Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 7.4

णौ चङ्य् उपधाया ह्रस्वः

ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गस्य इति वर्तते । चङ्परे णौ यदङ्गम्, तस्य उपधाया ह्रस्वो भवति । अचीकरत् । अजीहरत् । अलीलवत् । अपीपवत् । अत्र द्विर्वचनोपधाह्रस्वत्वयोः प्राप्तयोः परत्वाद् उपधाह्रस्वत्वम्, तत्र कृते द्विर्वचनम् । इह तु मा भवानटिटत् इति नित्यत्वाद् द्वितीयस्य द्विर्वचनं प्राप्नोति, तथा सति ह्रस्वभाविनो ऽङ्गस्य अकारस्य उपधात्वं विहितम् इति ह्रस्वो न स्यात् ? नैष दोषः । ओणेः ऋदित् - करणं ज्ञापकं नित्यम् अपि द्विर्वचनम् उपधाह्रस्वत्वेन बाध्यते इति । णौ इति किम् ? चङ्युपधाया ह्रस्वः इत्य् उच्यमाने अलीलवत् इत्य् अत्र वचनसामर्थ्यात् अन्तरङ्गाम् अपि वृद्धिम् आदेशं च बाधित्वा ह्रस्वः स्यात् । अदीदपत् इत्य् अत्र ह्रस्वत्वेन पुको बाधः स्यात् । अपीपचत् इत्य् एवम् आदौतु नैव स्यात् । चङि इति किम् ? कारयति । हारयति । उपधाया इति किम् ? अचकाङ्क्षत् । अववाञ्छत् । तदेददुपधाग्रहणम् उत्तरार्थम् अवश्यं कर्तव्यं तद् इह अपि ह्रस्वत्वं निवर्तयति इत्य् एवम् अर्थं येन न अव्यवधानम् इत्य् एतन्नाश्रयितव्यम् इति । उपधाह्रस्वत्वे णेर्णिच्युपसङ्ख्यानम् । वदित्वन्तं प्रयोजितवान् अवीवदत् वीणां परिवादकेन । यो ऽसौ णौ णिलोपस्तस्य स्थानिवद्भावेन अग्लोपित्वात् अङ्गस्य ह्रस्वो न प्राप्नोति । ण्याकृतिनिर्देशात् सिद्धम् ॥ न अग्लोपि-शास्व्-ऋदिताम्

aṅgasya iti vartate / caṅpare ṇau yadaṅgam, tasya upadhāyā hrasvo bhavati / acīkarat / ajīharat / alīlavat / apīpavat / atra dvirvacanopadhāhrasvatvayoḥ prāptayoḥ paratvād upadhāhrasvatvam, tatra kṛte dvirvacanam / iha tu mā bhavānaṭiṭat iti nityatvād dvitīyasya dvirvacanaṃ prāpnoti, tathā sati hrasvabhāvino 'ṅgasya akārasya upadhātvaṃ vihitam iti hrasvo na syāt ? naiṣa doṣaḥ / oṇeḥ ṛdit - karaṇaṃ jñāpakaṃ nityam api dvirvacanam upadhāhrasvatvena bādhyate iti / ṇau iti kim ? caṅyupadhāyā hrasvaḥ ity ucyamāne alīlavat ity atra vacanasāmarthyāt antaraṅgām api vṛddhim ādeśaṃ ca bādhitvā hrasvaḥ syāt / adīdapat ity atra hrasvatvena puko bādhaḥ syāt / apīpacat ity evam ādautu naiva syāt / caṅi iti kim ? kārayati / hārayati / upadhāyā iti kim ? acakāṅkṣat / avavāñchat / tadedadupadhāgrahaṇam uttarārtham avaśyaṃ kartavyaṃ tad iha api hrasvatvaṃ nivartayati ity evam arthaṃ yena na avyavadhānam ity etannāśrayitavyam iti / upadhāhrasvatve ṇerṇicyupasaṅkhyānam / vaditvantaṃ prayojitavān avīvadat vīṇāṃ parivādakena / yo 'sau ṇau ṇilopastasya sthānivadbhāvena aglopitvāt aṅgasya hrasvo na prāpnoti / ṇyākṛtinirdeśāt siddham // na aglopi-śāsv-ṛditām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्लोपिनाम् अङ्गानां शासेः ऋदितां च णौ चङि उपधाया ह्रस्वो न भवति । अग्लोपिनां तावत् - मालामाख्यत् अममालत् । मातरमाख्यत् अममातरत् । राजानम् अतिक्रान्तवान् अत्यरराजत् । लोमान्यनुमृष्टवान् अन्वलुलोमत् । अगेव यत्र केवलो लुप्यते तत्र स्थानिवद्भावाद् अपि सिद्धम्, हलचोर् आदेशे तु न सिध्यति इति तदर्थम् एतद् वचनम् । शासेः - अशशासत् । ऋदिताम् - बाधृ - अबवाधत् । याचृ - अययाचत् । ढौकृ - अडुढौकत् ॥ भ्राज-भास-भाष-दीप-जीव-मील-पीडाम् अन्यतरस्याम्

aglopinām aṅgānāṃ śāseḥ ṛditāṃ ca ṇau caṅi upadhāyā hrasvo na bhavati / aglopināṃ tāvat - mālāmākhyat amamālat / mātaramākhyat amamātarat / rājānam atikrāntavān atyararājat / lomānyanumṛṣṭavān anvalulomat / ageva yatra kevalo lupyate tatra sthānivadbhāvād api siddham, halacor ādeśe tu na sidhyati iti tadartham etad vacanam / śāseḥ - aśaśāsat / ṛditām - bādhṛ - abavādhat / yācṛ - ayayācat / ḍhaukṛ - aḍuḍhaukat // bhrāja-bhāsa-bhāṣa-dīpa-jīva-mīla-pīḍām anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काण्यादीनां चेति वक्तव्यम् । कण - अचीकणत्, अचकाणत् । वण - अवीवणत्, अववाणत् ॥ लोपः पिबतेर् ईच्च अभ्यासस्य

kāṇyādīnāṃ ceti vaktavyam / kaṇa - acīkaṇat, acakāṇat / vaṇa - avīvaṇat, avavāṇat // lopaḥ pibater īcca abhyāsasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिबतेः अङ्गस्य णौ चङि उपधायाः लोपो भवति, अभ्यासस्य ईकारादेशो भवति । अपीप्यत्, अपीप्यताम्, अपीप्यन् । उपधालोपे कृते ओः पुयण् वचनं ज्ञापकं णौ स्थानिवद्भावस्य इति स्थानिवद्भावाद् द्विर्वचनम् ॥ तिष्ठतेर् इत्

pibateḥ aṅgasya ṇau caṅi upadhāyāḥ lopo bhavati, abhyāsasya īkārādeśo bhavati / apīpyat, apīpyatām, apīpyan / upadhālope kṛte oḥ puyaṇ vacanaṃ jñāpakaṃ ṇau sthānivadbhāvasya iti sthānivadbhāvād dvirvacanam // tiṣṭhater it

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठतेर् अङ्गस्य णौ चङि उपधायाः इकारादेशो भवति । अतिष्ठिपत्, अतिष्ठिपताम्, अतिष्ठिपन् ॥ जिघ्रतेर् वा

tiṣṭhater aṅgasya ṇau caṅi upadhāyāḥ ikārādeśo bhavati / atiṣṭhipat, atiṣṭhipatām, atiṣṭhipan // jighrater vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिघ्रतेः अङ्गस्य नौ चङि उपधाया इकारादेशो वा भवति । अजिघ्रिपत्, अजिघ्रिपताम्, अजिघ्रिपन् । अजिघ्रपत्, अजिघ्रपताम्, अजिघ्रपन् ॥ उर् ऋत्

jighrateḥ aṅgasya nau caṅi upadhāyā ikārādeśo vā bhavati / ajighripat, ajighripatām, ajighripan / ajighrapat, ajighrapatām, ajighrapan // ur ṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णौ चङि उपधायाः ऋवर्णस्य स्थाने वा ऋकारादेशो भवति । इरराराम् अपवादः । इर् - अचिकीर्तत्, अचीकृतत् । अर् - अववर्तत्, अवीवृतत् । आर् - अममार्जत्, अमीमृजत् । वचनसामर्थ्याद् अन्तरङ्गा अपि इररारो बाध्यन्ते । तप्रकरणं दीर्घे ऽपि स्थानिनि ह्रस्व एव यथा स्यात्, अचीकृतत् इति । न च अयं भाव्यमानः, किन्तु आदेशान्तरनिवृत्त्यर्थं स्वरूपम् एव+एतद् अभ्यनुज्ञायते ॥ नित्यं छन्दसि

ṇau caṅi upadhāyāḥ ṛvarṇasya sthāne vā ṛkārādeśo bhavati / irarārām apavādaḥ / ir - acikīrtat, acīkṛtat / ar - avavartat, avīvṛtat / ār - amamārjat, amīmṛjat / vacanasāmarthyād antaraṅgā api irarāro bādhyante / taprakaraṇaṃ dīrghe 'pi sthānini hrasva eva yathā syāt, acīkṛtat iti / na ca ayaṃ bhāvyamānaḥ, kintu ādeśāntaranivṛttyarthaṃ svarūpam eva+etad abhyanujñāyate // nityaṃ chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दयतेर् दिगि लिटि

dayater digi liṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दयतेर् अङ्गस्य लिटि परतो दिगि इत्य् अयम् आदेशो भवति । अव्दिग्ये, अवदिग्याते, अवदिग्यिरे । दयतेः इति दीङो ग्रहणं न तु दय दाने इत्य् अस्य । तस्य हि लिति आम् विहितः । दिग्यादेशेन द्विर्वचनस्य बाधनम् इष्यते ॥ ऋतश् च संयोगादेर् गुणः

dayater aṅgasya liṭi parato digi ity ayam ādeśo bhavati / avdigye, avadigyāte, avadigyire / dayateḥ iti dīṅo grahaṇaṃ na tu daya dāne ity asya / tasya hi liti ām vihitaḥ / digyādeśena dvirvacanasya bādhanam iṣyate // ṛtaś ca saṃyogāder guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋकारान्तस्य अङ्गस्य संयोगादेः गुणो भवति लिटि परतः । स्वृ - सस्वरतुः । सस्वरुः । ध्वृ - दध्वरतुः । दध्वरुः । स्मृ - सस्मरतुः । सस्मरुः । ऋतः इति किम् ? चिक्षियतुः । चिक्षियुः । संयोगादेः इति किम् ? चक्रतुः । चकृउः । प्रतिषेधविषये ऽपि गुणो यथा स्यात् इत्य् अयम् आरम्भः । वृद्धिविषये तु पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धिर् एव+इष्यते । सस्वार । सस्मार । लिटि इत्य् एव, स्मृतः । स्मृतवान् । संयोगादेर् गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कृञर्थं कर्तव्यम् । सञ्चस्करतुः, सञ्चस्करुः इति । अत्र हि पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते पश्चाद् उपसर्गेण इत्य् अत्र दर्शने लिति कृते, तदाश्रये च द्विर्वचने, पश्चाद् उपसर्गयोगे सति, अडभ्यासव्यवाये ऽपि (*६,१।१३६) इति सुत् क्रियते । एवं च कृत्वा संस्कृषीष्ट, उपस्कृषीष्ट इत्य् अत्र सुटो बहिरङ्गलक्षणस्य असिद्धत्वात् ऋतश् च संयोगादेः इति इडागमो न भवति ॥ ऋच्छत्य्-ऋ-ऋताम्

