Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 4.1

स्त्री-ग्रहणेन टाबादि-प्रत्ययान्ताः शब्दा गृह्यन्ते । स्त्रीभ्यो ऽपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति । सौपर्णेयः । वैनतेयः । स्त्रीप्रत्यय-विज्ञापनाद् असत्यर्थ-ग्रहणे इह न भवति, इडबिडो ऽपत्यम् ऐडविडः, दरदो ऽपत्यम् दारदः इति । वडवाया वृषे वाच्ये । वाडवेयो वृषः स्मृतः । अपत्ये प्राप्तः ततो ऽपकृष्य विधीयते । तेन अपत्ये वाडवः इति । अण् क्रुञ्चाकोकिलात् स्मृतः । क्रुञ्चाया अपत्यं क्रौञ्चः । कौकिलः ॥ द्व्यचः

strī-grahaṇena ṭābādi-pratyayāntāḥ śabdā gṛhyante / strībhyo 'patye ḍhak pratyayo bhavati / sauparṇeyaḥ / vainateyaḥ / strīpratyaya-vijñāpanād asatyartha-grahaṇe iha na bhavati, iḍabiḍo 'patyam aiḍaviḍaḥ, darado 'patyam dāradaḥ iti / vaḍavāyā vṛṣe vācye / vāḍaveyo vṛṣaḥ smṛtaḥ / apatye prāptaḥ tato 'pakṛṣya vidhīyate / tena apatye vāḍavaḥ iti / aṇ kruñcākokilāt smṛtaḥ / kruñcāyā apatyaṃ krauñcaḥ / kaukilaḥ // dvyacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीभ्यः इत्य् एव । द्व्यचः स्त्री-प्रत्ययान्ताद् अपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति । तन्नामिकाणो ऽपवादः । दत्ताया अपत्यं दात्तेयः । गौपेयः । द्व्यचः इति किम् ? यामुनः ॥ इतश्-च-अनिञः

strībhyaḥ ity eva / dvyacaḥ strī-pratyayāntād apatye ḍhak pratyayo bhavati / tannāmikāṇo 'pavādaḥ / dattāyā apatyaṃ dātteyaḥ / gaupeyaḥ / dvyacaḥ iti kim ? yāmunaḥ // itaś-ca-aniñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभ्र-आदिभ्यश् च

śubhra-ādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मणश्यामयोर् वासिष्ठे । गोधा । कृकलास । अणीव । प्रवाहण । भरत । भारम । मुकण्डु । मघष्टु । मकष्टु । कर्पूर । इतर । अन्यतर । आलीढ सुदत्त । सुचक्षस् । सुनामन् । कद्रु । तुद । अकाशाप । कुमारीका । किशोरिका । कुवेणिका । जिह्माशिन् । परिधि । वायुदत्त । ककल । खट्वा । अम्बिका । अशोका । शुद्धपिङ्गला । खडोन्मत्ता । अनुदृष्टि । जरतिन् । बालवर्दिन् । विग्रज । वीज । श्वन् । अश्मन् । अश्व । अजिर ॥ विकर्ण-कुषीतकात् काष्यपे

lakṣmaṇaśyāmayor vāsiṣṭhe / godhā / kṛkalāsa / aṇīva / pravāhaṇa / bharata / bhārama / mukaṇḍu / maghaṣṭu / makaṣṭu / karpūra / itara / anyatara / ālīḍha sudatta / sucakṣas / sunāman / kadru / tuda / akāśāpa / kumārīkā / kiśorikā / kuveṇikā / jihmāśin / paridhi / vāyudatta / kakala / khaṭvā / ambikā / aśokā / śuddhapiṅgalā / khaḍonmattā / anudṛṣṭi / jaratin / bālavardin / vigraja / vīja / śvan / aśman / aśva / ajira // vikarṇa-kuṣītakāt kāṣyape

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकर्ण-शब्दात् कुषीतक-शब्दाच् च काष्यपे ऽपत्य-विशेषे ढक् प्रत्ययो भवति । वैकर्णेयः । कौषीतकेयः । काश्यपे इति किम् ? वैकर्णिः । कौषीतकिः ॥ भ्रवो वुक् च

vikarṇa-śabdāt kuṣītaka-śabdāc ca kāṣyape 'patya-viśeṣe ḍhak pratyayo bhavati / vaikarṇeyaḥ / kauṣītakeyaḥ / kāśyape iti kim ? vaikarṇiḥ / kauṣītakiḥ // bhravo vuk ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रूशब्दादप्त्ये ढक् प्रत्ययो भवति, तत्सन्नियोगेन च वुगागमः । भ्रौवेयः ॥ कल्याण्यादीनाम् इनङ्

bhrūśabdādaptye ḍhak pratyayo bhavati, tatsanniyogena ca vugāgamaḥ / bhrauveyaḥ // kalyāṇyādīnām inaṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्याणी इत्य् एवम् आदीनां शब्दानाम् अपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च इनङ्-आदेशः । स्त्रीप्रत्यय-अन्तानाम् आदेश-अर्थं ग्रहणं, प्रत्ययस्य सिद्धत्वाद् । अन्येषाम् उभयार्थम् । काल्याणिनेयः । सौभागिनेयः । दौर्भागिनेयः । हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च (*७,३।१९) इत्य् उभयपदवृद्धिः । कल्याणी । सुभगा । दुर्भगा । बन्धकी । अनुदृष्टि । अनुसृष्टि । जरती । बलीवर्दी । ज्येष्ठा । कन्ष्ठा । मध्यमा । परस्त्री ॥ कुलटाया

kalyāṇī ity evam ādīnāṃ śabdānām apatye ḍhak pratyayo bhavati, tatsaṃniyogena ca inaṅ-ādeśaḥ / strīpratyaya-antānām ādeśa-arthaṃ grahaṇaṃ, pratyayasya siddhatvād / anyeṣām ubhayārtham / kālyāṇineyaḥ / saubhāgineyaḥ / daurbhāgineyaḥ / hṛdbhagasindhvante pūrvapadasya ca (*7,3.19) ity ubhayapadavṛddhiḥ / kalyāṇī / subhagā / durbhagā / bandhakī / anudṛṣṭi / anusṛṣṭi / jaratī / balīvardī / jyeṣṭhā / kanṣṭhā / madhyamā / parastrī // kulaṭāyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चटकाया ऐरक्

caṭakāyā airak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधाया ढ्रक्

godhāyā ḍhrak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधायाः अपत्ये ड्रक् प्रत्ययो भवति । गौधेरः । शुभ्रादिष्व् अयं पठ्यते, तेन गौधेयः अपि भवति ॥ आरग् उदीचाम्

