Patanjali: Vyakaranamahabhasya 7.3

क्अ इइइ,३१६।२-३१७।१० रो व्,१८९।३-१९२।२ देविकादिषु तदादिग्रहणम् । देविकादिषु तदादिग्रहणम् कर्तव्यम् । देविकाद्यादीनाम् इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । दाविकाकुलाः शालयः , शांशपास्थलाः देवाः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अन्यत्र तद्ग्रहणात् तदन्तग्रहणात् वा । अन्यत्र हि तस्य वा ग्रहणम् भवति तदन्तस्य वा न च इदम् तत् न अपि तदन्तम् । आद्यज्विशेषणत्वात् सिद्धम् । आद्यज्विशेषणम् देविकादयः । न एवम् विज्ञायते देविकादीनाम् अङ्गानाम् अचाम् आदेः आकारः भवति इति । कथम् तर्हि । ञ्णिति अङ्गस्य अचाम् आदेः आकारः भवति सः चेत् देविकादीनाम् आद्ज्यच् भवति इति । आन्तरतम्यनिवर्तकत्वात् वा । अथ वा न अनेन अनन्तरतमा वृद्धिः निर्वर्त्यते । किम् तर्हि अन्तरतमा अनेन निवर्त्यते । सिद्धा अत्र वृद्धिः तद्धितेषु अचाम् आदेः इति एव तत्र अनेन अन्तरतमा वृद्धिः निवर्त्यते । परिहारान्तरम् एव इदम् मत्वा पठितम् कथम् च इदम् परिहारान्तरम् स्यात् । यदि न आद्यज्विशेषणम् देविकादयः । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् अद्यज्विशेषणम् देविकादयः इति । यदि न आद्यज्विशेषणम् देविकादयः स्युः इह अपि प्राप्नोति : सुदेविकायाम् भवः सौदेविकः इति । अथ अत्र अपि आद्यज्विशेषणत्वात् इति एव सिद्धम् परिहारान्तरम् न भवति । न ब्रूमः यत्र क्रियमाणे दोषः तत्र कर्तव्यम् इति । किम् तर्हि । यत्र क्रियमाणे न दोषः तत्र कर्तव्यम् । क्व च क्रियमाणे न दोषः । सञ्ज्ञाविधौ । वृद्धिः आत् ऐच् देविकादीनाम् आकारः इति । इध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् देविकादिषु तदादिग्रहणम् अन्यत्र तद्ग्रहणात् तदन्तग्रहणात् वा इति । परिहृतम् एतत् आद्यज्विशेषणत्वात् सिद्धम् इति । न्यग्रोधे च केवलग्रहणात् । न्यग्रोधे च केवलग्रहणात् मन्यामहे आद्यज्विशेषणम् देविकादयः इति । तस्य हि केवलग्रहणस्य एतत् प्रयोजनम् इह मा भूत् न्याग्रोधमूलाः शालयः इति । यदि च आद्यज्विशेषणम् देविकादयः ततः केवलग्रहणम् अर्थवत् भवति । तत् एतत् कथम् कृत्वा ज्ञापकम् भवति । यदि न्यग्रोधशब्दः अव्युत्पन्नम् प्रातिपदिकम् भवति । अथ हि न्यग्रोहति इति न्यग्रोधः ततः नियमार्थम् पदान्तः इति कृत्वा न ज्ञापकम् भवति । वहीनरस्य इद्वचनम् । वहीनरस्य इत्त्वम् वक्तव्यम् । वहीनरस्य अपत्यम् वैहीनरिः । कुणरवाडवः तु आह । न एषः वहीनरः । कः तर्हि । विहीनरः एषः । विहीनः नरः कामभोगाभ्याम् विहीनरः । विहीनरस्य अपत्यम् वैहीनरिः ।

KA III,316.2-317.10 Ro V,189.3-192.2 devikādiṣu tadādigrahaṇam . devikādiṣu tadādigrahaṇam kartavyam . devikādyādīnām iti vaktavyam . iha api yathā syāt . dāvikākulāḥ śālayaḥ , śāṃśapāsthalāḥ devāḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . anyatra tadgrahaṇāt tadantagrahaṇāt vā . anyatra hi tasya vā grahaṇam bhavati tadantasya vā na ca idam tat na api tadantam . ādyajviśeṣaṇatvāt siddham . ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ . na evam vijñāyate devikādīnām aṅgānām acām ādeḥ ākāraḥ bhavati iti . katham tarhi . ñṇiti aṅgasya acām ādeḥ ākāraḥ bhavati saḥ cet devikādīnām ādjyac bhavati iti . āntaratamyanivartakatvāt vā . atha vā na anena anantaratamā vṛddhiḥ nirvartyate . kim tarhi antaratamā anena nivartyate . siddhā atra vṛddhiḥ taddhiteṣu acām ādeḥ iti eva tatra anena antaratamā vṛddhiḥ nivartyate . parihārāntaram eva idam matvā paṭhitam katham ca idam parihārāntaram syāt . yadi na ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ . avaśyam ca etat evam vijñeyam adyajviśeṣaṇam devikādayaḥ iti . yadi na ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ syuḥ iha api prāpnoti : sudevikāyām bhavaḥ saudevikaḥ iti . atha atra api ādyajviśeṣaṇatvāt iti eva siddham parihārāntaram na bhavati . na brūmaḥ yatra kriyamāṇe doṣaḥ tatra kartavyam iti . kim tarhi . yatra kriyamāṇe na doṣaḥ tatra kartavyam . kva ca kriyamāṇe na doṣaḥ . sañjñāvidhau . vṛddhiḥ āt aic devikādīnām ākāraḥ iti . idhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam devikādiṣu tadādigrahaṇam anyatra tadgrahaṇāt tadantagrahaṇāt vā iti . parihṛtam etat ādyajviśeṣaṇatvāt siddham iti . nyagrodhe ca kevalagrahaṇāt . nyagrodhe ca kevalagrahaṇāt manyāmahe ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ iti . tasya hi kevalagrahaṇasya etat prayojanam iha mā bhūt nyāgrodhamūlāḥ śālayaḥ iti . yadi ca ādyajviśeṣaṇam devikādayaḥ tataḥ kevalagrahaṇam arthavat bhavati . tat etat katham kṛtvā jñāpakam bhavati . yadi nyagrodhaśabdaḥ avyutpannam prātipadikam bhavati . atha hi nyagrohati iti nyagrodhaḥ tataḥ niyamārtham padāntaḥ iti kṛtvā na jñāpakam bhavati . vahīnarasya idvacanam . vahīnarasya ittvam vaktavyam . vahīnarasya apatyam vaihīnariḥ . kuṇaravāḍavaḥ tu āha . na eṣaḥ vahīnaraḥ . kaḥ tarhi . vihīnaraḥ eṣaḥ . vihīnaḥ naraḥ kāmabhogābhyām vihīnaraḥ . vihīnarasya apatyam vaihīnariḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१७।८-३१८।२४ रो व्,१९२।४-१९४।११ य्वाभ्याम् परस्य अवृद्धित्वम् । य्वाभ्याम् परस्य अवृद्धित्वम् सिद्धम् । कुतः । अपवादौ वृद्धेः हि तौ । अपवादौ हि वृद्धेः तौ ऐचौ उच्येते । नित्यौ ऐचौ तयोः वृद्धिः । अथ वा नित्यौ ऐचौ । कृतायाम् अपि वृद्धौ प्राप्नुतः अकृतायाम् अपि । नित्यत्वात् ऐचोः कृतयोः यदि अपि वृद्धिः तयोः एव । किमर्थम् न इति शिष्यते । अथ किमर्थम् प्रतिषेधः उच्यते । एचोः विषयार्थम् प्रतिषेधसन्नियुक्तवचनम् । एचोः विषयार्थम् प्रतिषेधसन्नियोगेन ऐचौ उच्येते । यत्र य्वाभ्याम् परावृद्धिः तत्र अध्यश्वेः यथा न तौ । यत्र य्वाभ्याम् परस्य अवृद्धित्वम् उच्यते तत्र ऐचौ यथा स्याताम् । इह मा भूताम् । आध्यश्विः , दाध्यश्विः , माध्वश्विः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अचाम् आदेः य्वाभ्याम् हि तौ । अचाम् आदिना अत्र य्वौ विशेषयिष्यामः । अचाम् आदेः यौ य्वौ इति । कथम् द्व्याशीतिके न तौ । द्व्याशीतिकः इति अत्र कस्मात् न तौ भवतः । यत्र वृद्धिः अचाम् आदेः तत्र ऐचौ अत्र घोः हि सा । तत्र अचाम् आदेः इति एवम् वृद्धिः तत्र ऐचौ उच्येते । अत्र घोः इति एवम् वृद्धिः । किम् इदम् घोः इति । उत्तरपदस्य इति । उत्तरपदाधिकारे अपि अवश्यम् ऐजागमः अनुवर्त्यः पूर्वत्र्यलिन्दे भवः पूर्वत्रयलिन्दः इति एवमर्थम् । न एषः दोषः । उत्तरपदेन अत्र अचाम् आदि विशेषयिष्यामः अचाम् आदिना य्वौ । उत्तरपदस्य अचाम् आदेः यौ य्वौ इति । अथ कस्मात् पदान्ताभ्याम् । अथ किमर्थम् पदान्ताभ्याम् इति उच्यते । यथा इणः न भवेत् यणः । इणः यणादेशे मा भूत्। यतः छात्रा , याता इति । इह वैयाकरणः , सौवश्वः इति शाकलम् प्राप्नोति य्वोः च स्थानिवद्भावात् आयावौ प्राप्नुतः । शकलायावादेशेषु च उक्तम् । किम् उक्तम् । शाकले तावत् उक्तम् सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधः इति । आयावोः किम् उक्तम् । अचः पूर्वविज्ञानात् ऐचोः सिद्धम् इति । य्वाभ्याम् परस्य अवृद्धित्वम् अपवादौ वृद्धेः हि तौ , नित्यौ ऐचौ तयोः वृद्धिः किमर्थम् न इति शिष्यते । यत्र य्वाभ्याम् परावृद्धिः तत्र अध्यश्वेः यथा न तौ , अचाम् आदेः य्वाभ्याम् हि तौ कथम् द्व्याशीतिके न तौ । यत्र वृद्धिः अचाम् आदेः तत्र ऐचौ अत्र घोः हि सा , अथ कस्मात् पदान्ताभ्याम् यथा इणः न भवेत् यणः ।

KA III,317.8-318.24 Ro V,192.4-194.11 yvābhyām parasya avṛddhitvam . yvābhyām parasya avṛddhitvam siddham . kutaḥ . apavādau vṛddheḥ hi tau . apavādau hi vṛddheḥ tau aicau ucyete . nityau aicau tayoḥ vṛddhiḥ . atha vā nityau aicau . kṛtāyām api vṛddhau prāpnutaḥ akṛtāyām api . nityatvāt aicoḥ kṛtayoḥ yadi api vṛddhiḥ tayoḥ eva . kimartham na iti śiṣyate . atha kimartham pratiṣedhaḥ ucyate . ecoḥ viṣayārtham pratiṣedhasanniyuktavacanam . ecoḥ viṣayārtham pratiṣedhasanniyogena aicau ucyete . yatra yvābhyām parāvṛddhiḥ tatra adhyaśveḥ yathā na tau . yatra yvābhyām parasya avṛddhitvam ucyate tatra aicau yathā syātām . iha mā bhūtām . ādhyaśviḥ , dādhyaśviḥ , mādhvaśviḥ iti . na etat asti prayojanam . acām ādeḥ yvābhyām hi tau . acām ādinā atra yvau viśeṣayiṣyāmaḥ . acām ādeḥ yau yvau iti . katham dvyāśītike na tau . dvyāśītikaḥ iti atra kasmāt na tau bhavataḥ . yatra vṛddhiḥ acām ādeḥ tatra aicau atra ghoḥ hi sā . tatra acām ādeḥ iti evam vṛddhiḥ tatra aicau ucyete . atra ghoḥ iti evam vṛddhiḥ . kim idam ghoḥ iti . uttarapadasya iti . uttarapadādhikāre api avaśyam aijāgamaḥ anuvartyaḥ pūrvatryalinde bhavaḥ pūrvatrayalindaḥ iti evamartham . na eṣaḥ doṣaḥ . uttarapadena atra acām ādi viśeṣayiṣyāmaḥ acām ādinā yvau . uttarapadasya acām ādeḥ yau yvau iti . atha kasmāt padāntābhyām . atha kimartham padāntābhyām iti ucyate . yathā iṇaḥ na bhavet yaṇaḥ . iṇaḥ yaṇādeśe mā bhūt. yataḥ chātrā , yātā iti . iha vaiyākaraṇaḥ , sauvaśvaḥ iti śākalam prāpnoti yvoḥ ca sthānivadbhāvāt āyāvau prāpnutaḥ . śakalāyāvādeśeṣu ca uktam . kim uktam . śākale tāvat uktam sinnityasamāsayoḥ śākalapratiṣedhaḥ iti . āyāvoḥ kim uktam . acaḥ pūrvavijñānāt aicoḥ siddham iti . yvābhyām parasya avṛddhitvam apavādau vṛddheḥ hi tau , nityau aicau tayoḥ vṛddhiḥ kimartham na iti śiṣyate . yatra yvābhyām parāvṛddhiḥ tatra adhyaśveḥ yathā na tau , acām ādeḥ yvābhyām hi tau katham dvyāśītike na tau . yatra vṛddhiḥ acām ādeḥ tatra aicau atra ghoḥ hi sā , atha kasmāt padāntābhyām yathā iṇaḥ na bhavet yaṇaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१८।२६-३१९।९ रो व्,१९५।१३-१९७।२ अथ परस्य अवृद्धिः इति अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते शौवम् मांसम् टिलोपे कृते ऐजागमः न प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् स्वाध्यायशब्दः द्वारादिषु पठ्यते तत्र यावन्तः यणः सर्वेभ्यः पूर्वः ऐजागमः प्राप्नोति । यथ इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् अनुवर्तते । कथ शौवम् मांसम् । आनुपूर्व्या सिद्धम् एतत् । न अत्र अकृते ऐजागमे टिलोपः प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रकृत्या एकाच् इति प्रकृतिभावेन भवितव्यम् । तत् एतत् आनुपूर्व्या सिद्धम् भवति । अथ वा पुनः अस्तु निवृत्तम् । ननु च उक्तम् स्वाध्यायशब्दः द्वारादिषु पठ्यते तत्र यावन्तः यणः सर्वेभ्यः पूर्वः ऐजागमः प्राप्नोति इति । कः पुनः अर्हति स्वाध्यायशब्दम् द्वारादिषु पठितुम् । एवम् किल् पठ्येत स्वम् अध्ययनम् स्वाध्यायः इति । तत् च न । सुष्ठु वा अध्ययनम् स्वाध्यायः शोभनम् वा अध्ययनम् स्वाध्यायः । अथ अपि स्वम् अध्ययनम् स्वाध्यायः एवम् अपि न दोषः । अचाम् आदेः इति वर्तते ।