ṛkārāntasya aṅgasya saṃyogādeḥ guṇo bhavati liṭi parataḥ / svṛ - sasvaratuḥ / sasvaruḥ / dhvṛ - dadhvaratuḥ / dadhvaruḥ / smṛ - sasmaratuḥ / sasmaruḥ / ṛtaḥ iti kim ? cikṣiyatuḥ / cikṣiyuḥ / saṃyogādeḥ iti kim ? cakratuḥ / cakṛuḥ / pratiṣedhaviṣaye 'pi guṇo yathā syāt ity ayam ārambhaḥ / vṛddhiviṣaye tu pūrvavipratiṣedhena vṛddhir eva+iṣyate / sasvāra / sasmāra / liṭi ity eva, smṛtaḥ / smṛtavān / saṃyogāder guṇavidhāne saṃyogopadhagrahaṇaṃ kṛñarthaṃ kartavyam / sañcaskaratuḥ, sañcaskaruḥ iti / atra hi pūrvaṃ dhātuḥ sādhanena yujyate paścād upasargeṇa ity atra darśane liti kṛte, tadāśraye ca dvirvacane, paścād upasargayoge sati, aḍabhyāsavyavāye 'pi (*6,1.136) iti sut kriyate / evaṃ ca kṛtvā saṃskṛṣīṣṭa, upaskṛṣīṣṭa ity atra suṭo bahiraṅgalakṣaṇasya asiddhatvāt ṛtaś ca saṃyogādeḥ iti iḍāgamo na bhavati // ṛcchaty-ṛ-ṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋच्छतेर् अङ्गस्य, ऋ इत्य् एतस्य, ॠकारान्तानां च लिटि परतो गुणो न भवति । ऋच्छ - आनर्च्छ, आनर्च्छतुः, आनर्च्छुः । ऋ - आरतुः, आरुः । ॠकारान्तानाम् - निचकरतुः, निचकरुः । निजगरतुः, निजगरुः । ऋच्छेर् अलघूपधत्वाद् अप्राप्तो गुणो विधीयते, ॠतां तु प्रतिषिद्धः । वृद्धिविषये तु पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धिर् एव+इष्यते । निचकार । निजगार ॥ शॄ-दॄ-प्रां ह्रस्वो वा

ṛcchater aṅgasya, ṛ ity etasya, ṝkārāntānāṃ ca liṭi parato guṇo na bhavati / ṛccha - ānarccha, ānarcchatuḥ, ānarcchuḥ / ṛ - āratuḥ, āruḥ / ṝkārāntānām - nicakaratuḥ, nicakaruḥ / nijagaratuḥ, nijagaruḥ / ṛccher alaghūpadhatvād aprāpto guṇo vidhīyate, ṝtāṃ tu pratiṣiddhaḥ / vṛddhiviṣaye tu pūrvavipratiṣedhena vṛddhir eva+iṣyate / nicakāra / nijagāra // śṝ-dṝ-prāṃ hrasvo vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के ऽणः

ke 'ṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के प्रत्यये परतो ऽणो ह्रस्वो भवति । ज्ञका कुमारिका । किशोरिका । अणः इति किम् ? गोका । नौका । राका, धाका इत्य् अत्र उणादयो बहुलम् (*३,३।१) इति ह्रस्वो न भवति । न कपि (*७,४।१४) इति प्रतिषेधसामर्थ्यात् कनो ऽपि सानुबन्धकस्य ग्रहणम् इह भवति ॥ न कपि

ke pratyaye parato 'ṇo hrasvo bhavati / jñakā kumārikā / kiśorikā / aṇaḥ iti kim ? gokā / naukā / rākā, dhākā ity atra uṇādayo bahulam (*3,3.1) iti hrasvo na bhavati / na kapi (*7,4.14) iti pratiṣedhasāmarthyāt kano 'pi sānubandhakasya grahaṇam iha bhavati // na kapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपि प्रत्यये परतो ऽणो ह्रस्वो न भवति । बहुकुमारीकः । बहुवधूकः । बहुलक्ष्मीकः । गोस्त्रियोर् उपसर्जनस्य (*१,२।४८) इत्य् अयम् अपि ह्रस्वः कपि न भवति । समासार्थे हि उत्तरपदे कपि कृते, पश्चात् कबन्तेन सह समासेन भवितव्यम् इति स्त्रीप्रत्ययान्तसमासप्रातिपदिकं न भवति ॥ अपो ऽन्यतरस्याम्

kapi pratyaye parato 'ṇo hrasvo na bhavati / bahukumārīkaḥ / bahuvadhūkaḥ / bahulakṣmīkaḥ / gostriyor upasarjanasya (*1,2.48) ity ayam api hrasvaḥ kapi na bhavati / samāsārthe hi uttarapade kapi kṛte, paścāt kabantena saha samāsena bhavitavyam iti strīpratyayāntasamāsaprātipadikaṃ na bhavati // apo 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आबन्तस्याङ्गस्य कपि ह्रस्वः न भवत्य् अन्तरस्याम् । बहुखट्वाकः, बहुखट्वकः । बहुमाल कः बहुमालकः ॥ ऋ-दृशो ऽङि गुणः

ābantasyāṅgasya kapi hrasvaḥ na bhavaty antarasyām / bahukhaṭvākaḥ, bahukhaṭvakaḥ / bahumāla kaḥ bahumālakaḥ // ṛ-dṛśo 'ṅi guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋवर्णान्तानां दृशेश् च अङि परतो गुणो भवति । शकलाङ्गुष्ठको ऽकरत् । अहं तेभ्यो ऽकरं नमः । असरत् । आरत् । जरा । दृशेः - अदर्शत्, अदर्शताम्, अदर्शन् ॥ अस्यतेस् थुक्

ṛvarṇāntānāṃ dṛśeś ca aṅi parato guṇo bhavati / śakalāṅguṣṭhako 'karat / ahaṃ tebhyo 'karaṃ namaḥ / asarat / ārat / jarā / dṛśeḥ - adarśat, adarśatām, adarśan // asyates thuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यतेर् अङ्गस्य थुगागमो भवति अङि परतः । आस्थत्, आस्थताम्, आस्थन् ॥ श्वयतेर् अः

asyater aṅgasya thugāgamo bhavati aṅi parataḥ / āsthat, āsthatām, āsthan // śvayater aḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वयतेः अङ्गस्य अकारादेशो भवति अङि परतः । अश्वत्, अश्वताम्, अश्वन् ॥ पतः पुम्

śvayateḥ aṅgasya akārādeśo bhavati aṅi parataḥ / aśvat, aśvatām, aśvan // pataḥ pum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वच उम्

vaca um

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचेः अङ्गस्य अङि परतः उमागमो भवति । अवोचत्, अवोचताम्, अवोचन् ॥ शीङः सार्वधातुके गुणः

vaceḥ aṅgasya aṅi parataḥ umāgamo bhavati / avocat, avocatām, avocan // śīṅaḥ sārvadhātuke guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीङः अङ्गस्य सार्वधातुके परतः गुणो भवति । शेते, शयाते, शेरते । सार्वधातुके इति किम् ? शिश्ये ॥ अयङ् यि क्ङिति

śīṅaḥ aṅgasya sārvadhātuke parataḥ guṇo bhavati / śete, śayāte, śerate / sārvadhātuke iti kim ? śiśye // ayaṅ yi kṅiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यकारादौ क्ङिति प्रत्यये परतः शीङः अङ्गस्य अयङ् इत्य् अयम् आदेशो भवति । श्य्यते । शाशय्यते । प्रशय्य । उपशय्य । यि इति किम् ? शिश्ये । क्ङिति इति किम् ? शेयम् ॥ उपसर्गाद् ध्रस्व ऊहतेः

yakārādau kṅiti pratyaye parataḥ śīṅaḥ aṅgasya ayaṅ ity ayam ādeśo bhavati / śyyate / śāśayyate / praśayya / upaśayya / yi iti kim ? śiśye / kṅiti iti kim ? śeyam // upasargād dhrasva ūhateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसर्गाद् उत्तरस्य उहतेर् अङ्गस्य ह्रस्वो भवति यकारादौ क्ङिति प्रत्यये परतः । समुह्यते । समुह्य गतः । अभ्युह्यते । अभ्युह्य गतः । उपसर्गात् इति किम् ? ऊह्यते । ऊहतेः इति किम् ? समीह्यते । यि इत्य् एव, समूहितम् । क्ङिति इत्य् एव, समूह्यो ऽयम् अर्थः । अणः इत्य् एव, आ ऊह्यते ओह्यते । समोह्यते ॥ एतेर् लिगि

upasargād uttarasya uhater aṅgasya hrasvo bhavati yakārādau kṅiti pratyaye parataḥ / samuhyate / samuhya gataḥ / abhyuhyate / abhyuhya gataḥ / upasargāt iti kim ? ūhyate / ūhateḥ iti kim ? samīhyate / yi ity eva, samūhitam / kṅiti ity eva, samūhyo 'yam arthaḥ / aṇaḥ ity eva, ā ūhyate ohyate / samohyate // eter ligi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेर् अङ्गस्य उपसर्गाद् उत्तरस्य लिङि यकारादौ क्ङिति परतो ह्रस्वो भवति । उदियात् । समियात् । अन्वियात् । आशिषि लिङि अकृत्सार्वधातुकयोः इति दीर्घत्वे कृते ह्रस्वो ऽनेन भवति । उपसर्गात् इत्य् एव, ईयात् । अणः इत्य् एव, आ ईयात् एयत् । समेयात् ॥ अकृत्-सार्वधातुकयोर् दीर्घः

eter aṅgasya upasargād uttarasya liṅi yakārādau kṅiti parato hrasvo bhavati / udiyāt / samiyāt / anviyāt / āśiṣi liṅi akṛtsārvadhātukayoḥ iti dīrghatve kṛte hrasvo 'nena bhavati / upasargāt ity eva, īyāt / aṇaḥ ity eva, ā īyāt eyat / sameyāt // akṛt-sārvadhātukayor dīrghaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकृद्यकारे असार्वधातुकयकारे च क्ङिति परतो ऽजन्तस्य अङ्गस्य दीर्घो भवति । भृशायते । सुखायते । दुःखायते । चीयते । चेचीयते । स्तूयते । तोष्टूयते । चीयात् । स्तूयात् । अकृत् इति किम् ? प्रकृत्य । प्रहृत्य । परत्वात् दीर्घत्वेन तुको बाधः स्यात् । असार्वधातुके इति किम् ? चिनुयात् । सुनुयात् । क्ङिति इत्य् एव, उरुया । धृष्णुया ॥ च्वौ च

akṛdyakāre asārvadhātukayakāre ca kṅiti parato 'jantasya aṅgasya dīrgho bhavati / bhṛśāyate / sukhāyate / duḥkhāyate / cīyate / cecīyate / stūyate / toṣṭūyate / cīyāt / stūyāt / akṛt iti kim ? prakṛtya / prahṛtya / paratvāt dīrghatvena tuko bādhaḥ syāt / asārvadhātuke iti kim ? cinuyāt / sunuyāt / kṅiti ity eva, uruyā / dhṛṣṇuyā // cvau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रीङ् ऋतः

rīṅ ṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋकारान्तस्य अङ्गस्य अकृद्यकारे असार्वधातुके यकारे च्वौ च परतो रीङ् इत्य् अयम् आदेशो भवति । मात्रीयति । मात्रीयते । पित्रीयति । पित्रीयते । चेक्रीयते । मात्रीभूतः । क्ङिति इत्य् एतन् निवृत्तम्, तेन+इह अपि भवति, पितुरागतं पित्र्यम् । ऋत इति तपरकरणं किम् ? चेकीर्यते । निजेगिल्यते ॥ रिङ् शयग्लिङ्क्षु