godhāyāḥ apatye ḍrak pratyayo bhavati / gaudheraḥ / śubhrādiṣv ayaṃ paṭhyate, tena gaudheyaḥ api bhavati // ārag udīcām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधायाः अपत्ये उदीचाम् आचार्याणां मतेन आरक् प्रत्ययो भवति । गौधारः । आचार्य-ग्रहणं पूज-अर्थं, वचनसाम्र्थ्याद् एव पूर्वेण समावेशो भवति । आरग्-वचनम् अनर्थकं, रका सिद्धत्वात् ? ज्ञापकं त्वयम् अन्येभ्यो ऽपि भवति इति । जाडारः । पाण्डारः ॥ क्षुद्राभ्यो वा

godhāyāḥ apatye udīcām ācāryāṇāṃ matena ārak pratyayo bhavati / gaudhāraḥ / ācārya-grahaṇaṃ pūja-arthaṃ, vacanasāmrthyād eva pūrveṇa samāveśo bhavati / ārag-vacanam anarthakaṃ, rakā siddhatvāt ? jñāpakaṃ tvayam anyebhyo 'pi bhavati iti / jāḍāraḥ / pāṇḍāraḥ // kṣudrābhyo vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ढ्रक् अनुवर्तते, न आरक् । क्षुद्राः अङ्गहीनाः शीलहीनाश् च । अर्थधर्मेण तदभिधायिन्यः स्त्रीलिङ्गाः प्रकृतयो निर्दिष्यन्ते । क्षुद्राभ्यो वा अपत्ये दृअक् प्रत्ययो भवति । ढको ऽ पवादः । काणेरः, काणेयः । दासेरः, दासेयः ॥ पितृष्वसुश् छण्

ḍhrak anuvartate, na ārak / kṣudrāḥ aṅgahīnāḥ śīlahīnāś ca / arthadharmeṇa tadabhidhāyinyaḥ strīliṅgāḥ prakṛtayo nirdiṣyante / kṣudrābhyo vā apatye dṛak pratyayo bhavati / ḍhako ' pavādaḥ / kāṇeraḥ, kāṇeyaḥ / dāseraḥ, dāseyaḥ // pitṛṣvasuś chaṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृष्वसृ-शब्दात् अपत्ये छण् प्रत्ययो भवति । पैतृष्वस्त्रीयः ॥ ठकि लोपः

pitṛṣvasṛ-śabdāt apatye chaṇ pratyayo bhavati / paitṛṣvastrīyaḥ // ṭhaki lopaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृ-ष्वसुश् च

mātṛ-ṣvasuś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृ-ष्वसुः इत्य् एतद् अपेक्षते । पितृष्वसुर् यद् उक्तं तन् मातृष्वसुर् अपि भवति, छन्ण्-प्रत्ययो ढकि लोपश् च । मातृष्वस्त्रीयः । मातृष्वसेयः ॥ चतुष्पाद्भ्यो ढञ्

pitṛ-ṣvasuḥ ity etad apekṣate / pitṛṣvasur yad uktaṃ tan mātṛṣvasur api bhavati, chanṇ-pratyayo ḍhaki lopaś ca / mātṛṣvastrīyaḥ / mātṛṣvaseyaḥ // catuṣpādbhyo ḍhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्पाद् अभिधायिनीभ्यः प्रकृतिभ्यो ऽपत्ये ढञ्-प्रत्ययो भवति । अणादीनाम् अपवादः । कामण्डलेयः । शौन्तिबाहेयः । जाम्बेयः ॥ गृष्ट्य्-आदिभ्यश् च

catuṣpād abhidhāyinībhyaḥ prakṛtibhyo 'patye ḍhañ-pratyayo bhavati / aṇādīnām apavādaḥ / kāmaṇḍaleyaḥ / śauntibāheyaḥ / jāmbeyaḥ // gṛṣṭy-ādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृष्ट्यादिभ्यः शब्देभ्यो ऽपत्ये ढञ् प्रत्ययो भवति । अणादीनाम् अपवादः । गार्ष्टेयः । हार्ष्टेयः । गृष्टिशब्दो यश्चतुष्पादवचनः, ततः पूर्वेण+एव सिद्धः । अच्तुष्पाद्-अर्थं वचनम् । गृष्टि । हृष्टि । हलि । बलि । विश्रि । कुद्रि । अजबस्ति । मित्रयु ॥ राज-श्वशुराद् यत्

gṛṣṭyādibhyaḥ śabdebhyo 'patye ḍhañ pratyayo bhavati / aṇādīnām apavādaḥ / gārṣṭeyaḥ / hārṣṭeyaḥ / gṛṣṭiśabdo yaścatuṣpādavacanaḥ, tataḥ pūrveṇa+eva siddhaḥ / actuṣpād-arthaṃ vacanam / gṛṣṭi / hṛṣṭi / hali / bali / viśri / kudri / ajabasti / mitrayu // rāja-śvaśurād yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्-श्वशुर-शब्दाभ्याम् अपत्ये यत् प्रत्ययो भवति । यथाक्रमम् अणिञोर् अपवादः । राजन्यः । श्वशुर्यः । राज्ञो ऽपत्ये जाति-ग्रहणम् । राजन्यो भवति क्षत्रियश् चेत् । राजनो ऽन्यः ॥ क्षत्राद् घः

rājan-śvaśura-śabdābhyām apatye yat pratyayo bhavati / yathākramam aṇiñor apavādaḥ / rājanyaḥ / śvaśuryaḥ / rājño 'patye jāti-grahaṇam / rājanyo bhavati kṣatriyaś cet / rājano 'nyaḥ // kṣatrād ghaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षत्र-शब्दाद् अपत्ये घः प्रत्ययो भवति । क्षत्रियः । अयम् अपि जाति-शब्द एव । क्षात्रिरन्यः ॥ कुलात् खः

kṣatra-śabdād apatye ghaḥ pratyayo bhavati / kṣatriyaḥ / ayam api jāti-śabda eva / kṣātriranyaḥ // kulāt khaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तर-सूत्रे पूर्व-प्रतिषेधाद् इह तदन्तः केवलश् च दृश्यते । कुल-शब्द-अन्तात् प्रातिपदिकात् केवलाच् च अपत्ये खः प्रत्ययो भवति । आढ्यकुलीनः । श्रोत्रियकुलीनः । कुलीनः ॥ अपूर्वपदाद् अन्यत्रस्यां यङ्-ढकञौ

uttara-sūtre pūrva-pratiṣedhād iha tadantaḥ kevalaś ca dṛśyate / kula-śabda-antāt prātipadikāt kevalāc ca apatye khaḥ pratyayo bhavati / āḍhyakulīnaḥ / śrotriyakulīnaḥ / kulīnaḥ // apūrvapadād anyatrasyāṃ yaṅ-ḍhakañau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकुलाद् अञ्-खञौ