KA III,318.26-319.9 Ro V,195.13-197.2 atha parasya avṛddhiḥ iti anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate śauvam māṃsam ṭilope kṛte aijāgamaḥ na prāpnoti . atha nivṛttam svādhyāyaśabdaḥ dvārādiṣu paṭhyate tatra yāvantaḥ yaṇaḥ sarvebhyaḥ pūrvaḥ aijāgamaḥ prāpnoti . yatha icchasi tathā astu . astu tāvat anuvartate . katha śauvam māṃsam . ānupūrvyā siddham etat . na atra akṛte aijāgame ṭilopaḥ prāpnoti . kim kāraṇam . prakṛtyā ekāc iti prakṛtibhāvena bhavitavyam . tat etat ānupūrvyā siddham bhavati . atha vā punaḥ astu nivṛttam . nanu ca uktam svādhyāyaśabdaḥ dvārādiṣu paṭhyate tatra yāvantaḥ yaṇaḥ sarvebhyaḥ pūrvaḥ aijāgamaḥ prāpnoti iti . kaḥ punaḥ arhati svādhyāyaśabdam dvārādiṣu paṭhitum . evam kil paṭhyeta svam adhyayanam svādhyāyaḥ iti . tat ca na . suṣṭhu vā adhyayanam svādhyāyaḥ śobhanam vā adhyayanam svādhyāyaḥ . atha api svam adhyayanam svādhyāyaḥ evam api na doṣaḥ . acām ādeḥ iti vartate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३१९।११-२२ रो व्,१९७।४-१९८।५ अयम् श्वन्शब्दः द्वारादिषु पठ्यते तत्र कः प्रसङ्गः यत् तदादेः स्यात् । न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन । तदादिविधिना प्राप्नोति । न एव तदादिविधिः अस्ति । अतः उत्तरम् पठति । प्रतिषेधे श्वादिग्रहणम् ज्ञापकम् अन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिग्रहणस्य शौवहानाद्यर्थम् । प्रतिषेधे श्वादिग्रहणम् क्रियते ज्ञापकार्थम् । किम् ज्ञाप्यम् । एतत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिविधिः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । शौवहानाद्यर्थम् । शौवहानम् नाम नगरम् । शौवादंष्ट्रः मणिः इति । इकारादिग्रहणम् च श्वागणिकाद्यर्थम् । इकारादिग्रहणम् च कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । श्वागणिकाद्यर्थम् । श्वगणेन चरति श्वागणिकः । तदन्तस्य च अन्यत्र प्रतिषेधः । तदन्तस्य च अन्यत्र प्रतिषेधः वक्तव्यः । श्वाभस्त्रेः स्वम् श्वाभस्त्रम् ।

KA III,319.11-22 Ro V,197.4-198.5 ayam śvanśabdaḥ dvārādiṣu paṭhyate tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat tadādeḥ syāt . na eva prāpnoti na arthaḥ pratiṣedhena . tadādividhinā prāpnoti . na eva tadādividhiḥ asti . ataḥ uttaram paṭhati . pratiṣedhe śvādigrahaṇam jñāpakam anyatra śvangrahaṇe tadādigrahaṇasya śauvahānādyartham . pratiṣedhe śvādigrahaṇam kriyate jñāpakārtham . kim jñāpyam . etat jñāpayati ācāryaḥ anyatra śvangrahaṇe tadādividhiḥ bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . śauvahānādyartham . śauvahānam nāma nagaram . śauvādaṃṣṭraḥ maṇiḥ iti . ikārādigrahaṇam ca śvāgaṇikādyartham . ikārādigrahaṇam ca kartavyam . kim prayojanam . śvāgaṇikādyartham . śvagaṇena carati śvāgaṇikaḥ . tadantasya ca anyatra pratiṣedhaḥ . tadantasya ca anyatra pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śvābhastreḥ svam śvābhastram .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२०।२-१६ रो व्,१९८।७-१९९।९ किमर्थम् इदम् उच्यते । अवयवात् ऋतोः इति वक्ष्यति तदुत्तरपदस्य यथा स्यात् अचाम् आदेः मा भूत् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अवयवात् इति पञ्चमी तत्र अन्तरेण अपि उत्तरपदग्रहणम् उत्तरपदस्य एव भविष्यति । उत्तरार्थम् तर्हि सुसर्वार्धात् जनपदस्य इति । सुसर्वार्धात् इति पञ्चमी । दिशः अमद्राणाम् । दिशः इति पञ्चमी । प्राचाम् ग्रामनगराणाम् । दिशः इति एव । सङ्ख्यायाः संवत्सरसङ्ख्यस्य च । सङ्ख्यायाः इति पञ्चमी । वर्षस्य अभविष्यति । सङ्ख्यायाः इति एव । परिमाणान्तस्य असञ्ज्ञाशाणयोः इति । सङ्ख्यायाः इति एव । इदम् तर्हि प्रयोजनम् जे प्रोष्ठपदानाम् उत्तरपदस्य यथा स्यात् पूर्वपदस्य मा भूत् । प्रोष्ठपदासु जातः प्रोष्ठपादः ब्राह्मणः । तद्धितेषु अचाम् आदिवृद्धेः उत्तरपदवृद्धिः विप्रतिषेधेन द्व्याशीतिकाद्यर्थम् । तद्धितेषु अचाम् आदिवृद्धेः उत्तरपदवृद्धिः भवति विप्रतिषेधेन । किम् प्रयोजनम् । द्व्याशीतिकाद्यर्थम् । अचाम् आदिवृद्धेः अवकाशः । ऐतिकायनः , औपगवः । उत्तरपदवृद्धेः अनवकाशः । द्विषाष्टिकः , त्रिषाष्टिकः । इह उभयम् प्राप्नोति । द्व्याशीतिकः , त्र्याशीतिकः । उत्तरपदवृद्धिः भवति विप्रतिषेधेन । कः पुनः अत्र विशेषः अचाम् आदिवृद्धौ वा सत्याम् उत्तरपदवृद्धौ वा । अयम् अस्ति विशेषः । यदि अत्र अचाम् आदिवृद्धिः स्यात् ऐजागमः प्रसज्येत ।

KA III,320.2-16 Ro V,198.7-199.9 kimartham idam ucyate . avayavāt ṛtoḥ iti vakṣyati taduttarapadasya yathā syāt acām ādeḥ mā bhūt . na etat asti prayojanam . avayavāt iti pañcamī tatra antareṇa api uttarapadagrahaṇam uttarapadasya eva bhaviṣyati . uttarārtham tarhi susarvārdhāt janapadasya iti . susarvārdhāt iti pañcamī . diśaḥ amadrāṇām . diśaḥ iti pañcamī . prācām grāmanagarāṇām . diśaḥ iti eva . saṅkhyāyāḥ saṃvatsarasaṅkhyasya ca . saṅkhyāyāḥ iti pañcamī . varṣasya abhaviṣyati . saṅkhyāyāḥ iti eva . parimāṇāntasya asañjñāśāṇayoḥ iti . saṅkhyāyāḥ iti eva . idam tarhi prayojanam je proṣṭhapadānām uttarapadasya yathā syāt pūrvapadasya mā bhūt . proṣṭhapadāsu jātaḥ proṣṭhapādaḥ brāhmaṇaḥ . taddhiteṣu acām ādivṛddheḥ uttarapadavṛddhiḥ vipratiṣedhena dvyāśītikādyartham . taddhiteṣu acām ādivṛddheḥ uttarapadavṛddhiḥ bhavati vipratiṣedhena . kim prayojanam . dvyāśītikādyartham . acām ādivṛddheḥ avakāśaḥ . aitikāyanaḥ , aupagavaḥ . uttarapadavṛddheḥ anavakāśaḥ . dviṣāṣṭikaḥ , triṣāṣṭikaḥ . iha ubhayam prāpnoti . dvyāśītikaḥ , tryāśītikaḥ . uttarapadavṛddhiḥ bhavati vipratiṣedhena . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ acām ādivṛddhau vā satyām uttarapadavṛddhau vā . ayam asti viśeṣaḥ . yadi atra acām ādivṛddhiḥ syāt aijāgamaḥ prasajyeta .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२०।१८-३२१।१० रो व्,१९९।११-२०१।३ नगरग्रहणम् किमर्थम् न प्राचाम् ग्रामाणाम् इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । अन्यः ग्रामः अन्यत् नगरम् । कथम् ज्ञायते । एवम् हि कः चित् कम् चित् पृच्छति । कुतः भवान् आगच्छति ग्रामात् । सः हि आह । न ग्रामात् नगरात् इति । ननु च भो यः एव ग्रामः तत् नगरम् । कथम् ज्ञायते । लोकतः । ये हि ग्रामे विधयः न इष्यन्ते साधीयः ते नगरे न क्रियन्ते । तत् यथा । अभक्ष्यः ग्राम्यकुक्कुटः अभक्ष्यः ग्राम्यशूकरः इति उक्ते सुतराम् नागरः अपि न भक्ष्यते । तथा ग्रामे न अध्येयम् इति साधीयः नगरे न अधीयते । तस्मात् यः एव ग्रामः तत् नगरम् । कथम् यत् उक्तम् एवम् हि कः चित् कम् चित् पृच्छति कुतः भवान् आगच्छति ग्रामात् सः आह न ग्रामात् नगरात् इति । संस्त्यायविशेषम् असौ आचष्टे । संस्त्यायविशेषाः हि एते ग्रामः घोषः नगरम् संवाहः इति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् ग्रामग्रहणे नगरग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र ग्रामग्रहणे नगरग्रहणम् न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । विशिष्टलिङ्गः नदीदेशः अग्रामाः इति अत्र नगरप्रतिषेधः चोदितः सः न वक्तव्यः भवति । यदि एतत् ज्ञाप्यते उदीच्यग्रामात् च बह्वचः अन्तोदात्तात् इति अत्र नगरग्रहणम् कर्तव्यम् । बाहीकग्रामेभ्यः च नगरग्रहणम् कर्तव्यम् । दिक्शब्दाः ग्रामजनपदाख्यानचानराटेषु नगरग्रहणम् कर्तव्यम् । इदम् चतुर्थम् ज्ञापकार्थम् । तत्र अतिनिर्बन्धः न लाभः । तस्मात् यस्मिन् एव ग्रामग्रहणे नगरग्रहणम् न इष्यते तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः ।

KA III,320.18-321.10 Ro V,199.11-201.3 nagaragrahaṇam kimartham na prācām grāmāṇām iti eva siddham . na sidhyati . anyaḥ grāmaḥ anyat nagaram . katham jñāyate . evam hi kaḥ cit kam cit pṛcchati . kutaḥ bhavān āgacchati grāmāt . saḥ hi āha . na grāmāt nagarāt iti . nanu ca bho yaḥ eva grāmaḥ tat nagaram . katham jñāyate . lokataḥ . ye hi grāme vidhayaḥ na iṣyante sādhīyaḥ te nagare na kriyante . tat yathā . abhakṣyaḥ grāmyakukkuṭaḥ abhakṣyaḥ grāmyaśūkaraḥ iti ukte sutarām nāgaraḥ api na bhakṣyate . tathā grāme na adhyeyam iti sādhīyaḥ nagare na adhīyate . tasmāt yaḥ eva grāmaḥ tat nagaram . katham yat uktam evam hi kaḥ cit kam cit pṛcchati kutaḥ bhavān āgacchati grāmāt saḥ āha na grāmāt nagarāt iti . saṃstyāyaviśeṣam asau ācaṣṭe . saṃstyāyaviśeṣāḥ hi ete grāmaḥ ghoṣaḥ nagaram saṃvāhaḥ iti . evam tarhi siddhe sati yat grāmagrahaṇe nagaragrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ anyatra grāmagrahaṇe nagaragrahaṇam na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . viśiṣṭaliṅgaḥ nadīdeśaḥ agrāmāḥ iti atra nagarapratiṣedhaḥ coditaḥ saḥ na vaktavyaḥ bhavati . yadi etat jñāpyate udīcyagrāmāt ca bahvacaḥ antodāttāt iti atra nagaragrahaṇam kartavyam . bāhīkagrāmebhyaḥ ca nagaragrahaṇam kartavyam . dikśabdāḥ grāmajanapadākhyānacānarāṭeṣu nagaragrahaṇam kartavyam . idam caturtham jñāpakārtham . tatra atinirbandhaḥ na lābhaḥ . tasmāt yasmin eva grāmagrahaṇe nagaragrahaṇam na iṣyate tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२१।१२-२५ रो व्,२०१।५-१८ संवत्सरग्रहणम् अनर्थकम् परिमाणान्तस्य इति कृतत्वात् । संवत्सरग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । परिमाणान्तस्य इति कृतत्वात् । परिमाणान्तस्य असञ्ज्ञाशाणयोः इति एव सिद्धम् । ज्ञापकम् तु कालपरिमाणानाम् वृद्धिप्रतिषेधस्य । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः कालपरिमाणानाम् वृद्धिः न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । द्वैरात्रिकः , त्रैरात्रिकः , अत्र वृद्धिः न भवति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न अस्ति अत्र विशेषः सत्याम् वा उत्तरपदवृद्धौ असत्याम् वा । इदम् तर्हि । द्वसमिकः , त्रैसमिकः । इदम् च अपि प्रयोजनम् द्वैरात्रिकः , त्रैरात्रिकः । ननु च उक्तम् न अस्ति अत्र विशेषः सत्याम् वा उत्तरपदवृद्धौ असत्याम् वा इति । अयम् अस्ति विशेषः । यदि अत्र उत्तरपदवृद्धिः स्यात् अचाम् आदेः वृद्धिः न स्यात् । अपरः आह : ज्ञापकम् तु कालपरिमाणानाम् परिमाणाग्रहणस्य । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः कालपरिमाणानाम् परिमाणग्रहणेन ग्रहणम् न भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अपरिमाणबिस्ताचितकम्बल्येभ्यः न तद्धितलुकि द्विवर्षा , त्रिवर्षा । परिमाणपर्युदासेन पर्युदासः न भवति ।

