Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 1.1

तत्र प्रतिज्ञांशं व्याख्याति इतर इति ॥ ॥। इतरो ऽत्र न कथ्यते

tatra pratijñāṃśaṃ vyākhyāti itara iti // ... itaro 'tra na kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतरो जीवो वा शरीरादिकोशो वा प्रकृतिर्वात्रान्नमयादिप्रकरणे न कथ्यते । कुतः । अनुपपत्तेः । सर्वं वै ते ऽन्नमापनुवन्ति । ये ऽन्नं ब्रह्मोपासते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासत इत्यादिनान्नमयादिज्ञानान्मोक्षः प्रतीयते । अन्नमयादिशब्दानां च जीवादिवाचित्वे तदनुपपत्तेरित्यर्थः । कुतो ऽनुपपत्तिरित्यत आह पुरुषमिति ॥ पुरुषं वेत्ति यो मुच्येन्नान्यः पन्था हि विद्यते । इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति

itaro jīvo vā śarīrādikośo vā prakṛtirvātrānnamayādiprakaraṇe na kathyate / kutaḥ / anupapatteḥ / sarvaṃ vai te 'nnamāpanuvanti / ye 'nnaṃ brahmopāsate / sarvameva ta āyuryanti / ye prāṇaṃ brahmopāsata ityādinānnamayādijñānānmokṣaḥ pratīyate / annamayādiśabdānāṃ ca jīvādivācitve tadanupapatterityarthaḥ / kuto 'nupapattirityata āha puruṣamiti // puruṣaṃ vetti yo mucyennānyaḥ panthā hi vidyate / iti śruteranyavedī kathaṃ muktiṃ prayāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन "तमेवं विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यतेऽ; इति श्रुतिं सूचयति । नन्वत्र तमित्युच्यते न विष्णुमिति । मैवम् । सहस्रशीर्षा पुरुष इत्यादौ प्रकृतपुरुषस्य तमिति परामर्शादित्यभिप्रेत्योक्तम् पुरुषमिति ॥ यच्छब्दश्रवणात्स इति द्रष्टव्यम् । मुच्येन्मुच्येत । व्यत्ययो बहुलमिति वचनात् । अन्यः परमपुरुषज्ञानात् । पन्था मोक्षस्य । हिशब्दः श्रुतेः प्रसिद्धत्वद्योतकः । नन्वस्तु पुरुषज्ञानादेव मोक्षः पुरुषो ऽप्यन्यश्चेत्कथं नान्यज्ञानान्मोक्ष इत्यत आह पुरुष इति ॥ पुरुषः पर आत्माजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः । महानानन्द उद् विष्णुर्भर्ग ओम इतीर्यते

anena "tamevaṃ vidvānamṛta iha bhavati / nānyaḥ panthā ayanāya vidyate'; iti śrutiṃ sūcayati / nanvatra tamityucyate na viṣṇumiti / maivam / sahasraśīrṣā puruṣa ityādau prakṛtapuruṣasya tamiti parāmarśādityabhipretyoktam puruṣamiti // yacchabdaśravaṇātsa iti draṣṭavyam / mucyenmucyeta / vyatyayo bahulamiti vacanāt / anyaḥ paramapuruṣajñānāt / panthā mokṣasya / hiśabdaḥ śruteḥ prasiddhatvadyotakaḥ / nanvastu puruṣajñānādeva mokṣaḥ puruṣo 'pyanyaścetkathaṃ nānyajñānānmokṣa ityata āha puruṣa iti // puruṣaḥ para ātmājo brahma nārāyaṇaḥ prabhuḥ / mahānānanda ud viṣṇurbharga oma itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित्

svayaṃ nārāyaṇo devo nānyasyaitāni kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं मुख्यया वृत्त्या । एतानि नामानि । कुत एतेषां विष्णुनामत्वादेव हि ये विष्णुमुद्दिश्य यज्ञदानादि कुर्वते ते ॐमित्युदाहृत्यैव । अन्यथा तन्न स्यात् । न ह्यन्योद्देशेन कमर् कुर्वाणैरन्यविषयो मन्त्रो जप्यत इति । पुरुषशब्दस्य विष्णुवाचित्वे युक्तिमाह सूक्तेनेति ॥ सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः । इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद् विमुच्यते

svayaṃ mukhyayā vṛttyā / etāni nāmāni / kuta eteṣāṃ viṣṇunāmatvādeva hi ye viṣṇumuddiśya yajñadānādi kurvate te oṃmityudāhṛtyaiva / anyathā tanna syāt / na hyanyoddeśena kamar kurvāṇairanyaviṣayo mantro japyata iti / puruṣaśabdasya viṣṇuvācitve yuktimāha sūkteneti // sūktena pauruṣeṇainaṃ yajantyadhyātmakovidāḥ / iti paiṅgiśrutistena nānyajñānād vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एनं नारायणं यजन्ति ते पौरुषेण सूक्तेन यजन्ति । तेन ज्ञायते पुरुषशब्दो विष्णुवाचीति । इति पैङ्गिश्रुतिः पुरुषशब्दस्य भगवदेकवाचितामाह यतस्तेन तमेवं विद्वानित्यस्य विष्णुपत्वादिति । *३,४१४* नन्वितरपरिग्रह इवेश्वरपरिग्रहे ऽप्यनुपपत्तिः समाना । तथा हि । ओषधीभ्यो ऽन्नात्पुरुष इत्योषधिकार्यान्नविकारं शरीरं पुरुषपदेनोक्तवा स वा एष पुरुष इति तं परामृश्यान्नरसमय इत्युच्यते । तस्येश्वरत्वे ऽनुपपत्तिरेव । तत्प्रवाहपतिताश्च प्राणमयादय इत्याशङ्कां परिहर्तुं पीठ(ठिका)मारचयति ब्रह्मशब्दोदित इति ॥ ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च । तस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुविर्धाम्

ya enaṃ nārāyaṇaṃ yajanti te pauruṣeṇa sūktena yajanti / tena jñāyate puruṣaśabdo viṣṇuvācīti / iti paiṅgiśrutiḥ puruṣaśabdasya bhagavadekavācitāmāha yatastena tamevaṃ vidvānityasya viṣṇupatvāditi / *3,414* nanvitaraparigraha iveśvaraparigrahe 'pyanupapattiḥ samānā / tathā hi / oṣadhībhyo 'nnātpuruṣa ityoṣadhikāryānnavikāraṃ śarīraṃ puruṣapadenoktavā sa vā eṣa puruṣa iti taṃ parāmṛśyānnarasamaya ityucyate / tasyeśvaratve 'nupapattireva / tatpravāhapatitāśca prāṇamayādaya ityāśaṅkāṃ parihartuṃ pīṭha(ṭhikā)māracayati brahmaśabdodita iti // brahmaśabdodite tasminnātmaśabdaṃ prayujya ca / tasmādākāśasṛṣṭiṃ ca provācātra catuvirdhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मविदाप्नोति परं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्विष्णौ तस्माद्वा एतस्मादात्मन इत्यात्मशब्दं (च) प्रयुज्येति योज्यम् । तस्मादेतस्मादित्यनुसन्धानात् । आकाशसृष्टिं च प्रोवाचाकाशः सम्भूत इत्यनेन । अत्रानुवाके । आत्मशब्दं प्रयुज्य सृष्टिं च प्रोवाचेत्येनेनात्मत्वमपि विधेयमिति सूचयति । चतुर्विधाकाशसम्बन्धित्वात्सृष्टेश्चतुर्विधत्वम् । न स्वतः । त्रैविध्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तथाच चतुर्विधाकाशसृष्टिं च प्रोवाचेत्यर्थः । आकाशचातुर्विध्यं कथमित्यत आह भूतमिति ॥ *३,४१५* भूतं भूताभिमानी च तद्देहो ऽन्तर्नियामकः । हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च

brahmavidāpnoti paraṃ satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti brahmaśabdodite tasminviṣṇau tasmādvā etasmādātmana ityātmaśabdaṃ (ca) prayujyeti yojyam / tasmādetasmādityanusandhānāt / ākāśasṛṣṭiṃ ca provācākāśaḥ sambhūta ityanena / atrānuvāke / ātmaśabdaṃ prayujya sṛṣṭiṃ ca provācetyenenātmatvamapi vidheyamiti sūcayati / caturvidhākāśasambandhitvātsṛṣṭeścaturvidhatvam / na svataḥ / traividhyasya vakṣyamāṇatvāt / tathāca caturvidhākāśasṛṣṭiṃ ca provācetyarthaḥ / ākāśacāturvidhyaṃ kathamityata āha bhūtamiti // *3,415* bhūtaṃ bhūtābhimānī ca taddeho 'ntarniyāmakaḥ / hariścākāśaśabdokto mukhyato harireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः भूतमाशकाशशब्दोक्तमित्यादिसम्बन्धः । अन्तर्नियामक एषां त्रयाणाम् । तत्रापि न समानकक्ष्यतया चतुर्णामाकाशशब्दातर्त्वमित्याह मुख्यत इति ॥ चशब्दस्तुशब्दार्(थः)थे । तत्कथमित्यत आह आसमन्तादिति ॥ आ इत्यनुवादेन समन्तात्काशनं ह्याकाशशब्दार्थः । ततश्च यद्यस्माद्धरिरेव मुख्यतः समन्तात्काशते तस्मात्स एव मुख्यत आकाश इति योज्यम् । *३,४१६* एवं मुख्यामुख्यभेदेन चतुर्विधादाकाशादाकाशाद्वायुरित्युक्तविधया चतुर्विधस्य वायोः सृष्टिं प्रोवाच । तत्रापि वायुशब्देन मुख्यतो हरिरेवोच्यत इति योज्यम् (वक्तव्यम्) । तत्कथमित्यत आह बलेति ॥ बलज्ञानस्वरूपत्वाद् वायुर् ॥। वशब्दो बलवाची । आयुरिति ज्ञानमुच्यते । अयतेर्गत्यर्थत्वात् । गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वात् । तथा वायोरग्निरिति चतुर्विधाद्वयोश्चतुर्विधस्याग्नेः सृष्टिं प्रोवाच । तत्रापि मुख्यतो हरिरेवाग्निशब्देनोच्यत इति स्थिते तत्कथमित्यत आह अग्निरिति ॥ *३,४१७* ॥। अग्निरगं नयन्

ā samantāt kāśate yadākāśo mukhyato hariḥ bhūtamāśakāśaśabdoktamityādisambandhaḥ / antarniyāmaka eṣāṃ trayāṇām / tatrāpi na samānakakṣyatayā caturṇāmākāśaśabdātartvamityāha mukhyata iti // caśabdastuśabdār(thaḥ)the / tatkathamityata āha āsamantāditi // ā ityanuvādena samantātkāśanaṃ hyākāśaśabdārthaḥ / tataśca yadyasmāddharireva mukhyataḥ samantātkāśate tasmātsa eva mukhyata ākāśa iti yojyam / *3,416* evaṃ mukhyāmukhyabhedena caturvidhādākāśādākāśādvāyurityuktavidhayā caturvidhasya vāyoḥ sṛṣṭiṃ provāca / tatrāpi vāyuśabdena mukhyato harirevocyata iti yojyam (vaktavyam) / tatkathamityata āha baleti // balajñānasvarūpatvād vāyur ... vaśabdo balavācī / āyuriti jñānamucyate / ayatergatyarthatvāt / gatyarthānāṃ jñānārthatvāt / tathā vāyoragniriti caturvidhādvayoścaturvidhasyāgneḥ sṛṣṭiṃ provāca / tatrāpi mukhyato harirevāgniśabdenocyata iti sthite tatkathamityata āha agniriti // *3,417* ... agniragaṃ nayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गच्छति स्वतो न प्रवर्तत इत्यगं विश्वम् । अगशब्दे कमर्ण्युपपदे नयतेः क्विप् । तत्सन्नियोगेनोपपदलोपो धातोश्च ह्रस्वता निर्वचनत्वात् । ततो ऽग्नेराप इति चतुर्विधादग्नेश्चतुर्विधानामेवापां सृष्टिं प्रोवाच । तत्राप्याप इति मुख्यतो हरिरेवोक्त इति वाच्यम् । कथं तदित्यत आह आप इति ॥ आप आपालनाच्चैव ॥। आङ्पूर्वस्य पाते रूपमेतत् । उपसर्गह्रस्वता धातुलोपश्च निर्वचनत्वात् । चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन स्त्रीरूपत्वात्स्त्रीलिङ्गं बहुरूपत्वाद्बहुवचनं चेत्युक्तं भवति । एवशब्दो हरिरेवेति सम्बद्धयते । एवमद्भयः पृथिवीति चतुर्विधाभ्यो ऽद्भयश्चतुविर्धायाः पृथिव्याः सृष्टिं प्रोवाच । तत्रापि हरिरेव मुख्यतः पृथिवीशब्दवाच्य इति सिद्धे तदुपपादयति पृथिवीति ॥ ॥। पृथिवी प्रथितो यतः प्रथितो यतस्ततः पृथिवीति योजना । पृथु विस्तारे । *३,४२०* तथाच चतुर्विधायाः पृथिव्याः पृथिव्याः पृथिव्या ओषधय इति चतुर्विधौषधिसृष्टिं प्रोवाच । भूतानां समाप्तत्वात्तस्थाने भौतिकग्रहणम(मि)तःपरं कार्यम् । तत्राप्योषधिशब्देन मुख्यतो हरिरेवोच्यत इति स्थिते कुत इत्यत आह उष्यानामिति ॥ उष्यानामाश्रयत्वेन स एवोषधिनामकः