mahākulād añ-khañau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यतरस्याम् इति अनुवर्तते । महाकुल-शब्दात् अञ्-खञौ प्रत्ययौ भवतः । पक्षे खः । माहाकुलः, माहाकुलीनः, माहाकुलीनः ॥ दुष्कुलाड् ढक्

anyatarasyām iti anuvartate / mahākula-śabdāt añ-khañau pratyayau bhavataḥ / pakṣe khaḥ / māhākulaḥ, māhākulīnaḥ, māhākulīnaḥ // duṣkulāḍ ḍhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्कुल-शब्दात् अपत्ये ढक् प्रत्ययो भवति । अन्यत्रस्याम् इत्य् अनुवृत्तेः खश् च । दौष्कुलेयः, दुष्क्लीनः ॥ स्वसुश् छः

duṣkula-śabdāt apatye ḍhak pratyayo bhavati / anyatrasyām ity anuvṛtteḥ khaś ca / dauṣkuleyaḥ, duṣklīnaḥ // svasuś chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वसृ-शब्दाद् अपत्ये छन्ः प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । स्वसुर् अपत्यं स्वस्रीयः ॥ भ्रातुर् व्यच् च

svasṛ-śabdād apatye chanḥ pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / svasur apatyaṃ svasrīyaḥ // bhrātur vyac ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातृ-शब्दाद् अपत्ये व्यत् प्रत्ययो भवति । चकाराच् छश् च । अणो ऽपवादः । भ्रातृव्यः, भ्रात्रीयः । तकारः स्वरार्थः ॥ व्यन् सपत्ने

bhrātṛ-śabdād apatye vyat pratyayo bhavati / cakārāc chaś ca / aṇo 'pavādaḥ / bhrātṛvyaḥ, bhrātrīyaḥ / takāraḥ svarārthaḥ // vyan sapatne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपत्न-शब्दः शत्रुपर्यायः शब्द-अन्तर-व्युत्पन्नम् एव । सप्त्नी-शब्दाद् अपरे ऽकारम् इव अर्थे निपातयन्ति । सप्त्नीव सपत्नः । भ्रातृ-शब्दाद् व्यन् प्रत्ययो भवति समुदायेन च+इदम् इत्रः सपत्न उच्यते । अपत्य-अर्थो ऽत्र न अस्त्य् एव । पाप्मना भ्रातृव्येण । भ्रातृव्यः कण्टकः ॥ रेवत्य्-आदिभ्यष् ठक्

sapatna-śabdaḥ śatruparyāyaḥ śabda-antara-vyutpannam eva / saptnī-śabdād apare 'kāram iva arthe nipātayanti / saptnīva sapatnaḥ / bhrātṛ-śabdād vyan pratyayo bhavati samudāyena ca+idam itraḥ sapatna ucyate / apatya-artho 'tra na asty eva / pāpmanā bhrātṛvyeṇa / bhrātṛvyaḥ kaṇṭakaḥ // revaty-ādibhyaṣ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेवती इत्य् एवम् आदिभ्यो ऽपत्ये ठक् प्रत्ययो भवति । यथा योगं ढगादीनाम् अपवादः । रैवतिकः । आश्वपालिकः । रेवती । अश्वपाली । मणीपाली । द्वारपाली । वृकवञ्चिन् । वृकग्राह । कर्णग्राह । दण्डग्राह । कुक्कुटाक्ष ॥ गोत्र-स्त्रियाः कुत्सने ण च

revatī ity evam ādibhyo 'patye ṭhak pratyayo bhavati / yathā yogaṃ ḍhagādīnām apavādaḥ / raivatikaḥ / āśvapālikaḥ / revatī / aśvapālī / maṇīpālī / dvārapālī / vṛkavañcin / vṛkagrāha / karṇagrāha / daṇḍagrāha / kukkuṭākṣa // gotra-striyāḥ kutsane ṇa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धाट् ठक् सौवीरेषु बहुलम्

vṛddhāṭ ṭhak sauvīreṣu bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्सने इत्य् एव । सौवीरेषु इति प्रकृति-विशेषणम् । वृद्धात् सौवीरगोत्राद् अपत्ये बहुलं ठक् प्रत्ययो भवति कुत्सने गम्यमने । भागवित्तेः भागवित्तिकः । तार्णबिन्दवस्य तार्णबिन्दविकः । पक्षे यथाप्राप्तं फक्, भागवित्तायनः । पक्षे तार्णबिन्दविः । अकशापः शुभ्रादिः, आकशापेयः । तस्य अपत्यम् आकशापेयिकः । पक्षे आकशापेयिः । भागपूर्वपदो वित्तिर् द्वितीयस् तार्णबिन्दवः । तृतीयस् त्वाकशापेयो गोत्राट् ठग् बहुलं ततः ॥ वृद्ध-ग्रहणं स्त्री-निवृत्त्य्-अर्थम् । सौवीरेषु इति किम् ? औपगविर्जाल्मः । कुत्सने इत्य् एव, भागवित्तायनो माणवकः । बहुल-ग्रहणम् उपाधिवैचित्र्य-अर्थम् । गोत्रस्त्रियाः इत्य् आरभ्य चत्वारो योगास् तेषु प्रथमः कुत्सन एव, अन्त्यः सौवीरगोत्र एव, मध्यमौ द्वयोर् अपि । तद् एतद् बहुल-ग्रहणाल् लभ्यते ॥ फेश् छ च

