Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 3.3

अवे उपपदे तरतेः स्तृणातेश् च धातोः करन-अधिकरणयोः सञ्ज्ञायाम् घञ् प्रत्ययो भवति । घस्यापवादः । ञकारो वृद्ध्य्-अर्थः स्वरार्थश् च । घकारः उत्तरत्र कुत्व-अर्थः । अवतारः । अवस्तारः । कथम् अवतारो नद्याः, न हीयं सज्ञा ? प्राय-अनुवृत्तेः असञ्ज्ञायाम् अपि भवति ॥ हलश् च

ave upapade tarateḥ stṛṇāteś ca dhātoḥ karana-adhikaraṇayoḥ sañjñāyām ghañ pratyayo bhavati / ghasyāpavādaḥ / ñakāro vṛddhy-arthaḥ svarārthaś ca / ghakāraḥ uttaratra kutva-arthaḥ / avatāraḥ / avastāraḥ / katham avatāro nadyāḥ, na hīyaṃ sajñā ? prāya-anuvṛtteḥ asañjñāyām api bhavati // halaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसि सञ्ञायाम्, करण-अधिकरणयोश् च इति सर्वम् अनुवर्तते । हलन्ताद् धातोः करण-अधिकरणयोः घञ् प्रत्ययो भवति । घस्य अपवादः । लेखः । वेदः । वेष्टः । वन्धः । मार्गः । अपामार्गः । वीमार्गः ॥ अध्याय-न्याय-उद्याव-संहार-आधार-आवायाश् च

puṃsi saññāyām, karaṇa-adhikaraṇayoś ca iti sarvam anuvartate / halantād dhātoḥ karaṇa-adhikaraṇayoḥ ghañ pratyayo bhavati / ghasya apavādaḥ / lekhaḥ / vedaḥ / veṣṭaḥ / vandhaḥ / mārgaḥ / apāmārgaḥ / vīmārgaḥ // adhyāya-nyāya-udyāva-saṃhāra-ādhāra-āvāyāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदङ्को ऽनुदके

udaṅko 'nudake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदङ्क इति निपात्यते अनुदक-विषयश् चेद् धात्व्-अर्थो भवति । उत्पूर्वाद् अञ्चतेः घञ् निपात्यते । ननु च हलश् च (*३,३।१२१) । इति सिद्ध एव घञ् ? उदके प्रतिषेध-अर्थम् इदं वचनम् । तैलोदङ्कः । अनुदके इति किम् ? उदकोदञ्चनः । घः कस्मान् न प्रत्युदाह्रियते ? विशेषाभावात् । घञ्य् अपि थाथादिस्वरेन अन्तोदात्त एव ॥ जालम् आनायः

udaṅka iti nipātyate anudaka-viṣayaś ced dhātv-artho bhavati / utpūrvād añcateḥ ghañ nipātyate / nanu ca halaś ca (*3,3.121) / iti siddha eva ghañ ? udake pratiṣedha-artham idaṃ vacanam / tailodaṅkaḥ / anudake iti kim ? udakodañcanaḥ / ghaḥ kasmān na pratyudāhriyate ? viśeṣābhāvāt / ghañy api thāthādisvarena antodātta eva // jālam ānāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनायः इति निपात्यते जालं चेत् तद् भवति । आङ्-पूर्वात् नयतेः करने घञ् निपात्यते । आनायो मत्स्यानाम् । आनायो मृगाणाम् ॥ खनो घ च

ānāyaḥ iti nipātyate jālaṃ cet tad bhavati / āṅ-pūrvāt nayateḥ karane ghañ nipātyate / ānāyo matsyānām / ānāyo mṛgāṇām // khano gha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खनतेः धातोः करण-अधिकरणयोः घः प्रत्ययो भवति । चकारात् घञ् च । आखनः, आखानः । डो वक्तव्यः । आखः । डरो वक्तव्यः । आखरः । इको वक्तव्यः । आखनिकः । इकवको वक्तव्यः । आखनिकवकः ॥ ईषद्-दुः-सुषु कृच्छ्र-अकृच्च्र-अर्थेषु खल्

khanateḥ dhātoḥ karaṇa-adhikaraṇayoḥ ghaḥ pratyayo bhavati / cakārāt ghañ ca / ākhanaḥ, ākhānaḥ / ḍo vaktavyaḥ / ākhaḥ / ḍaro vaktavyaḥ / ākharaḥ / iko vaktavyaḥ / ākhanikaḥ / ikavako vaktavyaḥ / ākhanikavakaḥ // īṣad-duḥ-suṣu kṛcchra-akṛccra-artheṣu khal

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृ-कर्मणोश् च भू-क्र्ञोः

kartṛ-karmaṇoś ca bhū-krñoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतेः करोतेश् च धातोः यथासङ्ख्यं कर्तरि कर्मणि च+उपपदे, चकाराद् ईषदादिषु च खल् प्रत्ययो भवति । ईषदाढ्यम्भवं भवता । दुराढ्यम्भवम् । ईषदाढ्यङ्करः । स्वाढ्यङ्करो देवदत्तो भवता । कर्तृ-कर्मणोश् च्व्य्-अर्थयोर् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्, स्वाढ्येन भूयते ॥ आतो युच्

bhavateḥ karoteś ca dhātoḥ yathāsaṅkhyaṃ kartari karmaṇi ca+upapade, cakārād īṣadādiṣu ca khal pratyayo bhavati / īṣadāḍhyambhavaṃ bhavatā / durāḍhyambhavam / īṣadāḍhyaṅkaraḥ / svāḍhyaṅkaro devadatto bhavatā / kartṛ-karmaṇoś cvy-arthayor iti vaktavyam / iha mā bhūt, svāḍhyena bhūyate // āto yuc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषदादयो ऽनुवर्तन्ते । कर्तृ-कर्मणोः इति न स्वर्यते । कृच्छ्राकृच्छ्र-अर्थेषु ईषदादिषु उपपदेषु आकारान्तेभ्यो धतुभ्यः युच् प्रत्ययो भवति । खलो ऽपवादः । ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः । सुपानः । ईषद्दानो गौर्भवता । दुर्दानः । सुदानः ॥ छन्दसि गत्य्-अर्थेभ्यः

īṣadādayo 'nuvartante / kartṛ-karmaṇoḥ iti na svaryate / kṛcchrākṛcchra-artheṣu īṣadādiṣu upapadeṣu ākārāntebhyo dhatubhyaḥ yuc pratyayo bhavati / khalo 'pavādaḥ / īṣatpānaḥ somo bhavatā / duṣpānaḥ / supānaḥ / īṣaddāno gaurbhavatā / durdānaḥ / sudānaḥ // chandasi gaty-arthebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषदादिसु कृच्छ्राकृच्छ्र-अर्थेषु उपपदेषु गत्य्-अर्थेभ्यो धातुभ्यः छन्दसि विषये युच् प्रत्ययो भवति । खलो ऽपवादः । सूपसदनो ऽग्निः । सूपसदनम् अन्तरिक्षम् ॥ अन्येभ्यो ऽपि दृश्यते