KA III,321.12-25 Ro V,201.5-18 saṃvatsaragrahaṇam anarthakam parimāṇāntasya iti kṛtatvāt . saṃvatsaragrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . parimāṇāntasya iti kṛtatvāt . parimāṇāntasya asañjñāśāṇayoḥ iti eva siddham . jñāpakam tu kālaparimāṇānām vṛddhipratiṣedhasya . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ kālaparimāṇānām vṛddhiḥ na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . dvairātrikaḥ , trairātrikaḥ , atra vṛddhiḥ na bhavati . na etat asti prayojanam . na asti atra viśeṣaḥ satyām vā uttarapadavṛddhau asatyām vā . idam tarhi . dvasamikaḥ , traisamikaḥ . idam ca api prayojanam dvairātrikaḥ , trairātrikaḥ . nanu ca uktam na asti atra viśeṣaḥ satyām vā uttarapadavṛddhau asatyām vā iti . ayam asti viśeṣaḥ . yadi atra uttarapadavṛddhiḥ syāt acām ādeḥ vṛddhiḥ na syāt . aparaḥ āha : jñāpakam tu kālaparimāṇānām parimāṇāgrahaṇasya . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ kālaparimāṇānām parimāṇagrahaṇena grahaṇam na bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . aparimāṇabistācitakambalyebhyaḥ na taddhitaluki dvivarṣā , trivarṣā . parimāṇaparyudāsena paryudāsaḥ na bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२२।२-६ रो व्,२०२।२-७ परस्य वृद्धिः न इति अनुवर्तते उताहो न । किम् च अतः । यदि अनुवर्तते प्रवाहणेयी भार्या अस्य इति प्रवाहणेयीभार्यः वृद्धिनिमित्तस्य इति पुंवद्भावप्रतिषेधः न प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् न दोषः भवति । यथा न दोषः तथा अस्तु । अथ वा पुनः अस्तु अनुवर्तते । ननु च उक्तम् प्रवाहणेयी भार्या अस्य प्रवाहणेयीभार्यः वृद्धिनिमित्तस्य इति पुंवद्भावप्रतिषेधः न प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । मा भूत् एवम् । जातेः इति एवम् भविष्यति ।

KA III,322.2-6 Ro V,202.2-7 parasya vṛddhiḥ na iti anuvartate utāho na . kim ca ataḥ . yadi anuvartate pravāhaṇeyī bhāryā asya iti pravāhaṇeyībhāryaḥ vṛddhinimittasya iti puṃvadbhāvapratiṣedhaḥ na prāpnoti . atha nivṛttam na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathā astu . atha vā punaḥ astu anuvartate . nanu ca uktam pravāhaṇeyī bhāryā asya pravāhaṇeyībhāryaḥ vṛddhinimittasya iti puṃvadbhāvapratiṣedhaḥ na prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . mā bhūt evam . jāteḥ iti evam bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२२।८-११ रो व्,२०२।९-२०३।३ अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् अयाथातथ्यम् , आयथातथ्यम् , अयाथापुर्यम् , आयथापुर्यम् । यदा तावत् पूर्वपदस्य वृद्धिः तदा एवम् विग्रहः करिष्यते । न यथातथा , अयथातथा । अयथातथाभावः आयथातथ्यम् । यदा उत्तरपदस्य वृद्धिः तदा एवम् विग्रहः करिष्यते । यथातथाभावः याथातथ्यम् । न याथातथ्यम् अयाथातथ्यम् ।

KA III,322.8-11 Ro V,202.9-203.3 ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham ayāthātathyam , āyathātathyam , ayāthāpuryam , āyathāpuryam . yadā tāvat pūrvapadasya vṛddhiḥ tadā evam vigrahaḥ kariṣyate . na yathātathā , ayathātathā . ayathātathābhāvaḥ āyathātathyam . yadā uttarapadasya vṛddhiḥ tadā evam vigrahaḥ kariṣyate . yathātathābhāvaḥ yāthātathyam . na yāthātathyam ayāthātathyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२२।१३-१६ रो व्,२०३।५-८ हन्तेः तकारे तद्धिते प्रतिषेधः । हन्तेः तकारे तद्धिते प्रतिषेधः वक्तव्यः । वार्त्रघ्नम् , भ्रौणघ्नम् । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानात् सिद्धम् इति ।

KA III,322.13-16 Ro V,203.5-8 hanteḥ takāre taddhite pratiṣedhaḥ . hanteḥ takāre taddhite pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . vārtraghnam , bhrauṇaghnam . uktam vā . kim uktam . dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyaye kāryavijñānāt siddham iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२२।१८-३२३।४ रो व्,२०३।१०-२०४।२ कृद्ग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् । ददौ , दधौ । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अचिण्णलोः इति वर्तते । यदि अचिण्णलोः इति वर्तते अदायि , अधायि इति अत्र न प्राप्नोति । वचनात् चिणि भविष्यति । अचिण्णलोः इति वर्तते । एवम् अपि चौडिः , बालाकिः इति अत्र प्राप्नोति । लोपः अत्र बाधकः भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लोपः क्रियताम् युक् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् युक् । एवम् तर्हि अचाम् आदेः इति वर्तते । यत्र अचाम् आदिः आकारः तत्र युक् इति । एवम् अपि ज्ञा देवता अस्य स्थालीपाकस्य ज्ञः स्थालीपाकः , अत्र प्राप्नोति । तस्मात् कृद्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

KA III,322.18-323.4 Ro V,203.10-204.2 kṛdgrahaṇam kimartham . iha mā bhūt . dadau , dadhau . na etat asti prayojanam . aciṇṇaloḥ iti vartate . yadi aciṇṇaloḥ iti vartate adāyi , adhāyi iti atra na prāpnoti . vacanāt ciṇi bhaviṣyati . aciṇṇaloḥ iti vartate . evam api cauḍiḥ , bālākiḥ iti atra prāpnoti . lopaḥ atra bādhakaḥ bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . lopaḥ kriyatām yuk iti kim atra kartavyam . paratvāt yuk . evam tarhi acām ādeḥ iti vartate . yatra acām ādiḥ ākāraḥ tatra yuk iti . evam api jñā devatā asya sthālīpākasya jñaḥ sthālīpākaḥ , atra prāpnoti . tasmāt kṛdgrahaṇam kartavyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२३।५-७ रो व्,२०४।४-५ अत्यल्पम् इदम् उच्यते : अनाचमेः इति । अवमिकमिचमीनाम् इति वक्तव्यम् : वामः , कामः , आचामः ।

KA III,323.5-7 Ro V,204.4-5 atyalpam idam ucyate : anācameḥ iti . avamikamicamīnām iti vaktavyam : vāmaḥ , kāmaḥ , ācāmaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२३।९-१२ रो व्,२०४।६-१० णिच्प्रकरणे धूञ्प्रीञोः नुग्वचनम् । णिच्प्रकरणे धूञ्प्रीञोः नुक् वक्तव्यः । धूनयति , प्रीणयति । पातेः लुग्वचनम् । पालयति ।

KA III,323.9-12 Ro V,204.6-10 ṇicprakaraṇe dhūñprīñoḥ nugvacanam . ṇicprakaraṇe dhūñprīñoḥ nuk vaktavyaḥ . dhūnayati , prīṇayati . pāteḥ lugvacanam . pālayati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२३।१४-२१ रो व्,२०४-२०५ स्थग्रहणम् किमर्थम् । इदम् विचारयिष्यते इत्त्वे कग्रहणम् सङ्घातग्रहणम् वा स्यात् वर्णग्रहणम् वा इति । तत् यदा सङ्घतग्रहणम् तदा स्थग्रहणम् कर्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् कारिका , हारिका । यदा हि वर्णग्रहणम् तदा केवलः ककारः प्रत्ययः न अस्ति इति कृत्वा वचनात् भविष्यति । अथ असुपः इति कथम् इदम् विज्ञायते । असुब्वतः अङ्गस्य इति । आहोस्वित् न चेत् सुपः परः आप् इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते असुब्वतः अङ्गस्य इति बहुचर्मिका अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते न चेत् सुपः परः आप् इति न दोषः भवति । यथा न दोषः तथा अस्तु ।

KA III,323.14-21 Ro V,204-205 sthagrahaṇam kimartham . idam vicārayiṣyate ittve kagrahaṇam saṅghātagrahaṇam vā syāt varṇagrahaṇam vā iti . tat yadā saṅghatagrahaṇam tadā sthagrahaṇam kartavyam iha api yathā syāt kārikā , hārikā . yadā hi varṇagrahaṇam tadā kevalaḥ kakāraḥ pratyayaḥ na asti iti kṛtvā vacanāt bhaviṣyati . atha asupaḥ iti katham idam vijñāyate . asubvataḥ aṅgasya iti . āhosvit na cet supaḥ paraḥ āp iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate asubvataḥ aṅgasya iti bahucarmikā atra na prāpnoti . atha vijñāyate na cet supaḥ paraḥ āp iti na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathā astu .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२३।२२-३२४।१८ रो व्,२०६-२०८ इदम् विचार्यते : इत्त्वे कग्रहणम् सङ्घातग्रहणम् वा स्यात् वर्णग्रहणम् वा इति । कः च अत्र विशेषः । इत्त्वे कग्रहणम् सङ्घातग्रहणम् चेत् एतिकासु अप्राप्तिः । इत्त्वे कग्रहणम् सङ्घातग्रहणम् चेत् एतिकास्वु अप्राप्तिः । एतिकाः चरन्ति । वचनात् भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । कारिका , हारिका । अस्तु तर्हि वर्णग्रहणम् । वर्णग्रहणम् चेत् व्यवहितत्वात् अप्रसिद्धिः । वर्णग्रहणम् चेत् व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । कारिका , हारिका । अकारेण व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । एवम् तर्हि आह अयम् प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्य इति न क्व चित् अव्यवधानम् तत्र वचनात् भविष्यति । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् रथकट्यादिषु अतिप्रसङ्गः । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् रथकट्यादिषु दोषः भवति । रथकट्या , गर्गकाम्या । न एषः दोषः । येन न अव्यवधानम् तेन व्यवहिते अपि वचनप्रामाण्यात् । केन च न अव्यवधानम् वर्णेन एकेन । सङ्घातेन पुनः व्यवधानम् भवति न भवति च । अथ वा पुनः अस्तु सङ्घातग्रहणम् । ननु च उक्तम् इत्त्वे कग्रहणम् सङ्घातग्रहणम् चेत् एतिकासु अप्राप्तिः इति । परिहृतम् एतत् वचनात् भविष्यति इति । ननु च उक्तम् अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् । कारिका , हारिका इति । अत्र अपि एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् न प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयतः आश्रये न अन्तादिवत् । एवम् तर्हि एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यपवर्गः । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एवञ्जातीयकानाम् अपि इत्त्वम् इति यत् अयम् न यासयोः इति प्रतिषेधम् शास्ति ।

KA III,323.22-324.18 Ro V,206-208 idam vicāryate : ittve kagrahaṇam saṅghātagrahaṇam vā syāt varṇagrahaṇam vā iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . ittve kagrahaṇam saṅghātagrahaṇam cet etikāsu aprāptiḥ . ittve kagrahaṇam saṅghātagrahaṇam cet etikāsvu aprāptiḥ . etikāḥ caranti . vacanāt bhaviṣyati . asti vacane prayojanam . kim . kārikā , hārikā . astu tarhi varṇagrahaṇam . varṇagrahaṇam cet vyavahitatvāt aprasiddhiḥ . varṇagrahaṇam cet vyavahitatvāt na prāpnoti . kārikā , hārikā . akāreṇa vyavahitatvāt na prāpnoti . ekādeśe kṛte na asti vyavadhānam . ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . evam tarhi āha ayam pratyayasthāt kāt pūrvasya iti na kva cit avyavadhānam tatra vacanāt bhaviṣyati . vacanaprāmāṇyāt iti cet rathakaṭyādiṣu atiprasaṅgaḥ . vacanaprāmāṇyāt iti cet rathakaṭyādiṣu doṣaḥ bhavati . rathakaṭyā , gargakāmyā . na eṣaḥ doṣaḥ . yena na avyavadhānam tena vyavahite api vacanaprāmāṇyāt . kena ca na avyavadhānam varṇena ekena . saṅghātena punaḥ vyavadhānam bhavati na bhavati ca . atha vā punaḥ astu saṅghātagrahaṇam . nanu ca uktam ittve kagrahaṇam saṅghātagrahaṇam cet etikāsu aprāptiḥ iti . parihṛtam etat vacanāt bhaviṣyati iti . nanu ca uktam asti vacane prayojanam . kim . kārikā , hārikā iti . atra api ekādeśe kṛte vyapavargābhāvāt na prāpnoti . antādivadbhāvena vyapavargaḥ . ubhayataḥ āśraye na antādivat . evam tarhi ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyapavargaḥ . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati evañjātīyakānām api ittvam iti yat ayam na yāsayoḥ iti pratiṣedham śāsti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२४।१९-२५ रो व्,२०८ ममक(र्: मामक)नरकयोः उपसङ्ख्यानम् अप्रत्ययस्थत्वात् । ममक(र्: मामक)नरकयोः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । मामिका , नरिका । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अप्रत्ययस्थत्वात् । त्यक्त्यपोः च प्रतिषिद्धत्वात् । त्यक्त्यपोः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । दाक्षिणात्यिका , अमात्यिका । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । प्रतिषिद्धत्वात् । उदीचाम् आतः स्थाने यकपूर्वायाः इति प्रतिषिद्धत्वात् ।