kutsane ity eva / sauvīreṣu iti prakṛti-viśeṣaṇam / vṛddhāt sauvīragotrād apatye bahulaṃ ṭhak pratyayo bhavati kutsane gamyamane / bhāgavitteḥ bhāgavittikaḥ / tārṇabindavasya tārṇabindavikaḥ / pakṣe yathāprāptaṃ phak, bhāgavittāyanaḥ / pakṣe tārṇabindaviḥ / akaśāpaḥ śubhrādiḥ, ākaśāpeyaḥ / tasya apatyam ākaśāpeyikaḥ / pakṣe ākaśāpeyiḥ / bhāgapūrvapado vittir dvitīyas tārṇabindavaḥ / tṛtīyas tvākaśāpeyo gotrāṭ ṭhag bahulaṃ tataḥ // vṛddha-grahaṇaṃ strī-nivṛtty-artham / sauvīreṣu iti kim ? aupagavirjālmaḥ / kutsane ity eva, bhāgavittāyano māṇavakaḥ / bahula-grahaṇam upādhivaicitrya-artham / gotrastriyāḥ ity ārabhya catvāro yogās teṣu prathamaḥ kutsana eva, antyaḥ sauvīragotra eva, madhyamau dvayor api / tad etad bahula-grahaṇāl labhyate // pheś cha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्सने इत्य् एव, सौवीरेषु इति च । फेः इति फिञो ग्रहणं न फिनः, वृद्ध-अधिकारात् । फिञन्तात् प्रातिपदिकात् सौवीरगोत्राद् अपत्ये छः प्रत्ययो भवति, चकाराट् ठक्, कुत्सने गम्यमाने । यमुन्दस्य अपत्यं, तिकादिभ्यः फिञ् (*४,१।१५४) । तस्यपत्यं यामुन्दायनीयः, यामुन्दायनिकः । कुत्सने इत्येव, यामुन्दायनिः । फिञन्ताद् औत्सर्गिकस्य अण आगतस्य ण्य-क्षत्रिय-अर्ष-ञितो यूनि लुग् अण्-इञोः (*२,४।५८) इति लुक् । सौवीरेसु इत्य् एव, तैकायनिः । यमुन्दश् च सुयामा च वार्ष्यायणिः फिञः स्मृताः । सौवीरेषु च कुत्सायां द्वौ योगौ शब्दवित् समरेत् ॥ फाण्डाहृति-मिमताभ्यां ण-फिञौ

kutsane ity eva, sauvīreṣu iti ca / pheḥ iti phiño grahaṇaṃ na phinaḥ, vṛddha-adhikārāt / phiñantāt prātipadikāt sauvīragotrād apatye chaḥ pratyayo bhavati, cakārāṭ ṭhak, kutsane gamyamāne / yamundasya apatyaṃ, tikādibhyaḥ phiñ (*4,1.154) / tasyapatyaṃ yāmundāyanīyaḥ, yāmundāyanikaḥ / kutsane ityeva, yāmundāyaniḥ / phiñantād autsargikasya aṇa āgatasya ṇya-kṣatriya-arṣa-ñito yūni lug aṇ-iñoḥ (*2,4.58) iti luk / sauvīresu ity eva, taikāyaniḥ / yamundaś ca suyāmā ca vārṣyāyaṇiḥ phiñaḥ smṛtāḥ / sauvīreṣu ca kutsāyāṃ dvau yogau śabdavit samaret // phāṇḍāhṛti-mimatābhyāṃ ṇa-phiñau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौवीरेषु इत्य् एव । कुत्सने इति निवृत्तम् । फाण्टाहृतिमिमतशब्दाभ्यां सौवीर-विषयाभ्याम् अपत्ये ण-फिञौ प्रत्ययु भवतः । फको ऽपवादः । अल्पाच्तरस्य अपूर्वनिपातो लक्षण-व्यभिचार-चिह्नं, तेन यथासङ्ख्यम् इह न भवति इति । फाण्टाहृतः, फाण्टाहृतायनिः । मैमतः, मैमतायनिः । सौवीरेषु इत्य् एव, फाण्टाहृतायनः । मैमतायनः । फाण्टाहृतेः यञ्-इञोश् च (*४,१।१०१) इति फक् । मिमत-शब्दो ऽपि नडादिषु पठ्यते ॥ कुर्वादिभ्यो ण्यः

sauvīreṣu ity eva / kutsane iti nivṛttam / phāṇṭāhṛtimimataśabdābhyāṃ sauvīra-viṣayābhyām apatye ṇa-phiñau pratyayu bhavataḥ / phako 'pavādaḥ / alpāctarasya apūrvanipāto lakṣaṇa-vyabhicāra-cihnaṃ, tena yathāsaṅkhyam iha na bhavati iti / phāṇṭāhṛtaḥ, phāṇṭāhṛtāyaniḥ / maimataḥ, maimatāyaniḥ / sauvīreṣu ity eva, phāṇṭāhṛtāyanaḥ / maimatāyanaḥ / phāṇṭāhṛteḥ yañ-iñoś ca (*4,1.101) iti phak / mimata-śabdo 'pi naḍādiṣu paṭhyate // kurvādibhyo ṇyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरु । गर्ग । मङ्गुष । अजमारक । रथकार । वावदूक । सम्राजः क्षत्रिये । कवि । मति । वाक् । पितृमत् । इन्द्रजालि । दामोष्णीषि । गणकारि । कैशोरि । कापिञ्जलादि । कुट । शलाका । मुर । एरक । अभ्र । दर्भ । केशिनी । वेनाच्छन्दसि । शूर्पणाय । श्यावनाय । श्यावरथ । श्यावपुत्र । सत्यङ्कार । बडभीकार । शङ्कु । शाक । पथिकारिन् । मूढ । शकन्धु । कर्तृ । हर्तृ । शाकिन् । इनपिण्डी । वामरथस्य कन्वादिवत् स्वरवर्जम् ॥ सेनान्त-लक्षण-कारिभ्यश् च

kuru / garga / maṅguṣa / ajamāraka / rathakāra / vāvadūka / samrājaḥ kṣatriye / kavi / mati / vāk / pitṛmat / indrajāli / dāmoṣṇīṣi / gaṇakāri / kaiśori / kāpiñjalādi / kuṭa / śalākā / mura / eraka / abhra / darbha / keśinī / venācchandasi / śūrpaṇāya / śyāvanāya / śyāvaratha / śyāvaputra / satyaṅkāra / baḍabhīkāra / śaṅku / śāka / pathikārin / mūḍha / śakandhu / kartṛ / hartṛ / śākin / inapiṇḍī / vāmarathasya kanvādivat svaravarjam // senānta-lakṣaṇa-kāribhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेनान्तात् प्रातिपदिकात् लक्षण-शब्दात् कारि-वचनेभ्यश् च अपत्ये ण्यः प्रत्ययो भवति । कारि-शब्दः कारूणां तन्तुवायादीनां वाचकः । कारिषेण्यः । हारिषेण्यः । लाक्षण्यः । कारिभ्यः - तान्तुवाय्यः । कौम्भकार्यः । नापित्यः ॥ उदीचाम् इञ्

senāntāt prātipadikāt lakṣaṇa-śabdāt kāri-vacanebhyaś ca apatye ṇyaḥ pratyayo bhavati / kāri-śabdaḥ kārūṇāṃ tantuvāyādīnāṃ vācakaḥ / kāriṣeṇyaḥ / hāriṣeṇyaḥ / lākṣaṇyaḥ / kāribhyaḥ - tāntuvāyyaḥ / kaumbhakāryaḥ / nāpityaḥ // udīcām iñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ण्ये प्राप्ते इञ् अपरो विधीयते । सेनान्त-लक्षण-कारिभ्यो ऽपत्ये इञ् प्रत्ययो भवति उदीचां मतेन । कारिषेणिः । हारिषेणिः । लाक्षणिः । तान्तुवायिः । कौम्भकारिः । वचनसामर्थ्याद् एव प्रत्यय-समावेशे लब्धे आचार्य-ग्रहणं वैचित्र्य्-आर्थम् । तक्षन्-शब्दः शिवादिः, तेन अणा अयम् इञ् बाध्यते, न तु ण्यः । तक्ष्णो ऽपत्यं ताक्ष्णः, ताक्षण्यः ॥ तिकादिभ्यः फिञ्