na gacchati svato na pravartata ityagaṃ viśvam / agaśabde kamarṇyupapade nayateḥ kvip / tatsanniyogenopapadalopo dhātośca hrasvatā nirvacanatvāt / tato 'gnerāpa iti caturvidhādagneścaturvidhānāmevāpāṃ sṛṣṭiṃ provāca / tatrāpyāpa iti mukhyato harirevokta iti vācyam / kathaṃ tadityata āha āpa iti // āpa āpālanāccaiva ... āṅpūrvasya pāte rūpametat / upasargahrasvatā dhātulopaśca nirvacanatvāt / caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ / tena strīrūpatvātstrīliṅgaṃ bahurūpatvādbahuvacanaṃ cetyuktaṃ bhavati / evaśabdo harireveti sambaddhayate / evamadbhayaḥ pṛthivīti caturvidhābhyo 'dbhayaścatuvirdhāyāḥ pṛthivyāḥ sṛṣṭiṃ provāca / tatrāpi harireva mukhyataḥ pṛthivīśabdavācya iti siddhe tadupapādayati pṛthivīti // ... pṛthivī prathito yataḥ prathito yatastataḥ pṛthivīti yojanā / pṛthu vistāre / *3,420* tathāca caturvidhāyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivyā oṣadhaya iti caturvidhauṣadhisṛṣṭiṃ provāca / bhūtānāṃ samāptatvāttasthāne bhautikagrahaṇama(mi)taḥparaṃ kāryam / tatrāpyoṣadhiśabdena mukhyato harirevocyata iti sthite kuta ityata āha uṣyānāmiti // uṣyānāmāśrayatvena sa evoṣadhināmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दग्धानाम् । उष्या ओषाः कर्मणि घञ् । ओषा धीयन्ते ऽस्मिन्नित्योषधिरित्यर्थः । कर्मण्यधिकरणे चेति किप्रत्ययः । कथमोषध्यन्तर्गतस्योष्याश्रयत्वमित्यत आह ओषधीषु स्थित इति ॥ ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत् क्षुधितैर्जाठराग्निनोष्ठैः । ओषधीभ्यो ऽन्नमिति चतुर्विधोषधीभ्यश्चतुर्विधस्यान्नस्य सृष्टिं प्रोवाच । तत्राप्यन्नशब्दो विष्णावेव मुख्यः । अद्यते ऽत्ति च व्याख्यानस्य तस्मिन्नेव सम्भवादिति प्रागेव सिद्धत्वान्नोक्तम् । ततो ऽन्नात्पुरुष इति चतुर्विधान्नाच्छरीरतदभिमानितदन्तर्यामिरूपस्य त्रिविधस्य पुरुषस्य सृष्टिं प्रोवाच । तत्रापि पुरुषशब्देन मुख्यतो हरिरेवोक्त इति स्थिते तत्कथमित्यत आह पुरीति ॥ पुरि शेते यतः सो ऽथ पुरुषश्चेति गीयते

dagdhānām / uṣyā oṣāḥ karmaṇi ghañ / oṣā dhīyante 'sminnityoṣadhirityarthaḥ / karmaṇyadhikaraṇe ceti kipratyayaḥ / kathamoṣadhyantargatasyoṣyāśrayatvamityata āha oṣadhīṣu sthita iti // oṣadhīṣu sthito viṣṇuḥ kṣudhitairāśrito bhavet kṣudhitairjāṭharāgninoṣṭhaiḥ / oṣadhībhyo 'nnamiti caturvidhoṣadhībhyaścaturvidhasyānnasya sṛṣṭiṃ provāca / tatrāpyannaśabdo viṣṇāveva mukhyaḥ / adyate 'tti ca vyākhyānasya tasminneva sambhavāditi prāgeva siddhatvānnoktam / tato 'nnātpuruṣa iti caturvidhānnāccharīratadabhimānitadantaryāmirūpasya trividhasya puruṣasya sṛṣṭiṃ provāca / tatrāpi puruṣaśabdena mukhyato harirevokta iti sthite tatkathamityata āha purīti // puri śete yataḥ so 'tha puruṣaśceti gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्मात् । पुरि शरीरे । अत्रोपपदस्य सप्तम्या अलुक् । तस्य चेकारस्योकारः । धातुशकारस्य षकारो निर्वचनत्वात् । अधिकरणे शेतेर्डः । एवमात्मादिशब्दान्व्याख्याय तेषां सृष्टिं विवृणोति क्रियेति ॥ क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः । आकाशादिषु नान्यास्ति ह्यभिमानो ऽभिमानिनः

atha tasmāt / puri śarīre / atropapadasya saptamyā aluk / tasya cekārasyokāraḥ / dhātuśakārasya ṣakāro nirvacanatvāt / adhikaraṇe śeterḍaḥ / evamātmādiśabdānvyākhyāya teṣāṃ sṛṣṭiṃ vivṛṇoti kriyeti // kriyāpravartakatvena prādurbhāvo harerjaniḥ / ākāśādiṣu nānyāsti hyabhimāno 'bhimāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिमानिशरीरस्य साक्षाद् भूतस्य चोद्भवः साक्षाज्जन्मैव किं न स्यादित्यत आह नान्येति ॥ हिशब्दो नित्यो नित्यानामित्यादिश्रुतिप्रसिद्धिसूचकः । अभिमानो ममेदमिति बुद्धिः । जनिरिति सम्बन्धः । भूतस्येत्युपलक्षणम् ओषध्यादिभौतिकस्य चेत्यपि ग्राह्यम् । साक्षादुद्भव एव जनिरित्यन्वयः । *३,४२३* यद्येवमात्माकाशवाय्वग्न्यप्पृथिव्योषध्यन्नपुरुषपदैर्मुख्यतो हरिरेवोक्तः अन्यदमुख्यतस्ततः किं प्रकृत इत्यत आह एवमिति ॥ *३,४२४* एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु

abhimāniśarīrasya sākṣād bhūtasya codbhavaḥ sākṣājjanmaiva kiṃ na syādityata āha nānyeti // hiśabdo nityo nityānāmityādiśrutiprasiddhisūcakaḥ / abhimāno mamedamiti buddhiḥ / janiriti sambandhaḥ / bhūtasyetyupalakṣaṇam oṣadhyādibhautikasya cetyapi grāhyam / sākṣādudbhava eva janirityanvayaḥ / *3,423* yadyevamātmākāśavāyvagnyappṛthivyoṣadhyannapuruṣapadairmukhyato harirevoktaḥ anyadamukhyatastataḥ kiṃ prakṛta ityata āha evamiti // *3,424* evaṃ dehādiparyantamāgataṃ harimeva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये । त्यक्तवा भूतादिकं सर्वं स वा एष इति श्रुतिः

parāmṛśati tasyaiva pañcarūpatvavittaye / tyaktavā bhūtādikaṃ sarvaṃ sa vā eṣa iti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र देहशब्दात्प्रागात्मशब्दो ऽध्याहार्यः । स वा एष पुरुष इति श्रुतिः प्रकृतमपि भूतादिकं सर्वं त्यक्तवाऽत्मादिदेहपर्यन्तमागतं तैः शब्दैः प्रकृतं हरिमेव परामृशति । तस्यैव सृष्टिकर्तुः शरीरे ऽन्नमयादिपञ्चरूपत्वज्ञापनायेति । इदमुक्तं भवति । नान्नमयादीनां परब्रह्मत्वपरिग्रहे स वा एष पुरुष इति परामर्शविरोधः । आत्मपदोदितस्य परामर्शो ऽयमिति स्वीकारात् । नच नासौ परब्रह्म । तस्मात्परप्राप्तिकामेन ज्ञातव्यतयोक्तादेतस्मात्पुनः सत्यज्ञानानन्तत्वेन लक्षितादात्मन इति प्रकृतानुसन्धानात् । नच सन्निहितपरामर्शपरित्यागेन दूरप्रकृतपरामर्शाङ्गीकारो ऽनुचित इति वाच्यम् । आत्मादिपुरुषान्तसर्वशब्दैरपि तस्यैव प्रकृतत्वाङ्गीकारात् । न चेश्वरस्योत्पत्तिरनुत्पन्ना । प्रादुर्भावापेक्षया व्याख्यानात् । न चैतदप्रामाणिकं व्याख्यानम् । कारणत्वेनेत्युपपादयिष्यमाणत्वात् । नचैवं भूतादिसृष्टेरप्रामाणिकत्वापत्तिः । आकाशादिशब्दानां भूतादिपरत्वस्यापि स्वीकारात् । अनेकाथर्तायाश्चोपपादयिष्यमाणत्वात् । नचैवं तेषामपि प्रादुर्भावमात्रापत्तिः । सामान्यतः श्रुतस्य सम्भवशब्दस्य यथायोग्यं व्याख्यानोपपत्तेः । नचैवमप्यन्नरसमयस्य प्रकृतसर्वात्मकत्वापत्तिः । प्रकृतानामपि भूतादीनां परित्यागेन हरेरेव परामर्शाङ्गीकारात् । नचैतदन्याय्यम् । आकाशादिशब्दानां हरावेव मुख्यत्वेन तस्यैवोत्कटतया बुद्धिसन्निधानात् । नचेश्वरपरामर्शो व्यर्थः । तस्यैवान्नमयादिपञ्चरूपताज्ञापनाय प्रकरणान्तरारम्भार्थत्वात् । तस्य च लक्षणविवरणार्थत्वेनोपयोगस्योक्तत्वात् । तथाचान्नमयस्य ब्रह्मत्वे ऽनुपपत्त्यभावान्न तत्प्रवाहपतितानां प्राणमयादीनामब्रह्मत्वं कल्पनीयमिति । *३,४२६* ननु किमनेन बहुधा संविधानेन । शरीरमात्रपरामर्शो ऽयं किं न स्यात् । मैवम् । तथा सत्येष पुरुष इत्येतावता पूर्णत्वेन स इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः । भवत्पक्षे ऽपि तत् समानमिति चेन्नेत्यभिप्रेत्याह स इति ॥ स इत्यात्मपदोद्दिष्य एष जीवशरीरगः एष इति जीवशरीरगः परामृश्यते । शरीरग इत्येवोक्ते परमेश्वरस्य शरीरित्वं प्रतीयेत । अतो जीवेत्युक्तम् । किञ्च शरीरपरामर्शे स वा एष पुरुषो ऽन्नमय इत्येव वक्तव्यम् । रसशब्दस्तु व्यर्थः । प्रयोजनानुपलब्धेः । अन्नात्पुरुष इत्येव प्रकृतत्वाच्च । नचास्मत्पक्षे ऽपि रसशब्दस्य वैयर्थ्यम् । अन्नमय इत्येवोक्ते प्राकृतान्नमयत्वं (इत्येव) प्रतीयेत । तन्निवृत्त्यर्थत्वेन सार्थक्यादित्याशयवानाह सारेति ॥ सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः

atra dehaśabdātprāgātmaśabdo 'dhyāhāryaḥ / sa vā eṣa puruṣa iti śrutiḥ prakṛtamapi bhūtādikaṃ sarvaṃ tyaktavā'tmādidehaparyantamāgataṃ taiḥ śabdaiḥ prakṛtaṃ harimeva parāmṛśati / tasyaiva sṛṣṭikartuḥ śarīre 'nnamayādipañcarūpatvajñāpanāyeti / idamuktaṃ bhavati / nānnamayādīnāṃ parabrahmatvaparigrahe sa vā eṣa puruṣa iti parāmarśavirodhaḥ / ātmapadoditasya parāmarśo 'yamiti svīkārāt / naca nāsau parabrahma / tasmātparaprāptikāmena jñātavyatayoktādetasmātpunaḥ satyajñānānantatvena lakṣitādātmana iti prakṛtānusandhānāt / naca sannihitaparāmarśaparityāgena dūraprakṛtaparāmarśāṅgīkāro 'nucita iti vācyam / ātmādipuruṣāntasarvaśabdairapi tasyaiva prakṛtatvāṅgīkārāt / na ceśvarasyotpattiranutpannā / prādurbhāvāpekṣayā vyākhyānāt / na caitadaprāmāṇikaṃ vyākhyānam / kāraṇatvenetyupapādayiṣyamāṇatvāt / nacaivaṃ bhūtādisṛṣṭeraprāmāṇikatvāpattiḥ / ākāśādiśabdānāṃ bhūtādiparatvasyāpi svīkārāt / anekāthartāyāścopapādayiṣyamāṇatvāt / nacaivaṃ teṣāmapi prādurbhāvamātrāpattiḥ / sāmānyataḥ śrutasya sambhavaśabdasya yathāyogyaṃ vyākhyānopapatteḥ / nacaivamapyannarasamayasya prakṛtasarvātmakatvāpattiḥ / prakṛtānāmapi bhūtādīnāṃ parityāgena harereva parāmarśāṅgīkārāt / nacaitadanyāyyam / ākāśādiśabdānāṃ harāveva mukhyatvena tasyaivotkaṭatayā buddhisannidhānāt / naceśvaraparāmarśo vyarthaḥ / tasyaivānnamayādipañcarūpatājñāpanāya prakaraṇāntarārambhārthatvāt / tasya ca lakṣaṇavivaraṇārthatvenopayogasyoktatvāt / tathācānnamayasya brahmatve 'nupapattyabhāvānna tatpravāhapatitānāṃ prāṇamayādīnāmabrahmatvaṃ kalpanīyamiti / *3,426* nanu kimanena bahudhā saṃvidhānena / śarīramātraparāmarśo 'yaṃ kiṃ na syāt / maivam / tathā satyeṣa puruṣa ityetāvatā pūrṇatvena sa ityasya vaiyarthyāpatteḥ / bhavatpakṣe 'pi tat samānamiti cennetyabhipretyāha sa iti // sa ityātmapadoddiṣya eṣa jīvaśarīragaḥ eṣa iti jīvaśarīragaḥ parāmṛśyate / śarīraga ityevokte parameśvarasya śarīritvaṃ pratīyeta / ato jīvetyuktam / kiñca śarīraparāmarśe sa vā eṣa puruṣo 'nnamaya ityeva vaktavyam / rasaśabdastu vyarthaḥ / prayojanānupalabdheḥ / annātpuruṣa ityeva prakṛtatvācca / nacāsmatpakṣe 'pi rasaśabdasya vaiyarthyam / annamaya ityevokte prākṛtānnamayatvaṃ (ityeva) pratīyeta / tannivṛttyarthatvena sārthakyādityāśayavānāha sāreti // sārānnamaya evāyaṃ na lokānnamayaḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम् रसशब्दो हि सारवाची । रससारो वरश्चेति शब्दाः पर्यायवाचका इति वचनात् । ततश्चान्नरसो ऽन्नसारः । अन्नशब्दार्थेषु मुख्यार्थो ऽत्तृत्वादि(लक्षण)स्तत्प्रचुर इत्युक्तं भवति । तस्य तात्पर्यार्थः सारान्नमय इति । इति ज्ञापयितुमिति शेषः । विशिनष्टि श्रुतिः । अपि च । शरीरपरामर्शो ऽयं चेत्तस्येदमेव शिरः अयं दक्षिणः पक्षः अयमुत्तरः पक्षः अयमात्मा इदं पुच्छं प्रतिष्ठेति सर्वं व्यर्थमेव स्यात् । शरीरशिरःप्रभृतेः प्रत्यक्षसिद्धत्वेनोपदेशानपेक्षणात् । *३,४२७* नन्वीश्वरे ऽप्यनुपपत्तिरेव । तस्य शिरःप्रभृत्यवयवाभावात् । न । प्रकाशवच्चेति वक्ष्यमाणत्वात् । तथाप्यनुपपत्तिः । ईश्वरशिरःप्रभृतीनामप्रत्यक्षत्वेनेदमिति निर्देशायोगादिति चेन्न । लक्षणयोपपत्तेरित्याशयवानाह इदमिति ॥ इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद् विभोः