īṣadādisu kṛcchrākṛcchra-artheṣu upapadeṣu gaty-arthebhyo dhātubhyaḥ chandasi viṣaye yuc pratyayo bhavati / khalo 'pavādaḥ / sūpasadano 'gniḥ / sūpasadanam antarikṣam // anyebhyo 'pi dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येभ्यो ऽपि धातुभ्यः गत्य्-अर्थेभ्यः छन्दसि विषये युच् प्रत्ययो दृश्यते । सुदोहनामकृणोद् ब्रह्मणे गाम् । सुवेदनामकृणोर्ब्रह्मणे गाम् । भाषायां शासियुधिदृशिधृषिमृषिभ्यो युज्वक्तव्यः । दुःशासनः । दुर्योधनः । दुर्दर्शनः । दुर्धर्षणः । दुर्मर्षणः ॥ वर्तमान-सामीप्ये वर्तमानवद् वा

anyebhyo 'pi dhātubhyaḥ gaty-arthebhyaḥ chandasi viṣaye yuc pratyayo dṛśyate / sudohanāmakṛṇod brahmaṇe gām / suvedanāmakṛṇorbrahmaṇe gām / bhāṣāyāṃ śāsiyudhidṛśidhṛṣimṛṣibhyo yujvaktavyaḥ / duḥśāsanaḥ / duryodhanaḥ / durdarśanaḥ / durdharṣaṇaḥ / durmarṣaṇaḥ // vartamāna-sāmīpye vartamānavad vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदा देवदत्त आगतो ऽसि ? अयम् आगच्छामि । आगच्छन्तम् एव मां विद्धि । अयम् आगमम् । एषो ऽस्मि आगतः । कदा देवदत्त गमिष्यसि ? एष गच्छामि । गच्छन्तम् एव मा विद्धि । एष गमिष्यामि । गन्तास्मि । वत्करणं सर्वसादॄश्य-अर्थम् । येन विशेषणेन वर्तमाने प्रत्ययाः विहिताः प्रकृत्योपपदोपाधिना तथा+एव अत्र भवन्ति । पवमानः । यजमानः । अलङ्करिष्णुः । सामीप्य-ग्रहणं किम् ? विप्रकर्ष-विवक्षायां मा भूत्, परुदगच्छत् पाटलिपुत्रम् । वर्षेण गमिष्यति । यो मन्यते गच्छामि इति पदं वर्तमाने काले एव वर्तते, कालान्तरगतिस् तु वाक्याद् भवति, न च वाक्यगम्यः कालः पदसंस्कारवेलायाम् उपयुज्यते इति तादृशं वाक्यार्थ-प्रतिपत्तारं प्रति प्रकरणम् इदं नारभ्यते । तथा च श्वः करिष्यति, वर्षेण गमिष्यति इति सर्वम् उपपद्यते ॥ आशंसायां भूतवच् च

kadā devadatta āgato 'si ? ayam āgacchāmi / āgacchantam eva māṃ viddhi / ayam āgamam / eṣo 'smi āgataḥ / kadā devadatta gamiṣyasi ? eṣa gacchāmi / gacchantam eva mā viddhi / eṣa gamiṣyāmi / gantāsmi / vatkaraṇaṃ sarvasādṝśya-artham / yena viśeṣaṇena vartamāne pratyayāḥ vihitāḥ prakṛtyopapadopādhinā tathā+eva atra bhavanti / pavamānaḥ / yajamānaḥ / alaṅkariṣṇuḥ / sāmīpya-grahaṇaṃ kim ? viprakarṣa-vivakṣāyāṃ mā bhūt, parudagacchat pāṭaliputram / varṣeṇa gamiṣyati / yo manyate gacchāmi iti padaṃ vartamāne kāle eva vartate, kālāntaragatis tu vākyād bhavati, na ca vākyagamyaḥ kālaḥ padasaṃskāravelāyām upayujyate iti tādṛśaṃ vākyārtha-pratipattāraṃ prati prakaraṇam idaṃ nārabhyate / tathā ca śvaḥ kariṣyati, varṣeṇa gamiṣyati iti sarvam upapadyate // āśaṃsāyāṃ bhūtavac ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वा इत्य् एव । वर्तमान-समीप्ये इति न अनुवर्तते । आशंसनम् आशंसा, अप्राप्तस्य प्रियार्थस्य प्राप्तुम् इच्छा । तस्याश् च भविष्यत्कालो विषयः । तत्र भविष्यति काले आशंसायां गम्यमानायां धातोः वा भूतवत् प्रत्यया भवन्ति, चकाराद् वर्तमानवच् च । उपाध्यायश् चेद् आगमत्, आगतः, आगच्छति, आगमिष्यति, एते व्याकरणम् अध्यगीष्महि, एते व्याकरणम् अधीतवन्तः, अधीमहे, अध्येष्यामहे । सामान्य-अतिदेशे विशेषानतिदेशाल् लङ्-लिटौ न भवतः । आशंसायाम् इति किम् ? आगमिष्यति ॥ क्षिप्र-वचने लृट्

vā ity eva / vartamāna-samīpye iti na anuvartate / āśaṃsanam āśaṃsā, aprāptasya priyārthasya prāptum icchā / tasyāś ca bhaviṣyatkālo viṣayaḥ / tatra bhaviṣyati kāle āśaṃsāyāṃ gamyamānāyāṃ dhātoḥ vā bhūtavat pratyayā bhavanti, cakārād vartamānavac ca / upādhyāyaś ced āgamat, āgataḥ, āgacchati, āgamiṣyati, ete vyākaraṇam adhyagīṣmahi, ete vyākaraṇam adhītavantaḥ, adhīmahe, adhyeṣyāmahe / sāmānya-atideśe viśeṣānatideśāl laṅ-liṭau na bhavataḥ / āśaṃsāyām iti kim ? āgamiṣyati // kṣipra-vacane lṛṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशंसायाम् इत् येव । क्षिप्रवचने उपपदे आशंसायां गम्यमानायां धातोः लृट् प्रत्ययो भवति । भूतवच् च इत्य् अस्य अयम् अपवादः । उपाध्यायश् चेत् क्षिप्रम् आगमिष्यति, क्षिप्रं व्याकरणम् अध्येष्यामहे । वचन-ग्रहणं पर्याय-अर्थम् । क्षिप्रम्, शीघ्रम्, आशु, त्वरितम्, अध्येष्यामहे । न इति वक्तव्ये लृड्-ग्रहणं लुटो ऽपि विषये यथा स्यात् । श्वः क्षिप्रम् अध्येष्यमहे ॥ आशंसा-वचने लिङ्

āśaṃsāyām it yeva / kṣipravacane upapade āśaṃsāyāṃ gamyamānāyāṃ dhātoḥ lṛṭ pratyayo bhavati / bhūtavac ca ity asya ayam apavādaḥ / upādhyāyaś cet kṣipram āgamiṣyati, kṣipraṃ vyākaraṇam adhyeṣyāmahe / vacana-grahaṇaṃ paryāya-artham / kṣipram, śīghram, āśu, tvaritam, adhyeṣyāmahe / na iti vaktavye lṛḍ-grahaṇaṃ luṭo 'pi viṣaye yathā syāt / śvaḥ kṣipram adhyeṣyamahe // āśaṃsā-vacane liṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न अनद्यतनवत् क्रियाप्रबन्ध-सामीप्ययोः

na anadyatanavat kriyāprabandha-sāmīpyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतानद्यतने भविष्यदनद्यतने च लङ्-लुटौ विहितौ, तयोर् अयं प्रतिषेधः । अनद्यतनवत् प्रत्यय-विधिर् न भवति क्रियाप्रबन्धे सामीप्ये च गम्यमाने । क्रियाणां प्रबन्धः सातत्येनानुष्ठानम् । कालानां सामीप्यं तुल्यजातीयेनाव्यवधानम् । यावज्जीवं भृशमन्नमदात् । भृशमन्नं दास्यति । यावज्जीवं पुत्रानध्यापिपत् । यावज्जीवमध्यापयिष्यति । सामीप्ये खल्व् अपि - येयं पौर्णमास्यतिक्रान्ता, एतस्यामुपाध्यायो ऽग्नीनाधित, सोमेनायष्ट, गामदित । येयममावास्या आगामिनी, एतस्यामुपाध्यायो ऽग्नीनाधास्यते, सोमेन यक्ष्यते, स गां दास्यते । द्वौ प्रतिषेधौ यथाप्राप्तस्य अभ्यनुज्ञापनाय ॥ भविष्यति मर्यादा-वचने ऽवरस्मिन्

bhūtānadyatane bhaviṣyadanadyatane ca laṅ-luṭau vihitau, tayor ayaṃ pratiṣedhaḥ / anadyatanavat pratyaya-vidhir na bhavati kriyāprabandhe sāmīpye ca gamyamāne / kriyāṇāṃ prabandhaḥ sātatyenānuṣṭhānam / kālānāṃ sāmīpyaṃ tulyajātīyenāvyavadhānam / yāvajjīvaṃ bhṛśamannamadāt / bhṛśamannaṃ dāsyati / yāvajjīvaṃ putrānadhyāpipat / yāvajjīvamadhyāpayiṣyati / sāmīpye khalv api - yeyaṃ paurṇamāsyatikrāntā, etasyāmupādhyāyo 'gnīnādhita, somenāyaṣṭa, gāmadita / yeyamamāvāsyā āgāminī, etasyāmupādhyāyo 'gnīnādhāsyate, somena yakṣyate, sa gāṃ dāsyate / dvau pratiṣedhau yathāprāptasya abhyanujñāpanāya // bhaviṣyati maryādā-vacane 'varasmin