ṛkārāntasya aṅgasya akṛdyakāre asārvadhātuke yakāre cvau ca parato rīṅ ity ayam ādeśo bhavati / mātrīyati / mātrīyate / pitrīyati / pitrīyate / cekrīyate / mātrībhūtaḥ / kṅiti ity etan nivṛttam, tena+iha api bhavati, piturāgataṃ pitryam / ṛta iti taparakaraṇaṃ kim ? cekīryate / nijegilyate // riṅ śayagliṅkṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋकारान्तस्य अङ्गस्य शयक् इत्य् एतयोः लिङि च यकारादौ असार्वधातुके परतो रङ् इत्य् अयम् आदेशो भवति । श - आद्रियते । आध्रियते । यक् - क्रियते । ह्रियते । लिङ् - क्रियात् । ह्रियात् । रिङ्वचनं दीर्घनिवृत्त्यर्थम् । असार्वधातुके इत्य् एव, बिभृयात् । यि इत्य् एव, कृषीष्ट । हृषीष्ट ॥ गुणो ऽर्ति-संयोगाद् योः

ṛkārāntasya aṅgasya śayak ity etayoḥ liṅi ca yakārādau asārvadhātuke parato raṅ ity ayam ādeśo bhavati / śa - ādriyate / ādhriyate / yak - kriyate / hriyate / liṅ - kriyāt / hriyāt / riṅvacanaṃ dīrghanivṛttyartham / asārvadhātuke ity eva, bibhṛyāt / yi ity eva, kṛṣīṣṭa / hṛṣīṣṭa // guṇo 'rti-saṃyogād yoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतः यकि लिगि इति वर्तते । श इत्य् असम्भवात् निवृत्तम् । गुणो भवति अर्तेः संयोगादीनाम् ऋकारान्तानां यकि परतो लिगि च यकारादौ असार्वधातुके । अर्यते । अर्यात् । स्मर्यते । स्मर्यात् । इह संस्क्रियते, संस्क्रियात् इति सुटो बहिरङ्गलक्षणस्य असिद्धत्वात् अभक्तत्वात् वा संयोगादित्वम् अङ्गस्य न अस्ति इति गुणो न प्रवर्तते । यि इत्य् एव, स्वृषीष्ट । ध्वृषीष्ट । असार्वधातुके इत्य् एव, इयृयात् ॥ यङि च

ṛtaḥ yaki ligi iti vartate / śa ity asambhavāt nivṛttam / guṇo bhavati arteḥ saṃyogādīnām ṛkārāntānāṃ yaki parato ligi ca yakārādau asārvadhātuke / aryate / aryāt / smaryate / smaryāt / iha saṃskriyate, saṃskriyāt iti suṭo bahiraṅgalakṣaṇasya asiddhatvāt abhaktatvāt vā saṃyogāditvam aṅgasya na asti iti guṇo na pravartate / yi ity eva, svṛṣīṣṭa / dhvṛṣīṣṭa / asārvadhātuke ity eva, iyṛyāt // yaṅi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यगि च परतः अर्तेः संयोगादेश् च ऋतः गुणो भवति । अरार्यते । सास्वर्यते । दाध्वर्यते । सास्मर्यते । अर्तेः अट्यर्त्यशूर्णोतीनाम् उपसंख्यानम् इति यङ् । न न्द्राः संयोगादयः (*६,१।३) इति द्विर्वचनप्रतिषेध्ः यकारस्य नेष्यते । हन्तेर्हिसायां यङि घ्नीभावो वक्तव्यः । जेघ्नीयते । हिंसायाम् इति किम् ? जङ्घन्यते ॥ ई घ्रा-ध्मोः

yagi ca parataḥ arteḥ saṃyogādeś ca ṛtaḥ guṇo bhavati / arāryate / sāsvaryate / dādhvaryate / sāsmaryate / arteḥ aṭyartyaśūrṇotīnām upasaṃkhyānam iti yaṅ / na ndrāḥ saṃyogādayaḥ (*6,1.3) iti dvirvacanapratiṣedhḥ yakārasya neṣyate / hanterhisāyāṃ yaṅi ghnībhāvo vaktavyaḥ / jeghnīyate / hiṃsāyām iti kim ? jaṅghanyate // ī ghrā-dhmoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य च्वौ

asya cvau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ई इति वर्तते । अचर्णान्तस्य अङ्गस्य च्वौ परतः ईकारादेशो भवति । शुक्लीभवति । शुक्लीस्यात् । खट्वीकरोति । खट्वीस्यात् ॥ क्यचि च

ī iti vartate / acarṇāntasya aṅgasya cvau parataḥ īkārādeśo bhavati / śuklībhavati / śuklīsyāt / khaṭvīkaroti / khaṭvīsyāt // kyaci ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य इति वर्तते । क्यचि परतः अवर्णान्तस्य अङ्गस्य ईकारादेशो भवति । पुत्रीयति । घटीयति । खट्वीयति । मालीयति । अकृत्सार्वधातुकयोर् दीर्घः (*७,४।२४) इत्य् अस्य अपवादः । पृथग्योगकरणम् उत्तरार्थम् ॥ अशनाय-उदन्य-धानाया बुभुक्षा-पिपासा-गर्धेषु

asya iti vartate / kyaci parataḥ avarṇāntasya aṅgasya īkārādeśo bhavati / putrīyati / ghaṭīyati / khaṭvīyati / mālīyati / akṛtsārvadhātukayor dīrghaḥ (*7,4.24) ity asya apavādaḥ / pṛthagyogakaraṇam uttarārtham // aśanāya-udanya-dhānāyā bubhukṣā-pipāsā-gardheṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशनाय उदन्य धनाय इत्य् एतानि निपात्यन्ते बुभुक्षा पिपासा गर्ध इत्य् एतेषु अर्थेषु । अशनाय इत्य् अशनशब्दस्य आत्वं क्यचि निपात्यते । अशनायति इति भवति बुभुक्षा चेत् । अशनीयति इत्य् एव अन्यत्र । उदन्य इति वदकशब्दस्य उदन्नादेशो निपात्यते । उदन्यति इति भवति पिपासा चेत् । उदकीयति इत्य् एव अन्यत्र । धनाय इति धनशब्दस्य आत्वं निपात्यते । धनायति इति भवति गर्धः चेत् । धनीयति इत्य् एव अन्यत्र ॥ न च्छन्दस्य् अपुत्रस्य

aśanāya udanya dhanāya ity etāni nipātyante bubhukṣā pipāsā gardha ity eteṣu artheṣu / aśanāya ity aśanaśabdasya ātvaṃ kyaci nipātyate / aśanāyati iti bhavati bubhukṣā cet / aśanīyati ity eva anyatra / udanya iti vadakaśabdasya udannādeśo nipātyate / udanyati iti bhavati pipāsā cet / udakīyati ity eva anyatra / dhanāya iti dhanaśabdasya ātvaṃ nipātyate / dhanāyati iti bhavati gardhaḥ cet / dhanīyati ity eva anyatra // na cchandasy aputrasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि विषये पुत्रवर्जितस्य अवर्णान्तस्य अङ्गस्य क्यचि यद् उक्तं तन् न भवति । किं चोक्तम् ? दीर्घत्वम् ईत्वं च । मित्रयुः । संस्वेदयुः । देवाञ् जिगाति सुम्नयुः । अपुत्रस्य इति किम् ? पुत्रीयन्तः सुदानवः । अपुत्रादीनाम् इति वक्तव्यम् । जनीयन्तो ऽन्वग्रवः ॥ दुरस्युर्-द्रविणस्युर्-वृषण्यति रिषण्यति

chandasi viṣaye putravarjitasya avarṇāntasya aṅgasya kyaci yad uktaṃ tan na bhavati / kiṃ coktam ? dīrghatvam ītvaṃ ca / mitrayuḥ / saṃsvedayuḥ / devāñ jigāti sumnayuḥ / aputrasya iti kim ? putrīyantaḥ sudānavaḥ / aputrādīnām iti vaktavyam / janīyanto 'nvagravaḥ // durasyur-draviṇasyur-vṛṣaṇyati riṣaṇyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्व-अघस्य आत्

aśva-aghasya āt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्व अघ इत्य् एतयोः क्यचि परतः छन्दसि विषये आकारादेशो भवति । अश्वायन्तो मघवन् । मा त्वा वृका अघायवो विदन् । एतद् एव आत्ववचनं ज्ञापकं न च्छन्दस्य् अपुत्रस्य (*७,४।३५) इति दीर्घरतिषेधो भवति इति ॥ देव-सुम्नयोर् यजुषि काठके

aśva agha ity etayoḥ kyaci parataḥ chandasi viṣaye ākārādeśo bhavati / aśvāyanto maghavan / mā tvā vṛkā aghāyavo vidan / etad eva ātvavacanaṃ jñāpakaṃ na cchandasy aputrasya (*7,4.35) iti dīrgharatiṣedho bhavati iti // deva-sumnayor yajuṣi kāṭhake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव सुम्न इत्य् एतयोः क्यचि परतः आकारादेशो भवति काठके यजुषि । देवायते यजमानाय । सुम्नायनतो हवामहे । यजुषि इति किम् ? देवाञ् जिगाति सुम्नयुः । काठके इति किम् ? सुम्नयुरिदमसीदमसि ॥ कव्य्-अधवर-पृतनस्य-र्चि लोपः