iti taṃ rasaśabdena viśinaṣṭi śarīragam rasaśabdo hi sāravācī / rasasāro varaśceti śabdāḥ paryāyavācakā iti vacanāt / tataścānnaraso 'nnasāraḥ / annaśabdārtheṣu mukhyārtho 'ttṛtvādi(lakṣaṇa)statpracura ityuktaṃ bhavati / tasya tātparyārthaḥ sārānnamaya iti / iti jñāpayitumiti śeṣaḥ / viśinaṣṭi śrutiḥ / api ca / śarīraparāmarśo 'yaṃ cettasyedameva śiraḥ ayaṃ dakṣiṇaḥ pakṣaḥ ayamuttaraḥ pakṣaḥ ayamātmā idaṃ pucchaṃ pratiṣṭheti sarvaṃ vyarthameva syāt / śarīraśiraḥprabhṛteḥ pratyakṣasiddhatvenopadeśānapekṣaṇāt / *3,427* nanvīśvare 'pyanupapattireva / tasya śiraḥprabhṛtyavayavābhāvāt / na / prakāśavacceti vakṣyamāṇatvāt / tathāpyanupapattiḥ / īśvaraśiraḥprabhṛtīnāmapratyakṣatvenedamiti nirdeśāyogāditi cenna / lakṣaṇayopapatterityāśayavānāha idamiti // idamityeva nirdeśo vastraprāvṛtavad vibhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः इदमिति निर्देशो ऽप्रत्यक्षे ऽपि परमेश्वरशिरःप्रभृतौ लक्षणया भवेदेव । विभोः शिरआदेर्जीवशिरआदौ प्रत्यक्षे व्यवस्थितेरिति लक्षणाबीजसम्बन्धं दर्शयति । ननु मुख्यप्रयोगं परित्यज्य लाक्षणिकं प्रयुञ्जानस्य प्रयोजनं वाच्यम् । दृष्टं हि गङ्गायां घोष इत्यादौ पावितृयादिज्ञानमिति चेन्न । प्रकृते रूढलक्षणत्वादिति भावेनोक्तम् वस्त्रप्रावृत्तवदिति ॥ सप्तम्यर्थे वतिः । यथाप्रत्यक्षे ऽपि जानुनि प्रत्यक्षवस्त्रप्रावृते प्रत्यक्षवस्त्रसन्निधानादिदमिति निर्देशस्तथा प्रकृते ऽपीत्यर्थः । ननु मुख्ये बाधकाभावात्कुतो लक्षणाश्रयणमिति चेन्न । शरीरपरिग्रहे वैयर्थ्यस्य स्फुटत्वात् । *३,४२८* किञ्च सर्वमेव त आयुर्यन्तीति प्राण(अन्न)मयज्ञानान्मोक्षः श्रूयते । कदापि मरणाभावो हि सर्वमायुः । नचासौ विना मोक्षाद्युज्यते । नच शरीरपरिग्रहे तद्युज्यते । तमेवंविद्वानि(त्यादि)श्रुतिविरोधादित्याह तमिति ॥ तं विदित्वास्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन

śira āderbhavejjīvaśira ādau vyavasthiteḥ idamiti nirdeśo 'pratyakṣe 'pi parameśvaraśiraḥprabhṛtau lakṣaṇayā bhavedeva / vibhoḥ śiraāderjīvaśiraādau pratyakṣe vyavasthiteriti lakṣaṇābījasambandhaṃ darśayati / nanu mukhyaprayogaṃ parityajya lākṣaṇikaṃ prayuñjānasya prayojanaṃ vācyam / dṛṣṭaṃ hi gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau pāvitṛyādijñānamiti cenna / prakṛte rūḍhalakṣaṇatvāditi bhāvenoktam vastraprāvṛttavaditi // saptamyarthe vatiḥ / yathāpratyakṣe 'pi jānuni pratyakṣavastraprāvṛte pratyakṣavastrasannidhānādidamiti nirdeśastathā prakṛte 'pītyarthaḥ / nanu mukhye bādhakābhāvātkuto lakṣaṇāśrayaṇamiti cenna / śarīraparigrahe vaiyarthyasya sphuṭatvāt / *3,428* kiñca sarvameva ta āyuryantīti prāṇa(anna)mayajñānānmokṣaḥ śrūyate / kadāpi maraṇābhāvo hi sarvamāyuḥ / nacāsau vinā mokṣādyujyate / naca śarīraparigrahe tadyujyate / tamevaṃvidvāni(tyādi)śrutivirodhādityāha tamiti // taṃ viditvāsya muktiḥ syānnānyajñānāt kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चशब्दः प्रतिज्ञासमुच्चयार्थ इति भावेन सूत्रं व्याचष्टे आदित्य इति ॥ स्यादेतदेवं कथञ्चित् । यद्यस्यामुपनिषदि जीवपरमात्मनोरभेदो विवक्षितः स्यात् । न चैवम् । "स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकःऽ; इति पुरुषादित्यशब्दोपलक्षितापकृष्टोत्कृष्टसकलजीवानां नियम्यतयाधिकरणत्वेन परमात्मनश्च नियामकतयाधिष्ठातृत्वेन भेदस्यैवात्रोपदेशात् । तथा"रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽनन्दी भवतिऽ; इति लब्धृलब्धव्यतया"यदा ह्येवैषःऽ; इत्युपासकोपास्यतया"उपसङ्क्रामतिऽ; इति प्राप्तृप्राप्यतया"भीषास्मात्ऽ; इति नियम्यनियामकतया च भेदोपदेशा द्रष्टव्याः । यदुक्तं वाक्यशाबल्या(न्यथा)नुपपत्तिरत्र प्रमाणमिति । तदयुक्तम् । केवलं ब्रह्मपरतयैव वाक्यानां समञ्जसीकृतत्वात् । ततो न जीवो ऽन्नमयादिशब्दवाच्य इति । *३,४३८* ननु कथमुच्यते नास्य परमात्मनो ऽभेदो ऽस्ति जीवेनेति । अनुमानतस्तदभेदस्य प्रमितत्वात् । तथा चोक्तविधयान्नमयत्वादिकं जीवस्य किं न स्यात् । न चोक्तभेदोपदेशविरोधः । अनुमानविरोधेन तस्यैवान्यपरत्वोपपत्तेरित्याशङ्कापरिहाराय सूत्रं कामाच्च नानुमानापेक्षेति । तद्वयाचष्टे नानुमेति ॥ ॥। नानुमा कामचारिणी

tatra caśabdaḥ pratijñāsamuccayārtha iti bhāvena sūtraṃ vyācaṣṭe āditya iti // syādetadevaṃ kathañcit / yadyasyāmupaniṣadi jīvaparamātmanorabhedo vivakṣitaḥ syāt / na caivam / "sa yaścāyaṃ puruṣe yaścāsāvāditye sa ekaḥ'; iti puruṣādityaśabdopalakṣitāpakṛṣṭotkṛṣṭasakalajīvānāṃ niyamyatayādhikaraṇatvena paramātmanaśca niyāmakatayādhiṣṭhātṛtvena bhedasyaivātropadeśāt / tathā"rasaṃ hyevāyaṃ labdhvā'nandī bhavati'; iti labdhṛlabdhavyatayā"yadā hyevaiṣaḥ'; ityupāsakopāsyatayā"upasaṅkrāmati'; iti prāptṛprāpyatayā"bhīṣāsmāt'; iti niyamyaniyāmakatayā ca bhedopadeśā draṣṭavyāḥ / yaduktaṃ vākyaśābalyā(nyathā)nupapattiratra pramāṇamiti / tadayuktam / kevalaṃ brahmaparatayaiva vākyānāṃ samañjasīkṛtatvāt / tato na jīvo 'nnamayādiśabdavācya iti / *3,438* nanu kathamucyate nāsya paramātmano 'bhedo 'sti jīveneti / anumānatastadabhedasya pramitatvāt / tathā coktavidhayānnamayatvādikaṃ jīvasya kiṃ na syāt / na coktabhedopadeśavirodhaḥ / anumānavirodhena tasyaivānyaparatvopapatterityāśaṅkāparihārāya sūtraṃ kāmācca nānumānāpekṣeti / tadvayācaṣṭe nānumeti // ... nānumā kāmacāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमतानि शरीराणि मद्भोगायतनानि यत् । शरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्ष्यते

vimatāni śarīrāṇi madbhogāyatanāni yat / śarīrāṇītyādikā tu tattvajñāne hyapekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वाद् ॥।

pratyakṣādiviruddhatvād ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमाक्षेपे । सर्वत्राप्यवसरं व्रजेदित्यर्थः । *३,४४०* तत्कथमित्यत आह जड इति ॥ जड आत्मैव वस्तुत्वात् प्रमेयत्वाज्जडं चितिः । घन आकाश इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना

kimākṣepe / sarvatrāpyavasaraṃ vrajedityarthaḥ / *3,440* tatkathamityata āha jaḍa iti // jaḍa ātmaiva vastutvāt prameyatvājjaḍaṃ citiḥ / ghana ākāśa ityādyā vāryante kena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यस्मादस्य स य एवंविदित्युक्तस्य ब्रह्मविदः फलत्वेनान्नमयादिभिर्योगं तत्प्राप्तिं स्थानद्वये ऽप्यनुवाकद्वये ऽपि । शंसति कथयति श्रुतिः । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामतीत्यादि । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यादि च । अत एते ऽन्नमयादयः कोशा इत्येतद्वयाख्यानमतिसाहसं पूर्वोत्तरापरामर्शमूलम् । नहि शरीरादिकोशप्राप्तिर्ब्रह्मविद्याफलमिति सम्भवति । तरति शोकमात्मविदित्यादिविरोधात् । शरीरादेश्च शोकरूपत्वात् । स्यादेतद्यद्यत्रान्नमयादिप्राप्तिरुच्येत । न चैतदस्ति । उपसङ्क्रमशब्दस्यातिक्रमार्थत्वादित्यत आह उपसङ्क्रमणं चेति ॥ *३,४४६* उपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति । अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत्

yadyasmādasya sa ya evaṃvidityuktasya brahmavidaḥ phalatvenānnamayādibhiryogaṃ tatprāptiṃ sthānadvaye 'pyanuvākadvaye 'pi / śaṃsati kathayati śrutiḥ / etamannamayamātmānamupasaṅkrāmatītyādi / etamannamayamātmānamupasaṅkramyetyādi ca / ata ete 'nnamayādayaḥ kośā ityetadvayākhyānamatisāhasaṃ pūrvottarāparāmarśamūlam / nahi śarīrādikośaprāptirbrahmavidyāphalamiti sambhavati / tarati śokamātmavidityādivirodhāt / śarīrādeśca śokarūpatvāt / syādetadyadyatrānnamayādiprāptirucyeta / na caitadasti / upasaṅkramaśabdasyātikramārthatvādityata āha upasaṅkramaṇaṃ ceti // *3,446* upasaṅkramaṇaṃ caiva dvitīyoddeśitaṃ prati / atikramaṃ vadantaṃ tamupaśabdo nivārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयोद्देशितं प्रति । द्वितीयया कर्मत्वेनोक्तमन्नमयादिकं प्रति यदुपसङ्क्रमणमुच्यते तदतिक्रमं वदन्तम् । उपसङ्क्रमणपदवाचिपदमतिक्रमार्थं व्याकुर्वन्तमिति यावत् । उपशब्दो निवारयेत् । तस्योपशब्दविरोधः स्यात् । उपपूर्वस्य क्रमेः प्राप्त्यर्थत्वात् । दोषान्तरमाह अश्रुतस्येति ॥ अश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः पुनरिति दोषान्तरसमुच्चयार्थः । श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम्