KA III,324.19-25 Ro V,208 mamaka(R: māmaka)narakayoḥ upasaṅkhyānam apratyayasthatvāt . mamaka(R: māmaka)narakayoḥ upasaṅkhyānam kartavyam . māmikā , narikā . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . apratyayasthatvāt . tyaktyapoḥ ca pratiṣiddhatvāt . tyaktyapoḥ ca upasaṅkhyānam kartavyam . dākṣiṇātyikā , amātyikā . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . pratiṣiddhatvāt . udīcām ātaḥ sthāne yakapūrvāyāḥ iti pratiṣiddhatvāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२६।११-१६ रो व्,२११।२-७ किमर्थम् स्त्रीलिङ्गनिर्देशः क्रियते न यकपूर्वस्य इति एव उच्येत । स्त्रीविषयः यः आकारः तस्य स्थाने यः अकारः तस्य प्रतिषेधः यथा स्यात् । इह मा भूत् । शुभम् याति इति शुभंयाः शुभंयिका , भद्रंयिका । यकपूर्वे धात्वन्तप्रतिषेधः । यकपूर्वे धात्वन्तप्रतिषेधः वक्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । सुनयिका , अशोकिका , अपाकिका ।

KA III,326.11-16 Ro V,211.2-7 kimartham strīliṅganirdeśaḥ kriyate na yakapūrvasya iti eva ucyeta . strīviṣayaḥ yaḥ ākāraḥ tasya sthāne yaḥ akāraḥ tasya pratiṣedhaḥ yathā syāt . iha mā bhūt . śubham yāti iti śubhaṃyāḥ śubhaṃyikā , bhadraṃyikā . yakapūrve dhātvantapratiṣedhaḥ . yakapūrve dhātvantapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . kim prayojanam . sunayikā , aśokikā , apākikā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२६।१८-३२७।३ रो व्,२११।९-२१२।३ एषाद्वे नञ्पूर्वे अनुदाहरणे असुपः इति प्रतिषेधात् । अथ भस्त्राग्रहणम् किमर्थम् न अभाषितपुंस्कात् इति एव सिद्धम् । भस्त्राग्रहणम् उपसर्जनार्थम् । उपसर्जनार्थः अयम् आरम्भः । अभस्त्रिका , अभस्त्रका । नञ्पूर्वग्रहणानर्थक्यम् च उत्तरपदमात्रस्य इद्वचनात् । नञ्पूर्वग्रहणम् च अनर्थकम् । किम् कारणम् । उत्तरपदमात्रस्य इद्वचनात् । उत्तरपदमात्रस्य इत्त्वम् वक्तव्यम् । निर्भस्त्रका , निर्भस्त्रिका , बहुभस्त्रका , बहुभस्त्रिका ।

KA III,326.18-327.3 Ro V,211.9-212.3 eṣādve nañpūrve anudāharaṇe asupaḥ iti pratiṣedhāt . atha bhastrāgrahaṇam kimartham na abhāṣitapuṃskāt iti eva siddham . bhastrāgrahaṇam upasarjanārtham . upasarjanārthaḥ ayam ārambhaḥ . abhastrikā , abhastrakā . nañpūrvagrahaṇānarthakyam ca uttarapadamātrasya idvacanāt . nañpūrvagrahaṇam ca anarthakam . kim kāraṇam . uttarapadamātrasya idvacanāt . uttarapadamātrasya ittvam vaktavyam . nirbhastrakā , nirbhastrikā , bahubhastrakā , bahubhastrikā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२८।२-३२९।५ रो व्,२१२।७-२१५।१ किम् इदम् ठादेशे वर्णग्रहणम् आहोस्वित् सङ्घातग्रहणम् । कः च अत्र विशेषः । ठादेशे वर्णग्रहणम् चेत् धात्वन्तस्य प्रतिषेधः । ठादेशे वर्णग्रहणम् चेत् धात्वन्तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । पठिता , पठितुम् । अस्तु तर्हि सङ्घातग्रहणम् । सङ्घातग्रहणम् चेत् अणादिमाथितिकादीनाम् प्रतिषेधः । सङ्घातग्रहणम् चेत् उणादिमाथितिकादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । उणादीनाम् तावत् । कण्ठः , वण्ठः , शण्ठः । इह च मथितम् पण्यम् अस्य माथितिकः इति अकारलोपे कृते तान्तात् इति कादेशः प्राप्नोति । वर्ङग्रहणे पुनः सति अल्विधिः अयम् भवति । तस्मात् विशिष्टग्रहणम् । तस्मात् विशिष्टस्य ठकारस्य ग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अस्तु तावत् वर्णग्रहणम् । ननु च उक्तम् ठादेशे वर्णग्रहणम् चेत् धात्वन्तस्य प्रतिषेधः इति । न एषः दोषः । अङ्गात् इति वर्तते । न वा अङ्गात् इति पञ्चमी अस्ति । एवम् तर्हि प्रत्ययस्थस्य इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्य अतः इत् आपि असुपः इति । तत् वै पञ्चमीनिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । अर्थात् विभक्तिविपरिणामः भविष्यति । तत् यथा । उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि । आमन्त्रयस्व एनम् । देवदत्तम् इति गम्यते । देवदत्तस्य गावः अश्वाः हिरण्यम् । आढ्यः वैधवेयः । देवदत्तः इति गम्यते । पुरस्तात् षष्ठीनिर्दिष्टम् सत् अर्थात् प्रथमानिर्दिष्टम् द्वितीयानिर्दिष्टम् च भवति । एवम् इह अपि पुरस्तात् पञ्चमीनिर्दिष्टम् सत् अर्थात् षष्ठीनिर्दिष्टम् भविष्यति । एवम् अपि उणादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । एवम् अपि कर्मठः इति अत्र प्राप्नोति । एवम् तर्हि अङ्गस्य इति सम्बन्धषष्ठी विज्ञास्यते । अङ्गस्य यः ठकारः । किम् च अङ्गस्य ठकारः । निमित्तम् । यस्मिन् अङ्गम् इति एतत् भवति । कस्मिन् च एतत् भवति । प्रत्यये । अथ वा पुनः अस्तु सङ्घातग्रहणम् । ननु च उक्तम् सङ्घातग्रहणम् चेत् उणादिमाथितिकादीनाम् प्रतिषेधः इति उणादीनाम् तावत् प्रतिषेधः न वक्तव्यः । परिहृतम् एतत् उणादयः अव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि इति । यत् अपि उच्यते इह च मथितम् पण्यम् अस्य माथितिकः इति अकारलोपे कृते तान्तात् इति कादेशः प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अकारलोपस्य स्थानिवद्भावात् न भविष्यति । न सिध्यति । पूर्वविधौ स्थानिवद्भावः न च अयम् पूर्वविधिः । अयम् अपि पूर्वविधिः । पूर्वस्मात् अपि विधिः पूर्वविधिः इति । अथ अपि उणादयः व्युत्पाद्यन्ते एवम् अपि न दोषः । क्रियते न्यासे एव विशिष्टग्रहणम् ठस्य इति ।

KA III,328.2-329.5 Ro V,212.7-215.1 kim idam ṭhādeśe varṇagrahaṇam āhosvit saṅghātagrahaṇam . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . ṭhādeśe varṇagrahaṇam cet dhātvantasya pratiṣedhaḥ . ṭhādeśe varṇagrahaṇam cet dhātvantasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . paṭhitā , paṭhitum . astu tarhi saṅghātagrahaṇam . saṅghātagrahaṇam cet aṇādimāthitikādīnām pratiṣedhaḥ . saṅghātagrahaṇam cet uṇādimāthitikādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . uṇādīnām tāvat . kaṇṭhaḥ , vaṇṭhaḥ , śaṇṭhaḥ . iha ca mathitam paṇyam asya māthitikaḥ iti akāralope kṛte tāntāt iti kādeśaḥ prāpnoti . varṅagrahaṇe punaḥ sati alvidhiḥ ayam bhavati . tasmāt viśiṣṭagrahaṇam . tasmāt viśiṣṭasya ṭhakārasya grahaṇam kartavyam . na kartavyam . astu tāvat varṇagrahaṇam . nanu ca uktam ṭhādeśe varṇagrahaṇam cet dhātvantasya pratiṣedhaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . aṅgāt iti vartate . na vā aṅgāt iti pañcamī asti . evam tarhi pratyayasthasya iti vartate . kva prakṛtam . pratyayasthāt kāt pūrvasya ataḥ it āpi asupaḥ iti . tat vai pañcamīnirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . arthāt vibhaktivipariṇāmaḥ bhaviṣyati . tat yathā . uccāni devadattasya gṛhāṇi . āmantrayasva enam . devadattam iti gamyate . devadattasya gāvaḥ aśvāḥ hiraṇyam . āḍhyaḥ vaidhaveyaḥ . devadattaḥ iti gamyate . purastāt ṣaṣṭhīnirdiṣṭam sat arthāt prathamānirdiṣṭam dvitīyānirdiṣṭam ca bhavati . evam iha api purastāt pañcamīnirdiṣṭam sat arthāt ṣaṣṭhīnirdiṣṭam bhaviṣyati . evam api uṇādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni . evam api karmaṭhaḥ iti atra prāpnoti . evam tarhi aṅgasya iti sambandhaṣaṣṭhī vijñāsyate . aṅgasya yaḥ ṭhakāraḥ . kim ca aṅgasya ṭhakāraḥ . nimittam . yasmin aṅgam iti etat bhavati . kasmin ca etat bhavati . pratyaye . atha vā punaḥ astu saṅghātagrahaṇam . nanu ca uktam saṅghātagrahaṇam cet uṇādimāthitikādīnām pratiṣedhaḥ iti uṇādīnām tāvat pratiṣedhaḥ na vaktavyaḥ . parihṛtam etat uṇādayaḥ avyutpannāni prātipadikāni iti . yat api ucyate iha ca mathitam paṇyam asya māthitikaḥ iti akāralope kṛte tāntāt iti kādeśaḥ prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . akāralopasya sthānivadbhāvāt na bhaviṣyati . na sidhyati . pūrvavidhau sthānivadbhāvaḥ na ca ayam pūrvavidhiḥ . ayam api pūrvavidhiḥ . pūrvasmāt api vidhiḥ pūrvavidhiḥ iti . atha api uṇādayaḥ vyutpādyante evam api na doṣaḥ . kriyate nyāse eva viśiṣṭagrahaṇam ṭhasya iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ, ३२९।७-९ रो व्,२१५।३-५ इह कस्मात् न भवति । आशिषा तरति आशिषिकः , उषा तरति औषिकः । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । अथ इह कथम् भवितव्यम् । दोर्भ्याम् तरति । दौष्कः इति भवितव्यम् । कथम् । यदि वर्णैकदेशाः वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते ।

KA III, 329.7-9 Ro V,215.3-5 iha kasmāt na bhavati . āśiṣā tarati āśiṣikaḥ , uṣā tarati auṣikaḥ . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . atha iha katham bhavitavyam . dorbhyām tarati . dauṣkaḥ iti bhavitavyam . katham . yadi varṇaikadeśāḥ varṇagrahaṇena gṛhyante .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३२९।११-३३०।१६ रो व्,२१५।७-२१७।१३ किम् इदम् ञ्णिन्नकारग्रहणम् हन्तिविशेषणम् : ञ्णिन्नकारपरस्य हन्तेः यः हकारः इति । आहोस्वित् हकारविशेषणम् : ञ्णिन्नकारपरस्य हकारस्य सः चेत् हन्तेः इति । कः च अत्र विशेषः । हन्तेः तत्परस्य इति चेत् नकारे अप्रसिद्धिः । हन्तेः तत्परस्य इति चेत् नकारे अप्रसिद्धिः । घ्नन्ति , घ्नन्तु , अघ्नन् । अस्तु तर्हि हकारविशेषणम् । हकारस्य इति चेत् ञ्णिति अप्राप्तिः । हकारस्य इति चेत् ञ्णिति अप्राप्तिः । घातयति घातकः । किम् कारणम् । नकारेण व्यवहितत्वात् न प्राप्नोति । वचनात् भविष्यति । इह अपि वचनात् प्राप्नोति । हननम् इच्छति हननीयते हननीयतेः ण्वुल् हननीयकः इति । स्थानिवद्भावात् च अचः नकारे अप्रसिद्धिः । स्थानिवद्भावात् च अचः नकारे अप्रसिद्धिः । घ्नन्ति , घ्नन्तु । वचनात् भविष्यति । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् अलोपे प्रतिषेधः । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् अलोपे प्रतिषेधः वक्तव्यः । हन्ता , हन्तुम् । नकारग्रहणसामर्थ्यात् अलोपे न भविष्यति । अस्ति अन्यत् नकारग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् । श्रूयमाणविशेषणम् । यत्र नकारः श्रूयते तत्र यथा स्यात् । इह मा भूत् । हतः हथः इति । सिद्धम् तु उपधालोपे इति वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । उपधालोपे च इति वक्तव्यम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् हन्तेः तत्परस्य इति चेत् नकारे अप्रसिद्धिः इति । वचनात् भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु हकारविशेषणम् । ननु च उक्तम् हकारस्य इति चेत् ञ्णिति अप्राप्तिः इति । वचनात् भविष्यति । ननु च उक्तम् इह अपि वचनात् प्राप्नोति हननीयकः इति । न एषः दोषः । येन न अव्यवधानम् तेन व्यवहिते अपि वचनप्रामाण्यात् । न च क्व चित् धात्ववयवेन अव्यवधानम् एतेन पुनः सङ्घातेन व्यवधानम् भवति न च भवति । यत् अपि उच्यते स्थानिवद्भावात् च अचः नकारे अप्रसिद्धिः इति वचनात् भविष्यति । ननु च उक्तम् वचनप्रामाण्यात् इति चेत् अलोपे प्रतिषेधः इति । न एषः दोषः । आनन्तर्यम् इह आश्रीयते हकारस्य नकारः इति । क्व चित् च सन्निपातकृतम् आनन्तर्यम् शास्त्रकृतम् अनानन्तर्यम् क्व चित् च न सन्निपातकृतम् न अपि शास्त्रकृतम् । लोपे सन्निपातकृतम् आनन्तर्यम् अलोपे न एव सन्निपातकृतम् न अपि शास्त्रकृतम् । यत्र कुतः चित् एव आनन्तर्यम् तत् आश्रयिष्यामः ।