ṇye prāpte iñ aparo vidhīyate / senānta-lakṣaṇa-kāribhyo 'patye iñ pratyayo bhavati udīcāṃ matena / kāriṣeṇiḥ / hāriṣeṇiḥ / lākṣaṇiḥ / tāntuvāyiḥ / kaumbhakāriḥ / vacanasāmarthyād eva pratyaya-samāveśe labdhe ācārya-grahaṇaṃ vaicitry-ārtham / takṣan-śabdaḥ śivādiḥ, tena aṇā ayam iñ bādhyate, na tu ṇyaḥ / takṣṇo 'patyaṃ tākṣṇaḥ, tākṣaṇyaḥ // tikādibhyaḥ phiñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौशल्य-कार्मार्याभ्यां च

kauśalya-kārmāryābhyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौशल्य-कार्मार्य-शब्दाभ्याम् अपत्ये फिञ् प्रत्ययो भवति । इञो ऽपवादः । कौशल्यायनिः । कार्मार्यायणिः । परमप्रकृतेर् एव अयं प्रतययः इष्यते, कौशलस्य अपत्यं, कर्मारस्य पत्यम् इति । प्रत्ययसन्नियोगेन तु प्रकृति-रूपं निपात्यते । यथा च स्मृत्यन्तरम्, दगुकोसलकर्मारच्छागवृषाणां युट् वादिष्टस्य इति । दागव्यायनिः । कौसल्यायनिः । कार्मार्यायणिः । छग्यायनिः । वार्ष्यायणिः ॥ अणो द्व्यचः

kauśalya-kārmārya-śabdābhyām apatye phiñ pratyayo bhavati / iño 'pavādaḥ / kauśalyāyaniḥ / kārmāryāyaṇiḥ / paramaprakṛter eva ayaṃ pratayayaḥ iṣyate, kauśalasya apatyaṃ, karmārasya patyam iti / pratyayasanniyogena tu prakṛti-rūpaṃ nipātyate / yathā ca smṛtyantaram, dagukosalakarmāracchāgavṛṣāṇāṃ yuṭ vādiṣṭasya iti / dāgavyāyaniḥ / kausalyāyaniḥ / kārmāryāyaṇiḥ / chagyāyaniḥ / vārṣyāyaṇiḥ // aṇo dvyacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणन्ताद् द्व्यचः प्रातिपदिकाद् अपत्ये फिञ् प्रत्ययो भवति । इञो ऽपवादः । कार्त्रायणिः । हार्त्रायणिः । अणः इति किम् ? दाक्षायणः । द्व्यचः इति किम् ? औपगविः । त्यदादीनां वा फिञ् वक्तवय्ः । त्यादायनिः, त्यादः । यादायनिः, यादः । तादायनिः, तादः । अणत्र प्राप्तः ॥ उदीचां वृद्धाद् अगोत्रात्

aṇantād dvyacaḥ prātipadikād apatye phiñ pratyayo bhavati / iño 'pavādaḥ / kārtrāyaṇiḥ / hārtrāyaṇiḥ / aṇaḥ iti kim ? dākṣāyaṇaḥ / dvyacaḥ iti kim ? aupagaviḥ / tyadādīnāṃ vā phiñ vaktavayḥ / tyādāyaniḥ, tyādaḥ / yādāyaniḥ, yādaḥ / tādāyaniḥ, tādaḥ / aṇatra prāptaḥ // udīcāṃ vṛddhād agotrāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धं यच्छब्द-रूपम् अगोत्रं, तस्माद् अपत्ये फिञ् प्रत्ययो भवति उदीचाम् आचार्याणां मतेन । आम्रगुप्तायनिः । ग्रामरक्षायणिः । कारिशब्दाद् अपि वृद्धाद् अगोत्रात् परत्वाद् अनेन+एव भवितव्यम् । नापितायनिः । उदीचाम् इति किम् ? आम्रगुप्तिः । वृद्धाद् इति किम् ? याज्ञदत्तिः । अगोत्राद् इति किम् ? औपगविः ॥ वाकिन-अदीनां कुक् च

vṛddhaṃ yacchabda-rūpam agotraṃ, tasmād apatye phiñ pratyayo bhavati udīcām ācāryāṇāṃ matena / āmraguptāyaniḥ / grāmarakṣāyaṇiḥ / kāriśabdād api vṛddhād agotrāt paratvād anena+eva bhavitavyam / nāpitāyaniḥ / udīcām iti kim ? āmraguptiḥ / vṛddhād iti kim ? yājñadattiḥ / agotrād iti kim ? aupagaviḥ // vākina-adīnāṃ kuk ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाकिन इत्य् एवम् आदिभ्यः शब्देभ्यो ऽपत्ये फिञ् प्रत्ययो भवति, तत् संनियोगेन च+एषां कुग्-आगमः । यदिह वृद्धम् अगोत्रं शब्दरूपं तस्य आगम-अर्थम् एव ग्रहणम्, अन्येषाम् उभय-अर्थम् । वाकिनकायनिः । गारेधकायनिः । इञाद्यपवादो योगः । उदीचाम् इत्य् अधिकारात् पक्षे ते ऽपि भवन्ति । वाकिनिः । गारेधिः । वाकिन । गारेध । कार्कट्य । काक । लङ्का । चर्मिवर्मिणोर् नलोपश् च ॥ पुत्रान्ताद् अन्यतरस्याम्

vākina ity evam ādibhyaḥ śabdebhyo 'patye phiñ pratyayo bhavati, tat saṃniyogena ca+eṣāṃ kug-āgamaḥ / yadiha vṛddham agotraṃ śabdarūpaṃ tasya āgama-artham eva grahaṇam, anyeṣām ubhaya-artham / vākinakāyaniḥ / gāredhakāyaniḥ / iñādyapavādo yogaḥ / udīcām ity adhikārāt pakṣe te 'pi bhavanti / vākiniḥ / gāredhiḥ / vākina / gāredha / kārkaṭya / kāka / laṅkā / carmivarmiṇor nalopaś ca // putrāntād anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राचाम् अवृद्धात् फिन् बहुलम्