dvitīyoddeśitaṃ prati / dvitīyayā karmatvenoktamannamayādikaṃ prati yadupasaṅkramaṇamucyate tadatikramaṃ vadantam / upasaṅkramaṇapadavācipadamatikramārthaṃ vyākurvantamiti yāvat / upaśabdo nivārayet / tasyopaśabdavirodhaḥ syāt / upapūrvasya krameḥ prāptyarthatvāt / doṣāntaramāha aśrutasyeti // aśrutasyātiśabdasya sthānaṃ dadyāt kathaṃ punaḥ punariti doṣāntarasamuccayārthaḥ / śrutāśrutaparityāgakalpane vigatahriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यद्वयतात्पर्यमाह श्रुतेति ॥ एवं व्याकुर्वाणेन हि श्रुतमुपशब्दं त्यक्तवा तत्स्थाने ऽश्रुतो ऽतिशब्दो ऽध्याहार्यः । तथाच श्रुतपरित्यागो ऽश्रुतकल्पनं च स्यात् । तदुभयं च लज्जाहेतुरिति । न वयं श्रुतपरित्यागेनाश्रुताध्याहारं कुर्मो येनायं दोषः स्यात् । किं नामाव्ययानामनेकार्थत्वादुपशब्दो ऽतिशब्दार्थो व्याख्यायत इति चेन्न । नियामकेन विना प्रसिद्धार्थत्यागाप्रसिद्धार्थस्वीकारानुपपत्तेः । *३,४४७* न ह्यव्ययान्यनेकार्थानीत्येतावतान्तःशब्दस्य बहिरित्यर्थो गृह्यते । किन्तु प्रयोगादिकमनुसृत्यैवेति स्थिते ऽभ्युपगम्यापि दोषमाह मृतावेवेति ॥ मृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च अन्नमयादीनामन्तरस्यान्यस्य श्रवणादब्रह्मत्वमानन्दमयस्य तु तदभावाद्ब्रह्मत्वमिति चेन्न । तत्रापि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतस्य ब्रह्मणो ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेत्यानन्दमयाश्रयतयोक्तत्वात् । तद्विजिज्ञापयिषयैवान्नमयादयः पञ्चापि कोशाः कल्प्यन्ते । नन्वन्नमयादीनाभिवानन्दमयस्य पुच्छत्वेनोक्तं ब्रह्म कथं स्वप्रधानं स्यात् । न । स्वप्रधानतया प्रकृतत्वात् । नचानन्दमयावयत्वेनापि ब्रह्मणि ज्ञायमाने प्रकृतत्वं न हीयते आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति वाच्यम् । तथा सति तदेवावयव्यवयवश्चेत्यसामञ्जस्याप्रसङ्गात् । अन्यतरपरिग्रहे च पुच्छस्यैव ब्रह्मत्वं युक्तम् । ब्रह्मशब्दश्रवणात् । न त्वानन्दमयस्य तत्र ब्रह्मशब्दाश्रवणात् । असन्नेवेति श्लोकस्य ब्रह्मपुच्छमित्युक्तब्रह्मविषयत्वात् । न ह्यत्रानन्दमयो ऽन्वाकृष्टते । किन्तु पुच्छतयोक्तं ब्रह्म स्वप्रधानतया । न चानन्द(मय)स्यानुभवसिद्धस्य भावाभावशङ्का युज्यते । कथं तर्हि पुच्छत्वोक्तिः । पुच्छवत्पुच्छमित्याश्रयार्थत्वात् । *३,४४९फ़्।* किञ्चानन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगाशारीरत्वाभ्यां सविशेषत्त्वाद्ब्रह्मणो ऽपि सविशेषत्वप्रसङ्गः । निर्विशेषं च ब्रह्म । वाङ्मनसागोचरत्वश्रुतेः । मयटः प्राचुर्यार्थत्वे ऽप्यानन्दप्रचुर इत्युक्ते दुःखाल्पत्वमपि गम्यते । प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पतासापेक्षत्वात् । नच ब्रह्मणि दुःखं सम्भवति । किञ्च प्रियादीनां प्रतिशरीरं भेदेनानन्दमयस्यापि भेदे ब्रह्मणो ऽपि प्रतिशरीरं भेदः प्रसज्येत । नच तद्युक्तम् । अनन्तत्वश्रुतेः । नचैवं भागर्वी वारुणी विद्या विरुद्धयेत । तत्र मयटो ऽश्रवणेन भिन्नविषयत्वात् । एतमानन्दमयमात्मानमिति चान्नमयादीनामिवानन्दमयस्यातिक्रमणीयतयोक्तस्याब्रह्मत्वात् । अन्ते मयटः श्रवणेन पूर्वमपि तदध्याहारे पूर्वमपि नानन्दमयो ब्रह्मास्तु । ब्रह्मज्ञानार्थिनस्तु तदुपदेशो द्वारतयोपपन्नो भविष्यतीति । *३,४५६* नन्वेवं तर्हि कथं सूत्राणि । आनन्दमयस्य ब्रह्मताप्रतिपादनपरतयोपलम्भात् । मैवम् । वेदसूत्रयोर्विरोधे गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति न्यायेन सूत्राणां कथञ्चिद्योज्यत्वात् । तस्मादानन्दमयादयः पञ्चापि कोशा न ब्रह्मेति । *३,४६०* तदेतत्सूत्रव्याख्यानेन निराकृतमपि शिष्यहिततया स्फुटं निराकरोति ये ऽन्नमिति । ये ऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः

vākyadvayatātparyamāha śruteti // evaṃ vyākurvāṇena hi śrutamupaśabdaṃ tyaktavā tatsthāne 'śruto 'tiśabdo 'dhyāhāryaḥ / tathāca śrutaparityāgo 'śrutakalpanaṃ ca syāt / tadubhayaṃ ca lajjāheturiti / na vayaṃ śrutaparityāgenāśrutādhyāhāraṃ kurmo yenāyaṃ doṣaḥ syāt / kiṃ nāmāvyayānāmanekārthatvādupaśabdo 'tiśabdārtho vyākhyāyata iti cenna / niyāmakena vinā prasiddhārthatyāgāprasiddhārthasvīkārānupapatteḥ / *3,447* na hyavyayānyanekārthānītyetāvatāntaḥśabdasya bahirityartho gṛhyate / kintu prayogādikamanusṛtyaiveti sthite 'bhyupagamyāpi doṣamāha mṛtāveveti // mṛtāveva parityāgaḥ kṛto hyannamayasya ca annamayādīnāmantarasyānyasya śravaṇādabrahmatvamānandamayasya tu tadabhāvādbrahmatvamiti cenna / tatrāpi satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti prakṛtasya brahmaṇo brahma pucchaṃ pratiṣṭhetyānandamayāśrayatayoktatvāt / tadvijijñāpayiṣayaivānnamayādayaḥ pañcāpi kośāḥ kalpyante / nanvannamayādīnābhivānandamayasya pucchatvenoktaṃ brahma kathaṃ svapradhānaṃ syāt / na / svapradhānatayā prakṛtatvāt / nacānandamayāvayatvenāpi brahmaṇi jñāyamāne prakṛtatvaṃ na hīyate ānandamayasya brahmatvāditi vācyam / tathā sati tadevāvayavyavayavaścetyasāmañjasyāprasaṅgāt / anyataraparigrahe ca pucchasyaiva brahmatvaṃ yuktam / brahmaśabdaśravaṇāt / na tvānandamayasya tatra brahmaśabdāśravaṇāt / asanneveti ślokasya brahmapucchamityuktabrahmaviṣayatvāt / na hyatrānandamayo 'nvākṛṣṭate / kintu pucchatayoktaṃ brahma svapradhānatayā / na cānanda(maya)syānubhavasiddhasya bhāvābhāvaśaṅkā yujyate / kathaṃ tarhi pucchatvoktiḥ / pucchavatpucchamityāśrayārthatvāt / *3,449f.* kiñcānandamayasya priyādyavayavayogāśārīratvābhyāṃ saviśeṣattvādbrahmaṇo 'pi saviśeṣatvaprasaṅgaḥ / nirviśeṣaṃ ca brahma / vāṅmanasāgocaratvaśruteḥ / mayaṭaḥ prācuryārthatve 'pyānandapracura ityukte duḥkhālpatvamapi gamyate / prācuryasya loke pratiyogyalpatāsāpekṣatvāt / naca brahmaṇi duḥkhaṃ sambhavati / kiñca priyādīnāṃ pratiśarīraṃ bhedenānandamayasyāpi bhede brahmaṇo 'pi pratiśarīraṃ bhedaḥ prasajyeta / naca tadyuktam / anantatvaśruteḥ / nacaivaṃ bhāgarvī vāruṇī vidyā viruddhayeta / tatra mayaṭo 'śravaṇena bhinnaviṣayatvāt / etamānandamayamātmānamiti cānnamayādīnāmivānandamayasyātikramaṇīyatayoktasyābrahmatvāt / ante mayaṭaḥ śravaṇena pūrvamapi tadadhyāhāre pūrvamapi nānandamayo brahmāstu / brahmajñānārthinastu tadupadeśo dvāratayopapanno bhaviṣyatīti / *3,456* nanvevaṃ tarhi kathaṃ sūtrāṇi / ānandamayasya brahmatāpratipādanaparatayopalambhāt / maivam / vedasūtrayorvirodhe guṇe tvanyāyyakalpaneti nyāyena sūtrāṇāṃ kathañcidyojyatvāt / tasmādānandamayādayaḥ pañcāpi kośā na brahmeti / *3,460* tadetatsūtravyākhyānena nirākṛtamapi śiṣyahitatayā sphuṭaṃ nirākaroti ye 'nnamiti / ye 'nnaṃ brahmetyādyupāsāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तवा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी । स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम्

uktavā pañcasvarūpāṇāṃ punastatprāptivādinī / sthānadvayagatā vedavāṇī tadapalāpinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमसो ऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा इत्यादीति क्रियाविशेषणम् । पञ्चस्वरूपणामिति विशेषणसमास एवायं न द्विगुः । तद्धितार्थाद्यभावात् । तत्प्राप्तिवादिनी । ज्ञानफलत्वेनेति शेषः । स्थानद्वयमनुवाकद्वयम् । तदपलापिनामन्नमयादीनाम् । इदमुक्तं भवति । अन्नमयादिपञ्चकं यदि न ब्रह्म तदान्नमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु ये ऽन्नं ब्रह्मोपासत इति प्रथमानुवाके ऽन्नं ब्रह्मेति व्यजानादित्युत्तरानुवाके च ब्रह्मतयोक्तिविरोधः स्यात् । नहि पुच्छस्यापि ब्रह्मत्वे प्रमाणमस्त्यन्यदतो ब्रह्मशब्दात् । नन्वेतद्ब्रह्मज्ञानद्वारतयोपदिष्यम् । नतु ब्रह्मतयोपदिष्यमिति चेन्न । सामानाधिकरण्येनोक्तत्वात् । नच सामानाधिकरण्यमपि गौणम् । तथा सति विदुषस्तत्प्राप्तिरुक्ता विरुद्धयेत । नच तत्रातिक्रमो ऽथर् इत्युक्तम् । नचानन्दमये ब्रह्मशब्दो नास्ति श्लोकस्य पुच्छविषयत्वादिति वाच्यम् । तथा सत्यन्नमयादिश्लोकानामपि तथात्वप्राप्तेः । किञ्च बाधकवशादित्थमाश्रीयते । एवमेव वा । नाद्यः । बाधकानां परिहृतत्वात् । द्वितीये तु निर्निमित्तं वेदार्थभूतब्रह्मापलापिनो बौद्धस्येव वेदाभिमानिकोपेन नरकप्राप्तिः स्यादिति । *३,४६५* स्थानद्वयगतेत्युक्तम् । प्राक् च भृगोश्चैतद्वदिष्यतीति । तत्रोत्तरानुवाकोक्तस्य ब्रह्मत्वं प्रपञ्चयति अधीहीति ॥ अधीहि भगवो ब्रह्मेत्युक्तो ऽन्नप्राणपूर्वकम्

tamaso 'nyatra saṃsthānaṃ kathameva saheta sā ityādīti kriyāviśeṣaṇam / pañcasvarūpaṇāmiti viśeṣaṇasamāsa evāyaṃ na dviguḥ / taddhitārthādyabhāvāt / tatprāptivādinī / jñānaphalatveneti śeṣaḥ / sthānadvayamanuvākadvayam / tadapalāpināmannamayādīnām / idamuktaṃ bhavati / annamayādipañcakaṃ yadi na brahma tadānnamayādīnpratyudāhṛtaślokeṣu ye 'nnaṃ brahmopāsata iti prathamānuvāke 'nnaṃ brahmeti vyajānādityuttarānuvāke ca brahmatayoktivirodhaḥ syāt / nahi pucchasyāpi brahmatve pramāṇamastyanyadato brahmaśabdāt / nanvetadbrahmajñānadvāratayopadiṣyam / natu brahmatayopadiṣyamiti cenna / sāmānādhikaraṇyenoktatvāt / naca sāmānādhikaraṇyamapi gauṇam / tathā sati viduṣastatprāptiruktā viruddhayeta / naca tatrātikramo 'thar ityuktam / nacānandamaye brahmaśabdo nāsti ślokasya pucchaviṣayatvāditi vācyam / tathā satyannamayādiślokānāmapi tathātvaprāpteḥ / kiñca bādhakavaśāditthamāśrīyate / evameva vā / nādyaḥ / bādhakānāṃ parihṛtatvāt / dvitīye tu nirnimittaṃ vedārthabhūtabrahmāpalāpino bauddhasyeva vedābhimānikopena narakaprāptiḥ syāditi / *3,465* sthānadvayagatetyuktam / prāk ca bhṛgoścaitadvadiṣyatīti / tatrottarānuvākoktasya brahmatvaṃ prapañcayati adhīhīti // adhīhi bhagavo brahmetyukto 'nnaprāṇapūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह ब्रह्म कथं तन्न ॥। ण्यर्थस्यान्तर्णीतत्वात् । भगवो भगवन् । मतुवसो रुः सम्बुद्धौ छन्दसीति वचनात् । उक्तो भृगुणा पृष्टो वरुणः"भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुःश्रोत्रंमनोवाचम्ऽ; इत्येवं ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वादन्नादिकं ब्रह्मैव भवितुमर्हतीत्यर्थः । ननु तत्र मयटो ऽश्रवणाद्भिन्नविषयत्वमिति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । किञ्च यथा सत्यन्नमयादीन्प्रत्युदाहृतश्लोकेषु मयटो ऽश्रवणाद्भिन्नविषयत्वं स्यात् । अस्त्विति चेन्न । तथा सति तदुदाहरणस्यासङ्गतिप्रसङ्गात् । यस्यान्नादेर्विकारास्तेतत्प्रशंसापरतया सङ्गतिस्त्विति चेन्न । मनोमयश्लोके तदयोगात् । तर्हि तत एवानुपपत्तेरन्नादिशब्दैरन्नमयादय एवोच्यत इति कल्प्यत इति चेत् । तर्ह्यत्रापि प्रकरणवशादन्नमयादय एवोच्यन्त इत्यङ्गीकार्यम् । उक्ते ऽर्थे हि संवादित्वेनेयमाख्यायिकोक्ता । तस्मादन्नमयादय एवात्रोच्यन्ते । ते च ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वान्यथानुपपत्त्या ब्रह्मैवेति । यद्यपि"सैषा भार्गवी वारुणक्ष विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिताऽ; इति साक्षाद्ब्रह्मविद्यात्वमुच्यते । तथापि मीमांसार्थं युक्तयुपन्यासः । अथवा । अस्यापि समानयोगक्षेमत्वादिति । *३,४६८* स्यादेतत् । ब्रह्मप्रश्नोत्तरतयोक्तिमात्रेण न वरुणोक्तानामन्नादीनां ब्रह्मत्वं सिद्धयति । ब्रह्मज्ञानोपायतयापि तदुपदेशोपपत्तेः । तथा हि । द्वितीयाचन्द्रप्रश्ने ऽचन्द्ररूपापि शाखा चन्द्रतयोच्यते चन्द्रज्ञानोपायत्वात् । यथा वारुन्धतीप्रश्ने तत्समीपवर्तिनी पृथुला तारकारुन्धतीत्वेनोपदिश्यते । अरुन्धतीज्ञानद्वारत्वात् । द्वारत्वं चान्नादिशब्दोदितानां शरीरादीनां बहिर्वृत्तिनिवारणद्वारा ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपपद्यत एवेति । मैवम् । किमनेन व्यभिचारश्चोद्यते । किंवान्यथासिद्धिः सम्भाव्यते । उत सा निश्चीयते । पक्षत्रयमसम्बद्धमित्याह द्वारमिति ॥ *३,४६९* ॥। द्वारं तदिति वादिनः । उपसत्तिं कथं विद्युर् ॥। तदन्नादिकम् । उपपत्तिं ब्रह्मज्ञानार्थोपसत्त्युत्तरकालीनं गुरूपदेशप्रकारमित्यर्थः । कथमित्याक्षेपे । न विद्युरित्यर्थः । गुरूपदेशप्रकाराज्ञानविजृम्भितेयं शङ्केति भावः । तत्कथं न विद्युरित्यत आह-उपसन्नायेति ॥ ॥। उपसन्नाय हि त्रिशः