KA III,329.11-330.16 Ro V,215.7-217.13 kim idam ñṇinnakāragrahaṇam hantiviśeṣaṇam : ñṇinnakāraparasya hanteḥ yaḥ hakāraḥ iti . āhosvit hakāraviśeṣaṇam : ñṇinnakāraparasya hakārasya saḥ cet hanteḥ iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . hanteḥ tatparasya iti cet nakāre aprasiddhiḥ . hanteḥ tatparasya iti cet nakāre aprasiddhiḥ . ghnanti , ghnantu , aghnan . astu tarhi hakāraviśeṣaṇam . hakārasya iti cet ñṇiti aprāptiḥ . hakārasya iti cet ñṇiti aprāptiḥ . ghātayati ghātakaḥ . kim kāraṇam . nakāreṇa vyavahitatvāt na prāpnoti . vacanāt bhaviṣyati . iha api vacanāt prāpnoti . hananam icchati hananīyate hananīyateḥ ṇvul hananīyakaḥ iti . sthānivadbhāvāt ca acaḥ nakāre aprasiddhiḥ . sthānivadbhāvāt ca acaḥ nakāre aprasiddhiḥ . ghnanti , ghnantu . vacanāt bhaviṣyati . vacanaprāmāṇyāt iti cet alope pratiṣedhaḥ . vacanaprāmāṇyāt iti cet alope pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . hantā , hantum . nakāragrahaṇasāmarthyāt alope na bhaviṣyati . asti anyat nakāragrahaṇasya prayojanam . kim . śrūyamāṇaviśeṣaṇam . yatra nakāraḥ śrūyate tatra yathā syāt . iha mā bhūt . hataḥ hathaḥ iti . siddham tu upadhālope iti vacanāt . siddham etat . katham . upadhālope ca iti vaktavyam . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam hanteḥ tatparasya iti cet nakāre aprasiddhiḥ iti . vacanāt bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu hakāraviśeṣaṇam . nanu ca uktam hakārasya iti cet ñṇiti aprāptiḥ iti . vacanāt bhaviṣyati . nanu ca uktam iha api vacanāt prāpnoti hananīyakaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yena na avyavadhānam tena vyavahite api vacanaprāmāṇyāt . na ca kva cit dhātvavayavena avyavadhānam etena punaḥ saṅghātena vyavadhānam bhavati na ca bhavati . yat api ucyate sthānivadbhāvāt ca acaḥ nakāre aprasiddhiḥ iti vacanāt bhaviṣyati . nanu ca uktam vacanaprāmāṇyāt iti cet alope pratiṣedhaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ānantaryam iha āśrīyate hakārasya nakāraḥ iti . kva cit ca sannipātakṛtam ānantaryam śāstrakṛtam anānantaryam kva cit ca na sannipātakṛtam na api śāstrakṛtam . lope sannipātakṛtam ānantaryam alope na eva sannipātakṛtam na api śāstrakṛtam . yatra kutaḥ cit eva ānantaryam tat āśrayiṣyāmaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३०।१८-२५ रो व्,२१७।१५-२१८।८ अभ्यासात् कुत्वम् असुपः । अभ्यासात् कुत्वम् असुपः इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । हननम् इच्छति हननीयति हननीयतेः सन् जिहननीयिषति इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । हन्तेः अभ्यासात् इति उच्यते न च एषः हन्तेः अभ्यासः । हन्तेः एषः अभ्यासः । कथम् । एकाचः द्वे प्रथमस्य इति । एवम् तर्हि हन्तेः अङ्गस्य यः अभ्यासः तस्मात् इति उच्यते न च एषः हन्तेः अङ्गस्य अभ्यासः । हन्तेः अङ्गस्य एषः अभ्यासः । कथम् । एकाचः द्वे प्रथमस्य इति । एवम् तर्हि यस्मिन् हन्तिः अङ्गम् तस्मिन् यः अभ्यासः तस्मात् इति उच्यते । यस्मिन् च अत्र हन्तिः अङ्गम् न तस्मिन् अभ्यासः यस्मिन् च अभ्यासः न तस्मिन् हन्तिः अङ्गम् भवति ।

KA III,330.18-25 Ro V,217.15-218.8 abhyāsāt kutvam asupaḥ . abhyāsāt kutvam asupaḥ iti vaktavyam . iha mā bhūt . hananam icchati hananīyati hananīyateḥ san jihananīyiṣati iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . hanteḥ abhyāsāt iti ucyate na ca eṣaḥ hanteḥ abhyāsaḥ . hanteḥ eṣaḥ abhyāsaḥ . katham . ekācaḥ dve prathamasya iti . evam tarhi hanteḥ aṅgasya yaḥ abhyāsaḥ tasmāt iti ucyate na ca eṣaḥ hanteḥ aṅgasya abhyāsaḥ . hanteḥ aṅgasya eṣaḥ abhyāsaḥ . katham . ekācaḥ dve prathamasya iti . evam tarhi yasmin hantiḥ aṅgam tasmin yaḥ abhyāsaḥ tasmāt iti ucyate . yasmin ca atra hantiḥ aṅgam na tasmin abhyāsaḥ yasmin ca abhyāsaḥ na tasmin hantiḥ aṅgam bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३१।२-८ रो व्,२१९।२-८ अचङि इति किमर्थम् । प्राजीहयत् दूतम् । हेः चङि प्रतिषेधानर्थक्यम् अङ्गान्यत्वात् । हेः चङि प्रतिषेधः अनर्थकः । किम् कारणम् । अङ्गान्यत्वात् । ण्यन्तम् एतत् अङ्गम् अन्यत् भवति । लोपे कृते न अङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावात् अङ्गान्यत्वम् एव । ज्ञापकम् तु अन्य्त्र ण्यधिकस्य कुत्वविज्ञानार्थम् । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः अन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वम् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । प्रजिघाययिषति इति अत्र कुत्वम् सिद्धम् भवति ।

KA III,331.2-8 Ro V,219.2-8 acaṅi iti kimartham . prājīhayat dūtam . heḥ caṅi pratiṣedhānarthakyam aṅgānyatvāt . heḥ caṅi pratiṣedhaḥ anarthakaḥ . kim kāraṇam . aṅgānyatvāt . ṇyantam etat aṅgam anyat bhavati . lope kṛte na aṅgānyatvam . sthānivadbhāvāt aṅgānyatvam eva . jñāpakam tu anytra ṇyadhikasya kutvavijñānārtham . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ anyatra ṇyadhikasya kutvam bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . prajighāyayiṣati iti atra kutvam siddham bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३१।१०-१४ रो व्,२१९।१०-१४ जिग्रहणे ज्यः प्रतिषेधः । जिग्रहणे ज्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । जिज्यतुः , जिज्युः इति । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति एवम् एतस्य न भविष्यति । सा तर्हि एषा परिभषा कर्तव्या । अवश्यम् कर्तव्या अध्याप्य गतः इति एवमर्थम् ।

KA III,331.10-14 Ro V,219.10-14 jigrahaṇe jyaḥ pratiṣedhaḥ . jigrahaṇe jyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . jijyatuḥ , jijyuḥ iti . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti evam etasya na bhaviṣyati . sā tarhi eṣā paribhaṣā kartavyā . avaśyam kartavyā adhyāpya gataḥ iti evamartham .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३१।१६-३३२।२ रो व्,२१९।१६-२२०।७ क्वाद्यजिव्रजियाचिरुचीनाम् अप्रतिषेधः निष्ठायाम् अनिटः कुत्ववचनात् । क्वाद्यजिव्रजियाचिरुचीनाम् अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । कुत्वम् कस्मात् न भवति । निष्ठायाम् अनिटः कुत्ववचनात् । निष्ठायाम् अनिटः कुत्वम् वक्ष्यामि सेटः च एते निष्ठायाम् । यदि निष्ठायाम् अनिटः कुत्वम् उच्यते कथम् शोकः समुद्रः इति । शुच्युब्ज्योः घञि कुत्वम् । शुच्युब्ज्योः घञि कुत्वम् वक्तव्यम् । कथम् अर्कः । अर्चेः कविधानात् सिद्धम् । न एतत् घञन्तम् । औणादिकः एषः कशब्दः तस्मिन् आष्टमिकम् कुत्वम् ।

KA III,331.16-332.2 Ro V,219.16-220.7 kvādyajivrajiyācirucīnām apratiṣedhaḥ niṣṭhāyām aniṭaḥ kutvavacanāt . kvādyajivrajiyācirucīnām apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . kutvam kasmāt na bhavati . niṣṭhāyām aniṭaḥ kutvavacanāt . niṣṭhāyām aniṭaḥ kutvam vakṣyāmi seṭaḥ ca ete niṣṭhāyām . yadi niṣṭhāyām aniṭaḥ kutvam ucyate katham śokaḥ samudraḥ iti . śucyubjyoḥ ghañi kutvam . śucyubjyoḥ ghañi kutvam vaktavyam . katham arkaḥ . arceḥ kavidhānāt siddham . na etat ghañantam . auṇādikaḥ eṣaḥ kaśabdaḥ tasmin āṣṭamikam kutvam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३२।४-१० रो व्,२२१।२-८ भुजः पाणौ । भुजः पाणौ इति वक्तव्यम् । कथम् न्युब्जः उपतापे इति । न्युब्जेः कर्तृत्वात् अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । कुत्वम् कस्मत् न भवति । कर्तृत्वात् । न एतत् घञन्तम् । कर्तृप्रत्ययः एषः । न्युब्जति इति न्युब्जः । अधिकरणसाधनः वै लक्ष्यते घञ् । न्युब्जिताः शेरते अस्मिन् न्युब्जः उपतापे इति । एषः अपि हि कर्तृसाधनः एव । न्युब्जयति इति न्युब्जः ।

KA III,332.4-10 Ro V,221.2-8 bhujaḥ pāṇau . bhujaḥ pāṇau iti vaktavyam . katham nyubjaḥ upatāpe iti . nyubjeḥ kartṛtvāt apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . kutvam kasmat na bhavati . kartṛtvāt . na etat ghañantam . kartṛpratyayaḥ eṣaḥ . nyubjati iti nyubjaḥ . adhikaraṇasādhanaḥ vai lakṣyate ghañ . nyubjitāḥ śerate asmin nyubjaḥ upatāpe iti . eṣaḥ api hi kartṛsādhanaḥ eva . nyubjayati iti nyubjaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३२।१२-२१ रो व्,२२१।१०-२२२।८ प्रवचिग्रहणम् अनर्थकम् वचः अशब्दसञ्ज्ञाभावात् । प्रवचिग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । वचोऽशब्दसञ्ज्ञाभावात् । वचोऽशब्दसञ्ज्ञायाम् प्रतिषेधः उच्यते प्रपूर्वः च वचिः अशब्दसञ्ज्ञायाम् वर्तते । उपसर्गनियमार्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । प्रपूर्वस्य एव वचेः अशब्दसञ्ज्ञायाम् प्रतिषेधः यथा स्यात् । इह मा भूत् । अविवाक्यम् इति । उपसर्गपूर्वनियमार्थम् इति चेत् अविवाक्यस्य विशेषवचनत् सिद्धम् । विशेषे एतत् वक्तव्यम् । अविवाक्यम् अहः इति । क्व मा भूत् । अविवाच्यम् एव अन्यत् इति । ण्यप्रतिषेधे त्यजेः उपसङ्ख्यानम् । ण्यप्रतिषेधे त्यजेः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । त्याज्यम् ।

KA III,332.12-21 Ro V,221.10-222.8 pravacigrahaṇam anarthakam vacaḥ aśabdasañjñābhāvāt . pravacigrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . vaco'śabdasañjñābhāvāt . vaco'śabdasañjñāyām pratiṣedhaḥ ucyate prapūrvaḥ ca vaciḥ aśabdasañjñāyām vartate . upasarganiyamārtham tarhi idam vaktavyam . prapūrvasya eva vaceḥ aśabdasañjñāyām pratiṣedhaḥ yathā syāt . iha mā bhūt . avivākyam iti . upasargapūrvaniyamārtham iti cet avivākyasya viśeṣavacanat siddham . viśeṣe etat vaktavyam . avivākyam ahaḥ iti . kva mā bhūt . avivācyam eva anyat iti . ṇyapratiṣedhe tyajeḥ upasaṅkhyānam . ṇyapratiṣedhe tyajeḥ upasaṅkhyānam kartavyam . tyājyam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३३।२-६ रो व्,२२२।१०-१४ [भोज्यम् अभ्यवहार्ह्ये] । भोज्यम् अभ्यवहार्ये इति वक्तव्यम् । इह अपि यथा स्यात् । भोज्यः सूपः , भोज्या यवागूः इति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । भक्षिः अयम् खरविशदे वर्तते तेन द्रवे न प्राप्नोति । न अवश्यम् भक्षिः खरविशदे एव वर्तते । किम् तर्हि अन्यत्र अपि वर्तते । तत् यथा । अब्भक्षः , वायुभक्षः इति ।