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानद्यतनवत् इति वर्तते । अक्रिय-प्रबन्ध-अर्थम्, असामीप्यार्थं च वचनम् । भविष्यति काले मर्यादा-वचने सत्यवरस्मिन् प्रविभागे ऽनद्यतनवत् प्रत्यय-विधिर् न भवति । यो ऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात्, तस्य यदवरं कौशाम्ब्याः, तत्र द्विरोदनं भोक्ष्यामहे, तत्र सक्तून् पास्यामः । भविष्यति इति किम् ? यो ऽयमध्वा गतः आपाटलिपुत्रात्, तस्य यदवरं कौशाम्ब्याः, तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्र द्विरोदनम् अभुञ्ज्महि, तत्र सक्तूनपिबाम । मर्यादावचने इति किम् ? यो ऽयमध्वा निरवधिको गन्तव्यः, तस्य यदवरं कौशाम्ब्याः, तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे, सक्तून् पाता स्मः । अवरस्मिन् इति किम् ? यो ऽयमध्वा गन्तव्यः आपाटलिपुत्रात्, तस्य यत्परम् कौशाम्ब्याः, तत्र द्विरोदनं भोक्तास्महे, तत्र सक्तून् पातास्मः । इह सूत्रे देशकृता मर्यादा, उत्तरत्र कालकृता । तत्र च विशेषं वक्ष्यति ॥ काल-विह्भागे च अनहोरात्राणाम्

nānadyatanavat iti vartate / akriya-prabandha-artham, asāmīpyārthaṃ ca vacanam / bhaviṣyati kāle maryādā-vacane satyavarasmin pravibhāge 'nadyatanavat pratyaya-vidhir na bhavati / yo 'yamadhvā gantavya āpāṭaliputrāt, tasya yadavaraṃ kauśāmbyāḥ, tatra dvirodanaṃ bhokṣyāmahe, tatra saktūn pāsyāmaḥ / bhaviṣyati iti kim ? yo 'yamadhvā gataḥ āpāṭaliputrāt, tasya yadavaraṃ kauśāmbyāḥ, tatra yuktā adhyaimahi, tatra dvirodanam abhuñjmahi, tatra saktūnapibāma / maryādāvacane iti kim ? yo 'yamadhvā niravadhiko gantavyaḥ, tasya yadavaraṃ kauśāmbyāḥ, tatra dvirodanaṃ bhoktāsmahe, saktūn pātā smaḥ / avarasmin iti kim ? yo 'yamadhvā gantavyaḥ āpāṭaliputrāt, tasya yatparam kauśāmbyāḥ, tatra dvirodanaṃ bhoktāsmahe, tatra saktūn pātāsmaḥ / iha sūtre deśakṛtā maryādā, uttaratra kālakṛtā / tatra ca viśeṣaṃ vakṣyati // kāla-vihbhāge ca anahorātrāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्मिन् विभाषा

parasmin vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति मर्यादा-वचने कालविभागे च अनहोरात्राणाम् इति सर्वम् अनुवर्तते । कालमर्यादाविभागे सति भविस्यति काले परस्मिन् प्रविभागे विभाषा अनद्यतनवत् प्रत्ययविधिर् न भवति, न चेद् अहो-रात्र-सम्बन्धी प्रविभागः । अवरस्मिन् वर्जं पूर्वम् अनुवर्तते । अवरस्मिन् पूर्वेण प्रतिषेध उक्तः, सम्प्रति परस्मिन्न् अप्राप्त एव विकल्प उच्यते । यो ऽयं संवत्सर आगामी, तस्य यत् परमाग्रहायण्याः तत्र युक्ता अध्येष्यामहे, अध्येतास्महे, तत्र सक्तून् पास्यामः, तत्र सक्तून् पातास्मः । अनहोरात्राणाम् इत्य् एव । यो ऽयं त्रिंशद्रात्र आगामी, तस्य यः परः पञ्चदश-रात्रः, तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्र सक्तून् पातास्मः । भविष्यति इत्य् एव । यो ऽयं संवत्सरो ऽतीतः, तस्य यत् परमाग्रहायण्याः, तत्र युक्ता अध्यैमहि, तत्रौदनमभुञ्ज्महि । मर्यादावचने इत्य् एव । यो ऽयं संवत्सरो निरवधिकः काल अगामी, तस्य यत् प्रमाग्रहायण्याः, तत्र युक्ता अध्येतास्महे, तत्र सक्तून् पातास्मः । काल-विभागे इत्य् एव । यो ऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात्, तस्य यत् परं कौशाम्ब्याः, तत्र युक्ता अध्येतास्महे, ओदनं भोक्तास्महे । इति सर्वत्र अनद्यतनवत् प्रत्यया उदाहार्याः ॥ लिङ्-निमित्ते लृङ् क्रिया-अतिपत्तौ

bhaviṣyati maryādā-vacane kālavibhāge ca anahorātrāṇām iti sarvam anuvartate / kālamaryādāvibhāge sati bhavisyati kāle parasmin pravibhāge vibhāṣā anadyatanavat pratyayavidhir na bhavati, na ced aho-rātra-sambandhī pravibhāgaḥ / avarasmin varjaṃ pūrvam anuvartate / avarasmin pūrveṇa pratiṣedha uktaḥ, samprati parasminn aprāpta eva vikalpa ucyate / yo 'yaṃ saṃvatsara āgāmī, tasya yat paramāgrahāyaṇyāḥ tatra yuktā adhyeṣyāmahe, adhyetāsmahe, tatra saktūn pāsyāmaḥ, tatra saktūn pātāsmaḥ / anahorātrāṇām ity eva / yo 'yaṃ triṃśadrātra āgāmī, tasya yaḥ paraḥ pañcadaśa-rātraḥ, tatra yuktā adhyetāsmahe, tatra saktūn pātāsmaḥ / bhaviṣyati ity eva / yo 'yaṃ saṃvatsaro 'tītaḥ, tasya yat paramāgrahāyaṇyāḥ, tatra yuktā adhyaimahi, tatraudanamabhuñjmahi / maryādāvacane ity eva / yo 'yaṃ saṃvatsaro niravadhikaḥ kāla agāmī, tasya yat pramāgrahāyaṇyāḥ, tatra yuktā adhyetāsmahe, tatra saktūn pātāsmaḥ / kāla-vibhāge ity eva / yo 'yamadhvā gantavya āpāṭaliputrāt, tasya yat paraṃ kauśāmbyāḥ, tatra yuktā adhyetāsmahe, odanaṃ bhoktāsmahe / iti sarvatra anadyatanavat pratyayā udāhāryāḥ // liṅ-nimitte lṛṅ kriyā-atipattau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति इत्य् अनुवर्तते । हेतु-हेतुमतोर् लिङ् (*३,३।१५६) इत्य् एवम् आदिकं लिङो निमित्तम् । तत्र लिङ्-निमित्ते भविष्यति काले लृङ् प्रत्ययो भवति क्रियातिपत्तौ सत्याम् । कुतश्चिद् वैगुण्याद् अनभिनिर्वृत्तिः क्रियायाः क्रियातिपत्तिः । दक्षिणेन चेद् आयास्यन् न शकटं पर्यभविस्यत् । यदि कमलकमाह्वास्यन् न शकटं पर्याभविष्यत् । अभोक्ष्यत भवान् घृतेन यदि मत्समीपमागमिष्यत् । भविष्यत् काल-विषयम् एतद् वचनम् । भविस्यद् अपर्याभवनं च हेतुमत्, तत्र हेतुभूतं च कमलकाह्वानम् । लिङ्गिलिङ्गे बुद्धवा तदतिपत्तिं च प्रमाणान्तराद् अवगम्य वक्ता वाक्यं प्रयुङ्क्ते, यदि कमलकमाह्वास्यन्न शक्टं पर्याभविष्यत् इति । हेतुहेतुमतोर् आह्वानापर्याभवनयोः भविष्यत् काल-विषययोः अतिपत्तिः इतो वाक्याद् अवगम्यते ॥ भूते च