prācām avṛddhāt phin bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवृद्धाच् छब्दरूपाद् अपत्ये फिन् प्रत्ययो भवति बहुलं प्राचां मतेन । ग्लुचुकायनिः । अहिचुम्बकायनिः । प्राचाम् इति किम् ? ग्लौचुकिः । अवृद्धात् इति किम् ? राजदन्तिः । उदीचां प्राचाम् अन्यतरस्यां बहुलम् इति सर्व एते विकल्प-अर्थस् तेषाम् एकेन+एव सिध्यति । तत्र आचार्य-ग्रहणं पूज-अर्थम् । बहुल-ग्रहणम् वैचित्र्य-अर्थम् । कव्चिन् न भवत्य् एव, दाक्षिः । प्लाक्षिः ॥ मनोर् जाताव् अञ्-अयतौ षुक् च

avṛddhāc chabdarūpād apatye phin pratyayo bhavati bahulaṃ prācāṃ matena / glucukāyaniḥ / ahicumbakāyaniḥ / prācām iti kim ? glaucukiḥ / avṛddhāt iti kim ? rājadantiḥ / udīcāṃ prācām anyatarasyāṃ bahulam iti sarva ete vikalpa-arthas teṣām ekena+eva sidhyati / tatra ācārya-grahaṇaṃ pūja-artham / bahula-grahaṇam vaicitrya-artham / kavcin na bhavaty eva, dākṣiḥ / plākṣiḥ // manor jātāv añ-ayatau ṣuk ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनु-शब्दाद् अञ् यत् इत्य् एतौ प्रत्यौ भवतः, तत् सन्नियोगेन षुग्-आगमः, समुदायेन चेज् जातिर् गम्यते । मानुषः, मनुष्यः । जाति-शब्दाव् एतौ । अपत्य-अर्थो ऽत्र न अस्त्य् एव । तथा च मानुषाः इति बहुषु न लुग् भवति । अपत्य-विवक्षायां तु अणैव भवितव्यम् । मानवी प्रजा । अपत्ये कुत्सिते मूढे मनोर् औत्सर्गिकः स्मृतः । नकारस्य च मूर्धन्यस् तेन सिध्यति माणवः ॥ अपत्येअं पौत्रप्रभृति गोत्रम्

manu-śabdād añ yat ity etau pratyau bhavataḥ, tat sanniyogena ṣug-āgamaḥ, samudāyena cej jātir gamyate / mānuṣaḥ, manuṣyaḥ / jāti-śabdāv etau / apatya-artho 'tra na asty eva / tathā ca mānuṣāḥ iti bahuṣu na lug bhavati / apatya-vivakṣāyāṃ tu aṇaiva bhavitavyam / mānavī prajā / apatye kutsite mūḍhe manor autsargikaḥ smṛtaḥ / nakārasya ca mūrdhanyas tena sidhyati māṇavaḥ // apatyeaṃ pautraprabhṛti gotram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौत्रप्रभृति यद् अपत्यं तद् गोत्र-सञ्ज्ञं भवति । सम्बन्धि-शब्दत्वाद् अपत्य-शब्दस्य यद् अपत्यं तद् अपेक्षया पौत्र-प्रभृतेर् गोत्र-सञ्ज्ञा विधीयते । गर्गस्य अपत्यं पौत्र-प्रभृति गार्ग्यः । वात्सयः । अपत्यम् इति व्यपदेशो ऽयं पौत्र-प्रभृतेः । पौत्र-प्रभृति इति किम् ? अन्यस्य मा भूत् । कौञ्जिः । गार्गिः । गोत्र-प्रदेशाः - एको गोत्रे (*४,१।९३) इत्य् एवम् आदयः ॥ जीवति तु वंश्ये युवा

pautraprabhṛti yad apatyaṃ tad gotra-sañjñaṃ bhavati / sambandhi-śabdatvād apatya-śabdasya yad apatyaṃ tad apekṣayā pautra-prabhṛter gotra-sañjñā vidhīyate / gargasya apatyaṃ pautra-prabhṛti gārgyaḥ / vātsayaḥ / apatyam iti vyapadeśo 'yaṃ pautra-prabhṛteḥ / pautra-prabhṛti iti kim ? anyasya mā bhūt / kauñjiḥ / gārgiḥ / gotra-pradeśāḥ - eko gotre (*4,1.93) ity evam ādayaḥ // jīvati tu vaṃśye yuvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिजनप्रबन्धो वंशः । तत्र भवो वंश्यः पित्रादिः । तस्मिन् जीवति सति पौत्रप्रभृत्य्-अपत्यं युव-सञ्ज्ञं भवति । पौत्रप्रभृति इति च न सामानाअधिकरण्येन अपत्यं विशेषयति, किं तर्हि, षष्ठ्या विपरिणम्यते पौत्र-प्रभृतेर् यद् अपत्यम् इति । तेन चतुर्थादारभ्य युव । सञ्ज्ञा विधीयते । गार्ग्यायणः । वात्स्यायनः । तु-शब्दो ऽवधारण-अर्थो युव+एव न गोत्रम् इति ॥ भ्रातरि च ज्यायसि

abhijanaprabandho vaṃśaḥ / tatra bhavo vaṃśyaḥ pitrādiḥ / tasmin jīvati sati pautraprabhṛty-apatyaṃ yuva-sañjñaṃ bhavati / pautraprabhṛti iti ca na sāmānāadhikaraṇyena apatyaṃ viśeṣayati, kiṃ tarhi, ṣaṣṭhyā vipariṇamyate pautra-prabhṛter yad apatyam iti / tena caturthādārabhya yuva / sañjñā vidhīyate / gārgyāyaṇaḥ / vātsyāyanaḥ / tu-śabdo 'vadhāraṇa-artho yuva+eva na gotram iti // bhrātari ca jyāyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वा अन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जिवति

vā anyasmin sapiṇḍe sthaviratare jivati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमपुरुषावधयः सपिण्डाः स्मर्यन्ते । येषाम् उभयत्र दशाहानि कुलस्यन्नं न भुज्यते इत्य् एवम् आदिकायां क्रियायाम् अनधिकारः । भ्रातुर् अन्यस्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति पौत्रप्रभृतेर् अपत्यं जीवदेव युवसञ्ज्ञम् वा भवति । प्रकृतं जीवति-ग्रहणं सपिण्डस्य विशेषणम्, इदं तु सञ्ज्ञिनः । तरब्-निर्देश उभयोत्कर्षार्थः । स्थानेन वयसा च+उत्कृष्टे यथा स्यात् पितृव्ये पितामहे भ्रातरि वयसाधिके जिवति । गर्गस्य अपत्यं गार्ग्यायणः गार्ग्यो वा । वात्स्ययनः वात्स्यो वा । दक्षायणः दाक्षिर्वा । स्थविरतरे इति किम् ? स्थानवयोनयूने गार्ग्य एव भवति । जीवति इति किम् ? मृते मृतो वा गार्ग्य एव भवति ॥ वृद्धस्य च पूजायाम्