KA III,333.2-6 Ro V,222.10-14 [bhojyam abhyavahārhye] . bhojyam abhyavahārye iti vaktavyam . iha api yathā syāt . bhojyaḥ sūpaḥ , bhojyā yavāgūḥ iti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . bhakṣiḥ ayam kharaviśade vartate tena drave na prāpnoti . na avaśyam bhakṣiḥ kharaviśade eva vartate . kim tarhi anyatra api vartate . tat yathā . abbhakṣaḥ , vāyubhakṣaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३३।८-१० रो व्,२२३।२-४ वा इति शक्यम् अवक्तुम् । कस्मात् न भवति । तत् अग्निः अग्नये ददात् । अस्तु अत्र लोपः आटः श्रवणम् भविष्यति तेन उभयम् सिध्यति । दधत् रत्नानि दाशुषे , ददात् रत्नानि दाशुषे ।

KA III,333.8-10 Ro V,223.2-4 vā iti śakyam avaktum . kasmāt na bhavati . tat agniḥ agnaye dadāt . astu atra lopaḥ āṭaḥ śravaṇam bhaviṣyati tena ubhayam sidhyati . dadhat ratnāni dāśuṣe , dadāt ratnāni dāśuṣe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३३।१२-२० रो व्,२२३।६-२२४।१ [ओतः शिति] । ओतः शिति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । उत्तरत्र शिद्ग्रहणाभावाय । तत्र अयम् अपि अर्थः ष्ठिवुक्लम्वाचमाम् शिति इति शिद्ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । ननु च भोः श्यन्ग्रहणम् अपि तर्हि उत्तरार्थम् कर्तव्यम् । शमाम् अष्टानाम् दीर्घः श्यनि इति श्यन्ग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । अत्र अपि अस्तु शिति इति एव । यदि शिति इति उच्यते अनु त्वा इन्द्रः भ्रमतु मदतु अत्र अपि प्राप्नोति । शमादिभिः अत्र शितम् विशेषयिष्यामः । शमादीनाम् यः शित् इति । कः च शमादीनाम् शित् । शमादिभ्यः यः विहितः । एवम् अपि तस्यति , यस्यति अत्र प्राप्नोति । अष्टानाम् इति वचनात् न भविष्यति ।

KA III,333.12-20 Ro V,223.6-224.1 [otaḥ śiti] . otaḥ śiti iti vaktavyam . kim prayojanam . uttaratra śidgrahaṇābhāvāya . tatra ayam api arthaḥ ṣṭhivuklamvācamām śiti iti śidgrahaṇam na kartavyam bhavati . nanu ca bhoḥ śyangrahaṇam api tarhi uttarārtham kartavyam . śamām aṣṭānām dīrghaḥ śyani iti śyangrahaṇam na kartavyam bhavati . atra api astu śiti iti eva . yadi śiti iti ucyate anu tvā indraḥ bhramatu madatu atra api prāpnoti . śamādibhiḥ atra śitam viśeṣayiṣyāmaḥ . śamādīnām yaḥ śit iti . kaḥ ca śamādīnām śit . śamādibhyaḥ yaḥ vihitaḥ . evam api tasyati , yasyati atra prāpnoti . aṣṭānām iti vacanāt na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३४।२-४ रो व्,२२४।३-५ दीर्घत्वम् आङि चमः । दीर्घत्वम् आङि चमः इति वक्तव्यम् । आचामति । इह मा भूत् । उच्चमति , विचमति इति ।

KA III,334.2-4 Ro V,224.3-5 dīrghatvam āṅi camaḥ . dīrghatvam āṅi camaḥ iti vaktavyam . ācāmati . iha mā bhūt . uccamati , vicamati iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३४।६-१२ रो व्,२२४।७-१३ इषेः छत्वम् अहलि । इषेः छत्वम् अहलि इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । इष्णाति , इष्यति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अचि इति वर्तते । एवम् अपि इषाण इति अत्र प्राप्नोति । अथ अहलि इति उच्यमाने कस्मात् एव अत्र छत्वम् न भवति । न एवम् विज्ञायते न हल् अहल् अहलि इति । कथम् तर्हि । अविद्यमानः हल् अस्मिन् सः अयम् अहल् अहलि इति । यदि एवम् अचि इति अपि वर्तमाने न दोषः । न हि अचा शित् विशेष्यते । शिति भवति कतर्स्मिन् अचि इति । कथम् तर्हि । शिता अच् विशेष्यते । अचि भवति कतर्स्मिन् शिति इति ।

KA III,334.6-12 Ro V,224.7-13 iṣeḥ chatvam ahali . iṣeḥ chatvam ahali iti vaktavyam . iha mā bhūt . iṣṇāti , iṣyati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . aci iti vartate . evam api iṣāṇa iti atra prāpnoti . atha ahali iti ucyamāne kasmāt eva atra chatvam na bhavati . na evam vijñāyate na hal ahal ahali iti . katham tarhi . avidyamānaḥ hal asmin saḥ ayam ahal ahali iti . yadi evam aci iti api vartamāne na doṣaḥ . na hi acā śit viśeṣyate . śiti bhavati katarsmin aci iti . katham tarhi . śitā ac viśeṣyate . aci bhavati katarsmin śiti iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३४।१५-२० रो व्,२२५।३-८ पिबेः गुणप्रतिषेधः । पिबेः गुणप्रतिषेधः वक्तव्यः । पिबति । लघूपधगुणः प्राप्नोति । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । गुणः कस्मात् न भवति । पिबिः अदन्तः । अदन्ते इति चेत् उक्तम् । किम् उक्तम् । धातोः अन्ते इति चेत् अनुदात्तेचबग्रहणम् इति । अथ वा अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तौ अविधिः निष्ठितस्य इति एवम् न भविष्यति ।

KA III,334.15-20 Ro V,225.3-8 pibeḥ guṇapratiṣedhaḥ . pibeḥ guṇapratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pibati . laghūpadhaguṇaḥ prāpnoti . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . guṇaḥ kasmāt na bhavati . pibiḥ adantaḥ . adante iti cet uktam . kim uktam . dhātoḥ ante iti cet anudāttecabagrahaṇam iti . atha vā aṅgavṛtte punarvṛttau avidhiḥ niṣṭhitasya iti evam na bhaviṣyati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३५।२-६ रो व्,२२५-२२६ दीर्घोच्चारणम् किमर्थम् न ज्ञाजनोः जः इति एव उच्येत । का रूपसिद्धिः : जानाति , जायते । अतः दीर्घः यञि इति दीर्घत्वम् भविष्यति । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् दीर्घोच्चारणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एषा परिभाषा अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तौ अविधिः इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पिबेः गुणप्रतिषेधः चोदितः सः न वक्तव्यः भवति ।

KA III,335.2-6 Ro V,225-226 dīrghoccāraṇam kimartham na jñājanoḥ jaḥ iti eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ : jānāti , jāyate . ataḥ dīrghaḥ yañi iti dīrghatvam bhaviṣyati . evam tarhi siddhe sati yat dīrghoccāraṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati eṣā paribhāṣā aṅgavṛtte punarvṛttau avidhiḥ iti . kim etasya jñāpane prayojanam . pibeḥ guṇapratiṣedhaḥ coditaḥ saḥ na vaktavyaḥ bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३५।८-१६ रो व्,२२६ जुसि गुणे यासुट्प्रतिषेधः । जुसि गुणे यासुडादौ प्रतिषेधः वक्तव्यः । चिनुयुः , सुनुयुः इति । न वक्तव्यः । न एवम् विज्ञायते मिदेः गुणः जुसि च इति । कथम् तर्हि । मिदेः गुणः अजुसि च इति । किम् इदम् अजुसि इति । अजादौ उसि अजुसि इति । इह अपि तर्हि प्राप्नोति । चक्रुः , जह्रुः इति । एवम् तर्हि शिति इति वर्तते । एवम् अपि अजुहवुः , अबिभयुः इति अत्र न प्राप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । न सिध्यति न हि उस् शिद्भूतपूर्वः । उस् शिद्भूतपूर्वः न अस्ति इति कृत्वा उसि यः शिद्भूतपूर्वः तस्मिन् भविष्यति । अथ वा क्रियते न्यासे एव । अविभक्तिकः निर्देशः । न एवम् विज्ञायते मिदेः गुणः जुसि च इति । कथम् तर्हि । मिदेः गुणः उ जुसि इति । किम् इदम् उ जुसि इति । उकारादौ जुसि । अथ वा अचि इति वर्तते तेन जुसम् विशेषयिष्यामः । अजादौ जुसि इति ।

KA III,335.8-16 Ro V,226 jusi guṇe yāsuṭpratiṣedhaḥ . jusi guṇe yāsuḍādau pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . cinuyuḥ , sunuyuḥ iti . na vaktavyaḥ . na evam vijñāyate mideḥ guṇaḥ jusi ca iti . katham tarhi . mideḥ guṇaḥ ajusi ca iti . kim idam ajusi iti . ajādau usi ajusi iti . iha api tarhi prāpnoti . cakruḥ , jahruḥ iti . evam tarhi śiti iti vartate . evam api ajuhavuḥ , abibhayuḥ iti atra na prāpnoti . bhūtapūrvagatyā bhaviṣyati . na sidhyati na hi us śidbhūtapūrvaḥ . us śidbhūtapūrvaḥ na asti iti kṛtvā usi yaḥ śidbhūtapūrvaḥ tasmin bhaviṣyati . atha vā kriyate nyāse eva . avibhaktikaḥ nirdeśaḥ . na evam vijñāyate mideḥ guṇaḥ jusi ca iti . katham tarhi . mideḥ guṇaḥ u jusi iti . kim idam u jusi iti . ukārādau jusi . atha vā aci iti vartate tena jusam viśeṣayiṣyāmaḥ . ajādau jusi iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३५।१८-३३७।३ रो व्,२२६।१५-२२९।३ इह जागरयति , जागरकः इति गुणे कृते रपरत्वे च अतः उपधायाः इति वृद्धिः प्राप्नोति तस्याः प्रतिषेधः वक्तव्यः । चिण्णलोः प्रतिषेधसामर्थ्यात् अन्यत्र गुणभूतस्य वृद्धिप्रतिषेधः । यत् अयम् अचिण्णलोः इति प्रतिषेधम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न गुणाभिनिर्वृत्तस्य वृद्धिः भवति इति । किम् पुनः अयम् पर्युदासः : यत् अन्यत् विचिण्णल्ङिद्भ्यः इति । आहोस्वित् प्रसज्य अयम् प्रतिषेधः : विचिण्णल्ङित्सु न इति । कः च अत्र विशेषः । प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधप्रसङ्गः । प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधः प्राप्नोति । अजागरुः । उत्तमे च णलि । प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधः प्राप्नोति । अजागरुः । न वा अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरम् यत् गुणविधानम् तस्य प्रतिषेधः । जुसि पूर्वेण गुणविधानम् । जुसि पूर्वेण गुणः विधीयते जुसि च इति । णलि च । किम् । न वा अनन्तरस्य प्रतिषेधात् इति एव । णलि च पूर्वेण गुणः विधीयते सार्वधातुकार्धधातुकयोः इति । अथ वा पुनः अस्तु पर्युदासः । अतः अन्यत्र विधाने वौ अगुणत्वम् । अतः अन्यत्र विधाने वौ अगुणत्वम् । न वा पर्युदाससामर्थ्यात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । पर्युदाससामर्थ्यात् अत्र गुणः न भविष्यति । अस्ति अन्यत् पर्युदासे प्रयोजनम् । किम् । क्विबर्थम् पर्युदासः स्यात् । शुद्धपरस्य विशब्दस्य प्रतिषेधे ग्रहणम् अनुनासिकपरः च क्वौ विशब्दः । वस्वर्थम् तर्हि पर्युदासः स्यात् । जागृवांसः अनु ग्मन् । कथम् पुनः वेः पर्युदासः उच्यमानः वस्वर्थः शक्यः विज्ञातुम् । सामर्थ्यात् वस्वर्थम् इति विज्ञास्यते । वस्वर्थम् इति चेत् न सार्वधातुकत्वात् सिद्धम् । वस्वर्थम् इति चेत् न । किम् कारणम् । सार्वधातुकत्वात् सिद्धम् । कथम् सार्वधातुकसञ्ज्ञा । छान्दसः क्वसुः । लिट् च छन्दसि सार्वधातुकम् अपि भवति । तत्र सार्वधातुकम् अपिन् ङित् इति ङित्त्वात् पर्युदासः भविष्यति । अथ वा वकारस्य एव इदम् अशक्तिजेन इकारेण ग्रहणम् ।