āha brahma kathaṃ tanna ... ṇyarthasyāntarṇītatvāt / bhagavo bhagavan / matuvaso ruḥ sambuddhau chandasīti vacanāt / ukto bhṛguṇā pṛṣṭo varuṇaḥ"bhṛgurvai vāruṇiḥ / varuṇaṃ pitaramupasasāra / adhīhi bhagavo brahmeti / tasmā etatprovāca / annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥśrotraṃmanovācam'; ityevaṃ brahmapraśnottaratvenoktatvādannādikaṃ brahmaiva bhavitumarhatītyarthaḥ / nanu tatra mayaṭo 'śravaṇādbhinnaviṣayatvamiti cenna / uktottaratvāt / kiñca yathā satyannamayādīnpratyudāhṛtaślokeṣu mayaṭo 'śravaṇādbhinnaviṣayatvaṃ syāt / astviti cenna / tathā sati tadudāharaṇasyāsaṅgatiprasaṅgāt / yasyānnādervikārāstetatpraśaṃsāparatayā saṅgatistviti cenna / manomayaśloke tadayogāt / tarhi tata evānupapatterannādiśabdairannamayādaya evocyata iti kalpyata iti cet / tarhyatrāpi prakaraṇavaśādannamayādaya evocyanta ityaṅgīkāryam / ukte 'rthe hi saṃvāditveneyamākhyāyikoktā / tasmādannamayādaya evātrocyante / te ca brahmapraśnottaratvenoktatvānyathānupapattyā brahmaiveti / yadyapi"saiṣā bhārgavī vāruṇakṣa vidyā parame vyomanpratiṣṭhitā'; iti sākṣādbrahmavidyātvamucyate / tathāpi mīmāṃsārthaṃ yuktayupanyāsaḥ / athavā / asyāpi samānayogakṣematvāditi / *3,468* syādetat / brahmapraśnottaratayoktimātreṇa na varuṇoktānāmannādīnāṃ brahmatvaṃ siddhayati / brahmajñānopāyatayāpi tadupadeśopapatteḥ / tathā hi / dvitīyācandrapraśne 'candrarūpāpi śākhā candratayocyate candrajñānopāyatvāt / yathā vārundhatīpraśne tatsamīpavartinī pṛthulā tārakārundhatītvenopadiśyate / arundhatījñānadvāratvāt / dvāratvaṃ cānnādiśabdoditānāṃ śarīrādīnāṃ bahirvṛttinivāraṇadvārā brahmajñānaṃ pratyupapadyata eveti / maivam / kimanena vyabhicāraścodyate / kiṃvānyathāsiddhiḥ sambhāvyate / uta sā niścīyate / pakṣatrayamasambaddhamityāha dvāramiti // *3,469* ... dvāraṃ taditi vādinaḥ / upasattiṃ kathaṃ vidyur ... tadannādikam / upapattiṃ brahmajñānārthopasattyuttarakālīnaṃ gurūpadeśaprakāramityarthaḥ / kathamityākṣepe / na vidyurityarthaḥ / gurūpadeśaprakārājñānavijṛmbhiteyaṃ śaṅketi bhāvaḥ / tatkathaṃ na vidyurityata āha-upasannāyeti // ... upasannāya hi triśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मैव वक्तव्यम् । न पुनर्यत्किञ्चित् । अबोधे ऽपि पुनः पुनः तदेव शब्दान्तरेण वक्तव्यम् । द्वारं च द्वारतयैव वक्तव्यम् । नतु तदात्मकत्वेन । नहि धूमो ऽग्न्यात्मकत्वेन प्रदश्यर्ते । चन्द्रद्युदाहरणमप्यसिद्धमेवेति । आगमा वेदाः । सम्प्रदायविदः स्मृतीतिहासपुराणकर्तारः । अपि चावितरेतरसमुच्चयार्थौ । तर्हि उपदेशप्रकाराज्ञतया वरुणो ऽन्यदुपदिशतीत्यस्तु । मैवम् । लोकपालस्यैतावज्ज्ञानाभावसम्भवादित्याशयेन द्वारोपदेशशङ्कानिराकरणमुपसंहरति तदिति ॥ तद् यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः नन्वब्रह्मैव ब्रह्म पृष्टवते वरुणेनोक्तं व्यामोहनायेति किं न स्यादित्यत आह न वदेदिति ॥ न वदेद् ब्रह्म च कथं मायावी नहि वारिराट्

brahmaiva vaktavyam / na punaryatkiñcit / abodhe 'pi punaḥ punaḥ tadeva śabdāntareṇa vaktavyam / dvāraṃ ca dvāratayaiva vaktavyam / natu tadātmakatvena / nahi dhūmo 'gnyātmakatvena pradaśyarte / candradyudāharaṇamapyasiddhameveti / āgamā vedāḥ / sampradāyavidaḥ smṛtītihāsapurāṇakartāraḥ / api cāvitaretarasamuccayārthau / tarhi upadeśaprakārājñatayā varuṇo 'nyadupadiśatītyastu / maivam / lokapālasyaitāvajjñānābhāvasambhavādityāśayena dvāropadeśaśaṅkānirākaraṇamupasaṃharati taditi // tad yatkiñcit kathaṃ brūyādupasannāya dikpatiḥ nanvabrahmaiva brahma pṛṣṭavate varuṇenoktaṃ vyāmohanāyeti kiṃ na syādityata āha na vadediti // na vaded brahma ca kathaṃ māyāvī nahi vārirāṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमाक्षेपे । ब्रह्मैव वदेदित्यर्थः । तत्र हेतुर्मायावी न हीति । आप्तत्वादित्यर्थः । विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानं हि वरुणस्य दिक्पतेः प्रसिद्धम् । अविप्रलम्भकत्वं च पितृत्वात् । भृगोर्ब्रह्मज्ञानयोग्यत्वात् । उपसन्नायेति प्रसङ्गदोषस्य निरस्तत्वात् । वारिराडिति भूताभिमानित्वेनोक्तस्यापटुकरणत्वासम्भवात् । विवक्षायाश्चोपदेशादेव सिद्धेः । अत एव श्रुतिर्वारुणिर्ः(वरुणं)पितरमुपससादेत्याह । तदनेनाप्तेन ब्रह्मप्रश्नोत्तरत्वेनोक्तत्वमन्नादीनां ब्रह्मत्वे हेतुरित्युक्तं भवति । *३,४७१* ननु वरुणेनोक्तेष्वन्नादिष्वन्नप्राणमनांसि सन्तु ब्रह्मस्वरूपाणि । अन्नादिशब्दानामत्तृत्वाद्यर्थतयानुपपत्त्यभावात् । चक्षुःश्रोत्रवाक्शब्दं तु कथं ब्रह्म स्यात् । चक्षुरादिशब्दानां चष्टे ऽनेनेति चक्षुः । शृणोत्यनेनेति श्रोत्रम् । वदत्यनयेति वागिति करणार्थत्वात् । ब्रह्मणश्च करणत्वानुपपत्तेरिति चेन्न । कर्तर्यपि तद्व्युत्पत्तिसम्भवादित्याह चष्ट इति ॥ चष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते । वचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम्

kimākṣepe / brahmaiva vadedityarthaḥ / tatra heturmāyāvī na hīti / āptatvādityarthaḥ / vivakṣitārthatattvajñānaṃ hi varuṇasya dikpateḥ prasiddham / avipralambhakatvaṃ ca pitṛtvāt / bhṛgorbrahmajñānayogyatvāt / upasannāyeti prasaṅgadoṣasya nirastatvāt / vārirāḍiti bhūtābhimānitvenoktasyāpaṭukaraṇatvāsambhavāt / vivakṣāyāścopadeśādeva siddheḥ / ata eva śrutirvāruṇirḥ(varuṇaṃ)pitaramupasasādetyāha / tadanenāptena brahmapraśnottaratvenoktatvamannādīnāṃ brahmatve heturityuktaṃ bhavati / *3,471* nanu varuṇenokteṣvannādiṣvannaprāṇamanāṃsi santu brahmasvarūpāṇi / annādiśabdānāmattṛtvādyarthatayānupapattyabhāvāt / cakṣuḥśrotravākśabdaṃ tu kathaṃ brahma syāt / cakṣurādiśabdānāṃ caṣṭe 'neneti cakṣuḥ / śṛṇotyaneneti śrotram / vadatyanayeti vāgiti karaṇārthatvāt / brahmaṇaśca karaṇatvānupapatteriti cenna / kartaryapi tadvyutpattisambhavādityāha caṣṭa iti // caṣṭa ityeva taccakṣuḥ śravaṇācchrotramucyate / vacanādeva vāg brahma sṛṣṭisthityādikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवशब्देन करणसाधनतां निराकरोति । किञ्च"यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इति सकलभूतानां सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वं च ब्रह्मलक्षणमन्नादिषूपदिष्यम् । ततश्चैतद्ब्रह्मेत्याह सृष्टीति ॥ यतः सृष्टयादिकारणमुक्तमतो ऽपि ब्रह्मेति सम्बन्धः । *३,४७२* ननु तथापि नानुवाकद्वयोक्तमेकं वस्तु भवितुमर्हति । सङ्खयाभेदात्संज्ञाभेदाच्च । पूर्वं खल्वन्नमयादयः पञ्चोक्ता न चक्षुःश्रोत्रवाचः । उत्तरत्र चान्नादयः षट् न विज्ञानानन्दाविति तत्राह तच्चेति ॥ तच्च वाघूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् । विज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्टयादिलक्षणैः

evaśabdena karaṇasādhanatāṃ nirākaroti / kiñca"yato vā imāni bhūtāni jāyante'; iti sakalabhūtānāṃ sṛṣṭisthitisaṃhārakāraṇatvaṃ ca brahmalakṣaṇamannādiṣūpadiṣyam / tataścaitadbrahmetyāha sṛṣṭīti // yataḥ sṛṣṭayādikāraṇamuktamato 'pi brahmeti sambandhaḥ / *3,472* nanu tathāpi nānuvākadvayoktamekaṃ vastu bhavitumarhati / saṅkhayābhedātsaṃjñābhedācca / pūrvaṃ khalvannamayādayaḥ pañcoktā na cakṣuḥśrotravācaḥ / uttaratra cānnādayaḥ ṣaṭ na vijñānānandāviti tatrāha tacceti // tacca vāghūlaśākhāyāmaṣṭarūpamudāhṛtam / vijñānānandasahitaṃ pṛthak sṛṣṭayādilakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद्वाधूलशाखायां विज्ञानानन्दसहितं तदन्नादिषट्कमित्यष्टरूपं ब्रह्मतयोदाहृतम् । तस्मात्तदनुसारेण प्रथमानुवाके चक्षुरादित्रयस्योत्तरत्र विज्ञानानन्दयोरध्याहारेण सङ्खयासंज्ञैक्यं भविष्यतीति भावः । हेत्वन्तसमुच्चये वा चशब्दः । अत्रापि हि"विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात्ऽ; । "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्ऽ; इत्युत्तरवाक्यपर्यालोचनयापि ह्यत्र विज्ञानानन्दयोरध्याहारो गम्यते । न ह्यन्यद्वरुणेनोपदिष्यं भृगुस्त्वन्यद्वयजानादिति युज्यते । ननु वाधूलशाखोक्तमपि कुतो ब्रह्मेत्यत आह पृथगिति ॥ अनेकशाखाविदामेवात्र सम्यगधिकारज्ञापनायैतदुक्तम् । ननु वाधूलशाखायामिवात्रोभयत्राष्यकमेव कस्मान्नोक्तमित्यत आह आवापेति ॥ *३,४७३* आवापोद्वापतष शाखा यत आहुः परं पदम् क्वचिदन्यत्रानुक्तावापेन क्वचिदन्यत्रोक्तोद्वापेन क्वचिदुभयतया क्वचित्सामग्षेण परमेश्वरस्वरूपं प्रतिपादयन्तीति शाखानां स्वभावो यतो ऽतो न कश्चिद्विरोध इति । *३,४७८* ननु तथापि वरुणोपदिष्यानामन्नादीनां ब्रह्मत्वं नोपपद्यते । तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससारऽ; इति लब्धोपदेशस्यापि भृगोः पुनरुपसरणवचनात् । पूर्वोक्तस्यैव ब्रह्मत्वे अधीहि भगवो ब्रह्मेति पुनरुपसरणं व्यर्थं स्यात् । अनेन तु ज्ञायते न पूर्वोपदिष्यं ब्रह्मेति । यथा हि कश्चित्सुवर्णं याचितवते रजतं ददाति सो ऽपि गृहीत्वाऽलोच्य पुनः(पुनः) सुवर्णं देहीति याचते । तेन पार्श्वस्थो जानाति प्राग्दत्तमन्यदेव किञ्चिन्न सुवर्णमिति । तथेहापीत्याशङ्कां परिहरति यत इति ॥ *३,४७९* यतो भूतानि जायन्त इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम्