deva sumna ity etayoḥ kyaci parataḥ ākārādeśo bhavati kāṭhake yajuṣi / devāyate yajamānāya / sumnāyanato havāmahe / yajuṣi iti kim ? devāñ jigāti sumnayuḥ / kāṭhake iti kim ? sumnayuridamasīdamasi // kavy-adhavara-pṛtanasya-rci lopaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवि अध्वर पृतना इत्य् एतेषाम् अङ्गानां क्यचि परतो लोपो भवति ऋचि विषये । कव्यन्तः सुमनसः । अध्वर - अध्वर्यन्तः । पृतना - पृतन्यन्तः तिष्ठन्ति ॥ द्यति-स्यति-मा-स्थाम् इत् ति किति

kavi adhvara pṛtanā ity eteṣām aṅgānāṃ kyaci parato lopo bhavati ṛci viṣaye / kavyantaḥ sumanasaḥ / adhvara - adhvaryantaḥ / pṛtanā - pṛtanyantaḥ tiṣṭhanti // dyati-syati-mā-sthām it ti kiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यति स्याति मा स्था इत्य् एतेषाम् अङ्गानाम् इकारादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः । द्यति - तिर्दितः । निर्दितवान् । स्यति - अवसितः । अवसितवान् । मा - मितः । मितवान् । स्था - स्थितः । स्थितवान् । ति इति किम् ? अवदाय । किति इति किम् ? अवदाता ॥ शा-छोर् अन्यतरस्याम्

dyati syāti mā sthā ity eteṣām aṅgānām ikārādeśo bhavati takārādau kiti pratyaye parataḥ / dyati - tirditaḥ / nirditavān / syati - avasitaḥ / avasitavān / mā - mitaḥ / mitavān / sthā - sthitaḥ / sthitavān / ti iti kim ? avadāya / kiti iti kim ? avadātā // śā-chor anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दधातेर् हिः

dadhāter hiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दधातेर् अङ्गस्य हि इत्य् अयम् आदेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः । हितः । हितवान् । हित्वा ॥ जहातेश् च क्त्वि

dadhāter aṅgasya hi ity ayam ādeśo bhavati takārādau kiti pratyaye parataḥ / hitaḥ / hitavān / hitvā // jahāteś ca ktvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जहातेर् अङ्गस्य हि इत्य् अयम् आदेशो भवति क्त्वाप्रत्यये परतः । हित्वा राज्यं वनं गतः । हित्वा गच्छति । जहातेर् निदेशात् जिहीतेर् न भवति । हात्वा ॥ विभाषा छन्दसि

jahāter aṅgasya hi ity ayam ādeśo bhavati ktvāpratyaye parataḥ / hitvā rājyaṃ vanaṃ gataḥ / hitvā gacchati / jahāter nideśāt jihīter na bhavati / hātvā // vibhāṣā chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जहातेर् अङ्गस्य विभाषा हि इत्य् अयम् आदेशो भवति छन्दसि विषये क्त्वाप्रत्यये परतः । हित्वा शरीरं यातव्यम् । हात्वा ॥ सुधित-वसुधित-नेमधित-धिष्व-धिषीय च

jahāter aṅgasya vibhāṣā hi ity ayam ādeśo bhavati chandasi viṣaye ktvāpratyaye parataḥ / hitvā śarīraṃ yātavyam / hātvā // sudhita-vasudhita-nemadhita-dhiṣva-dhiṣīya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुधित वसुधित नेमधित धिष्व धिषीय इत्य् एतानि छन्दसि विषये निपात्यन्ते । तत्र सुधित वसुधित नेमधित इति सुवसुनेमपूर्वस्य दधातेः क्तप्रत्यय इत्त्वम् इडागमो वा प्रत्ययस्य निपात्यते । गर्भं माता सुधितम् । सुहितम् इति प्राप्ते । वसुधितम् अग्नौ जुहोति । वसुहितम् इति प्राप्ते । नेमधिता बाधन्ते । नेमहिता इति प्राप्ते । धिष्व इति लोण्मध्यमैकवचने दधातेः इत्त्वम् इडागमो वा प्रत्ययस्य द्विर्वचनाभावश् च निपात्यते । धिष्व स्तोमम् । धत्स्व इति प्राप्ते । धिषिय इति आशीर्लिङि आत्मनेपदोत्तमैकवचने दधातेः इत्त्वम्, इडागमो वा प्रत्ययस्य निपात्यते । धिषीय । धासीय इति प्राप्ते ॥ दो दद् घोः

sudhita vasudhita nemadhita dhiṣva dhiṣīya ity etāni chandasi viṣaye nipātyante / tatra sudhita vasudhita nemadhita iti suvasunemapūrvasya dadhāteḥ ktapratyaya ittvam iḍāgamo vā pratyayasya nipātyate / garbhaṃ mātā sudhitam / suhitam iti prāpte / vasudhitam agnau juhoti / vasuhitam iti prāpte / nemadhitā bādhante / nemahitā iti prāpte / dhiṣva iti loṇmadhyamaikavacane dadhāteḥ ittvam iḍāgamo vā pratyayasya dvirvacanābhāvaś ca nipātyate / dhiṣva stomam / dhatsva iti prāpte / dhiṣiya iti āśīrliṅi ātmanepadottamaikavacane dadhāteḥ ittvam, iḍāgamo vā pratyayasya nipātyate / dhiṣīya / dhāsīya iti prāpte // do dad ghoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवदत्तं विदत्तम् च प्रदत्तं चादिकर्मणि । सुदत्तमनुदत्तं च निदत्तम् इति चेष्यते ॥ अच उपसर्गात् तः (*७,४।४७) इति प्राप्ते निपात्यन्ते । अनुपसर्गा वा एते अवादयः क्रियान्तरविषया वेदितव्याः ॥ अच उपसर्गात् तः

avadattaṃ vidattam ca pradattaṃ cādikarmaṇi / sudattamanudattaṃ ca nidattam iti ceṣyate // aca upasargāt taḥ (*7,4.47) iti prāpte nipātyante / anupasargā vā ete avādayaḥ kriyāntaraviṣayā veditavyāḥ // aca upasargāt taḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजन्ताद् उपसर्गादुत्तरस्य दा इत्य् एतस्य घुसंज्ञकस्य त इत्य् अयम् आदेशो भवति तकारादौ किति । प्रत्तम् । अवत्तम् । नीत्तम् । परीत्तम् । अचः इति किम् ? निर्दत्तम् । दुर्दत्तम् । उपसर्गात् इति किम् ? दधि दत्तम् । मधु दत्तम् । घोः इत्य् एव, अवदातम् मुखम् । उपसर्गात् इति पच्चमीनिर्देशाद् आदेर् अलः प्राप्नोति ? तत्र समाधिमाहुः । अचः इत्य् एतद् द्विरावर्तयितव्यम्, तत्र एकं पच्चम्यन्तं उपसर्गविशेषणार्थम्, अपरम् अपि षष्ठ्यन्तं स्थानिनिर्देशर्थम् इत्य् आकारस्य स्थाने तकारो भवति । द्वितकारो वा संयोगो ऽयम् आदिश्यते, सो ऽनेकाल्त्वात् सर्वस्य भविष्यति । अपो भि (*७,४।४८) इत्य् अत्र पञ्चम्यन्तम् अचः इत्य् अनुवर्तते । तेन पकारमात्रस्य भविस्यति । द्यतेर् इत्त्वाद् अचस्त इत्य् एतद् भवति विप्रतिषेधेन । अवत्तम् । प्रत्तं जुहोति ॥ अपो भि

ajantād upasargāduttarasya dā ity etasya ghusaṃjñakasya ta ity ayam ādeśo bhavati takārādau kiti / prattam / avattam / nīttam / parīttam / acaḥ iti kim ? nirdattam / durdattam / upasargāt iti kim ? dadhi dattam / madhu dattam / ghoḥ ity eva, avadātam mukham / upasargāt iti paccamīnirdeśād āder alaḥ prāpnoti ? tatra samādhimāhuḥ / acaḥ ity etad dvirāvartayitavyam, tatra ekaṃ paccamyantaṃ upasargaviśeṣaṇārtham, aparam api ṣaṣṭhyantaṃ sthāninirdeśartham ity ākārasya sthāne takāro bhavati / dvitakāro vā saṃyogo 'yam ādiśyate, so 'nekāltvāt sarvasya bhaviṣyati / apo bhi (*7,4.48) ity atra pañcamyantam acaḥ ity anuvartate / tena pakāramātrasya bhavisyati / dyater ittvād acasta ity etad bhavati vipratiṣedhena / avattam / prattaṃ juhoti // apo bhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप् इत्य् एतस्य अङ्गस्य भकारादौ प्रत्यये परतः त इत्य् अयम् आदेशो भवति । अद्भिः । अद्भ्यः । भि इति किम् ? अप्सु । स्ववःस्वतवसोर्मास उषसश् च तकारादेश इष्यते छन्दसि भकारादौ । स्ववद्भिः । स्वतवद्भिः । माद्भिर् इष्ट्वा इन्द्रो वृत्रहा । समुषद्भिरजायथाः ॥ सः स्य् आर्धधातुके

ap ity etasya aṅgasya bhakārādau pratyaye parataḥ ta ity ayam ādeśo bhavati / adbhiḥ / adbhyaḥ / bhi iti kim ? apsu / svavaḥsvatavasormāsa uṣasaś ca takārādeśa iṣyate chandasi bhakārādau / svavadbhiḥ / svatavadbhiḥ / mādbhir iṣṭvā indro vṛtrahā / samuṣadbhirajāyathāḥ // saḥ sy ārdhadhātuke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तास्-अस्त्योर् लोपः

tās-astyor lopaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासेः अस्तेश् च सकारस्य सकारादौ प्रत्यये परतः लोपो भवति । तासेः - कर्तासि । कर्तासे । अस्तेः - त्वम् असि । व्यतिसे । अस्तेः अकारासकारयोः लुप्तयोः से इति प्रत्ययमात्रम् एतत् पदम्, तेन सात् पदाद्योः (*८,३।१११) इति षत्वं न भवति ॥ रि च

tāseḥ asteś ca sakārasya sakārādau pratyaye parataḥ lopo bhavati / tāseḥ - kartāsi / kartāse / asteḥ - tvam asi / vyatise / asteḥ akārāsakārayoḥ luptayoḥ se iti pratyayamātram etat padam, tena sāt padādyoḥ (*8,3.111) iti ṣatvaṃ na bhavati // ri ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेफादौ च प्रत्यये परतः तासस्त्योः सकारास्य लोपो भवति । कर्तारौ । कर्तारः । अध्येतारौ । अध्येतारः ॥ ह एति

rephādau ca pratyaye parataḥ tāsastyoḥ sakārāsya lopo bhavati / kartārau / kartāraḥ / adhyetārau / adhyetāraḥ // ha eti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासस्त्योः सकारस्य हकारादशो भवति एति परतः । कर्ताहे । अस्तेः - व्यतिहे ॥ यि-इवर्नयोर् दीधी-वेव्योः

tāsastyoḥ sakārasya hakārādaśo bhavati eti parataḥ / kartāhe / asteḥ - vyatihe // yi-ivarnayor dīdhī-vevyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यकारादौ इवर्णादौ च परतो दीधीवेव्योः लोपो भवति । यकारादौ - आदीध्य गतः । आवेव्य गतः आदीध्यते । आवेव्यते । इवर्णादौ - आदीधिता । आवेविता । लिङि - आदीधीत । आवेवीत । यीवर्णयोः इति किम् ? आदीध्यनम् । आवेव्यनम् ॥ सनि मी-मा-घु-रभ-लभ-शक-पत-पदाम् अच इस्

yakārādau ivarṇādau ca parato dīdhīvevyoḥ lopo bhavati / yakārādau - ādīdhya gataḥ / āvevya gataḥ ādīdhyate / āvevyate / ivarṇādau - ādīdhitā / āvevitā / liṅi - ādīdhīta / āvevīta / yīvarṇayoḥ iti kim ? ādīdhyanam / āvevyanam // sani mī-mā-ghu-rabha-labha-śaka-pata-padām aca is