KA III,335.18-337.3 Ro V,226.15-229.3 iha jāgarayati , jāgarakaḥ iti guṇe kṛte raparatve ca ataḥ upadhāyāḥ iti vṛddhiḥ prāpnoti tasyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ciṇṇaloḥ pratiṣedhasāmarthyāt anyatra guṇabhūtasya vṛddhipratiṣedhaḥ . yat ayam aciṇṇaloḥ iti pratiṣedham śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na guṇābhinirvṛttasya vṛddhiḥ bhavati iti . kim punaḥ ayam paryudāsaḥ : yat anyat viciṇṇalṅidbhyaḥ iti . āhosvit prasajya ayam pratiṣedhaḥ : viciṇṇalṅitsu na iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . prasajyapratiṣedhe jusiguṇapratiṣedhaprasaṅgaḥ . prasajyapratiṣedhe jusiguṇapratiṣedhaḥ prāpnoti . ajāgaruḥ . uttame ca ṇali . prasajyapratiṣedhe jusiguṇapratiṣedhaḥ prāpnoti . ajāgaruḥ . na vā anantarasya pratiṣedhāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . anantarasya pratiṣedhāt . anantaram yat guṇavidhānam tasya pratiṣedhaḥ . jusi pūrveṇa guṇavidhānam . jusi pūrveṇa guṇaḥ vidhīyate jusi ca iti . ṇali ca . kim . na vā anantarasya pratiṣedhāt iti eva . ṇali ca pūrveṇa guṇaḥ vidhīyate sārvadhātukārdhadhātukayoḥ iti . atha vā punaḥ astu paryudāsaḥ . ataḥ anyatra vidhāne vau aguṇatvam . ataḥ anyatra vidhāne vau aguṇatvam . na vā paryudāsasāmarthyāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . paryudāsasāmarthyāt atra guṇaḥ na bhaviṣyati . asti anyat paryudāse prayojanam . kim . kvibartham paryudāsaḥ syāt . śuddhaparasya viśabdasya pratiṣedhe grahaṇam anunāsikaparaḥ ca kvau viśabdaḥ . vasvartham tarhi paryudāsaḥ syāt . jāgṛvāṃsaḥ anu gman . katham punaḥ veḥ paryudāsaḥ ucyamānaḥ vasvarthaḥ śakyaḥ vijñātum . sāmarthyāt vasvartham iti vijñāsyate . vasvartham iti cet na sārvadhātukatvāt siddham . vasvartham iti cet na . kim kāraṇam . sārvadhātukatvāt siddham . katham sārvadhātukasañjñā . chāndasaḥ kvasuḥ . liṭ ca chandasi sārvadhātukam api bhavati . tatra sārvadhātukam apin ṅit iti ṅittvāt paryudāsaḥ bhaviṣyati . atha vā vakārasya eva idam aśaktijena ikāreṇa grahaṇam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३७।५-३३८।१२ रो व्,२२९।५-२३२।४ संयोगे गुरुसञ्ज्ञायाम् गुणः भेत्तुः न सिध्यति । संयोगे गुरुसञ्ज्ञायाम् भेत्ता , भेत्तुम् इति गुणः न प्राप्नोति । विध्यपेक्षम् लघोः च असौ । विध्यपेक्षम् लघुग्रहणम् कृतम् लघोः च असौ विहितः । कथम् कुण्डिः न दुष्यति । कुण्डिता , हुण्डिता अत्र कस्मात् न भवति । धातोः नुमः । धातोः नुम्विधौ उक्तम् तत्र धातुग्रहणस्य प्रयोजनम् धातूपदेशावस्थायाम् एव नुम् भवति इति । कथम् रञ्जेः । कथम् रञ्जेः उपधालक्षणा वृद्धिः । आश्चर्यः रागः , विचित्रः रागः । स्यन्दिश्रन्थ्योः निपातनात् । यत् अयम् स्यन्दिश्रन्थ्योः अवृद्ध्यर्थम् निपातनम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एवञ्जातीयकानाम् वृद्धिः इति । अनङ्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः । अनङ्लोपः । दध्ना , सक्थ्ना । शिदीर्घत्वम् । कुण्डानि , वनानि । एवम् तर्हि अभ्यस्तस्य यत् आह अचि । यत् अयम् न अभ्यस्तस्य अचि पिति सार्वधातुके इति अज्ग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एवञ्जातीयकानाम् गुणः इति । लङर्थम् तत् कृतम् भवेत् । लङर्थम् एतत् स्यात् । अनेन इक् । क्नुसुनोः यत् कृतम् कित्त्वम् ज्ञापकम् स्यात् लघोः गुणे । यत् अयम् त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः इकः झल् हलन्तात् च इति क्नुसनौ कितौ करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवति एवञ्जातीयकानाम् गुणः इति । संयोगे गुरुसञ्ज्ञायाम् गुणः भेत्तुः न सिध्यति , विध्यपेक्षम् लघोः च असौ कथम् कुण्डिः न दुष्यति । धातोः नुमः कथम् रञ्जेः स्यन्दिश्रन्थ्योः निपातनात् , अनङ्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः । अभ्यस्तस्य यत् आह अचि लङर्थम् तत् कृतम् भवेत् , क्नुसुनोः यत् कृतम् कित्त्वम् ज्ञापकम् स्यात् लघोः गुणे ।

KA III,337.5-338.12 Ro V,229.5-232.4 saṃyoge gurusañjñāyām guṇaḥ bhettuḥ na sidhyati . saṃyoge gurusañjñāyām bhettā , bhettum iti guṇaḥ na prāpnoti . vidhyapekṣam laghoḥ ca asau . vidhyapekṣam laghugrahaṇam kṛtam laghoḥ ca asau vihitaḥ . katham kuṇḍiḥ na duṣyati . kuṇḍitā , huṇḍitā atra kasmāt na bhavati . dhātoḥ numaḥ . dhātoḥ numvidhau uktam tatra dhātugrahaṇasya prayojanam dhātūpadeśāvasthāyām eva num bhavati iti . katham rañjeḥ . katham rañjeḥ upadhālakṣaṇā vṛddhiḥ . āścaryaḥ rāgaḥ , vicitraḥ rāgaḥ . syandiśranthyoḥ nipātanāt . yat ayam syandiśranthyoḥ avṛddhyartham nipātanam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati evañjātīyakānām vṛddhiḥ iti . anaṅlopaśidīrghatve vidhyapekṣe na sidhyataḥ . anaṅlopaḥ . dadhnā , sakthnā . śidīrghatvam . kuṇḍāni , vanāni . evam tarhi abhyastasya yat āha aci . yat ayam na abhyastasya aci piti sārvadhātuke iti ajgrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati evañjātīyakānām guṇaḥ iti . laṅartham tat kṛtam bhavet . laṅartham etat syāt . anena ik . knusunoḥ yat kṛtam kittvam jñāpakam syāt laghoḥ guṇe . yat ayam trasigṛdhidhṛṣikṣipeḥ knuḥ ikaḥ jhal halantāt ca iti knusanau kitau karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavati evañjātīyakānām guṇaḥ iti . saṃyoge gurusañjñāyām guṇaḥ bhettuḥ na sidhyati , vidhyapekṣam laghoḥ ca asau katham kuṇḍiḥ na duṣyati . dhātoḥ numaḥ katham rañjeḥ syandiśranthyoḥ nipātanāt , anaṅlopaśidīrghatve vidhyapekṣe na sidhyataḥ . abhyastasya yat āha aci laṅartham tat kṛtam bhavet , knusunoḥ yat kṛtam kittvam jñāpakam syāt laghoḥ guṇe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३८।१४-२६ रो व्,२३२।६-२३३।४ अभ्यस्तानाम् उपधाह्रस्वत्वम् अचि पस्पशाते , चाकशीमि , वावशतीः इति दर्शनात् । अभ्यस्तानाम् उपधाह्रस्वत्वम् अचि वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । पस्पशाते , चाकशीमि । वावशतीः इति प्रयोगः दृश्यते । कपोतः शरदम् पस्पशाते । अहम् भुवनम् चाकशीमि । वावशतीः उत् आजत् इति । बहुलम् छन्दसि आनुषक् जुजोषत् इति दर्शनात् । बहुलम् छन्दसि वक्तव्यम् उपधाह्रस्वत्वम् । किम् प्रयोजनम् । आनुषक् जुजोषत् इति दर्शनात् । यः ते आतित्यम् आनुषक् जुजोषत् । यदि उपधाह्रस्वत्वम् उच्यते , प्रियाम् मयूरः प्रतिनर्नृतीति यद्वत् त्वम् नरवर नर्नृतीषि हृष्टः , अत्र गुणः प्राप्नोति । तस्मात् न अर्थः उपधाह्रस्वत्वेन । कस्मात् न भवति । पस्पशाते , चाकशीमि , वावशतीः इति । स्पशिकशिवशयः प्रकृत्यन्तराणि ।

KA III,338.14-26 Ro V,232.6-233.4 abhyastānām upadhāhrasvatvam aci paspaśāte , cākaśīmi , vāvaśatīḥ iti darśanāt . abhyastānām upadhāhrasvatvam aci vaktavyam . kim prayojanam . paspaśāte , cākaśīmi . vāvaśatīḥ iti prayogaḥ dṛśyate . kapotaḥ śaradam paspaśāte . aham bhuvanam cākaśīmi . vāvaśatīḥ ut ājat iti . bahulam chandasi ānuṣak jujoṣat iti darśanāt . bahulam chandasi vaktavyam upadhāhrasvatvam . kim prayojanam . ānuṣak jujoṣat iti darśanāt . yaḥ te ātityam ānuṣak jujoṣat . yadi upadhāhrasvatvam ucyate , priyām mayūraḥ pratinarnṛtīti yadvat tvam naravara narnṛtīṣi hṛṣṭaḥ , atra guṇaḥ prāpnoti . tasmāt na arthaḥ upadhāhrasvatvena . kasmāt na bhavati . paspaśāte , cākaśīmi , vāvaśatīḥ iti . spaśikaśivaśayaḥ prakṛtyantarāṇi .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३९।२-७ रो व्,२३३।६-११ भूसुवोः प्रतिषेधे एकाज्ग्रहणम् बोभवीत्यर्थम् । भूसुवोः प्रतिषेधे एकाज्ग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । बोभवीत्यर्थम् । इह मा भूत् । बोभवीति । यदि एकाज्ग्रहणम् क्रियते अभूत् अत्र न प्राप्नोति । क्व तर्हि स्यात् । मा भूत् । तस्मात् न अर्थः एकाज्ग्रहणेन । कस्मात् न भवति । बोभवीति इति । बोभूतु इति एतत् नियमार्थम् भविष्यति । अत्र एव यङ्लुगन्तस्य गुणः न भवति न अन्यत्र इति । क्व मा भूत् । बोभवीति इति ।

KA III,339.2-7 Ro V,233.6-11 bhūsuvoḥ pratiṣedhe ekājgrahaṇam bobhavītyartham . bhūsuvoḥ pratiṣedhe ekājgrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . bobhavītyartham . iha mā bhūt . bobhavīti . yadi ekājgrahaṇam kriyate abhūt atra na prāpnoti . kva tarhi syāt . mā bhūt . tasmāt na arthaḥ ekājgrahaṇena . kasmāt na bhavati . bobhavīti iti . bobhūtu iti etat niyamārtham bhaviṣyati . atra eva yaṅlugantasya guṇaḥ na bhavati na anyatra iti . kva mā bhūt . bobhavīti iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३९।९ रो व्,२३४।२-१२ किमर्थम् तृहिरागतश्नम्कः न तृहेः इम् भवति इति एव उच्येत । तृणहिग्रहणम् श्नमिमोः व्यवस्थार्थम् । तृणहिग्रहणम् श्नमि कृते इम् यथा स्यात् । तृहिग्रहणे हि इम्विषये श्नमभावः अनवकाशत्वात् । तृहिग्रहणे हि सति इम्विषये श्नमः अभावः स्यात् । किम् कारणम् । अनवकाशत्वात् । अनवकाशः इम् श्नमम् बाधेत । इदम् अयुक्तम् वर्तते । किम् अत्र अयुक्तम् । तृणहिग्रहणम् श्नमिमोः व्यवस्थार्थम् इति उक्त्वा ततः उच्यते तृहिग्रहणे हि इम्विषये श्नमभावः अनवकाशत्वात् इति । तत्र वक्तव्यम् तृणहिग्रहणम् श्नमिमोः भावाय तृहिग्रहणे हि इम्विषेये श्नमभावः अनवकाशत्वात् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । व्यवस्थार्थम् इति एव सिद्धम् न हि असतः व्यवस्था इति ।

KA III,339.9 Ro V,234.2-12 kimartham tṛhirāgataśnamkaḥ na tṛheḥ im bhavati iti eva ucyeta . tṛṇahigrahaṇam śnamimoḥ vyavasthārtham . tṛṇahigrahaṇam śnami kṛte im yathā syāt . tṛhigrahaṇe hi imviṣaye śnamabhāvaḥ anavakāśatvāt . tṛhigrahaṇe hi sati imviṣaye śnamaḥ abhāvaḥ syāt . kim kāraṇam . anavakāśatvāt . anavakāśaḥ im śnamam bādheta . idam ayuktam vartate . kim atra ayuktam . tṛṇahigrahaṇam śnamimoḥ vyavasthārtham iti uktvā tataḥ ucyate tṛhigrahaṇe hi imviṣaye śnamabhāvaḥ anavakāśatvāt iti . tatra vaktavyam tṛṇahigrahaṇam śnamimoḥ bhāvāya tṛhigrahaṇe hi imviṣeye śnamabhāvaḥ anavakāśatvāt iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . vyavasthārtham iti eva siddham na hi asataḥ vyavasthā iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३३९।२०-२२ रो व्,२३४।१४-२३५।१ सार्वधातुके इति वर्तमाने पुनः सार्वधातुकग्रहणम् किमर्थम् । पुनः सार्वधातुकग्रहणम् अपिदर्थम् । अपिदर्थः अयम् आरम्भः । अध्रिगो शमीध्वम् सुशमि शमीध्व शमीध्वम् अध्रिगो ।

KA III,339.20-22 Ro V,234.14-235.1 sārvadhātuke iti vartamāne punaḥ sārvadhātukagrahaṇam kimartham . punaḥ sārvadhātukagrahaṇam apidartham . apidarthaḥ ayam ārambhaḥ . adhrigo śamīdhvam suśami śamīdhva śamīdhvam adhrigo .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४०।२-५ रो व्,२३५।३-७ अतः दीर्घात् बहुवचने एत्त्वम् विप्रतिषेधेन । अतः दीर्घात् बहुवचने एत्त्वम् भवति विप्रतिषेधेन । अतः दीर्घः यञि सुपि च इति अस्य अवकाशः । वृक्षाभ्याम् , प्लक्षाभ्याम् । बहुवचने झलि एत् इति अस्य अवकाशः । वृक्षेषु , प्लक्षेषु । इह उभयम् प्राप्नोति । वृक्षेभ्यः , प्लक्षेभ्यः । एत्त्वम् भवति विप्रतिषेधेन ।

