयः । [म्श्रुतयो ] सर्वास् ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥

yā vedabāhyāḥ smṛtayo yāś ca kāś ca kudṛṣṭayaḥ | [M.śrutayo ] sarvās tā niṣ.phalāḥ pretya tamo.niṣṭhā hi tāḥ smṛtāḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पद्यन्ते) च्यवन्ते) च यान्य् अतो ऽअन्यानि कानि चित् । [मुत्पद्यन्ते) विनश्यन्ति) ] तान्य् अर्वाक्कालिकतया निष्फलान्य् अनृतानि च ॥

utpadyante) cyavante) ca yāny ato 'anyāni kāni cit | [M.utpadyante) vinaśyanti) ] tāny arvākkālikatayā niṣ.phalāny anṛtāni ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चातुर्वर्ण्यं त्रयो लोकाश् चत्वारश् च-आश्रमाः पृथक् । भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं वेदात् प्रसिध्यति) ॥ [म्भूतं भवद् भविष्यं च ]

cāturvarṇyaṃ trayo lokāś catvāraś ca-āśramāḥ pṛthak | bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ vedāt prasidhyati) || [M.bhūtaṃ bhavad bhaviṣyaṃ ca ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः । वेदाद् एव प्रसूयन्ते) प्रसूतिर् गुणकर्मतः ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ | vedād eva prasūyante) prasūtir guṇa.karmataḥ ||

बिभर्ति) सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनातनम् । तस्माद् एतत् परं मन्ये) यत्-जन्तोर् अस्य साधनम् ॥

bibharti) sarvabhūtāni vedaśāstraṃ sanātanam | tasmād etat paraṃ manye) yat-jantor asya sādhanam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वम् एव च । [म्सैनापत्यं ] सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविद् अर्हति) ॥

senāpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvam eva ca | [M.saināpatyaṃ ] sarvalokādhipatyaṃ ca vedaśāstravid arhati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा जातबलो वह्निर् दहत्य्) आर्द्रान् अपि द्रुमान् । तथा दहति) वेदज्ञः कर्मजं दोषम् आत्मनः ॥

yathā jāta.balo vahnir dahaty) ārdrān api drumān | tathā dahati) vedajñaḥ karmajaṃ doṣam ātmanaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्र-आश्रमे वसन्) । इह-एव लोके तिष्ठन्) स ब्रह्मभूयाय कल्पते) ॥

vedaśāstrārthatattvajño yatra tatra-āśrame vasan) | iha-eva loke tiṣṭhan) sa brahmabhūyāya kalpate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः । धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ॥

ajñebhyo granthinaḥ śreṣṭhā granthibhyo dhāriṇo varāḥ | dhāribhyo jñāninaḥ śreṣṭhā jñānibhyo vyavasāyinaḥ ||

तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् । तपसा किल्बिषं हन्ति) विद्यया-अमृतम् अश्नुते) ॥

tapo vidyā ca viprasya niḥśreyasakaraṃ param | tapasā kilbiṣaṃ hanti) vidyayā-amṛtam aśnute) ||

प्रत्यक्षं च-अनुमानं च शास्त्रं च विविधाआगमम् । त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिम् अभीप्सता ॥

pratyakṣaṃ ca-anumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhā.āgamam | trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhim abhīpsatā ||

आर्षं धर्मौपदेशं च वेदशास्त्रअविरोधिना । यस् तर्केण-अनुसंधत्ते) स धर्मं वेद) न-इतरः ॥

ārṣaṃ dharma.upadeśaṃ ca vedaśāstra.avirodhinā | yas tarkeṇa-anusaṃdhatte) sa dharmaṃ veda) na-itaraḥ ||

नैःश्रेयसम् इदं कर्म यथाउदितम् अशेषतः । मानवस्य-अस्य शास्त्रस्य रहस्यम् उपदिश्यते) ॥ [मुपदेक्ष्यते ]

naiḥśreyasam idaṃ karma yathā.uditam aśeṣataḥ | mānavasya-asya śāstrasya rahasyam upadiśyate) || [M.upadekṣyate ]

अनाम्नातेषु धर्मेषु कथं स्याद्) इति चेद् भवेत्) । यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः) स धर्मः स्याद्) अशङ्कितः ॥

an.āmnāteṣu dharmeṣu kathaṃ syād) iti ced bhavet) | yaṃ śiṣṭā brāhmaṇā brūyuḥ) sa dharmaḥ syād) aśaṅkitaḥ ||