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्-ज्ञप्य्-ऋधाम् ईत्

āp-jñapy-ṛdhām īt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप् ज्ञपि ऋध इत्य् एतेषाम् अङ्गानाम् अच ईकारादेशो भवति सनि सकारादौ परतः । आप् ईप्सति । ज्ञपि - ज्ञीप्सति । ऋद्ः - ईर्त्सति । ज्ञपेः द्वावचौ, तत्र णेः पूर्वविप्रतिषेधेन लोपः, इतरस्य तु ईत्वम् । सनि इत्य् एव, प्राप्स्यति । सि इत्य् एव, जिज्ञपयिषति । अर्दिधिषति । सनीवन्तर्ध इति ज्ञपेः ऋधेश् च इटो विकओपः ॥ दम्भ इच्-च

āp jñapi ṛdha ity eteṣām aṅgānām aca īkārādeśo bhavati sani sakārādau parataḥ / āp īpsati / jñapi - jñīpsati / ṛdḥ - īrtsati / jñapeḥ dvāvacau, tatra ṇeḥ pūrvavipratiṣedhena lopaḥ, itarasya tu ītvam / sani ity eva, prāpsyati / si ity eva, jijñapayiṣati / ardidhiṣati / sanīvantardha iti jñapeḥ ṛdheś ca iṭo vikaopaḥ // dambha ic-ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दम्भेः अच इकारादेशो भवति, चकारात् ईत् च सनि सकारादौ परतः । धिप्सति, धीप्सति । सि इत्य् एव, दिदम्भिषति ॥ मुचो ऽकर्मकस्य गुणो वा

dambheḥ aca ikārādeśo bhavati, cakārāt īt ca sani sakārādau parataḥ / dhipsati, dhīpsati / si ity eva, didambhiṣati // muco 'karmakasya guṇo vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुचो ऽकर्मकस्य गुणो वा भवति सनि सकारादौ परतः । हलन्ताच् च (*१,२।१०) इति कित्त्वप्रतिषेधो विकल्प्यते । मोक्षते वत्सः स्वयम् एव, मुमुक्षते वत्सः स्वयम् एव । अकर्मकस्य इति किम् ? मुमुक्षति वत्सं देवदत्तः । कर्मकर्तरि मुचिरकर्मको भवति, कर्मविशेषस्य अविवक्षिताद्वा ॥ अत्र लोपो ऽभ्यासस्य

muco 'karmakasya guṇo vā bhavati sani sakārādau parataḥ / halantāc ca (*1,2.10) iti kittvapratiṣedho vikalpyate / mokṣate vatsaḥ svayam eva, mumukṣate vatsaḥ svayam eva / akarmakasya iti kim ? mumukṣati vatsaṃ devadattaḥ / karmakartari mucirakarmako bhavati, karmaviśeṣasya avivakṣitādvā // atra lopo 'bhyāsasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एतत् प्रक्रान्तं सनि मीमा इत्य् आदि मुचो ऽकर्मकस्य इति यावत्, अत्र अभ्यासलोपो भवति । तथैव उदाहृतम् । अभ्यासस्य इत्य् एतच् च अछिकृतं वेदितव्यम् आ अध्यायपरिसमाप्तेः । इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः अभ्यासस्य इत्य् एवं तद् वेदितव्यम् । वक्ष्यति, ह्रस्वः (*७,४।५९) - डुढौकिषते । तुत्रौकिषते । सनि मीमाधुरभलभशकपतपदामच इस्, अभ्यासलोपश् च, इत्य् एवम् सिद्धे यद् अत्रग्रहनम् इह अक्रियते, तद् विषयावधारणार्थम्, अत्रैव अभ्यासलोपो भवति, सन्वद्भावविषये न भवति । अमीमपत् । अदीदपत् । सन्वल्लघुनि चङ्परे ऽनग्लोपे (*७,४।९३) इति सन्वद्भावात् प्राप्नोति । सर्वस्य अभ्यासस्य अयं लोपः इष्यते, तदर्थम् एव केचित् अत्रग्रहणं वर्णयन्ति । नानर्थके ऽलो ऽन्त्यविधिः इत्य् अपरे सर्वस्य कुर्वन्ति ॥ ह्रस्वः

yad etat prakrāntaṃ sani mīmā ity ādi muco 'karmakasya iti yāvat, atra abhyāsalopo bhavati / tathaiva udāhṛtam / abhyāsasya ity etac ca achikṛtaṃ veditavyam ā adhyāyaparisamāpteḥ / ita uttaraṃ yad vakṣyāmaḥ abhyāsasya ity evaṃ tad veditavyam / vakṣyati, hrasvaḥ (*7,4.59) - ḍuḍhaukiṣate / tutraukiṣate / sani mīmādhurabhalabhaśakapatapadāmaca is, abhyāsalopaś ca, ity evam siddhe yad atragrahanam iha akriyate, tad viṣayāvadhāraṇārtham, atraiva abhyāsalopo bhavati, sanvadbhāvaviṣaye na bhavati / amīmapat / adīdapat / sanvallaghuni caṅpare 'naglope (*7,4.93) iti sanvadbhāvāt prāpnoti / sarvasya abhyāsasya ayaṃ lopaḥ iṣyate, tadartham eva kecit atragrahaṇaṃ varṇayanti / nānarthake 'lo 'ntyavidhiḥ ity apare sarvasya kurvanti // hrasvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हलादिः शेषः

halādiḥ śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासस्य हलादिः शिष्यते, अनादिर् लुप्यते । जग्लौ । मम्लौ । पपाच । पपाठ । आट, आटतुः, आटुः । आदिशेषनिमित्तो ऽयम् अनादेर् लोपो विधीयते, तत्र अभ्यासजातेः आश्रयणात् क्वचिद् अपि वर्तमानो हलादिः अनदेः सर्वत्र निवृत्तिं करोति । अपरे तु ब्रुवते, शेषशब्दो ऽयं निवृत्त्या विशिष्टम् अवस्थानम् आह । तदवस्थानम् उक्तितो यद्य् अपि प्रधानम्, अविधेयत्वात् तु तदप्रधानम् । निवृत्तिर् एव तु विधेयत्वात् प्रधानम् । तत्र अयम् अर्थो ऽस्य जायते, अभ्यासस्य अनादेर् हलो निवृत्तिः भवति इति । सा किम् इति आदेर् अविधेयां सतीम् अनिवृत्तिम् अपेक्षिष्यते इति ॥ शर्पूर्वाः खयः

abhyāsasya halādiḥ śiṣyate, anādir lupyate / jaglau / mamlau / papāca / papāṭha / āṭa, āṭatuḥ, āṭuḥ / ādiśeṣanimitto 'yam anāder lopo vidhīyate, tatra abhyāsajāteḥ āśrayaṇāt kvacid api vartamāno halādiḥ anadeḥ sarvatra nivṛttiṃ karoti / apare tu bruvate, śeṣaśabdo 'yaṃ nivṛttyā viśiṣṭam avasthānam āha / tadavasthānam uktito yady api pradhānam, avidheyatvāt tu tadapradhānam / nivṛttir eva tu vidheyatvāt pradhānam / tatra ayam artho 'sya jāyate, abhyāsasya anāder halo nivṛttiḥ bhavati iti / sā kim iti āder avidheyāṃ satīm anivṛttim apekṣiṣyate iti // śarpūrvāḥ khayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासस्य शर्पूर्वाः खयः शिष्यन्ते, अन्ये हलो लुप्यन्ते । चुश्च्योतिषति । तिष्ठासति । पिस्पन्दिषते । शर्पूर्वाः इति किम् ? पपाच । खयः इति किम् ? सस्नौ । खर्पूर्वाः खय इति वक्तव्यम् । उचिच्छिषति इत्य् अत्र उच्छेः अन्तरङ्गत्वात् तुकि कृते द्विर्वचनम्, तत्र हलादिः शेषे सति अभ्यासे तकारः श्रूयेत ॥ कु-होश् चुः

abhyāsasya śarpūrvāḥ khayaḥ śiṣyante, anye halo lupyante / cuścyotiṣati / tiṣṭhāsati / pispandiṣate / śarpūrvāḥ iti kim ? papāca / khayaḥ iti kim ? sasnau / kharpūrvāḥ khaya iti vaktavyam / ucicchiṣati ity atra uccheḥ antaraṅgatvāt tuki kṛte dvirvacanam, tatra halādiḥ śeṣe sati abhyāse takāraḥ śrūyeta // ku-hoś cuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासस्य कवर्गहकारयोः चवर्गादेशो भवति । चकार । चखान । जगाम । जघान । हकारस्य - जहार । जिहीर्षति । जहौ ॥ न कवतेर् यङि

abhyāsasya kavargahakārayoḥ cavargādeśo bhavati / cakāra / cakhāna / jagāma / jaghāna / hakārasya - jahāra / jihīrṣati / jahau // na kavater yaṅi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवतेः अभ्यासस्य यङि परतः चुः न भवति । कोकूयते उष्ट्रः । कोकूयते स्वरः । कवतेः इति विकरणनिर्देशः कौतेः कुवतेश् च निवृत्त्यर्थः । तयोः चुत्वम् एव भवति । चोकूयते । यङि इति किम् ? चुकुवे ॥ कृषेश्छन्दसि

kavateḥ abhyāsasya yaṅi parataḥ cuḥ na bhavati / kokūyate uṣṭraḥ / kokūyate svaraḥ / kavateḥ iti vikaraṇanirdeśaḥ kauteḥ kuvateś ca nivṛttyarthaḥ / tayoḥ cutvam eva bhavati / cokūyate / yaṅi iti kim ? cukuve // kṛṣeśchandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाधर्ति-दर्धर्ति-दर्धर्षि-बोभूतु-तेतिक्ते ऽलर्ष्य्-आपनीफणत्-संसनिष्यदत्-करिक्रत्-कनिक्रदत्-भरिभ्रद्-दविध्वतो-दविद्युतत्-तरित्रतः-सरीसृपतं-वरीवृजन्-मर्मृज्य-आगनीगन्ति इति च