bhaviṣyati ity anuvartate / hetu-hetumator liṅ (*3,3.156) ity evam ādikaṃ liṅo nimittam / tatra liṅ-nimitte bhaviṣyati kāle lṛṅ pratyayo bhavati kriyātipattau satyām / kutaścid vaiguṇyād anabhinirvṛttiḥ kriyāyāḥ kriyātipattiḥ / dakṣiṇena ced āyāsyan na śakaṭaṃ paryabhavisyat / yadi kamalakamāhvāsyan na śakaṭaṃ paryābhaviṣyat / abhokṣyata bhavān ghṛtena yadi matsamīpamāgamiṣyat / bhaviṣyat kāla-viṣayam etad vacanam / bhavisyad aparyābhavanaṃ ca hetumat, tatra hetubhūtaṃ ca kamalakāhvānam / liṅgiliṅge buddhavā tadatipattiṃ ca pramāṇāntarād avagamya vaktā vākyaṃ prayuṅkte, yadi kamalakamāhvāsyanna śakṭaṃ paryābhaviṣyat iti / hetuhetumator āhvānāparyābhavanayoḥ bhaviṣyat kāla-viṣayayoḥ atipattiḥ ito vākyād avagamyate // bhūte ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वा-ऊ-उत-अप्योः

vā-ū-uta-apyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूते लिङ्-निमित्ते लृङ् क्रिय-अतिपत्तौ इति सर्वम् अनुवर्तते । वा आ उत-अप्योः वोताप्योः । मर्यादायाम् अयम् आङ्, न अभिविधौ । उत-अप्योः समर्थयोर् लिङ् (*३,३।१५२) इति वक्ष्यति । प्रागेतस्मात् सूत्रावधेः यदित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, तत्र भूते लिङ्-निमित्ते क्रिय-अतिपत्तौ लृङ् वा भवति इत्य् एतद् अधिकृतं वेदितव्यम् । वक्ष्यति, विभाषा कथमि लिङ् च (*३,३।१४३) - कथं नाम तत्र भवान् वृषलम् अयाजयिष्यत् । यथाप्राप्तं च - याजयेत् ॥ गर्हायां लड्-अपि-जात्वोः

bhūte liṅ-nimitte lṛṅ kriya-atipattau iti sarvam anuvartate / vā ā uta-apyoḥ votāpyoḥ / maryādāyām ayam āṅ, na abhividhau / uta-apyoḥ samarthayor liṅ (*3,3.152) iti vakṣyati / prāgetasmāt sūtrāvadheḥ yadita ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ, tatra bhūte liṅ-nimitte kriya-atipattau lṛṅ vā bhavati ity etad adhikṛtaṃ veditavyam / vakṣyati, vibhāṣā kathami liṅ ca (*3,3.143) - kathaṃ nāma tatra bhavān vṛṣalam ayājayiṣyat / yathāprāptaṃ ca - yājayet // garhāyāṃ laḍ-api-jātvoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्हा कुत्सा इत्य् अनर्थान्तरम् । गर्हायां गम्यमानायाम् अपि-जात्वोः उपपदयोः धातोः लट् प्रत्ययो भवति । वर्तमने लट् उक्तः काल-सामान्ये न प्राप्नोति इति विधीयते । कालविशेष-विहितांश् च अपि प्रत्ययान् अयं परत्वाद् अस्मिन् विषये वाधते । अपि तत्रभवान् वृषलं याजयति, जातु तत्रभवान् वृषलं याजयति, गर्गामहे, अहो अन्याय्यम् एतद् । लिङ्-निमित्ताभावाद् इह क्रिय-अतिपत्तौ लृङ् न भवति ॥ विभाष कथमि लिङ् च

garhā kutsā ity anarthāntaram / garhāyāṃ gamyamānāyām api-jātvoḥ upapadayoḥ dhātoḥ laṭ pratyayo bhavati / vartamane laṭ uktaḥ kāla-sāmānye na prāpnoti iti vidhīyate / kālaviśeṣa-vihitāṃś ca api pratyayān ayaṃ paratvād asmin viṣaye vādhate / api tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayati, jātu tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayati, gargāmahe, aho anyāyyam etad / liṅ-nimittābhāvād iha kriya-atipattau lṛṅ na bhavati // vibhāṣa kathami liṅ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्हायाम् इति वर्तते । कथमि उपपदे गर्हायां गम्यमानायं धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति, चकाराल् लट् च । विभाषा-ग्रहणं यथास्वं काल-विषये विहितानाम् अबाधन-अर्थम् । कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयति । कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति । कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयिता । कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयेत् । कथं नाम तत्रभवान् वृषलम् अयाजयत् । कथं नाम तत्रभवान् वृषलं यायजां चकार । अत्र लिङ्-निमित्तम् अस्ति इति भूत-विवक्षायां क्रिय-अतिपत्तौ वा लृङ् । भविष्यद् विवक्षायां सर्वत्र नित्येन+एव लृङा भवितव्यम् ॥ किंवृत्ते लिङ्-लृटौ

garhāyām iti vartate / kathami upapade garhāyāṃ gamyamānāyaṃ dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati, cakārāl laṭ ca / vibhāṣā-grahaṇaṃ yathāsvaṃ kāla-viṣaye vihitānām abādhana-artham / kathaṃ nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayet, kathaṃ nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayati / kathaṃ nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayiṣyati / kathaṃ nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayitā / kathaṃ nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayet / kathaṃ nāma tatrabhavān vṛṣalam ayājayat / kathaṃ nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yāyajāṃ cakāra / atra liṅ-nimittam asti iti bhūta-vivakṣāyāṃ kriya-atipattau vā lṛṅ / bhaviṣyad vivakṣāyāṃ sarvatra nityena+eva lṛṅā bhavitavyam // kiṃvṛtte liṅ-lṛṭau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोर् अकिंवृत्ते ऽपि

anavaklṛpty-amarṣayor akiṃvṛtte 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्हायाम् इति निवृत्तम् । अनवक्लृप्तिः असम्भावना । अमर्षः अक्षमा । किंवृत्ते ऽकिंवृत्ते च+उपपदे अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः धातोः लिङ्-लृटौ प्रत्ययौ भवतः । सर्व-लकाराणाम् अपवादः । बह्वचः पूर्वनिपातो लक्षणव्यभिचारचिह्नम् । तेन यथासङ्ख्यं न भवति । अनवक्लृप्तौ तावत् - न अवकल्पयामि, न सम्भावयामि, न श्रद्दधे तत्रभवान् नाम वृषलं याजयेत्, तत्रभवान् नाम वृषलं याजयिष्यति । को नाम वृषलो यं तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, को नाम तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति । अमर्षे - न मर्षयामि तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, याजयिष्यति । को नाम वृषलो यं तत्रभवान् याजयेत्, याजयिष्यति । भूत-विवक्षायां तु क्रिय-अतिपत्तौ वा लृङ् भवति । भविष्यति नित्यम् । न अवकल्पयामि तत्रभवान् नाम वृषलम् अयाजयिष्यत् ॥ किंकिल-अस्त्य्-अर्थेषु लृट्