caśabdo hetvarthaḥ / yasmādvādhūlaśākhāyāṃ vijñānānandasahitaṃ tadannādiṣaṭkamityaṣṭarūpaṃ brahmatayodāhṛtam / tasmāttadanusāreṇa prathamānuvāke cakṣurāditrayasyottaratra vijñānānandayoradhyāhāreṇa saṅkhayāsaṃjñaikyaṃ bhaviṣyatīti bhāvaḥ / hetvantasamuccaye vā caśabdaḥ / atrāpi hi"vijñānaṃ brahmeti vyajānāt'; / "ānando brahmeti vyajānāt'; ityuttaravākyaparyālocanayāpi hyatra vijñānānandayoradhyāhāro gamyate / na hyanyadvaruṇenopadiṣyaṃ bhṛgustvanyadvayajānāditi yujyate / nanu vādhūlaśākhoktamapi kuto brahmetyata āha pṛthagiti // anekaśākhāvidāmevātra samyagadhikārajñāpanāyaitaduktam / nanu vādhūlaśākhāyāmivātrobhayatrāṣyakameva kasmānnoktamityata āha āvāpeti // *3,473* āvāpodvāpataṣa śākhā yata āhuḥ paraṃ padam kvacidanyatrānuktāvāpena kvacidanyatroktodvāpena kvacidubhayatayā kvacitsāmagṣeṇa parameśvarasvarūpaṃ pratipādayantīti śākhānāṃ svabhāvo yato 'to na kaścidvirodha iti / *3,478* nanu tathāpi varuṇopadiṣyānāmannādīnāṃ brahmatvaṃ nopapadyate / tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra'; iti labdhopadeśasyāpi bhṛgoḥ punarupasaraṇavacanāt / pūrvoktasyaiva brahmatve adhīhi bhagavo brahmeti punarupasaraṇaṃ vyarthaṃ syāt / anena tu jñāyate na pūrvopadiṣyaṃ brahmeti / yathā hi kaścitsuvarṇaṃ yācitavate rajataṃ dadāti so 'pi gṛhītvā'locya punaḥ(punaḥ) suvarṇaṃ dehīti yācate / tena pārśvastho jānāti prāgdattamanyadeva kiñcinna suvarṇamiti / tathehāpītyāśaṅkāṃ pariharati yata iti // *3,479* yato bhūtāni jāyanta ityādyairlakṣaṇaiḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः । दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं तु समस्तोक्तानुदर्शनम्

lakṣitaṃ guruṇā paścāt tapasaivāparokṣataḥ / dṛṣṭvaikaikaṃ svarūpaṃ tu samastoktānudarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छताऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवारोक्षितम् । अब्रह्मेत्येव वदतां श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ

icchatā'jñāṃ guroḥ prāpya tapasaivārokṣitam / abrahmetyeva vadatāṃ śrutahānyaśrutagrahau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु अयमर्थः न पुनरुपसरणान्यथानुपपत्त्या पूर्वोपदिष्यस्याब्रह्मत्वं कल्प्यम् । पुनरुपसरणस्यान्यथोपपत्तेः । तथा हि । वरुणो ह्युद्देशलक्षणाभ्यां भृगवे ब्रह्मोपदिश्योवाच । न श्रवणमात्रेण कृती भवान् । श्रवणमात्रस्य ब्रह्मसाक्षात्कारासाधनत्वात् । साक्षात्कारस्यैव मोक्षसाधनत्वात् । अतस्त्वया मनननिदिध्यासनरूपं तपः करणीयमिति । स चैवमुपदिष्याष्यरूपो युगपत्सर्वस्य साक्षात्कर्तुमशक्यत्वान्मनननिदिध्यासाभ्यामन्नाख्यं भगवद्रूपं साक्षात्कृत्य गुरुप्रसादलब्धमपूर्वतमं धनं तस्मै निवेदयितुं प्राणाख्यरूपान्तरसाक्षात्काराय मनननिदिध्यासने चिकीर्षुर्गुरोरनुज्ञामादातुं च पुनर्गुरुमुपससार । एवं रूपान्तरे ऽपि । तत्रानुजानीहीति वक्तव्ये यदधीहि भगवो ब्रह्मेति वदति तदहङ्कारनिरासार्थमिति । नन्वेवमस्त्वर्थापत्तिरन्यथोपपत्त्युपक्षीणा । तथापि किं पूवर्स्याब्रह्मत्वात्पुनरुपसरणम् उतोक्तरीत्यानुज्ञानार्थमिति सन्दिह्यते । सन्देहे चान्नमयादीनां न ब्रह्मत्वावधारणं सम्भवतीति । मैवम् । यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादिलक्षरयोगात्तपसैवापरोक्षितत्वलिङ्गाच्चोत्तरपक्षावधारणोपपत्तेः । नहि देहादाविदं लक्षणं सम्भवतीति । नच तस्य स्वभावसिद्धज्ञानस्य साक्षात्काराय तपो ऽपेक्षितम् । किञ्च पूर्वस्याब्रह्मत्वेन पुनरुपसरणे स तपस्तप्त्वान्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । नान्नाद्धयेव खल्वित्यादि ब्रूयात् । एवं ब्रह्मत्वज्ञापकेषु श्रुतेष्वप्यश्रुतमब्रह्मत्वं कल्पयतां श्रुतहानिरश्रुतग्रहापत्तिश्च स्यादित्यलं निर्दलपक्षप्रतिक्षेपे ऽस्माकमेव लज्जा जायत इति । अक्षरार्थस्तु स्फुट एव । सूत्राक्षराणामनानुगुण्यं तु भगवता न व्युत्पादितम् । तस्य परेण स्वयमेवाङ्गीकृतत्वात् । यो हि स्वयमेव स्वव्याख्यानस्यास्वारसिकत्वं मन्यते । तं प्रति तद्व्युत्पादनं मृतमारणमिव निराकर्तुरेव लज्जाकरम् । अत एवाह । इति प्रकारेण तदुक्तिषु विषयभूतासु दूषणाभिधाने ऽस्माकमेव लज्जेति । *३,४८०* यच्च भेदव्यपदेशाच्चेति सूत्रं व्याख्यायोक्तं परेण मिथ्याभूतं जीवात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य भेदव्यपदेशाच्चेत्युक्तमिति तदनुपपन्नमिति भावेनाह समीप इति ॥ *३,४८१* समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितो ऽसकृत्

sākṣāllakṣaṇatāṃ prāptāviti lajjā taduktiṣu ayamarthaḥ na punarupasaraṇānyathānupapattyā pūrvopadiṣyasyābrahmatvaṃ kalpyam / punarupasaraṇasyānyathopapatteḥ / tathā hi / varuṇo hyuddeśalakṣaṇābhyāṃ bhṛgave brahmopadiśyovāca / na śravaṇamātreṇa kṛtī bhavān / śravaṇamātrasya brahmasākṣātkārāsādhanatvāt / sākṣātkārasyaiva mokṣasādhanatvāt / atastvayā manananididhyāsanarūpaṃ tapaḥ karaṇīyamiti / sa caivamupadiṣyāṣyarūpo yugapatsarvasya sākṣātkartumaśakyatvānmanananididhyāsābhyāmannākhyaṃ bhagavadrūpaṃ sākṣātkṛtya guruprasādalabdhamapūrvatamaṃ dhanaṃ tasmai nivedayituṃ prāṇākhyarūpāntarasākṣātkārāya manananididhyāsane cikīrṣurguroranujñāmādātuṃ ca punargurumupasasāra / evaṃ rūpāntare 'pi / tatrānujānīhīti vaktavye yadadhīhi bhagavo brahmeti vadati tadahaṅkāranirāsārthamiti / nanvevamastvarthāpattiranyathopapattyupakṣīṇā / tathāpi kiṃ pūvarsyābrahmatvātpunarupasaraṇam utoktarītyānujñānārthamiti sandihyate / sandehe cānnamayādīnāṃ na brahmatvāvadhāraṇaṃ sambhavatīti / maivam / yato vā imāni bhūtāni jāyanta ityādilakṣarayogāttapasaivāparokṣitatvaliṅgāccottarapakṣāvadhāraṇopapatteḥ / nahi dehādāvidaṃ lakṣaṇaṃ sambhavatīti / naca tasya svabhāvasiddhajñānasya sākṣātkārāya tapo 'pekṣitam / kiñca pūrvasyābrahmatvena punarupasaraṇe sa tapastaptvānnaṃ brahmeti vyajānāt / nānnāddhayeva khalvityādi brūyāt / evaṃ brahmatvajñāpakeṣu śruteṣvapyaśrutamabrahmatvaṃ kalpayatāṃ śrutahāniraśrutagrahāpattiśca syādityalaṃ nirdalapakṣapratikṣepe 'smākameva lajjā jāyata iti / akṣarārthastu sphuṭa eva / sūtrākṣarāṇāmanānuguṇyaṃ tu bhagavatā na vyutpāditam / tasya pareṇa svayamevāṅgīkṛtatvāt / yo hi svayameva svavyākhyānasyāsvārasikatvaṃ manyate / taṃ prati tadvyutpādanaṃ mṛtamāraṇamiva nirākartureva lajjākaram / ata evāha / iti prakāreṇa taduktiṣu viṣayabhūtāsu dūṣaṇābhidhāne 'smākameva lajjeti / *3,480* yacca bhedavyapadeśācceti sūtraṃ vyākhyāyoktaṃ pareṇa mithyābhūtaṃ jīvātmaparamātmabhedamāśritya bhedavyapadeśāccetyuktamiti tadanupapannamiti bhāvenāha samīpa iti // *3,481* samīpe sahabhogasya muktitvenoktito 'sakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत्

bhedo jīveśayormithyetyeva mithyā svayaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*३,४८५* ननु सूत्रव्याख्यानमुपक्रम्य परापव्याख्यानिराकरणमसङ्गतमिति चेन्न । स्वव्याख्यानदर्ढ्यार्थत्वादिति भावेनाधिकरणार्थमुपसंहरति अत इति ॥ अतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः । गुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः

*3,485* nanu sūtravyākhyānamupakramya parāpavyākhyānirākaraṇamasaṅgatamiti cenna / svavyākhyānadarḍhyārthatvāditi bhāvenādhikaraṇārthamupasaṃharati ata iti // ato nārāyaṇo devo niḥśeṣaguṇavācakaiḥ / guṇisāmānyavacanairapi mukhyatayoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः । अन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः

adhyātmagaiśca prāṇādyaistathaiva hyadhibhūtagaiḥ / annādiśabdairbhagavāneko mukhyatayoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति प्रथमसूत्रे ब्रह्मशब्देन जिज्ञास्यस्य सकलगुणपूर्णत्वं जीवादिव्यावृत्त्यर्थमुपात्तम् । जन्माद्यस्य यत इति द्वितीयसूत्रेण तत्सिद्धये जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तम् । अतः सूत्रद्वयेन साध्यतया साधकतया चानन्दादिसकलगुणपूर्णत्वं जगज्जन्मादिकारणत्वं च प्रकृतमिति । विवृतं चैतत्पूर्वमस्माभिः । किमतो यद्येवमित्यत आह शास्त्रमूलमिति ॥ ॥। शास्त्रमूलं यतस्ततः