धर्मेण-अधिगतो यैस् तु वेदः सपरिबृंहणः । ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः ॥

dharmeṇa-adhigato yais tu vedaḥ sa.paribṛṃhaṇaḥ | te śiṣṭā brāhmaṇā jñeyāḥ śruti.pratyakṣahetavaḥ ||

दशअवरा वा परिषद्यं धर्मं परिकल्पयेत्) । त्र्यवरा वा-अपि वृत्तस्था तं धर्मं न विचालयेत्) ॥

daśa.avarā vā pariṣadyaṃ dharmaṃ parikalpayet) | try.avarā vā-api vṛttasthā taṃ dharmaṃ na vicālayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रैविद्यो हेतुकस् तर्की नैरुक्तो धर्मपाठकः । त्रयश् च-आश्रमिणः पूर्वे परिषत् स्याद्) दशअवरा ॥

traividyo hetukas tarkī nairukto dharmapāṭhakaḥ | trayaś ca-āśramiṇaḥ pūrve pariṣat syād) daśa.avarā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋग्वेदविद् यजुर्विद्- च सामवेदविद् एव च । त्र्यवरा परिषद्- ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये ॥

ṛgvedavid yajurvid- ca sāmavedavid eva ca | try.avarā pariṣad- jñeyā dharmasaṃśayanirṇaye ||

एको ऽअपि वेदविद् धर्मं यं व्यवस्येद्) द्विजोत्तमः । स विज्ञेयः परो धर्मो न-अज्ञानाम् उदितो ऽअयुतैः ॥

eko 'api vedavid dharmaṃ yaṃ vyavasyed) dvijottamaḥ | sa vijñeyaḥ paro dharmo na-ajñānām udito 'ayutaiḥ ||

अव्रतानाम् अमन्त्राणां जातिमात्रौपजीविनाम् । सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते) ॥

a.vratānām a.mantrāṇāṃ jātimātra.upajīvinām | sahasraśaḥ sametānāṃ pariṣattvaṃ na vidyate) ||

यं वदन्ति) तमोभूता मूर्खा धर्मम् अतद्विदः । तत्पापं शतधा भूत्वा) तद्वक्त्क़्न् अनुगच्छति) ॥

yaṃ vadanti) tamobhūtā mūrkhā dharmam atadvidaḥ | tatpāpaṃ śatadhā bhūtvā) tadvaktqn anugacchati) ||

एतद् वो ऽअभिहितं सर्वं निःश्रेयसकरं परम् । अस्माद् अप्रच्युतो विप्रः प्राप्नोति) परमां गतिम् ॥

etad vo 'abhihitaṃ sarvaṃ niḥśreyasakaraṃ param | asmād apracyuto vipraḥ prāpnoti) paramāṃ gatim ||

एवं स भगवान् देवो लोकानां हितकाम्यया । धर्मस्य परमं गुह्यं मम-इदं सर्वम् उक्तवान्) ॥

evaṃ sa bhagavān devo lokānāṃ hitakāmyayā | dharmasya paramaṃ guhyaṃ mama-idaṃ sarvam uktavān) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् आत्मनि संपश्येत्) सत्-च-असत्-च समाहितः । सर्वं ह्य् आत्मनि संपश्यन्) न-अधर्मे कुरुते) मनः ॥ [म्मतिम् ]

sarvam ātmani saṃpaśyet) sat-ca-asat-ca samāhitaḥ | sarvaṃ hy ātmani saṃpaśyan) na-adharme kurute) manaḥ || [M.matim ]

आत्मा-एव देवताः सर्वाः सर्वम् आत्मन्य् अवस्थितम् । आत्मा हि जनयत्य्) एषां कर्मयोगं शरीरिणाम् ॥

ātmā-eva devatāḥ sarvāḥ sarvam ātmany avasthitam | ātmā hi janayaty) eṣāṃ karmayogaṃ śarīriṇām ||

खं संनिवेशयेत्) खेषु चेष्टनस्पर्शने ऽअनिलम् । पक्तिदृष्ट्योः परं तेजः स्नेहे ऽअपो गां च मूर्तिषु ॥

khaṃ saṃniveśayet) kheṣu ceṣṭana.sparśane 'anilam | pakti.dṛṣṭyoḥ paraṃ tejaḥ snehe 'apo gāṃ ca mūrtiṣu ||