garhāyām iti nivṛttam / anavaklṛptiḥ asambhāvanā / amarṣaḥ akṣamā / kiṃvṛtte 'kiṃvṛtte ca+upapade anavaklṛpty-amarṣayoḥ dhātoḥ liṅ-lṛṭau pratyayau bhavataḥ / sarva-lakārāṇām apavādaḥ / bahvacaḥ pūrvanipāto lakṣaṇavyabhicāracihnam / tena yathāsaṅkhyaṃ na bhavati / anavaklṛptau tāvat - na avakalpayāmi, na sambhāvayāmi, na śraddadhe tatrabhavān nāma vṛṣalaṃ yājayet, tatrabhavān nāma vṛṣalaṃ yājayiṣyati / ko nāma vṛṣalo yaṃ tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayet, ko nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayiṣyati / amarṣe - na marṣayāmi tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayet, yājayiṣyati / ko nāma vṛṣalo yaṃ tatrabhavān yājayet, yājayiṣyati / bhūta-vivakṣāyāṃ tu kriya-atipattau vā lṛṅ bhavati / bhaviṣyati nityam / na avakalpayāmi tatrabhavān nāma vṛṣalam ayājayiṣyat // kiṃkila-asty-artheṣu lṛṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः इति वर्तते । किंकिल-शब्दः समुदाय एव उपपदम् । अस्त्य्-अर्थाः अस्तिभवति - विद्यतयः । किंकिल-अस्त्य्-अर्थेषु उपपदेषु अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः धातोः लृट् प्रत्ययो भवति । लिङो ऽपवादः । किं - किल नाम तत्रभवन् वृषलं याजयिष्यति । अस्ति नाम तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति । भवति नाम तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति । विद्यते नाम तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति । न श्रद्दधे, न मर्षयामि । लिङ्-निमित्तम् इह न अस्ति तेन लृङ् न भवति ॥ जातु-यदोर् लिङ्

anavaklṛpty-amarṣayoḥ iti vartate / kiṃkila-śabdaḥ samudāya eva upapadam / asty-arthāḥ astibhavati - vidyatayaḥ / kiṃkila-asty-artheṣu upapadeṣu anavaklṛpty-amarṣayoḥ dhātoḥ lṛṭ pratyayo bhavati / liṅo 'pavādaḥ / kiṃ - kila nāma tatrabhavan vṛṣalaṃ yājayiṣyati / asti nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayiṣyati / bhavati nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayiṣyati / vidyate nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayiṣyati / na śraddadhe, na marṣayāmi / liṅ-nimittam iha na asti tena lṛṅ na bhavati // jātu-yador liṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः इत्य् एव । जातु यदा इत्य् एतयोः उपपदयोः अनवक्लृप्त्य्-अमर्षयोः गम्यमानयोः धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति । लृटो ऽपवादः । जातु तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, यन् नाम तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, न श्रद्दधे, न मर्षयामि । जातु-यदोर् लिङ्-विधाने यदायद्योर् उपसङ्ख्यानम् । यदा भवद्-विधः क्षत्रियं याजयेत्, यदि भवद्-विधः क्षत्रियं याज्येत्, न श्रद्दधे, न मर्षयामि । क्रिय-अतिपत्तौ भूते वा लृङ् । भविष्यति नित्यम् ॥ यच्चयत्रयोः

anavaklṛpty-amarṣayoḥ ity eva / jātu yadā ity etayoḥ upapadayoḥ anavaklṛpty-amarṣayoḥ gamyamānayoḥ dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati / lṛṭo 'pavādaḥ / jātu tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayet, yan nāma tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayet, na śraddadhe, na marṣayāmi / jātu-yador liṅ-vidhāne yadāyadyor upasaṅkhyānam / yadā bhavad-vidhaḥ kṣatriyaṃ yājayet, yadi bhavad-vidhaḥ kṣatriyaṃ yājyet, na śraddadhe, na marṣayāmi / kriya-atipattau bhūte vā lṛṅ / bhaviṣyati nityam // yaccayatrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्हायां च

garhāyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवक्लृत्प्य्-अमर्षयोः इति निवृत्तम् । गर्हा, निन्दा, कुत्सा इत्य् अनर्थान्तरम् । यच् च यत्र इत्य् एतयोः उपपदयोर् धतोः लिङ् प्रत्ययो भवति गर्हायां गम्यमानायाम् । सर्वलकाराणाम् अपवादः । यच् च तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, यत्र तत्रभवान् वृषलं याजयेद् ऋद्धो वृद्धः सन् ब्राह्मणः, गर्हामहे, अहो अन्याय्यम् एतत् । क्रियातिपत्तौ यथायथं लृङ् भवति ॥ चित्रीकरणे च

anavaklṛtpy-amarṣayoḥ iti nivṛttam / garhā, nindā, kutsā ity anarthāntaram / yac ca yatra ity etayoḥ upapadayor dhatoḥ liṅ pratyayo bhavati garhāyāṃ gamyamānāyām / sarvalakārāṇām apavādaḥ / yac ca tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayet, yatra tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayed ṛddho vṛddhaḥ san brāhmaṇaḥ, garhāmahe, aho anyāyyam etat / kriyātipattau yathāyathaṃ lṛṅ bhavati // citrīkaraṇe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चयत्रयोः इत्य् एव । चत्रीकरणम् आश्चर्यम्, अद्भुतम्, विस्मयनीयम् । यच्चयत्रयोः उपपदयोः चित्रीकरणे गम्यमाने धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणाम् अपवादः । यच् च तत्रह्बवान् वृषलं याजयेत्, यत्र तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, आश्चर्यम् एतत् । क्रिय-अतिपत्तौ यथायथं लृङ् भवति ॥ शेषे लृड्-अयदौ

yaccayatrayoḥ ity eva / catrīkaraṇam āścaryam, adbhutam, vismayanīyam / yaccayatrayoḥ upapadayoḥ citrīkaraṇe gamyamāne dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati / sarvalakārāṇām apavādaḥ / yac ca tatrahbavān vṛṣalaṃ yājayet, yatra tatrabhavān vṛṣalaṃ yājayet, āścaryam etat / kriya-atipattau yathāyathaṃ lṛṅ bhavati // śeṣe lṛḍ-ayadau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चयत्राभ्याम् अन्यत्र चित्रीकरणं शेषः । शेषे उअपपदे चित्रीकरणे गम्यमाने धातोः लृट् प्रत्ययो भवति, यदि-शब्दश् चेन् न प्रयुज्यते । सर्वलकाराणाम् अपवादः । आश्चर्यम्, चित्रम् अद्भुतम्, अन्धो नाम पर्वतमारोक्ष्यति, बधिरो नाम व्याकरनमध्येष्यते । अयदौ इति किम् ? आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत, यदि सो ऽधीयीत । लिङ् - निमिताभावात् इह लृङ् न भवति ॥ उत-अप्योः समर्थयोर् लिङ्

yaccayatrābhyām anyatra citrīkaraṇaṃ śeṣaḥ / śeṣe uapapade citrīkaraṇe gamyamāne dhātoḥ lṛṭ pratyayo bhavati, yadi-śabdaś cen na prayujyate / sarvalakārāṇām apavādaḥ / āścaryam, citram adbhutam, andho nāma parvatamārokṣyati, badhiro nāma vyākaranamadhyeṣyate / ayadau iti kim ? āścaryaṃ yadi sa bhuñjīta, yadi so 'dhīyīta / liṅ - nimitābhāvāt iha lṛṅ na bhavati // uta-apyoḥ samarthayor liṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत अपि इत्य् एतयोः समर्थयोः धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणाम् अपवादः । बाढम् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे समानार्थत्वम् अनयोः । उत कुर्यात् । अपि कुर्यात् । उताधीयीत । अप्यधीयीत । बाढमध्येष्यते इत्य् अर्थः । समर्थयोः इति किम्? उत दण्डः पतिष्यति ? अपि द्वारं धास्यति । प्रश्नः प्रच्छादनं च गम्यते । वा-आ-उताप्योः (*३,३।१४१) इति विकल्पो निवृत्तः । इतः प्रभृटि भूते ऽपि लिङ्-निमित्ते क्रिय-अतिपत्तौ नित्यं लृङ् । भविष्यति तु सर्वत्र+एव नित्यः ॥ काम-प्रवेदने ऽकच्चिति