saptamapuruṣāvadhayaḥ sapiṇḍāḥ smaryante / yeṣām ubhayatra daśāhāni kulasyannaṃ na bhujyate ity evam ādikāyāṃ kriyāyām anadhikāraḥ / bhrātur anyasmin sapiṇḍe sthaviratare jīvati pautraprabhṛter apatyaṃ jīvadeva yuvasañjñam vā bhavati / prakṛtaṃ jīvati-grahaṇaṃ sapiṇḍasya viśeṣaṇam, idaṃ tu sañjñinaḥ / tarab-nirdeśa ubhayotkarṣārthaḥ / sthānena vayasā ca+utkṛṣṭe yathā syāt pitṛvye pitāmahe bhrātari vayasādhike jivati / gargasya apatyaṃ gārgyāyaṇaḥ gārgyo vā / vātsyayanaḥ vātsyo vā / dakṣāyaṇaḥ dākṣirvā / sthaviratare iti kim ? sthānavayonayūne gārgya eva bhavati / jīvati iti kim ? mṛte mṛto vā gārgya eva bhavati // vṛddhasya ca pūjāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपत्यम् अन्तर्हितं वृद्धम् इति शास्त्रान्तरे परिभाषणाद् गोत्रं वृद्धम् इत्य् उच्यते । वृद्धस्य युवसञ्ज्ञा वा भवति पूजायां गम्यमानायाम् । सञ्ज्ञसामर्थ्याद् गोत्रं युवप्रत्ययेन पुनर् उच्यते । वृद्धस्य इति षष्ठी-निर्देशो विचित्रा सूत्रस्य कृतिः इति । तत्र भवान् गार्ग्यायणः गार्ग्यो वा । तत्र भवान् वात्स्यायनः वात्स्यो वा । तत्र भवान् दाक्षायणः दाक्षिर्वा । पूजायाम् इति किम् ? गार्ग्यः । वात्स्यः ॥ यूनश् च कुत्सायाम्

apatyam antarhitaṃ vṛddham iti śāstrāntare paribhāṣaṇād gotraṃ vṛddham ity ucyate / vṛddhasya yuvasañjñā vā bhavati pūjāyāṃ gamyamānāyām / sañjñasāmarthyād gotraṃ yuvapratyayena punar ucyate / vṛddhasya iti ṣaṣṭhī-nirdeśo vicitrā sūtrasya kṛtiḥ iti / tatra bhavān gārgyāyaṇaḥ gārgyo vā / tatra bhavān vātsyāyanaḥ vātsyo vā / tatra bhavān dākṣāyaṇaḥ dākṣirvā / pūjāyām iti kim ? gārgyaḥ / vātsyaḥ // yūnaś ca kutsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्सायां गम्यमनायां यूनो वा युवसञ्ज्ञा भवति । निवृत्तिप्रधानो विकल्पः । युवसञ्ज्ञायां प्रतिषिद्धायां पक्षे गोत्रसञ्ज्ञा+एव भवति, प्रतिपक्षाभावात् । गार्ग्यो जाल्मः । गार्ग्यायणो वा । वात्स्यो जाल्मः वात्स्यायनो वा । दाक्षिर् जाल्मः दाक्षायणो वा । कुत्सायाम् इति किम् ? गार्ग्यायणः ॥ जनपद-शब्दात् क्षत्रियाद् अञ्

kutsāyāṃ gamyamanāyāṃ yūno vā yuvasañjñā bhavati / nivṛttipradhāno vikalpaḥ / yuvasañjñāyāṃ pratiṣiddhāyāṃ pakṣe gotrasañjñā+eva bhavati, pratipakṣābhāvāt / gārgyo jālmaḥ / gārgyāyaṇo vā / vātsyo jālmaḥ vātsyāyano vā / dākṣir jālmaḥ dākṣāyaṇo vā / kutsāyām iti kim ? gārgyāyaṇaḥ // janapada-śabdāt kṣatriyād añ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनपदशब्दो यः क्षत्रिय-वाची, तस्माद् अपत्ये अञ् प्रत्ययो भवति । पाज्चालः ऐक्ष्वाकः । वैदेहः । जनपदशब्दात् इति किम् ? द्रुह्योर् अपत्यं द्रौह्यवः । पुरवः । क्षत्रियात् इति किम् ? ब्राह्मणस्य पञ्चालस्य अपत्यं पाञ्चालिः । वैदेहिः । क्षत्रियसमानशब्दाज् जनपदशब्दात् तस्य राजन्यप्त्यवत् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः । वैदेहः । मागधः ॥ साल्वेय-गान्धारिभ्यां च

janapadaśabdo yaḥ kṣatriya-vācī, tasmād apatye añ pratyayo bhavati / pājcālaḥ aikṣvākaḥ / vaidehaḥ / janapadaśabdāt iti kim ? druhyor apatyaṃ drauhyavaḥ / puravaḥ / kṣatriyāt iti kim ? brāhmaṇasya pañcālasya apatyaṃ pāñcāliḥ / vaidehiḥ / kṣatriyasamānaśabdāj janapadaśabdāt tasya rājanyaptyavat / pañcālānāṃ rājā pāñcālaḥ / vaidehaḥ / māgadhaḥ // sālveya-gāndhāribhyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्व्य्-अञ्-मगध-कलिङ्ग्-असूरमसाद् अण्

dvy-añ-magadha-kaliṅg-asūramasād aṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनपदशब्दात् क्षत्रियाभिधायिनो द्व्य्-अचः, मगध कलिङ्ग सूरमस इति एतेभ्यश् च अपत्ये अण् प्रत्ययो भवति । अञो ऽपवादः । आङ्गः । वाङ्गः । अपुण्ड्रः सौह्मः । मगधः । कालिङ्गः । सौरमसः । तस्य राजनि इत्य् एव, आङ्गो राजा ॥ वृद्ध-इत्-कोसल-अजादाञ् ञ्यङ्