KA III,340.2-5 Ro V,235.3-7 ataḥ dīrghāt bahuvacane ettvam vipratiṣedhena . ataḥ dīrghāt bahuvacane ettvam bhavati vipratiṣedhena . ataḥ dīrghaḥ yañi supi ca iti asya avakāśaḥ . vṛkṣābhyām , plakṣābhyām . bahuvacane jhali et iti asya avakāśaḥ . vṛkṣeṣu , plakṣeṣu . iha ubhayam prāpnoti . vṛkṣebhyaḥ , plakṣebhyaḥ . ettvam bhavati vipratiṣedhena .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४०।७-१६ रो व्,२३५।९-२३६।३ डलकवतीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । अम्बाडे , अम्बाले , अम्बिके । तल्ह्रस्वत्वम् वा ङिसम्बुद्ध्योः । तल्ह्रस्वत्वम् वा ङिसम्बुद्ध्योः इति वक्तव्यम् । देवत , देवते । देवतायाम् , देवते । सः तर्हि प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । सः कथम् न वक्तव्यः भवति । अम्बार्थम् द्व्यक्षरम् यदि । यदि अम्बार्थम् द्व्यक्षरम् गृह्यते । तत् तर्हि ह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् । अवश्यम् छन्दसि ह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् उपगायन्तु माम् पत्नयः गर्भिणयः युवतयः इति एवम् अर्थम् । मातॄणाम् मातच् पुत्रार्थम् अर्हते । मातॄणाम् मातजादेशः वक्तव्यः पुत्रार्थम् अर्हते । गार्गीमात , वात्सीमात ।

KA III,340.7-16 Ro V,235.9-236.3 ḍalakavatīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ambāḍe , ambāle , ambike . talhrasvatvam vā ṅisambuddhyoḥ . talhrasvatvam vā ṅisambuddhyoḥ iti vaktavyam . devata , devate . devatāyām , devate . saḥ tarhi pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . saḥ katham na vaktavyaḥ bhavati . ambārtham dvyakṣaram yadi . yadi ambārtham dvyakṣaram gṛhyate . tat tarhi hrasvatvam vaktavyam . avaśyam chandasi hrasvatvam vaktavyam upagāyantu mām patnayaḥ garbhiṇayaḥ yuvatayaḥ iti evam artham . mātṝṇām mātac putrārtham arhate . mātṝṇām mātajādeśaḥ vaktavyaḥ putrārtham arhate . gārgīmāta , vātsīmāta .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४०।१८-३४१।२ रो व्,२३६।५-१२ इह कस्मात् न भवति । नदि, कुमारि , किशोरि , ब्राह्मणि , ब्रह्मबन्धु । ह्रस्ववचनसामर्थ्यात् । अस्ति अन्यत् ह्रस्ववचने प्रयोजनम् पृथग्विभक्तिम् मा उच्चीचरम् इति । शक्यम् पृथग्विभक्तिः अनुच्चारयितुम् । कथम् । एवम् अयम् ब्रूयात् । अम्बार्थानाम् ह्रस्वः नदीह्रस्वयोः गुणः इति । यदि एवम् उच्यते जसि च इति अत्र नद्याः अपि गुणः प्राप्नोति । एवम् तर्हि योगविभागः करिष्यते । अम्बार्थनद्योः ह्रस्वः । ततः ह्रस्वस्य । ह्रस्वस्य च ह्रस्वः भवति । किमर्थम् इदम् । गुणम् वक्ष्यति तद्बाधनार्थम् । ततः गुणः । गुणः च भवति ह्रस्वस्य इति । अथ वा ह्रस्वस्य गुणः इति अत्र अम्बार्थनद्योः ह्रस्वः इति एतत् अनुवर्तिष्यते ।

KA III,340.18-341.2 Ro V,236.5-12 iha kasmāt na bhavati . nadi, kumāri , kiśori , brāhmaṇi , brahmabandhu . hrasvavacanasāmarthyāt . asti anyat hrasvavacane prayojanam pṛthagvibhaktim mā uccīcaram iti . śakyam pṛthagvibhaktiḥ anuccārayitum . katham . evam ayam brūyāt . ambārthānām hrasvaḥ nadīhrasvayoḥ guṇaḥ iti . yadi evam ucyate jasi ca iti atra nadyāḥ api guṇaḥ prāpnoti . evam tarhi yogavibhāgaḥ kariṣyate . ambārthanadyoḥ hrasvaḥ . tataḥ hrasvasya . hrasvasya ca hrasvaḥ bhavati . kimartham idam . guṇam vakṣyati tadbādhanārtham . tataḥ guṇaḥ . guṇaḥ ca bhavati hrasvasya iti . atha vā hrasvasya guṇaḥ iti atra ambārthanadyoḥ hrasvaḥ iti etat anuvartiṣyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४१।४-९ रो व्,२३७।२-७ जसादिषु छन्दसि वावचनम् प्राक् णौ चङि उपधायाः । जसादिषु छन्दसि वा इति वक्तव्यम् । किम् अविशेषेण । न इति आह । प्राक् णौ चङ्युपधायाः । किम् प्रयोजनम् । अम्बे, दर्वि , शतक्रत्वः , पश्वे नृभ्यः , किकिदीव्या । अम्बे , अम्ब , दर्वि , दर्वे , शतक्रवः शतक्रतवः , पश्वे , पशवे , किकिदीव्या , किकिदीविना ।

KA III,341.4-9 Ro V,237.2-7 jasādiṣu chandasi vāvacanam prāk ṇau caṅi upadhāyāḥ . jasādiṣu chandasi vā iti vaktavyam . kim aviśeṣeṇa . na iti āha . prāk ṇau caṅyupadhāyāḥ . kim prayojanam . ambe, darvi , śatakratvaḥ , paśve nṛbhyaḥ , kikidīvyā . ambe , amba , darvi , darve , śatakravaḥ śatakratavaḥ , paśve , paśave , kikidīvyā , kikidīvinā .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४१।११-१५ रो व्,२३७।९-२३८।३ घेः ङिति गुणविधाने ङीसार्वधातुके प्रतिषेधः । घेः ङिति गुणविधाने ङीसार्वधातुके प्रतिषेधः वक्तव्यः । पट्वी , मृद्वी , कुरुतः इति । सुबधिकारात् सिद्धम् । सुप् इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । सुपि च बहुवचने झलि एत् इति ।

KA III,341.11-15 Ro V,237.9-238.3 gheḥ ṅiti guṇavidhāne ṅīsārvadhātuke pratiṣedhaḥ . gheḥ ṅiti guṇavidhāne ṅīsārvadhātuke pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . paṭvī , mṛdvī , kurutaḥ iti . subadhikārāt siddham . sup iti vartate . kva prakṛtam . supi ca bahuvacane jhali et iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४१।१७-३४२।५ रो व्,२३८।५-१३ इह अतिखट्वाय , अतिमालाय इति ह्रस्वत्वे कृते स्थानिवद्भावात् याट् प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । याड्विधाने अतिखट्वाय इति अप्रतिषेधः ह्रस्वादेशत्वात् । याड्विधाने अतिखट्वाय , अतिमालाय इति अप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः । याट् कस्मात् न भवति । ह्रस्वादेशत्वात् । ह्रस्वादेशः अयम् । उक्तम् एतत् ङ्याब्ग्रहणे अदीर्घः इति । अथ इदानीम् असति अपि स्थानिवद्भावे दीर्घत्वे कृते आप् च असौ भूतपूर्वः इति कृत्वा याट् कस्मात् न भवति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । ननु च इदानीम् सति अपि स्थानिवद्भावे एतया परिभाषया शक्यम् उपस्थातुम् । न इति आह । न च तदानीम् क्वचित् अपि स्थानिवद्भावः स्यात् ।

KA III,341.17-342.5 Ro V,238.5-13 iha atikhaṭvāya , atimālāya iti hrasvatve kṛte sthānivadbhāvāt yāṭ prāpnoti tasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . yāḍvidhāne atikhaṭvāya iti apratiṣedhaḥ hrasvādeśatvāt . yāḍvidhāne atikhaṭvāya , atimālāya iti apratiṣedhaḥ . anarthakaḥ pratiṣedhaḥ apratiṣedhaḥ . yāṭ kasmāt na bhavati . hrasvādeśatvāt . hrasvādeśaḥ ayam . uktam etat ṅyābgrahaṇe adīrghaḥ iti . atha idānīm asati api sthānivadbhāve dīrghatve kṛte āp ca asau bhūtapūrvaḥ iti kṛtvā yāṭ kasmāt na bhavati . lakṣaṇapratipadoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . nanu ca idānīm sati api sthānivadbhāve etayā paribhāṣayā śakyam upasthātum . na iti āha . na ca tadānīm kvacit api sthānivadbhāvaḥ syāt .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४२।७-१२ रो व्,२३९।२-७ इदुद्भ्याम् आम्विधानम् औत्त्वस्य परत्वात् । इदुद्भ्याम् आम् विधेयः । शकट्याम् , पद्धत्याम् , धेन्वाम् इति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । औत्त्वस्य परत्वात् । परत्वात् औत्त्वम् प्राप्नोति । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । ङेः आम् नद्याम्नीभ्यः । ततः इदुद्भ्याम् । इदुद्भ्याम् उत्तरस्य ङेः आम् भवति इति । शकट्याम् , पद्धत्याम् , धेन्वाम् इति । ततः औत् अत् च घेः ।

KA III,342.7-12 Ro V,239.2-7 idudbhyām āmvidhānam auttvasya paratvāt . idudbhyām ām vidheyaḥ . śakaṭyām , paddhatyām , dhenvām iti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . auttvasya paratvāt . paratvāt auttvam prāpnoti . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . ṅeḥ ām nadyāmnībhyaḥ . tataḥ idudbhyām . idudbhyām uttarasya ṅeḥ ām bhavati iti . śakaṭyām , paddhatyām , dhenvām iti . tataḥ aut at ca gheḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४२।१४-३४३।९ रो व्,२३९।९-२४१।१ औत्त्वे योगविभागः । औत्त्वे योगविभागः कर्तव्यः । औत् । औत् भवति इदुद्भ्याम् । ततः अत् च घेः । अकारः च भवति घेः इति । किमर्थः योगविभागः । सखिपतिभ्याम् औत्त्वार्थः । सखिपतिभ्याम् औत्त्वम् यथा स्यात् । सख्यौ , पत्यौ । एकयोगे हि अप्राप्तिः अत्त्वसन्नियोगात् । एकयोगे हि सति औत्त्वस्य अप्राप्तिः । किम् कारणम् । अत्त्वसन्नियोगात् । अत्त्वसन्नियोगेन औत्त्वम् उच्यते तेन यत्र एव औत्त्वम् स्यात् । न वा अकारस्य अन्वाचयवचनात् यथा क्यङि सलोपः । न वा अर्थ औत्त्वे योगविभागेन । किम् कारणम् । अकारस्य अन्वाचयवचनात् । प्रधानशिष्टम् औत्त्वम् अन्वाचयशिष्टम् अत्त्वम् यथा क्यङि सलोपः । तत् यथा । प्रधानशिष्टः क्यङ् प्रातिपदिकमात्रात् भवति यत्र च स्कारः तत्र लोपः । अत्त्वे टाप्प्रतिषेधः । अत्त्वे टापः प्रतिषेधः वक्तव्यः । शकटौ , पद्धतौ , धेनौ । अत्त्वे कृते टाप् प्राप्नोति । न वा सन्निपातलक्षणस्य अनिमित्तत्वात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । सन्निपातलक्षणस्य अनिमित्तत्वात् । सन्निपातलक्षणः विधिः अनिमित्तम् तद्विघातस्य इति टाप् न भविष्यति । डित्करणात् वा । अथ वा डित् आउकारः करिष्यते । औ डित् च घेः ।

KA III,342.14-343.9 Ro V,239.9-241.1 auttve yogavibhāgaḥ . auttve yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . aut . aut bhavati idudbhyām . tataḥ at ca gheḥ . akāraḥ ca bhavati gheḥ iti . kimarthaḥ yogavibhāgaḥ . sakhipatibhyām auttvārthaḥ . sakhipatibhyām auttvam yathā syāt . sakhyau , patyau . ekayoge hi aprāptiḥ attvasanniyogāt . ekayoge hi sati auttvasya aprāptiḥ . kim kāraṇam . attvasanniyogāt . attvasanniyogena auttvam ucyate tena yatra eva auttvam syāt . na vā akārasya anvācayavacanāt yathā kyaṅi salopaḥ . na vā artha auttve yogavibhāgena . kim kāraṇam . akārasya anvācayavacanāt . pradhānaśiṣṭam auttvam anvācayaśiṣṭam attvam yathā kyaṅi salopaḥ . tat yathā . pradhānaśiṣṭaḥ kyaṅ prātipadikamātrāt bhavati yatra ca skāraḥ tatra lopaḥ . attve ṭāppratiṣedhaḥ . attve ṭāpaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śakaṭau , paddhatau , dhenau . attve kṛte ṭāp prāpnoti . na vā sannipātalakṣaṇasya animittatvāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . sannipātalakṣaṇasya animittatvāt . sannipātalakṣaṇaḥ vidhiḥ animittam tadvighātasya iti ṭāp na bhaviṣyati . ḍitkaraṇāt vā . atha vā ḍit āukāraḥ kariṣyate . au ḍit ca gheḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइइ,३४३।११-१४ रो व्,२४१।३-६ किमर्थम् अस्त्रियाम् इति उच्यते न आङः ना पुंसि इति एव उच्येत । का रूपसिद्धिः : त्रपुणा , जतुना । नुमा सिद्धम् । न एवम् शक्यम् । इह हि अमुना ब्राह्मणकुलेन इति मुभावस्य असिद्धत्वात् नुम् न स्यात् । अस्त्रियाम् इति पुनः उच्यमाने न दोषः भवति । कथम् । वक्ष्यति एतत् न मु टादेशे ।

KA III,343.11-14 Ro V,241.3-6 kimartham astriyām iti ucyate na āṅaḥ nā puṃsi iti eva ucyeta . kā rūpasiddhiḥ : trapuṇā , jatunā . numā siddham . na evam śakyam . iha hi amunā brāhmaṇakulena iti mubhāvasya asiddhatvāt num na syāt . astriyām iti punaḥ ucyamāne na doṣaḥ bhavati . katham . vakṣyati etat na mu ṭādeśe .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.