dādharti-dardharti-dardharṣi-bobhūtu-tetikte 'larṣy-āpanīphaṇat-saṃsaniṣyadat-karikrat-kanikradat-bharibhrad-davidhvato-davidyutat-taritrataḥ-sarīsṛpataṃ-varīvṛjan-marmṛjya-āganīganti iti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दविद्युतत् इति - द्युतेः यङ्लुगन्तस्य शतरि अभ्यासस्य अम्प्रसारणाभावः अत्त्वम्, विगागमश् च निपात्यते । तरित्रतः इति - तरतेः शतरि श्लौ षष्ठ्येकवचने अभ्यासस्य रिगागमः निपात्यते । सरीसृपतम् इति - सृपेः शतरि श्लौ द्वितीयैकवचने अभ्यासस्य रीगागमः निपात्यते । वरीवृजत् इति - वृजेः शतरि श्लौ रीगागमः निपात्यते अभ्यासस्य । मर्मृज्य इति - मृजेः लिटि णलि अभ्यासस्य रुगागमः धातोश् च युगागमो निपात्यते । ततो मृजेर् वृद्धिः (*७,२।११४) न भवति, अलघूपधत्वात् । लघूपधगुणे प्राप्ते वृद्धिर् आरभ्यते । आगनीगन्ति इति - आङ्पूर्वस्य गमेर्लति श्लौ अभ्यासस्य चुत्वाभावः नीगागमश् च निपात्यते । वक्ष्यन्ती वेदागनीगन्ति कर्णम् । इतिकरणम् एवं प्रकारणाम् अन्येषाम् अप्य् उपसङ्ग्रहार्थम् ॥ उरत्

davidyutat iti - dyuteḥ yaṅlugantasya śatari abhyāsasya amprasāraṇābhāvaḥ attvam, vigāgamaś ca nipātyate / taritrataḥ iti - tarateḥ śatari ślau ṣaṣṭhyekavacane abhyāsasya rigāgamaḥ nipātyate / sarīsṛpatam iti - sṛpeḥ śatari ślau dvitīyaikavacane abhyāsasya rīgāgamaḥ nipātyate / varīvṛjat iti - vṛjeḥ śatari ślau rīgāgamaḥ nipātyate abhyāsasya / marmṛjya iti - mṛjeḥ liṭi ṇali abhyāsasya rugāgamaḥ dhātoś ca yugāgamo nipātyate / tato mṛjer vṛddhiḥ (*7,2.114) na bhavati, alaghūpadhatvāt / laghūpadhaguṇe prāpte vṛddhir ārabhyate / āganīganti iti - āṅpūrvasya gamerlati ślau abhyāsasya cutvābhāvaḥ nīgāgamaś ca nipātyate / vakṣyantī vedāganīganti karṇam / itikaraṇam evaṃ prakāraṇām anyeṣām apy upasaṅgrahārtham // urat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋवर्णान्तस्य अभ्यासस्य अकारादेशो भवति । ववृते । ववृधे । शशृधे । नर्नर्ति, नरिनर्ति, नरीनर्ति इत्य् एवम् आदौ अभ्यासविकारेषु अपवादो न+उत्सर्गान् विधीन् बाधते इति उः अदत्वे कृते रुगादय आगमाः क्रियन्ते ॥ द्युति-स्वाप्योः सम्प्रसारणम्

ṛvarṇāntasya abhyāsasya akārādeśo bhavati / vavṛte / vavṛdhe / śaśṛdhe / narnarti, narinarti, narīnarti ity evam ādau abhyāsavikāreṣu apavādo na+utsargān vidhīn bādhate iti uḥ adatve kṛte rugādaya āgamāḥ kriyante // dyuti-svāpyoḥ samprasāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्युति स्वापि इत्य् एतयोः अभ्यासस्य सम्प्रसारणं भवति । विदिद्युते । व्यदिद्युतत् । विदिद्योतिषते । विदिद्युतिषते । विदेद्युत्यते । स्वापेः - सुष्वापयिषति । स्वापिः ण्यन्तो गृह्यते, तस्य अभ्यासनिमित्तेन प्रत्ययेन आनन्तर्ये सति सम्प्रसारनम् इष्यते । इह न भवति, स्वापयतेर् ण्वुल् स्वापकः, तस्मात् क्यचि स्वापकीयति, स्वापकीयते, सन् - सिष्वापकीयिष्ति ॥ व्यथो लिटि

dyuti svāpi ity etayoḥ abhyāsasya samprasāraṇaṃ bhavati / vididyute / vyadidyutat / vididyotiṣate / vididyutiṣate / videdyutyate / svāpeḥ - suṣvāpayiṣati / svāpiḥ ṇyanto gṛhyate, tasya abhyāsanimittena pratyayena ānantarye sati samprasāranam iṣyate / iha na bhavati, svāpayater ṇvul svāpakaḥ, tasmāt kyaci svāpakīyati, svāpakīyate, san - siṣvāpakīyiṣti // vyatho liṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घ इणः किति

dīrgha iṇaḥ kiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इणो ऽङ्गस्य यो ऽभ्यासः तस्य दीर्घो भवति किति लिटि परतः । ईयतुः, ईयुः । इणो यण् (*६,४।८१) इति यणादेशे कृते स्थानिवद्भावाद् द्विर्वचनम् । किति इति किम् ? इयाय । इययिथ ॥ अत आदेः

iṇo 'ṅgasya yo 'bhyāsaḥ tasya dīrgho bhavati kiti liṭi parataḥ / īyatuḥ, īyuḥ / iṇo yaṇ (*6,4.81) iti yaṇādeśe kṛte sthānivadbhāvād dvirvacanam / kiti iti kim ? iyāya / iyayitha // ata ādeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासस्य आदेः अकारस्य दीर्घो भवति लिटि परतः । अतो गुणे पररूपत्वस्य अपवादः । आट, आटतुः, आटुः । आदेः इति किम् ? पपाच । पपाठ ॥ तस्मान् नुड् द्विहलः

abhyāsasya ādeḥ akārasya dīrgho bhavati liṭi parataḥ / ato guṇe pararūpatvasya apavādaḥ / āṭa, āṭatuḥ, āṭuḥ / ādeḥ iti kim ? papāca / papāṭha // tasmān nuḍ dvihalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अतो ऽभ्यासाद् दीर्घीभूताद् उत्तरस्य द्विहलो ऽङ्गस्य नुडागमो भवति । आनङ्ग, आनङ्गतुः, आनङ्गुः । अनञ्ज, आनञ्जतुः, आनञ्जुः । द्विहलः इति किम् ? आट, आटतुः, आटुः । ऋकारैकदेशो रेफो हल्ग्रहणेन गृह्यते, तेन+इह अपि द्विहलो ऽङ्गस्य नुडागमो भवति, आनृधतुः, आनृधुः ॥ अश्नोतेश् च

tasmād ato 'bhyāsād dīrghībhūtād uttarasya dvihalo 'ṅgasya nuḍāgamo bhavati / ānaṅga, ānaṅgatuḥ, ānaṅguḥ / anañja, ānañjatuḥ, ānañjuḥ / dvihalaḥ iti kim ? āṭa, āṭatuḥ, āṭuḥ / ṛkāraikadeśo repho halgrahaṇena gṛhyate, tena+iha api dvihalo 'ṅgasya nuḍāgamo bhavati, ānṛdhatuḥ, ānṛdhuḥ // aśnoteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्नोतेश् च दीर्घीभूताद् अभ्यासाद् उत्तरस्य नुडागमो भवति । व्यानशे, व्यानशाते, व्यानशिरे । अश्नोतेः इति विकरणनिर्देशः अश्नातेर् मा भूत् इति । आश, आशतुः, आशुः ॥ भवतेर् अः

aśnoteś ca dīrghībhūtād abhyāsād uttarasya nuḍāgamo bhavati / vyānaśe, vyānaśāte, vyānaśire / aśnoteḥ iti vikaraṇanirdeśaḥ aśnāter mā bhūt iti / āśa, āśatuḥ, āśuḥ // bhavater aḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतेर् अभ्यासस्य अकारादेशो भवति लिटि परतः । बभूव, बभूवतुः, बभूवुः । भवतेः इति कृतविकरननिर्देशाद् इह न भवति, अनुबभूवे कम्बलो देवदत्तेन । लिटि इत्य् एव, बुभूषति । बोभूयते ॥ ससूवेति निगमे

bhavater abhyāsasya akārādeśo bhavati liṭi parataḥ / babhūva, babhūvatuḥ, babhūvuḥ / bhavateḥ iti kṛtavikarananirdeśād iha na bhavati, anubabhūve kambalo devadattena / liṭi ity eva, bubhūṣati / bobhūyate // sasūveti nigame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णिजां त्रयाणां गुणः श्लौ

ṇijāṃ trayāṇāṃ guṇaḥ ślau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निजादीनां त्रयाणां अभ्यासस्य गुणो भवति श्लौ सति । णिजिर् - नेनेक्ति । विजिर् - वेवेक्ति । विष्लृ - वेवेष्टि । त्रिग्रहणम् उत्तरार्थम्, एषां हि वृत्करणम् समाप्त्यर्थं पठ्यते एव इति । श्लौ इति किम् ? निनेज ॥ भृञामित्

nijādīnāṃ trayāṇāṃ abhyāsasya guṇo bhavati ślau sati / ṇijir - nenekti / vijir - vevekti / viṣlṛ - veveṣṭi / trigrahaṇam uttarārtham, eṣāṃ hi vṛtkaraṇam samāptyarthaṃ paṭhyate eva iti / ślau iti kim ? nineja // bhṛñāmit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृञादीनां त्रयाणाम् अभ्यासस्य इकारादेशो भवति शलौ सति । भृञ् - बिभर्ति । माङ् - मिमीते । ओहाङ् - जिहीते । त्रयाणाम् इत्य् एव, जहाति । श्लौ इत्य् एव, बभार ॥ अर्ति-पिपर्त्योश् च

bhṛñādīnāṃ trayāṇām abhyāsasya ikārādeśo bhavati śalau sati / bhṛñ - bibharti / māṅ - mimīte / ohāṅ - jihīte / trayāṇām ity eva, jahāti / ślau ity eva, babhāra // arti-pipartyoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्ति पिपर्ति इत्य् एतयोः अभ्यासस्य इकारादेशो भवति श्लौ । इयर्ति भूमम् । पिपर्ति सोमम् ॥ बहुलं छन्दसि

arti piparti ity etayoḥ abhyāsasya ikārādeśo bhavati ślau / iyarti bhūmam / piparti somam // bahulaṃ chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि विषये अभ्यासस्य श्लौ बहुलम् इकारादेशो भवति । पुर्णां विवष्टि । वशेर् एतद् रूपम् । तथा वचेः - जनिमा विवक्ति । सचेः - वत्सं न माता सिषक्ति । जघर्ति सोमम् । न च भवति । ददाति इत्य् एवं ब्रूयात् । जजनदिन्द्रम् । माता यद्वीरं दधनद्धनिष्ठा ॥ सन्यतः