uta api ity etayoḥ samarthayoḥ dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati / sarvalakārāṇām apavādaḥ / bāḍham ity asminn arthe samānārthatvam anayoḥ / uta kuryāt / api kuryāt / utādhīyīta / apyadhīyīta / bāḍhamadhyeṣyate ity arthaḥ / samarthayoḥ iti kim? uta daṇḍaḥ patiṣyati ? api dvāraṃ dhāsyati / praśnaḥ pracchādanaṃ ca gamyate / vā-ā-utāpyoḥ (*3,3.141) iti vikalpo nivṛttaḥ / itaḥ prabhṛṭi bhūte 'pi liṅ-nimitte kriya-atipattau nityaṃ lṛṅ / bhaviṣyati tu sarvatra+eva nityaḥ // kāma-pravedane 'kacciti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्भावने ऽलम् इति चेत् सिद्ध-अप्रयोगे

sambhāvane 'lam iti cet siddha-aprayoge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ् इत्य् एव । सम्भावनम् क्रियासु योग्यताध्यवसानम्, शक्ति-श्रद्धानम् । तदिदानीम् अल्मर्थेन विशेष्यते । तच् चेत् सम्भावनं पर्याप्तमवितथं भवति । सिद्ध-अप्रयोगे इत्य् अलमो विशेषणम् । सिद्धश् चे दलमो ऽप्रयोगः । क्व च असौ सिद्धः ? यत्र गम्यते च-अर्थो न च असौ प्रयुज्यते । तदीदृशे सम्भावनोपाधिके ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणाम् अपवादः । अपि पर्वतं शिरसा भन्द्यात् । अपि द्रोणपाकं भुञ्जीत । अलम् इति किम् ? विदेशस्थायी देवदत्तः प्रायेन गमिष्यति ग्रामम् । सिद्धाप्रयोगे इति किम् ? अलं देवदत्तो हस्तिनं हनिष्यति । क्रियातिपत्तौ भूते भविष्यति च नित्यं लृङ् भवति ॥ विभाषा धातौ सम्भावन-वचने ऽयदि

liṅ ity eva / sambhāvanam kriyāsu yogyatādhyavasānam, śakti-śraddhānam / tadidānīm almarthena viśeṣyate / tac cet sambhāvanaṃ paryāptamavitathaṃ bhavati / siddha-aprayoge ity alamo viśeṣaṇam / siddhaś ce dalamo 'prayogaḥ / kva ca asau siddhaḥ ? yatra gamyate ca-artho na ca asau prayujyate / tadīdṛśe sambhāvanopādhike 'rthe vartamānād dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati / sarvalakārāṇām apavādaḥ / api parvataṃ śirasā bhandyāt / api droṇapākaṃ bhuñjīta / alam iti kim ? videśasthāyī devadattaḥ prāyena gamiṣyati grāmam / siddhāprayoge iti kim ? alaṃ devadatto hastinaṃ haniṣyati / kriyātipattau bhūte bhaviṣyati ca nityaṃ lṛṅ bhavati // vibhāṣā dhātau sambhāvana-vacane 'yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्भावने ऽलम् इति चेत् सिद्ध-अप्रयोगे इति सर्वम् अनुवर्तते । अम्भावनम् उच्यते येन स सम्भावन-वचनः । सम्भावन-वचने धाताव् उपपदे यच् छब्द-वर्जिते धातोर् विभाषा लिङ् भवति । पूर्वेण नित्य-प्राप्तौ विकल्प-अर्थं वचनं । सम्भावयामि भुञ्जीत भवान्, सम्भावयामि भोक्ष्यते भवान् । अवकल्पयामि भुञ्जीत भवान्, भोक्ष्यते भवान् । श्रद्दधे भुञ्जीत भवान्, भोक्ष्यते भवान् । अयदि इति किम् ? सम्भावयामि यद् भुञ्जीत भवान् ॥ हेतु-हेतुमतोर् लिङ्

sambhāvane 'lam iti cet siddha-aprayoge iti sarvam anuvartate / ambhāvanam ucyate yena sa sambhāvana-vacanaḥ / sambhāvana-vacane dhātāv upapade yac chabda-varjite dhātor vibhāṣā liṅ bhavati / pūrveṇa nitya-prāptau vikalpa-arthaṃ vacanaṃ / sambhāvayāmi bhuñjīta bhavān, sambhāvayāmi bhokṣyate bhavān / avakalpayāmi bhuñjīta bhavān, bhokṣyate bhavān / śraddadhe bhuñjīta bhavān, bhokṣyate bhavān / ayadi iti kim ? sambhāvayāmi yad bhuñjīta bhavān // hetu-hetumator liṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेहुः कारणम् । हेतुमत् फलम् । हेतुभूते हेतुमति चार्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणाम् अपवादः । दक्षिणेन चेद् यायान्न शकटं पर्याभवेत् । यदि कमलकमाह्वयेन्न शकटं पर्याभवेत् । दक्षिणेन चेद् यास्यति न शकटं पर्याभविष्यति । तत्र विभाषाग्रहणं तावद् अनन्तरम् एव अनुवर्तते । लिङ् इति वर्तमाने पुनर् लिङ्-ग्रहणं कालव्-इशेष-प्रतिपत्त्य्-अर्थम् । तेन+इह न भवति, हन्ति इति पलायते, वर्षति इति धावति । क्रियातिपत्तौ लृङ् भवति ॥ इच्छा-अर्थेषु लिङ्-लोटौ

tehuḥ kāraṇam / hetumat phalam / hetubhūte hetumati cārthe vartamānād dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati / sarvalakārāṇām apavādaḥ / dakṣiṇena ced yāyānna śakaṭaṃ paryābhavet / yadi kamalakamāhvayenna śakaṭaṃ paryābhavet / dakṣiṇena ced yāsyati na śakaṭaṃ paryābhaviṣyati / tatra vibhāṣāgrahaṇaṃ tāvad anantaram eva anuvartate / liṅ iti vartamāne punar liṅ-grahaṇaṃ kālav-iśeṣa-pratipatty-artham / tena+iha na bhavati, hanti iti palāyate, varṣati iti dhāvati / kriyātipattau lṛṅ bhavati // icchā-artheṣu liṅ-loṭau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समान-कर्तृकेषु तुमुन्

samāna-kartṛkeṣu tumun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छार्थेषु धातुषु समान-कर्तृकेषु उपपदेषु धातोः तुमुन् प्रत्ययो भवति । तुमुन् प्रकृत्य्-अपेक्षम् एव समान-कर्तृट्वम् । इच्छति भोक्तुम् । कामयते भोक्तुम् । विष्टि भोक्तुम् । वाञ्छति बोक्तुम् । समान-कर्तृकेषु इति किम् ? देवदत्तम् भुञ्जानम् इच्छति यज्ञदत्तः । इह कस्मान् न भवति, इच्छन् करोति ? अनभिधानात् ॥ लिङ् च

icchārtheṣu dhātuṣu samāna-kartṛkeṣu upapadeṣu dhātoḥ tumun pratyayo bhavati / tumun prakṛty-apekṣam eva samāna-kartṛṭvam / icchati bhoktum / kāmayate bhoktum / viṣṭi bhoktum / vāñchati boktum / samāna-kartṛkeṣu iti kim ? devadattam bhuñjānam icchati yajñadattaḥ / iha kasmān na bhavati, icchan karoti ? anabhidhānāt // liṅ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छार्थेषु समानकर्तृकेषु धातुषु उपपदेषु धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति । भुञ्जीय इति इच्छति । अधीयीयेति इच्छति । क्रियातिपत्तौ लृङ् भवति । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ इच्छार्थेभ्यो विभाषा वर्तमाने