janapadaśabdāt kṣatriyābhidhāyino dvy-acaḥ, magadha kaliṅga sūramasa iti etebhyaś ca apatye aṇ pratyayo bhavati / año 'pavādaḥ / āṅgaḥ / vāṅgaḥ / apuṇḍraḥ sauhmaḥ / magadhaḥ / kāliṅgaḥ / sauramasaḥ / tasya rājani ity eva, āṅgo rājā // vṛddha-it-kosala-ajādāñ ñyaṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनपदशब्द्दत् क्षत्रियात् इत्य् एव । वृद्धात् प्रातिपदिकात् इकारान्तात् च, कोसल-अजाद-शब्दाभ्यां च अप्त्य ञ्यङ् प्रत्ययो भवति । अञो ऽपवादः । वृद्धात् तावत् - आम्बष्ठ्यः । सौवीर्यः । इकारान्तात् - आवन्त्यः । कौन्त्यः । कौसल-अजादयोर् अवृद्धार्थं वचनम् । कौसल्यः । आजाद्यः । तपरकरनम् किम् ? कुमारी नाम जनपदसमानशब्दः क्षत्रियः, तस्य अपत्यं कौमारः । पाण्डोर् जनपदाब्दात् क्षत्रियाड् ड्यण् वक्तव्यः । पाण्ड्यः । अन्यस्मात् पाण्डव एव । तस्य राजनि इत्य् एव, आम्बष्ठ्यो राजा । आवन्त्यः । कौन्त्यः । कुअसल्यः । आजाद्यः ॥ कुरु-नादिभ्यो ण्यः

janapadaśabddat kṣatriyāt ity eva / vṛddhāt prātipadikāt ikārāntāt ca, kosala-ajāda-śabdābhyāṃ ca aptya ñyaṅ pratyayo bhavati / año 'pavādaḥ / vṛddhāt tāvat - āmbaṣṭhyaḥ / sauvīryaḥ / ikārāntāt - āvantyaḥ / kauntyaḥ / kausala-ajādayor avṛddhārthaṃ vacanam / kausalyaḥ / ājādyaḥ / taparakaranam kim ? kumārī nāma janapadasamānaśabdaḥ kṣatriyaḥ, tasya apatyaṃ kaumāraḥ / pāṇḍor janapadābdāt kṣatriyāḍ ḍyaṇ vaktavyaḥ / pāṇḍyaḥ / anyasmāt pāṇḍava eva / tasya rājani ity eva, āmbaṣṭhyo rājā / āvantyaḥ / kauntyaḥ / kuasalyaḥ / ājādyaḥ // kuru-nādibhyo ṇyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनपदशब्दात् क्षत्रियात् इत्य् एव । कुरुशब्दात् नादिभ्यश् च प्रातिपदिकेभ्यो ण्यः प्रत्ययो भवति । अणञोर् अपवादः । कौरव्यः । नकारादिभ्यः - नैषध्यः । नैपथ्यः । तस्य राजनि इत्य् एव, कौरव्यो राजा ॥ साल्वावयव-प्रत्यग्रथ-कलकूट-अश्मकाद् इञ्

janapadaśabdāt kṣatriyāt ity eva / kuruśabdāt nādibhyaś ca prātipadikebhyo ṇyaḥ pratyayo bhavati / aṇañor apavādaḥ / kauravyaḥ / nakārādibhyaḥ - naiṣadhyaḥ / naipathyaḥ / tasya rājani ity eva, kauravyo rājā // sālvāvayava-pratyagratha-kalakūṭa-aśmakād iñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तद्राजाः

te tadrājāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्पदशब्दात् क्षत्रियाद् अञ् (*४,१।१६८) इत्य् एवम् आदयः प्रत्ययाः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते, न तु पूर्वे, गोत्रयुवसञ्ज्ञाकान्डेन व्यवहितत्वात् । ते ऽञादयः तद्राजसञ्ज्ञा भवन्ति । तथा चोदाहृतम् । तद्राजप्रदेशाः - तद्राजस्य बहुषु तेन+एव अस्त्रियाम् (*२,४।६२) इत्य् एवम् आदयः ॥ कम्बोजाल् लुक्

janpadaśabdāt kṣatriyād añ (*4,1.168) ity evam ādayaḥ pratyayāḥ sarvanāmnā pratyavamṛśyante, na tu pūrve, gotrayuvasañjñākānḍena vyavahitatvāt / te 'ñādayaḥ tadrājasañjñā bhavanti / tathā codāhṛtam / tadrājapradeśāḥ - tadrājasya bahuṣu tena+eva astriyām (*2,4.62) ity evam ādayaḥ // kambojāl luk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनपदशब्दात् क्षत्रियात् इत्य् अनेन विहितस्य अञो लुग् उच्यते । कम्बोजात् प्रत्ययस्य लुक् भवति । कम्बोजः । कम्बोजादिभ्यो लुग्-वचनं चोलाद्यर्थम् । चोलः । केरलः । शकः । यवनः । तस्य राजनि इत्य् एव, कम्बोजो राजा ॥ स्त्रियाम् अवन्ति-कुन्ति-कुरुभ्यश् च

janapadaśabdāt kṣatriyāt ity anena vihitasya año lug ucyate / kambojāt pratyayasya luk bhavati / kambojaḥ / kambojādibhyo lug-vacanaṃ colādyartham / colaḥ / keralaḥ / śakaḥ / yavanaḥ / tasya rājani ity eva, kambojo rājā // striyām avanti-kunti-kurubhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवन्ति-कुन्ति-कुरु-शब्देभ्य उत्पन्नस्य तद्राजस्य स्तिर्याम् अभिधेयायां लुग् भवति । अवन्ति-कुन्तिभ्यां ञ्यङः, कुरोर्ण्यस्य । अवन्ती । क्न्ती । कुरूः । स्त्रियाम् इति किम् ? आवन्त्यः । कौन्त्यः । कौरव्यः ॥ अतश् च

avanti-kunti-kuru-śabdebhya utpannasya tadrājasya stiryām abhidheyāyāṃ lug bhavati / avanti-kuntibhyāṃ ñyaṅaḥ, kurorṇyasya / avantī / kntī / kurūḥ / striyām iti kim ? āvantyaḥ / kauntyaḥ / kauravyaḥ // ataś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियाम् इत्य् एव । अकार-प्रत्ययस्य तद्राजस्य स्त्रियाम् अभिधेयायाम् लुग् भवति । तकारो विस्पष्टार्थः । शूरसेनी । मद्री । दरत् । अवन्त्यादिभ्यो लुग्वचनात् तदन्तविधिरत्र नास्ति, तेनेह न भवति, आम्बष्ठ्या । सौवीर्या ॥ न प्राच्य-भर्ग-आदि-यौधेय-आदिभ्यः

striyām ity eva / akāra-pratyayasya tadrājasya striyām abhidheyāyām lug bhavati / takāro vispaṣṭārthaḥ / śūrasenī / madrī / darat / avantyādibhyo lugvacanāt tadantavidhiratra nāsti, teneha na bhavati, āmbaṣṭhyā / sauvīryā // na prācya-bharga-ādi-yaudheya-ādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.