chandasi viṣaye abhyāsasya ślau bahulam ikārādeśo bhavati / purṇāṃ vivaṣṭi / vaśer etad rūpam / tathā vaceḥ - janimā vivakti / saceḥ - vatsaṃ na mātā siṣakti / jagharti somam / na ca bhavati / dadāti ity evaṃ brūyāt / jajanadindram / mātā yadvīraṃ dadhanaddhaniṣṭhā // sanyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनि परतो ऽकारान्ताभ्यासस्य इकारादेशो भवति । पिपक्षति । यियक्षति । तिष्ठासति । पिपासति । सनि इति किम् ? पपाच । अतः इति किम् ? लुलूषति । तपरकरणं किम् ? पापचिषते ॥ ओः पु-यण्-ज्य्-अपरे

sani parato 'kārāntābhyāsasya ikārādeśo bhavati / pipakṣati / yiyakṣati / tiṣṭhāsati / pipāsati / sani iti kim ? papāca / ataḥ iti kim ? lulūṣati / taparakaraṇaṃ kim ? pāpaciṣate // oḥ pu-yaṇ-jy-apare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्यपरे - जु इति सौत्रो ऽयं धातुः । जिजावयिषति । एतद् एव पुयण्ज्यपरे इति वचनं ज्ञापकम्, अद्विर्वचननिमित्ते ऽपि णौ स्थानिवद् भवति इति । ओः इति किम् ? पापच्यतेः सन् - पापचिषते । पुयण्जि इति किम् ? अवतुतावयिषति । जुहावयिषति । अपरे । इति किम् ? बुभूषति ॥ स्त्रवति-शृणोति-द्रवति-प्रवति-प्लवति-च्यवतीनां वा

jyapare - ju iti sautro 'yaṃ dhātuḥ / jijāvayiṣati / etad eva puyaṇjyapare iti vacanaṃ jñāpakam, advirvacananimitte 'pi ṇau sthānivad bhavati iti / oḥ iti kim ? pāpacyateḥ san - pāpaciṣate / puyaṇji iti kim ? avatutāvayiṣati / juhāvayiṣati / apare / iti kim ? bubhūṣati // stravati-śṛṇoti-dravati-pravati-plavati-cyavatīnāṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रवति शृणोति द्रवति प्रवति प्लवति च्यवति इत्य् एतेषाम् अभ्यासस्य ओः अवर्नपरे यणि वा इकारादेशो भवति सनि परतः । सिस्रावयिषति, सुस्रावयिषति । शृणोति - शिश्रावयिषति, शुश्रावयिषति । द्रवति - दिद्रावयिषति, दुद्रावयिषति । प्रवति - पिप्रावयिषति, पुप्रावयिषति । प्लवति - पिप्लावयिषति, पुप्लावयिषति । च्यवति - चिच्यावयिषति, चुच्यावयिषति । वचनसामर्थ्याद् एकेन वर्णेन यणो व्यवधानमाश्रीयते । पूर्वसूत्रेन तु अनन्तर एव यणि भवितव्यम् इति अप्राप्तबिभाषेयम् । अपरे इत्य् एव, सुस्रूषति । शुश्रूषते ॥ गुणो यङ्-लुकोः

sravati śṛṇoti dravati pravati plavati cyavati ity eteṣām abhyāsasya oḥ avarnapare yaṇi vā ikārādeśo bhavati sani parataḥ / sisrāvayiṣati, susrāvayiṣati / śṛṇoti - śiśrāvayiṣati, śuśrāvayiṣati / dravati - didrāvayiṣati, dudrāvayiṣati / pravati - piprāvayiṣati, puprāvayiṣati / plavati - piplāvayiṣati, puplāvayiṣati / cyavati - cicyāvayiṣati, cucyāvayiṣati / vacanasāmarthyād ekena varṇena yaṇo vyavadhānamāśrīyate / pūrvasūtrena tu anantara eva yaṇi bhavitavyam iti aprāptabibhāṣeyam / apare ity eva, susrūṣati / śuśrūṣate // guṇo yaṅ-lukoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यङि यङ्लुकि च इगन्तस्य अभ्यासस्य गुणो भवति । चेचीयते । लोलूयते । यङ्लुकि - जोहवीति । यगो वा इति इड्विकल्पः । चोक्रुशीति ॥ दीर्घो ऽकितः

yaṅi yaṅluki ca igantasya abhyāsasya guṇo bhavati / cecīyate / lolūyate / yaṅluki - johavīti / yago vā iti iḍvikalpaḥ / cokruśīti // dīrgho 'kitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकितो ऽभ्यासस्य दीर्घो भवति यगि यङ्लुकि च । पापच्यते । पापचीति । याय्ज्यते । यायजीति । अकितः इति किम् ? यंयम्यते । यंयमीति । रंरम्यते । रंरमीति । ननु चात्र अपवादत्वान् नुकि कृते अभ्यासस्य अनजन्तत्वाद् एव दीर्घत्वं न भविष्यति ? एवं तर्हि अकितः इत्य् अनेन एतज् ज्ञाप्यते, अभ्यासविकारेष्व् अपवादा न+उत्सर्गान् विधीन् बाधन्ते इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? डोढौक्यते इत्य् अत्र दीर्घो ऽकितः इत्य् अनेन सन्ध्यक्षरह्रस्वो न बाध्यते, अचीकरत् इत्य् अत्र दीर्घो लघोः (*७,४।९४) इत्य् अनेन सन्वदित्वं न बाध्यते, मान्प्रभृतीनां दीर्घेण सनीत्वं न बाध्यते - मीमांसते, ई च गणः (*७,४।९७) इतीत्वेन हलादिशेषो न बाध्यते - अजीगणत् ॥ नीग् वञ्चु-स्रंसु-ध्वंसु-भ्रंसु-कस-पत-पद-स्कन्दाम्

akito 'bhyāsasya dīrgho bhavati yagi yaṅluki ca / pāpacyate / pāpacīti / yāyjyate / yāyajīti / akitaḥ iti kim ? yaṃyamyate / yaṃyamīti / raṃramyate / raṃramīti / nanu cātra apavādatvān nuki kṛte abhyāsasya anajantatvād eva dīrghatvaṃ na bhaviṣyati ? evaṃ tarhi akitaḥ ity anena etaj jñāpyate, abhyāsavikāreṣv apavādā na+utsargān vidhīn bādhante iti / kim etasya jñāpane prayojanam ? ḍoḍhaukyate ity atra dīrgho 'kitaḥ ity anena sandhyakṣarahrasvo na bādhyate, acīkarat ity atra dīrgho laghoḥ (*7,4.94) ity anena sanvaditvaṃ na bādhyate, mānprabhṛtīnāṃ dīrgheṇa sanītvaṃ na bādhyate - mīmāṃsate, ī ca gaṇaḥ (*7,4.97) itītvena halādiśeṣo na bādhyate - ajīgaṇat // nīg vañcu-sraṃsu-dhvaṃsu-bhraṃsu-kasa-pata-pada-skandām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नुग् अतो ऽनुनासिकान्तस्य

nug ato 'nunāsikāntasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुनासिकान्तस्य अङ्गस्य यो ऽभ्यासः तस्य अकारान्तस्य नुगागमो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः । तन्तन्यते । तन्तनीति । जङ्गम्यते । जङ्गमीति । यंयम्यते । यंयमीति । रंरम्यते । रंरमीति । नुक् इत्य् एतद् अनुस्वारोपलक्षणार्थं द्रष्टव्यम् । स्थानिना हि आदेशो लक्ष्यते । तेन यंयम्यते इत्य् एवम् आदौ अझल्परत्वे ऽपि अनुस्वारो भवति । पदान्तवच्चेति वक्तव्यम् । वा पदान्तस्य (*८,४।५९) इति परसवर्नविकल्पो यथा स्यात् इति । अतः इति किम् ? तेतिम्यते । तपरकरणं तु भूतपूर्वस्य अपि दीर्घस्य निवृत्त्यर्थम्, बाभम्यते । अनुनासिकान्तस्य इति किम् ? पापच्यते ॥ जप-जभ-दह-दश-भञ्ज-पशां च

anunāsikāntasya aṅgasya yo 'bhyāsaḥ tasya akārāntasya nugāgamo bhavati yaṅyaṅlukoḥ parataḥ / tantanyate / tantanīti / jaṅgamyate / jaṅgamīti / yaṃyamyate / yaṃyamīti / raṃramyate / raṃramīti / nuk ity etad anusvāropalakṣaṇārthaṃ draṣṭavyam / sthāninā hi ādeśo lakṣyate / tena yaṃyamyate ity evam ādau ajhalparatve 'pi anusvāro bhavati / padāntavacceti vaktavyam / vā padāntasya (*8,4.59) iti parasavarnavikalpo yathā syāt iti / ataḥ iti kim ? tetimyate / taparakaraṇaṃ tu bhūtapūrvasya api dīrghasya nivṛttyartham, bābhamyate / anunāsikāntasya iti kim ? pāpacyate // japa-jabha-daha-daśa-bhañja-paśāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जप जभ दह दश भञ्ज पश इत्य् एतेषाम् अभ्यासस्य नुगागमो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः । जञ्जप्यते जञ्जपीति । जभ - जञ्जभ्यते । जञ्जभीति । दह - दन्दह्यते । दन्दहीति । दश - दन्दश्यते । दन्दशीति दश इति दंशिः अयं नकारलोपार्थम् एव निर्दिष्टः । तेन यङ्लुक्य् अपि नकारलोपो भवति । भञ्ज - बम्भज्यते । बम्भञ्जीति । पश इति सौत्रो धातुः - पम्पश्यते । पम्पशीति ॥ चर-फलोश् च

japa jabha daha daśa bhañja paśa ity eteṣām abhyāsasya nugāgamo bhavati yaṅyaṅlukoḥ parataḥ / jañjapyate jañjapīti / jabha - jañjabhyate / jañjabhīti / daha - dandahyate / dandahīti / daśa - dandaśyate / dandaśīti daśa iti daṃśiḥ ayaṃ nakāralopārtham eva nirdiṣṭaḥ / tena yaṅluky api nakāralopo bhavati / bhañja - bambhajyate / bambhañjīti / paśa iti sautro dhātuḥ - pampaśyate / pampaśīti // cara-phaloś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चर फल इत्य् एतयोः अभ्यासस्य नुगागमो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः । पञ्चूर्यते । पञ्चूरीति । पम्फुल्यते । पम्फुलीति ॥ उत् परस्य अतः

cara phala ity etayoḥ abhyāsasya nugāgamo bhavati yaṅyaṅlukoḥ parataḥ / pañcūryate / pañcūrīti / pamphulyate / pamphulīti // ut parasya ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ति च

ti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तकारादौ प्रत्यये परतः चरफलोः अकारस्य उकारादेशो भवति चरणं चूर्तिः । ब्रह्मणः चूर्तिः । प्रफुल्तिः । प्रफुल्ताः सुमनसः । यङ्यङ्लुकोः, अभ्यासस्य इति च अनुवर्तमानम् अपि वचनसामर्थ्याद् इह न अभिसम्बध्यते ॥ रीगृदुपधस्य च

takārādau pratyaye parataḥ caraphaloḥ akārasya ukārādeśo bhavati caraṇaṃ cūrtiḥ / brahmaṇaḥ cūrtiḥ / praphultiḥ / praphultāḥ sumanasaḥ / yaṅyaṅlukoḥ, abhyāsasya iti ca anuvartamānam api vacanasāmarthyād iha na abhisambadhyate // rīgṛdupadhasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋदुपधस्य अङ्गस्य यो ऽभ्यासः तस्य रीगागमो भवति यङ्यङ्लुकोः परतः । वरीवृत्यते । वरीवृतीति । वरीवृध्यते । वरीवृधीति । नरीनृत्यते । नरीनृतीति । रीगृत्वत इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात्, वरीवृश्च्यते । वरीवृश्चीति । परीपृच्छ्यते । परीपृच्छीति ॥ रुग्-रिकौ च लुकि