icchārtheṣu samānakartṛkeṣu dhātuṣu upapadeṣu dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati / bhuñjīya iti icchati / adhīyīyeti icchati / kriyātipattau lṛṅ bhavati / yogavibhāga uttarārthaḥ // icchārthebhyo vibhāṣā vartamāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इछार्थेभ्यो धतुभ्यो वर्तमाने काले विभाषा लिङ् प्रत्ययो भवति । लटि प्राप्ते वचनम् । इच्छति, इच्छेत् । वष्टि, उश्यात् । कामयते, कामयेत ॥ विधि-निमन्त्रण-आमन्त्रण-अधीष्ट-संप्रश्न-प्रार्थनेषु लिङ्

ichārthebhyo dhatubhyo vartamāne kāle vibhāṣā liṅ pratyayo bhavati / laṭi prāpte vacanam / icchati, icchet / vaṣṭi, uśyāt / kāmayate, kāmayeta // vidhi-nimantraṇa-āmantraṇa-adhīṣṭa-saṃpraśna-prārthaneṣu liṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिः प्रेरणम् । निमन्त्रणम् नियोगकरणम् । आमन्त्रणम् कामचारकरणम् । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । सम्प्रश्नः सम्प्रधारणम् । प्रार्थनम् याच्ञा । विध्यादिष्व् अर्थेषु धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणाम् अपवादः । विध्यादयश् च प्रत्ययार्थ-विशेषणम् । विध्यादि-विशिष्टेषु कर्त्रादिषु लिङ् प्रत्ययो भवति । विधौ तावत् - कटम् कुर्यात् । ग्रामं भवानागच्छेत् । निमन्त्रणे - इह भवान् भुञ्जीत । इह भवानासीत । आमन्त्रणे - इह भवानासीत । इह भवान् भुञ्जीत । अधीष्टे - अधीछामो भवन्तं माणवकं भवानुपनयेत् । सम्प्रश्ने - किं नु खलु भो व्याकरनम् अधीयीय । प्रार्थने - भवति मे प्रार्थना व्याकरनम् अधीयीय ॥ लोट् च

vidhiḥ preraṇam / nimantraṇam niyogakaraṇam / āmantraṇam kāmacārakaraṇam / adhīṣṭaḥ satkārapūrvako vyāpāraḥ / sampraśnaḥ sampradhāraṇam / prārthanam yācñā / vidhyādiṣv artheṣu dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati / sarvalakārāṇām apavādaḥ / vidhyādayaś ca pratyayārtha-viśeṣaṇam / vidhyādi-viśiṣṭeṣu kartrādiṣu liṅ pratyayo bhavati / vidhau tāvat - kaṭam kuryāt / grāmaṃ bhavānāgacchet / nimantraṇe - iha bhavān bhuñjīta / iha bhavānāsīta / āmantraṇe - iha bhavānāsīta / iha bhavān bhuñjīta / adhīṣṭe - adhīchāmo bhavantaṃ māṇavakaṃ bhavānupanayet / sampraśne - kiṃ nu khalu bho vyākaranam adhīyīya / prārthane - bhavati me prārthanā vyākaranam adhīyīya // loṭ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रैष-अतिसर्ग-प्राप्तकालेषु कऋत्याश् च

praiṣa-atisarga-prāptakāleṣu kaṛtyāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेषणं प्रैषः । कामचार-अभ्यनुज्ञानम् अतिसर्गः । निमित्त-भूतस्य कालस्य अवसरः प्राप्त-कालता । एतेष्व् अर्थेषु धातोः कृत्य-सञ्ज्ञकाः प्रत्ययाः भवन्ति, चकाराल् लोट् च । भवता कटः करणीयः, कर्तव्यः, कृत्यः, कार्यः । लोट् खल्व् अपि - करोतु कटं भवान् इह प्रेषितः, भवान् अतिसृष्टह्, भवतः प्राप्त-कालः कटकरणे । किमर्थं प्रैषादिषु कृत्या विधीयन्ते न सामान्येन, भाव-कर्मणोर् विहिता एव ते प्रैषादिष्व् अन्यत्र च भविष्यन्ति ? विशेष-विहितेन अनेन लोटा बाद्यन्ते । वासरूप-विधिना भविस्यन्ति ? एवं तर्हि ज्ञापयति, स्त्र्य्-अधिकारात् परेण वासरूप-विधिर् नावष्यं भवति इति । विधिप्रैषयोः को विशेष ? केचिद् आहुः, अज्ञातज्ञापनं विधिः, प्रेषणं प्रैषः इति ॥ लिङ् च+ऊर्ध्व-मौहूर्तिके

preṣaṇaṃ praiṣaḥ / kāmacāra-abhyanujñānam atisargaḥ / nimitta-bhūtasya kālasya avasaraḥ prāpta-kālatā / eteṣv artheṣu dhātoḥ kṛtya-sañjñakāḥ pratyayāḥ bhavanti, cakārāl loṭ ca / bhavatā kaṭaḥ karaṇīyaḥ, kartavyaḥ, kṛtyaḥ, kāryaḥ / loṭ khalv api - karotu kaṭaṃ bhavān iha preṣitaḥ, bhavān atisṛṣṭah, bhavataḥ prāpta-kālaḥ kaṭakaraṇe / kimarthaṃ praiṣādiṣu kṛtyā vidhīyante na sāmānyena, bhāva-karmaṇor vihitā eva te praiṣādiṣv anyatra ca bhaviṣyanti ? viśeṣa-vihitena anena loṭā bādyante / vāsarūpa-vidhinā bhavisyanti ? evaṃ tarhi jñāpayati, stry-adhikārāt pareṇa vāsarūpa-vidhir nāvaṣyaṃ bhavati iti / vidhipraiṣayoḥ ko viśeṣa ? kecid āhuḥ, ajñātajñāpanaṃ vidhiḥ, preṣaṇaṃ praiṣaḥ iti // liṅ ca+ūrdhva-mauhūrtike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रैषादयो वर्तन्ते । प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्व-मौहूर्तिके ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति, चकाराद् यथा प्राप्तं च । ऊर्ध्वं मुहूर्तात्, उपरि मुहूर्तस्य भवता खलु कटः कर्तव्यः, करणीयः, कार्यः । भवान् खलु कटं कुर्यात्, भवान् खलु करोतु । भवान् इह प्रेषितः । भवान् अतिसृष्टः । भवान् प्राप्तकालः ॥ स्मे लोट्

praiṣādayo vartante / praiṣādiṣu gamyamāneṣu ūrdhva-mauhūrtike 'rthe vartamānād dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati, cakārād yathā prāptaṃ ca / ūrdhvaṃ muhūrtāt, upari muhūrtasya bhavatā khalu kaṭaḥ kartavyaḥ, karaṇīyaḥ, kāryaḥ / bhavān khalu kaṭaṃ kuryāt, bhavān khalu karotu / bhavān iha preṣitaḥ / bhavān atisṛṣṭaḥ / bhavān prāptakālaḥ // sme loṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रैषादिषु ऊर्ध्व-मौहूर्तिके इति वर्तते । सम्-शब्दे उपपदे प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्व-मौहूर्तिके ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लोट् प्रत्ययो भवति । लिङ्-कृत्यानाम् अपवादः । ऊर्ध्वं मुहूर्ताद् भवान् कटं कओर्तु स्म, ग्रामं गच्छतु स्म, माणावकमध्यापयतु स्म ॥ अधीष्टे च

praiṣādiṣu ūrdhva-mauhūrtike iti vartate / sam-śabde upapade praiṣādiṣu gamyamāneṣu ūrdhva-mauhūrtike 'rthe vartamānād dhātoḥ loṭ pratyayo bhavati / liṅ-kṛtyānām apavādaḥ / ūrdhvaṃ muhūrtād bhavān kaṭaṃ kaortu sma, grāmaṃ gacchatu sma, māṇāvakamadhyāpayatu sma // adhīṣṭe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मे इति वर्तते । अधीष्टं व्याख्यातम् । स्म-शब्दे उपपदे ऽधीष्टे गम्यमाने धातोः लोट् प्रत्ययो भवति । लिङो ऽपवादः । अङ्ग स्म राजन् माणवकमध्यापय । अङ्ग स्म राजन्न् अग्निहोत्रं जुहुधि ॥ काल-समय-वेलासु तुमुन्