athāto brahmajijñāseti prathamasūtre brahmaśabdena jijñāsyasya sakalaguṇapūrṇatvaṃ jīvādivyāvṛttyarthamupāttam / janmādyasya yata iti dvitīyasūtreṇa tatsiddhaye jagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktam / ataḥ sūtradvayena sādhyatayā sādhakatayā cānandādisakalaguṇapūrṇatvaṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ ca prakṛtamiti / vivṛtaṃ caitatpūrvamasmābhiḥ / kimato yadyevamityata āha śāstramūlamiti // ... śāstramūlaṃ yatastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुभयं प्रधानमप्रधानं च लक्षणमनुमानादिनातिव्याप्तौ शङ्कितायां तन्निवृत्त्यर्थं तृतीयसूत्रे शास्त्रमूलं शास्त्रैकप्रमाणमुक्तं यतस्ततश्चतुर्थे सूत्रे शास्त्रस्यान्यपरत्वशङ्कायां सर्वशब्दानां भगवत्यन्वयः प्रतिज्ञातुमुचितो न कतिपयशब्दानामिति शेषः । सर्वगुणपूर्णत्वे शास्त्रस्य प्रमाणतयाभिधाने ऽपि कुतः सर्वशब्दसमन्वयः प्रतिज्ञातव्य इत्यत आह अन्वय इति ॥ अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः यतः सर्वशब्दानामन्वय एव गुणसर्वस्ववेदको न कतिपयशब्दानाम् । अतः सर्वशास्त्राद् गुणसर्वस्वसिद्धये स एव प्रतिज्ञातव्य इति सम्बन्धः । अन्यथा यस्यैव शब्दस्य समन्वयो न प्रतिज्ञायते तदर्थो गुणो भगवति न सिद्धयेदतिव्याप्तिश्च स्यात् । प्रतिज्ञाते च समन्वयसूत्रेण सकलशब्दसमन्वये तत्प्रपञ्चनं सूत्रकारस्य कथमसङ्गतं भवतीति । एतेन मुख्यवृत्तिरपि सङ्गता द्रष्टव्या । तस्या अपि समन्वयसूत्रे प्रतिज्ञातव्यत्वात् । अमुख्यवृत्तौतदभिधेयगुणालाभप्रसङ्गात् । अभिधेये ऽतिव्याप्तिप्रसङ्गाच्चेति । *३,४९०* एवमसङ्गतिं परिहृत्य यदुक्तं परेण न परमेश्वरस्यैव सर्वशब्दमुख्यार्थत्वं युक्तम् । योगस्य परमेश्वर इवान्यत्रापि सम्भवात् । ईश्वरे रूढेरभावेनान्यत्र तदाधिक्यादिति । तत्र योगस्योभयत्र साम्यं तावन्निराकरोति शब्देति ॥ शब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात्

tadubhayaṃ pradhānamapradhānaṃ ca lakṣaṇamanumānādinātivyāptau śaṅkitāyāṃ tannivṛttyarthaṃ tṛtīyasūtre śāstramūlaṃ śāstraikapramāṇamuktaṃ yatastataścaturthe sūtre śāstrasyānyaparatvaśaṅkāyāṃ sarvaśabdānāṃ bhagavatyanvayaḥ pratijñātumucito na katipayaśabdānāmiti śeṣaḥ / sarvaguṇapūrṇatve śāstrasya pramāṇatayābhidhāne 'pi kutaḥ sarvaśabdasamanvayaḥ pratijñātavya ityata āha anvaya iti // anvayaḥ sarvaśabdānāṃ guṇasarvasvavedakaḥ yataḥ sarvaśabdānāmanvaya eva guṇasarvasvavedako na katipayaśabdānām / ataḥ sarvaśāstrād guṇasarvasvasiddhaye sa eva pratijñātavya iti sambandhaḥ / anyathā yasyaiva śabdasya samanvayo na pratijñāyate tadartho guṇo bhagavati na siddhayedativyāptiśca syāt / pratijñāte ca samanvayasūtreṇa sakalaśabdasamanvaye tatprapañcanaṃ sūtrakārasya kathamasaṅgataṃ bhavatīti / etena mukhyavṛttirapi saṅgatā draṣṭavyā / tasyā api samanvayasūtre pratijñātavyatvāt / amukhyavṛttautadabhidheyaguṇālābhaprasaṅgāt / abhidheye 'tivyāptiprasaṅgācceti / *3,490* evamasaṅgatiṃ parihṛtya yaduktaṃ pareṇa na parameśvarasyaiva sarvaśabdamukhyārthatvaṃ yuktam / yogasya parameśvara ivānyatrāpi sambhavāt / īśvare rūḍherabhāvenānyatra tadādhikyāditi / tatra yogasyobhayatra sāmyaṃ tāvannirākaroti śabdeti // śabdapravṛttihetūnāṃ tasmin mukhyasamanvayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो ऽन्यार्थेषु पुरन्दरादिषु हेतोः शब्दप्रवृत्तिहेतोरैश्वर्यादेरल्पता । देशतः कालतःस्वरूपतश्च सावधिकत्वात् । अल्पस्यापि भगवन्निमित्तत्वाच्चेति । एतदुक्तं भवति । अवयवार्थमनुसृत्य वृत्तिर्हि योगः । अवयवार्थश्च यथा यथोत्कृष्टते तथातथा योगवृत्तेरप्युत्कर्षेण भाव्यम् । निमित्तवैचितृये नैमित्तिकावैचितृयस्यानुपपत्तेः । अवयवार्थश्च परमेश्वरे ऽनवधिकः स्वतन्त्रश्च । अर्थान्तरे ऽल्पः पराधीनश्च । अतः कथं योगस्योभयत्र साम्यम् । किन्त्वीश्वरे महायोगो ऽन्यत्र योगमात्रमिति स एव शब्दमुख्यार्थ इति । यदुक्तमीश्वरे शब्दानां रूढिर्नास्तीति तन्निराकरोति बहुलेति ॥ ॥। बहुलातिप्रयोगतः

yato 'nyārtheṣu purandarādiṣu hetoḥ śabdapravṛttihetoraiśvaryāderalpatā / deśataḥ kālataḥsvarūpataśca sāvadhikatvāt / alpasyāpi bhagavannimittatvācceti / etaduktaṃ bhavati / avayavārthamanusṛtya vṛttirhi yogaḥ / avayavārthaśca yathā yathotkṛṣṭate tathātathā yogavṛtterapyutkarṣeṇa bhāvyam / nimittavaicitṛye naimittikāvaicitṛyasyānupapatteḥ / avayavārthaśca parameśvare 'navadhikaḥ svatantraśca / arthāntare 'lpaḥ parādhīnaśca / ataḥ kathaṃ yogasyobhayatra sāmyam / kintvīśvare mahāyogo 'nyatra yogamātramiti sa eva śabdamukhyārtha iti / yaduktamīśvare śabdānāṃ rūḍhirnāstīti tannirākaroti bahuleti // ... bahulātiprayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूढमित्येव साध्यं स्याद् ॥। बहुलातिप्रयोगतो हेतोः शब्दजातं हरौ रूढमेवेति साध्यं स्यात् । अयं प्रयोगः । विमताः शब्दा हरौ रूढाः । बहुलातिप्रयोगवत्त्वात् । नारायणादिशब्दवदिति । प्रयोगवत्त्वं च यौगिकेष्वमुख्येषु चास्तीत्यतो बहुलेत्युक्तम् । अज्ञातमुख्येष्वमुख्येष्वपि बहुलप्रयोगो ऽस्तीत्यतो ऽतिप्रयोगत इत्युक्तम् । पूज्यप्रयोगो ह्यतिप्रयोगः । पूज्यता चाविवेकपूर्वकत्वाभावः । नच रूढयोगे रूढोपचारे रूढलक्षणायां व्यभिचारः । तत्रापि रूढिसद्भावेन सपक्षत्वात् । समाहारवृत्तयो हि ताः । *३,४९६* नन्वसिद्धो ऽयं हेतुः । इन्द्रादिशब्दानां परमेश्वरे प्रयोगस्यैवाभावादित्यत आह रूढिरिति ॥ ॥। रूढिर्हि द्विविधा मता । अविद्वद्विद्वदाप्त्यैव ॥। अत्र रूढिरिति रूढिज्ञापको बहुलातिप्रयोगो लक्ष्यते । आप्तिः सम्बन्धः । तत्राविद्वत्सम्बन्धिनो बहुलातिप्रयोगस्याभावे ऽपि विद्वत्सम्बन्धिने भावान्नासिद्धिरिति भावः । अस्त्वेवमीश्वरे(ऽपि)रूढिः शब्दानाम् । तथापि लोके ऽपि तद्भावात्साम्यमेव । ततश्च हरिरेव मुख्यवाच्य इति नोपपद्यत इत्यत आह मुख्येति ॥ *३,४९७* ॥। मुख्या हि विदुषां तु सा

rūḍhamityeva sādhyaṃ syād ... bahulātiprayogato hetoḥ śabdajātaṃ harau rūḍhameveti sādhyaṃ syāt / ayaṃ prayogaḥ / vimatāḥ śabdā harau rūḍhāḥ / bahulātiprayogavattvāt / nārāyaṇādiśabdavaditi / prayogavattvaṃ ca yaugikeṣvamukhyeṣu cāstītyato bahuletyuktam / ajñātamukhyeṣvamukhyeṣvapi bahulaprayogo 'stītyato 'tiprayogata ityuktam / pūjyaprayogo hyatiprayogaḥ / pūjyatā cāvivekapūrvakatvābhāvaḥ / naca rūḍhayoge rūḍhopacāre rūḍhalakṣaṇāyāṃ vyabhicāraḥ / tatrāpi rūḍhisadbhāvena sapakṣatvāt / samāhāravṛttayo hi tāḥ / *3,496* nanvasiddho 'yaṃ hetuḥ / indrādiśabdānāṃ parameśvare prayogasyaivābhāvādityata āha rūḍhiriti // ... rūḍhirhi dvividhā matā / avidvadvidvadāptyaiva ... atra rūḍhiriti rūḍhijñāpako bahulātiprayogo lakṣyate / āptiḥ sambandhaḥ / tatrāvidvatsambandhino bahulātiprayogasyābhāve 'pi vidvatsambandhine bhāvānnāsiddhiriti bhāvaḥ / astvevamīśvare('pi)rūḍhiḥ śabdānām / tathāpi loke 'pi tadbhāvātsāmyameva / tataśca harireva mukhyavācya iti nopapadyata ityata āha mukhyeti // *3,497* ... mukhyā hi viduṣāṃ tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदुषां बहुलातिप्रयोगानुमिता सा रूढिर्मुख्या हि यस्मात्तस्मान्न साम्यमिति शेषः । कथं मुख्यत्वमित्यत आह विद्वदिति ॥ विद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते वैदिकबहुलप्रयोगानुमिता हि विद्वद्रूढिरित्युच्यते । सा च लौकिकमात्रप्रयोगानुमिताया मुख्येति स्फुटमेवेति । ननु वैदिकेति कथम् । टिढ्ढाणञ् इत्यादिना ङीपा भवितव्यम् । मैवम् । परमवैदिकत्वख्यापनार्थत्वात् । अथवा वैदिकाः प्रयोगा अस्यां सन्ति ज्ञापका इति"अर्शादिभ्यो ऽच्ऽ; इत्यचि कृते वैदिकेति भवति । यद्वा वैदिकानां पुरुषाणामास्यादिति तत्प्रयोगात्सिद्धेति । हेत्वन्तरमाह सेति ॥ ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी । यतः सा विद्वद्रूढिर्योगमविहायैवोपलभ्यते । न त्वविद्वद्रूढिवत्सङ्केततुल्यातो ऽपि सा मुख्येति । *३,५००* ततः किमित्यत आह तस्मादिति ॥ तस्मान्मुख्यार्थता विष्णोर् ॥। यस्मादेवं विष्णौ महायोगो मुख्या च रूढिः । अन्यत्र योगमात्रममुख्यरूढिश्च तस्मात्सर्वशब्दमुख्यार्थता विष्णोरुपपन्नेति । उपसंहरति इति कृत्वेति ॥ ॥। कृत्वा हृदि प्रभुः

viduṣāṃ bahulātiprayogānumitā sā rūḍhirmukhyā hi yasmāttasmānna sāmyamiti śeṣaḥ / kathaṃ mukhyatvamityata āha vidvaditi // vidvadrūḍhirvaidikā syāt sā yogādeva labhyate vaidikabahulaprayogānumitā hi vidvadrūḍhirityucyate / sā ca laukikamātraprayogānumitāyā mukhyeti sphuṭameveti / nanu vaidiketi katham / ṭiḍhḍhāṇañ ityādinā ṅīpā bhavitavyam / maivam / paramavaidikatvakhyāpanārthatvāt / athavā vaidikāḥ prayogā asyāṃ santi jñāpakā iti"arśādibhyo 'c'; ityaci kṛte vaidiketi bhavati / yadvā vaidikānāṃ puruṣāṇāmāsyāditi tatprayogātsiddheti / hetvantaramāha seti // lyablopanimittā pañcamī / yataḥ sā vidvadrūḍhiryogamavihāyaivopalabhyate / na tvavidvadrūḍhivatsaṅketatulyāto 'pi sā mukhyeti / *3,500* tataḥ kimityata āha tasmāditi // tasmānmukhyārthatā viṣṇor ... yasmādevaṃ viṣṇau mahāyogo mukhyā ca rūḍhiḥ / anyatra yogamātramamukhyarūḍhiśca tasmātsarvaśabdamukhyārthatā viṣṇorupapanneti / upasaṃharati iti kṛtveti // ... kṛtvā hṛdi prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्वयं साधयति ॥।

samanvayaṃ sādhayati ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*३,५१५* ॥। अभिदां तैश्च पुनरेव न्यवारयत्