ṛdupadhasya aṅgasya yo 'bhyāsaḥ tasya rīgāgamo bhavati yaṅyaṅlukoḥ parataḥ / varīvṛtyate / varīvṛtīti / varīvṛdhyate / varīvṛdhīti / narīnṛtyate / narīnṛtīti / rīgṛtvata iti vaktavyam / iha api yathā syāt, varīvṛścyate / varīvṛścīti / parīpṛcchyate / parīpṛcchīti // rug-rikau ca luki

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यङ्लुकि ऋदुपधस्य अङ्गस्य यो ऽभ्यासस् तस्य रुग्रिकौ आगमौ भवतः, चकाराद् रीक् च । नर्नर्ति, नरिनर्ति, नरीनर्ति । वर्वर्ति, वरिवर्ति, वरीवर्ति । उकारः उच्चारणार्थः । मर्मृज्यमानास इत्य् उपसङ्ख्यानम् । मर्मृज्यते । मर्मृज्यमानासः ॥ ऋतश् च

yaṅluki ṛdupadhasya aṅgasya yo 'bhyāsas tasya rugrikau āgamau bhavataḥ, cakārād rīk ca / narnarti, narinarti, narīnarti / varvarti, varivarti, varīvarti / ukāraḥ uccāraṇārthaḥ / marmṛjyamānāsa ity upasaṅkhyānam / marmṛjyate / marmṛjyamānāsaḥ // ṛtaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋकारान्तस्य अङ्गस्य यो ऽभ्यासः तस्य रुग्रिकौ आगमौ भवतः रीक् च यङ्लुकि । चर्कर्ति, चरिकर्ति, चरीकर्ति । जर्हर्ति । जरिहर्ति । जरीहर्ति । तपरकरनम् किम् ? किरतेश्चाकर्ति । किरतिं चर्करीतान्तं पचति इत्य् अत्र यो नयेत् । प्राप्तिज्ञं तमहं मन्ये प्रारब्धस् तेन सङ्ग्रहः ॥ तत्रेयं प्राप्तिः तपरकरनसामर्थ्याद् अङ्गविशेषणम् ऋतः इत्य् एतत्, तया चाप्राप्तिः किरतेर् उगादीनाम् इति ॥ सन्वल् लघुनि चङ्परे ऽनग् लोपे

ṛkārāntasya aṅgasya yo 'bhyāsaḥ tasya rugrikau āgamau bhavataḥ rīk ca yaṅluki / carkarti, carikarti, carīkarti / jarharti / jariharti / jarīharti / taparakaranam kim ? kirateścākarti / kiratiṃ carkarītāntaṃ pacati ity atra yo nayet / prāptijñaṃ tamahaṃ manye prārabdhas tena saṅgrahaḥ // tatreyaṃ prāptiḥ taparakaranasāmarthyād aṅgaviśeṣaṇam ṛtaḥ ity etat, tayā cāprāptiḥ kirater ugādīnām iti // sanval laghuni caṅpare 'nag lope

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचीकरत् । अपीपचत् । ओः पुयण्ज्यपरे (*७,४।८०) इत्य् उक्तम्, चङ्परे ऽपि तथा । अपीपवत् । अलीलवत् । अजीजवत् । स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनां वा (*७,४।८१) इत्य् उक्तम्, चङ्परे ऽपि तथा । असिस्रवत्, असुस्रवत् । अशिश्रवत्, अशुश्रवत् । अदिद्रवत्, अदुद्रवत् । अपिप्रवत्, अपुप्रवत् । अपिप्लवत्, अपुप्लवत् । अचिच्यवत्, अचुच्यवत् । लुघुनि इति किम् ? अततक्षत् । अररक्षत् । जागरयतेः अजजागरत् । अत्र केचिद् गशब्दम् लभुमाश्रित्य सन्बद्भावम् इच्छन्ति, सर्वत्रैव लघोरानन्तर्यम् अभ्यासेन न अस्ति इति व्यवधाने ऽपि वचनप्रामाण्याद् भवितव्यम्, तद् असत् । येन न अव्यवधानं तेन व्यवहिते ऽपि वचनप्रामाण्यात् इत्य् एकेन व्यवधानम् आश्रीयते, न पुनर् अनेकेन । यद्य् एवम्, कथम् अचिक्षणत् इति ? आचार्यप्रवृत्तिर् ज्ञापयति भवत्य् एवं जातीयकानाम् इत्त्वम् इति । यद् अयं तद् बाधनार्थं सम्रत्यादीनाम् अत्वम् विदधाति । चङ्परे इति किम् ? अहं पपच । परग्रहणं किम् ? चङि एव केवले मा भूत्, अचकमत । अनग्लोपे इति किम् ? अचकथत् । दृषदमाख्यातवान् अददृषत् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवदत् इत्य् अत्र यो ऽसौ णौ णेर्लोपो नासावग्लोप इत्य् आश्रीयते । किं कारणम् ? चङ्परे इति णिजातेर् निमित्तत्वेन आक्षेपात्, ततो ऽन्यस्य अको लोपः परिगृह्यते । मीमादीनाम् अत्र ग्रहणात् सन्वद्भावेन अभ्यासलोपो न भवति इत्य् उक्तम् । किं च सन्वत् इति सनाश्रयं कार्यमतिदिश्यते, न च लोपः सनम् एव अपेक्षते, किं तर्हि, इस्भावाद्यपि । तदभावात् अमीमपत् इत्य् आदौ अभ्यासलोपो न भविष्यति ॥ दीर्घो लघोः

acīkarat / apīpacat / oḥ puyaṇjyapare (*7,4.80) ity uktam, caṅpare 'pi tathā / apīpavat / alīlavat / ajījavat / sravatiśṛṇotidravatipravatiplavaticyavatīnāṃ vā (*7,4.81) ity uktam, caṅpare 'pi tathā / asisravat, asusravat / aśiśravat, aśuśravat / adidravat, adudravat / apipravat, apupravat / apiplavat, apuplavat / acicyavat, acucyavat / lughuni iti kim ? atatakṣat / ararakṣat / jāgarayateḥ ajajāgarat / atra kecid gaśabdam labhumāśritya sanbadbhāvam icchanti, sarvatraiva laghorānantaryam abhyāsena na asti iti vyavadhāne 'pi vacanaprāmāṇyād bhavitavyam, tad asat / yena na avyavadhānaṃ tena vyavahite 'pi vacanaprāmāṇyāt ity ekena vyavadhānam āśrīyate, na punar anekena / yady evam, katham acikṣaṇat iti ? ācāryapravṛttir jñāpayati bhavaty evaṃ jātīyakānām ittvam iti / yad ayaṃ tad bādhanārthaṃ samratyādīnām atvam vidadhāti / caṅpare iti kim ? ahaṃ papaca / paragrahaṇaṃ kim ? caṅi eva kevale mā bhūt, acakamata / anaglope iti kim ? acakathat / dṛṣadamākhyātavān adadṛṣat / vāditavantaṃ prayojitavān avīvadat ity atra yo 'sau ṇau ṇerlopo nāsāvaglopa ity āśrīyate / kiṃ kāraṇam ? caṅpare iti ṇijāter nimittatvena ākṣepāt, tato 'nyasya ako lopaḥ parigṛhyate / mīmādīnām atra grahaṇāt sanvadbhāvena abhyāsalopo na bhavati ity uktam / kiṃ ca sanvat iti sanāśrayaṃ kāryamatidiśyate, na ca lopaḥ sanam eva apekṣate, kiṃ tarhi, isbhāvādyapi / tadabhāvāt amīmapat ity ādau abhyāsalopo na bhaviṣyati // dīrgho laghoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घा भवति लघोः अभ्यासस्य लघुनि णौ चङ्परे अनग्लोपे । अचीकरत् । अजीहरत् । अलीलवत् । अपीपचत् । लघोः इति किम् ? अबिभ्रजत् । लघुनि इत्य् एव, अततक्षत् । अररक्षत् । चङि इत्य् अव, अहं पपच । परे इत्य् एव, अचकमत । अनग्लोपे इत्य् एव, अचकथत् ॥ अत् स्मृ-दॄ-त्वर-प्रथ-म्रद-स्तॄ-स्पशाम्

dīrghā bhavati laghoḥ abhyāsasya laghuni ṇau caṅpare anaglope / acīkarat / ajīharat / alīlavat / apīpacat / laghoḥ iti kim ? abibhrajat / laghuni ity eva, atatakṣat / ararakṣat / caṅi ity ava, ahaṃ papaca / pare ity eva, acakamata / anaglope ity eva, acakathat // at smṛ-dṝ-tvara-pratha-mrada-stṝ-spaśām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृ दॄ त्वर प्रथ म्रद स्तॄ स्पश इत्य् एतेषाम् अभ्यासस्य अत् इत्य् अयम् आदेशो भवति चङ्परे णौ परतः । स्मृ - असस्मरत् । दॄ - अददरत् । त्वर - अतत्वरत् । प्रथ - अपप्रथत् । म्रद - अमम्रदत् । स्तॄ - अतस्तरत् । स्पश - अपस्पशत् । सन्वद्भावात् इत्वं प्राप्तम् अनेन बाध्यते । तपरकरणसामर्थ्यात् अति कृते दीर्घो लघोः (*७,४।९४) इत्य् एतद् अपि न भवति, अददरत् ॥ विभाषा वेष्टिचेष्ट्योः

smṛ dṝ tvara pratha mrada stṝ spaśa ity eteṣām abhyāsasya at ity ayam ādeśo bhavati caṅpare ṇau parataḥ / smṛ - asasmarat / dṝ - adadarat / tvara - atatvarat / pratha - apaprathat / mrada - amamradat / stṝ - atastarat / spaśa - apaspaśat / sanvadbhāvāt itvaṃ prāptam anena bādhyate / taparakaraṇasāmarthyāt ati kṛte dīrgho laghoḥ (*7,4.94) ity etad api na bhavati, adadarat // vibhāṣā veṣṭiceṣṭyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ई च गणः

ī ca gaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.