sme iti vartate / adhīṣṭaṃ vyākhyātam / sma-śabde upapade 'dhīṣṭe gamyamāne dhātoḥ loṭ pratyayo bhavati / liṅo 'pavādaḥ / aṅga sma rājan māṇavakamadhyāpaya / aṅga sma rājann agnihotraṃ juhudhi // kāla-samaya-velāsu tumun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो भोजनस्य ? वासरूपेन ल्युड् अपि भवति । उक्तम् इदम्, स्त्र्य्-अधिकारात् परत्र वासरूप-विधिर् अनित्यः इति ॥ लिङ् यदि

kālo bhojanasya ? vāsarūpena lyuḍ api bhavati / uktam idam, stry-adhikārāt paratra vāsarūpa-vidhir anityaḥ iti // liṅ yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालादयो ऽनुवर्तन्ते । यच्छब्दे उपपदे कालादिषु धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति । तुमुनो ऽपवादः । कालो यद् भुञ्जीत भवान् । सम्यो यद् भुञ्जीत भवान् । वेला यद् भुञ्जीत भवान् ॥ अर्हे कृत्य-तृचश् च

kālādayo 'nuvartante / yacchabde upapade kālādiṣu dhātoḥ liṅ pratyayo bhavati / tumuno 'pavādaḥ / kālo yad bhuñjīta bhavān / samyo yad bhuñjīta bhavān / velā yad bhuñjīta bhavān // arhe kṛtya-tṛcaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्हति इति अर्हः, तद्योग्यः । अर्हे कर्तरि वाच्ये गम्यमाने वा धातोः कृत्य-तृचः प्रत्यया भवन्ति, चकाराल् लिङ् च । भवता खलु कन्या वोढव्या, वाह्या, वहनीया । भवान् खलु कन्याया वोढा । भवान् खलु कन्यां वहेत् । भवान् एतद् अर्हेत् इति । अथ कस्माद् अर्हे कृत्यतृचो विधीयन्ते, यावता सामानेन विहितत्वाद् अर्हे ऽपि भविस्यन्ति ? यो ऽयम् इह लिङ् विधीयते, तेन बाधा मा भूत् इति । वासरूपविधिश् च अनित्यः ॥ आवश्यक-आधमर्ण्ययोर् णिनिः

arhati iti arhaḥ, tadyogyaḥ / arhe kartari vācye gamyamāne vā dhātoḥ kṛtya-tṛcaḥ pratyayā bhavanti, cakārāl liṅ ca / bhavatā khalu kanyā voḍhavyā, vāhyā, vahanīyā / bhavān khalu kanyāyā voḍhā / bhavān khalu kanyāṃ vahet / bhavān etad arhet iti / atha kasmād arhe kṛtyatṛco vidhīyante, yāvatā sāmānena vihitatvād arhe 'pi bhavisyanti ? yo 'yam iha liṅ vidhīyate, tena bādhā mā bhūt iti / vāsarūpavidhiś ca anityaḥ // āvaśyaka-ādhamarṇyayor ṇiniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं भावः आवश्यकम् । उपाधिरयं, न+उपपदम् । अवश्यं भावविशिष्टे आधमर्ण्यविशिष्टे च कर्तरि वाच्ये धातोः णिनिः प्रत्ययो भवति । अवश्यंकारी । मयूरव्यंसकादित्वात् समासः । आधमर्ण्ये खल्व् अपि - शतम् दायी सहस्रं दायी । निष्कं दायी ॥ कृत्याश् च

avaśyaṃ bhāvaḥ āvaśyakam / upādhirayaṃ, na+upapadam / avaśyaṃ bhāvaviśiṣṭe ādhamarṇyaviśiṣṭe ca kartari vācye dhātoḥ ṇiniḥ pratyayo bhavati / avaśyaṃkārī / mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ / ādhamarṇye khalv api - śatam dāyī sahasraṃ dāyī / niṣkaṃ dāyī // kṛtyāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शकि लिङ् च

śaki liṅ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शकि इति प्रकृत्यर्थ-विशेषणम् । शक्नोत्य्-अर्थोपाधिके धात्व्-अर्थे लिङ् प्रत्ययो भवति, चकारात् कृत्याश् च । भवता खलु भारो वोढव्यः, वहनीयः, वाह्यः । भवान् खलु भारं वहेत् । भवान् इह शक्तः । सामान्य-विहितानां पुनर् वचनम् लिङा बाधा मा भूत् इति ॥ आशिषि लिङ् लोटौ

śaki iti prakṛtyartha-viśeṣaṇam / śaknoty-arthopādhike dhātv-arthe liṅ pratyayo bhavati, cakārāt kṛtyāś ca / bhavatā khalu bhāro voḍhavyaḥ, vahanīyaḥ, vāhyaḥ / bhavān khalu bhāraṃ vahet / bhavān iha śaktaḥ / sāmānya-vihitānāṃ punar vacanam liṅā bādhā mā bhūt iti // āśiṣi liṅ loṭau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशंसनम् आशीः, अप्रप्तस्य+इष्टस्य अर्थस्य प्राप्तुम् इच्छा । प्रकृत्यर्थ-विशेषणं च+एतत् । अशीर्विशिष्टे ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ्-लोटौ प्रत्ययौ भवतः । चिरं जीव्याद् भवान् । चिरं जीवतु भवान् । आशिषि इति किम् ? चिरं जीवति देवदत्तः ॥ क्तिच्-क्तौ च सञ्ज्ञायाम्

āśaṃsanam āśīḥ, apraptasya+iṣṭasya arthasya prāptum icchā / prakṛtyartha-viśeṣaṇaṃ ca+etat / aśīrviśiṣṭe 'rthe vartamānād dhātoḥ liṅ-loṭau pratyayau bhavataḥ / ciraṃ jīvyād bhavān / ciraṃ jīvatu bhavān / āśiṣi iti kim ? ciraṃ jīvati devadattaḥ // ktic-ktau ca sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशिषि इत्य् एव । आशिषि विषये धातोः क्तिच्-क्तौ प्रत्ययौ भवतः, समुदायेन चेत् सञ्ज्ञा गम्यते । तनुतात् तन्तिः । सनुतात् सातिः । भवतात् भूतिः । मनुतात् मन्तिः । क्तः खल्व् अपि - देवा एनं देयासुः देवदत्तः । सामान्येन विहितः क्तः पुनर् उच्यते, क्तिचा बाधा मा भूत् इति । चकारो विशेषण-अर्थः, न क्तिचि दीर्घश् च (*६,४।३९) इति ॥ माङि लुङ्

āśiṣi ity eva / āśiṣi viṣaye dhātoḥ ktic-ktau pratyayau bhavataḥ, samudāyena cet sañjñā gamyate / tanutāt tantiḥ / sanutāt sātiḥ / bhavatāt bhūtiḥ / manutāt mantiḥ / ktaḥ khalv api - devā enaṃ deyāsuḥ devadattaḥ / sāmānyena vihitaḥ ktaḥ punar ucyate, kticā bādhā mā bhūt iti / cakāro viśeṣaṇa-arthaḥ, na ktici dīrghaś ca (*6,4.39) iti // māṅi luṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माङि उपपदे धातोः लुङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणाम् अपवादः । मा कार्षीत् । मा हार्षीत् । कथम् मा भवतु तस्य पापम्, मा भविष्यति इति ? असाधुर् एव अयम् । केचिद् आहुः, अङिदपरो मा-शब्दो विद्यते, तस्य अयं प्रयोगः ॥ स्म-उत्तरे लङ् च

māṅi upapade dhātoḥ luṅ pratyayo bhavati / sarvalakārāṇām apavādaḥ / mā kārṣīt / mā hārṣīt / katham mā bhavatu tasya pāpam, mā bhaviṣyati iti ? asādhur eva ayam / kecid āhuḥ, aṅidaparo mā-śabdo vidyate, tasya ayaṃ prayogaḥ // sma-uttare laṅ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.