*3,515* ... abhidāṃ taiśca punareva nyavārayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दोगाः पठन्ति । अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणं स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषो ऽनन्त इति । तत्र संशयः । किमयमाकाशः परमात्मोत भूतमिति । भूतमिति तावत्प्राप्तम् । कुतः । आकाशशब्दस्य योगरूढिभ्यां भूते प्रसिद्धत्वात् । आकाशनमवकाशत्वं खल्वाकाशशब्दनिर्वचनलब्धम् । तच्च भूते सुप्रसिद्धम् । प्रयोगश्च लोकवेदयोराकाशशब्दस्य भूतविषयो बहुलः । ननु च सर्वाणि ह वेत्याद्युक्तलिङ्गबलात्परमात्मा किं न स्यात् । लिङ्गाच्छ्रुतेर्बलवत्त्वादिति ब्रूमः । नच बहुत्वेन लिङ्गानां प्राबल्यम् । तथापि साम्येनानिर्णयात् । नच साम्यमपि । यथाऽहुः । "द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः । तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सःऽ; इति । कुत्रिमाकृत्रिमयोरकृत्रिमं हि ज्यायः । अतः प्रथमावगतस्वभावबलवच्छ्रुत्यनुरोधेन लिङ्गानि कथञ्चिद्योज्यानीति । नन्वन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यनेनैव परिहृतमेतत् । इन्द्रादिशब्दवदाकाशशब्दस्यापि भूते ऽमुख्यया वृत्त्या प्रवृत्तस्य महायोगविद्वद्रूढिभ्यामीश्वरवाचिनस्तद्बुद्धयाधायकत्वमेव हि न्याय्यम् । सुतरां च निरवकाशलिङ्गबलादिति । नच काचिदभ्यधिका शङ्कास्तीत्यतो ऽनारम्भणीयमिदं सूत्रमिति । *३,५२३* तत्राभ्यधिकां शङ्कां दर्शयति चेष्या हीति ॥ चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः । अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः

chandogāḥ paṭhanti / asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca / sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante / ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānākāśaḥ parāyaṇaṃ sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo 'nanta iti / tatra saṃśayaḥ / kimayamākāśaḥ paramātmota bhūtamiti / bhūtamiti tāvatprāptam / kutaḥ / ākāśaśabdasya yogarūḍhibhyāṃ bhūte prasiddhatvāt / ākāśanamavakāśatvaṃ khalvākāśaśabdanirvacanalabdham / tacca bhūte suprasiddham / prayogaśca lokavedayorākāśaśabdasya bhūtaviṣayo bahulaḥ / nanu ca sarvāṇi ha vetyādyuktaliṅgabalātparamātmā kiṃ na syāt / liṅgācchruterbalavattvāditi brūmaḥ / naca bahutvena liṅgānāṃ prābalyam / tathāpi sāmyenānirṇayāt / naca sāmyamapi / yathā'huḥ / "dvividhaṃ balavattvaṃ ca bahutvācca svabhāvataḥ / tayoḥ svabhāvo balavānupajīvyādikaśca saḥ'; iti / kutrimākṛtrimayorakṛtrimaṃ hi jyāyaḥ / ataḥ prathamāvagatasvabhāvabalavacchrutyanurodhena liṅgāni kathañcidyojyānīti / nanvantastaddharmopadeśādityanenaiva parihṛtametat / indrādiśabdavadākāśaśabdasyāpi bhūte 'mukhyayā vṛttyā pravṛttasya mahāyogavidvadrūḍhibhyāmīśvaravācinastadbuddhayādhāyakatvameva hi nyāyyam / sutarāṃ ca niravakāśaliṅgabalāditi / naca kācidabhyadhikā śaṅkāstītyato 'nārambhaṇīyamidaṃ sūtramiti / *3,523* tatrābhyadhikāṃ śaṅkāṃ darśayati ceṣyā hīti // ceṣṭā hi cetanānāṃ yā sā bhavet tatprasādataḥ / acetanasvabhāvastu vivarādiḥ kathaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति शङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥।

iti śaṅkānivṛttyartham ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दोगाः पठन्ति । गायत्री वा इदं भूतमित्यादि । तत्र संशयः । किं गायत्री ब्रह्म किं(वा) इदं भूतमित्यादि । तत्र संशयः । किं गायत्री ब्रह्म किं (वा) वर्णसमावेशलक्षणो मन्त्र इति । मन्त्र एवेति तावत्प्राप्तम् । कुतः । गायत्रीशब्दस्य छन्दोविशेषे प्रसिद्धत्वात् । नन्वेतदपि पूर्वन्यायेनैव परिहृतमित्यतो ऽभ्यधिकाशङ्कया पूर्वपक्षयति नित्यत्वादिति ॥ नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः भवेदाकाशादिशब्दानां परमात्मपरत्वम् । अन्यगतस्य शब्दप्रवृत्तिनिमित्तस्येश्वरपरतन्त्रत्वेन तत्र मुख्यवृत्त्ययोगात् । यद्यपि विवरत्वादिकं कारणतः स्वरूपतो ऽप्यनागन्तुकम् । तथापि धर्मिण एवाकाशादेरुत्पत्तिविनाशवतो जन्मस्थितिलयेष्वीश्वराधीनत्वे धर्मस्यापि तथाभावो ऽवर्जनीयः । न चाकाशो ऽनादिनित्य इति युक्तम् । आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुतिविरोधात् । यस्त्वनादिर्वायमाकाशःऽ; इत्युक्तो ऽव्याकृताकाशः सो ऽनादिनित्यो ऽपि न तत्र पूर्वपक्षिणो विवक्षितः । भूतप्रकरणत्वात् । नचैवं प्रकृते सम्भवति । गायत्रीशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं हि गानत्राणकर्तृत्वम् । यथाऽह श्रुतिः । गायति च त्रायते च तस्माद्गायत्रीति तत्र गानकर्तृत्वं नाम अर्थप्रतिपादकत्वम् । त्राणकर्तृत्वं चाध्येतृणां पापाद्रक्षणशक्तिः । तदुभयमपि कथं केन प्रकारेण हरेः अधीनं स्यात् । न केनापि । तथा हि । विवरत्वादिवद्धर्मिणा सहैव तदधीनं वा स्यात् । ध्वनिवत्स्वयमेव वा । नाद्यः । धर्मिणः शब्दस्य वेदस्य नित्यत्वादनादित्वाच्च । धर्मिण एव नित्यत्वे तेन सह पराधीनत्वं कुत इति एवार्थः । न द्वितीयः । अर्थप्रतिपादानादिशक्तेस्तत्स्वभावत्वात् । *३,५६७फ़्।* कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामयथार्थता

chandogāḥ paṭhanti / gāyatrī vā idaṃ bhūtamityādi / tatra saṃśayaḥ / kiṃ gāyatrī brahma kiṃ(vā) idaṃ bhūtamityādi / tatra saṃśayaḥ / kiṃ gāyatrī brahma kiṃ (vā) varṇasamāveśalakṣaṇo mantra iti / mantra eveti tāvatprāptam / kutaḥ / gāyatrīśabdasya chandoviśeṣe prasiddhatvāt / nanvetadapi pūrvanyāyenaiva parihṛtamityato 'bhyadhikāśaṅkayā pūrvapakṣayati nityatvāditi // nityatvādeva śabdasya tatsvabhāvaḥ kathaṃ hareḥ bhavedākāśādiśabdānāṃ paramātmaparatvam / anyagatasya śabdapravṛttinimittasyeśvaraparatantratvena tatra mukhyavṛttyayogāt / yadyapi vivaratvādikaṃ kāraṇataḥ svarūpato 'pyanāgantukam / tathāpi dharmiṇa evākāśāderutpattivināśavato janmasthitilayeṣvīśvarādhīnatve dharmasyāpi tathābhāvo 'varjanīyaḥ / na cākāśo 'nādinitya iti yuktam / ātmana ākāśaḥ sambhūta ityādiśrutivirodhāt / yastvanādirvāyamākāśaḥ'; ityukto 'vyākṛtākāśaḥ so 'nādinityo 'pi na tatra pūrvapakṣiṇo vivakṣitaḥ / bhūtaprakaraṇatvāt / nacaivaṃ prakṛte sambhavati / gāyatrīśabdapravṛttinimittaṃ hi gānatrāṇakartṛtvam / yathā'ha śrutiḥ / gāyati ca trāyate ca tasmādgāyatrīti tatra gānakartṛtvaṃ nāma arthapratipādakatvam / trāṇakartṛtvaṃ cādhyetṛṇāṃ pāpādrakṣaṇaśaktiḥ / tadubhayamapi kathaṃ kena prakāreṇa hareḥ adhīnaṃ syāt / na kenāpi / tathā hi / vivaratvādivaddharmiṇā sahaiva tadadhīnaṃ vā syāt / dhvanivatsvayameva vā / nādyaḥ / dharmiṇaḥ śabdasya vedasya nityatvādanāditvācca / dharmiṇa eva nityatve tena saha parādhīnatvaṃ kuta iti evārthaḥ / na dvitīyaḥ / arthapratipādānādiśaktestatsvabhāvatvāt / *3,567f.* kathaṃ prasiddhabahulaśabdānāmayathārthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चाकाशादिवाक्ये सन्ति पारमेश्वराणि लिङ्गानीति युक्तं तत्र तदाश्रयणम् । नचात्र तथाविधं किमपि पश्यामः । प्रत्युत"गायत्री वा इदं सर्वंऽ"वाग्वै गायत्रिऽ; इत्यादयः शब्द एव प्रसिद्धा बहवः शब्दाः श्रूयन्ते । कथं च तेषां, विना बलवद्बाधकोपनिपातेन (अन्यथार्थता) अन्यार्थता कल्पयितुं युक्ता । अव्यवस्थाप्रसङ्गात् । नच छन्दसः सर्वात्मकत्वानुपपत्तिः । ब्रह्मणो ऽपि साम्यात् । *३,५६९* नन्वियमेव गायत्री वाक्यशेषे ज्योतिष्ट्वेन पठ्यते । "अथ यदतः परोदिवो ज्योदिर्दीप्यतेऽ; इत्यादिना । ज्योतिश्च पूर्वाधिकरणे ब्रह्मेति निर्णीतम् । मैवम् । पूर्वाधिकरणोदाहृतवाक्योक्तस्य ज्योतिषो ब्रह्मत्वे ऽप्यत्र तदनुपपत्तेः । तत्र हि कर्णादिविदूरत्वमुक्तम् । अत्र पुनस्तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेति तद्विपरीतम् । युज्यते च ज्योतिरिति पदं छन्दसि । तत्पर्यायस्य"तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्रिऽ; इति तेजःशब्दस्य तत्र दर्शनात् । अस्तु वा"अथ यदतःपरोदिवो ज्योतिःऽ; इत्युक्तं ज्योतिर्ब्रह्म । तथापि गायत्री छन्द एव । उपदेशभेदेन भिन्नप्रकरणत्वादिति । अथवात्राप्यथ यदतःपरो दिव इति वाक्योक्ते ज्योतिषि सन्देहः । किं ब्रह्मोतान्यदिति । उपक्रमे गायत्रीशब्दश्रवणादन्यदिति प्राप्तम् । ननु गायत्रीशब्दस्याकाशादिशब्दवदीश्वरपरत्वोपपत्तेः किमनेनेत्यतो नित्यत्वादित्यादिनाभ्यधिकाशङ्केयमुक्तेति । एतदाच्छादकत्वेनाधिकरणतात्पर्यमाह इति चेदिति ॥ इति चेत् तद्धरेरेव बाहुल्याच्छ्रुतिलिङ्गयोः तत्र ब्रूम इत्यध्याहार्यम् । तत् ज्योतिःप्रकरणं गायत्रीप्रकरणं च हरेरेव प्रतिपादकम् । नच गायत्रीपदविरोधः । यतः तत् हरेरेव वाचकम् । कथम् । यस्मात् तत् गायत्रीपदप्रवृत्तिनिमित्तं मुख्यतो हरेरेव । अन्यगतं च हरेरेवाधीनम् । नच ज्योतिषो ब्रह्मत्वे दृष्टत्वाद्यनुपपत्तिः । यतः तत् अधिष्ठानादिद्वारा कर्णादिविदूरस्यैव हरेरुपपद्यते । नचोपदेशभेदानुपपत्तिः । यतस्तद्दिवः परत्वं दिवि स्थितत्वं च विवक्षाभेदाद्धेरेरेव युज्यते । कुत एतत् ॥ श्रुतिलिङ्गयोर्बाहुल्यात् ॥ तथा हि"ततो ज्यायांश्च पूरुषःऽ; । "यद्वैतद्ब्रह्मऽ"य एतामेव ब्रह्मोपनिषदं वेदऽ; इति श्रुतयः । लिङ्गानि च गानत्राणकर्तृत्वं, भूतादिपादत्वम्,"एतामेव नातिशीयन्तेऽ; इति सर्वोत्तमत्वमित्यादीनि । अत एव श्रुतिलिङ्गबाहुल्यात् तत् प्रसिद्धबहुलशब्दजातमपि ॥ हरेरेवेति ॥ *३,५७२* ननूक्तमत्र नित्या गायत्री प्रवृत्तिनिमित्तं च तत्स्वभावः । तत्कथं हरेरधीनमित्यत आह तादृशत्वाच्चेति ॥ तादृशत्वाच्च तच्छक्तेर् ॥।

kiñcākāśādivākye santi pārameśvarāṇi liṅgānīti yuktaṃ tatra tadāśrayaṇam / nacātra tathāvidhaṃ kimapi paśyāmaḥ / pratyuta"gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ'"vāgvai gāyatri'; ityādayaḥ śabda eva prasiddhā bahavaḥ śabdāḥ śrūyante / kathaṃ ca teṣāṃ, vinā balavadbādhakopanipātena (anyathārthatā) anyārthatā kalpayituṃ yuktā / avyavasthāprasaṅgāt / naca chandasaḥ sarvātmakatvānupapattiḥ / brahmaṇo 'pi sāmyāt / *3,569* nanviyameva gāyatrī vākyaśeṣe jyotiṣṭvena paṭhyate / "atha yadataḥ parodivo jyodirdīpyate'; ityādinā / jyotiśca pūrvādhikaraṇe brahmeti nirṇītam / maivam / pūrvādhikaraṇodāhṛtavākyoktasya jyotiṣo brahmatve 'pyatra tadanupapatteḥ / tatra hi karṇādividūratvamuktam / atra punastadetaddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ ceti tadviparītam / yujyate ca jyotiriti padaṃ chandasi / tatparyāyasya"tejo vai brahmavarcasaṃ gāyatri'; iti tejaḥśabdasya tatra darśanāt / astu vā"atha yadataḥparodivo jyotiḥ'; ityuktaṃ jyotirbrahma / tathāpi gāyatrī chanda eva / upadeśabhedena bhinnaprakaraṇatvāditi / athavātrāpyatha yadataḥparo diva iti vākyokte jyotiṣi sandehaḥ / kiṃ brahmotānyaditi / upakrame gāyatrīśabdaśravaṇādanyaditi prāptam / nanu gāyatrīśabdasyākāśādiśabdavadīśvaraparatvopapatteḥ kimanenetyato nityatvādityādinābhyadhikāśaṅkeyamukteti / etadācchādakatvenādhikaraṇatātparyamāha iti cediti // iti cet taddharereva bāhulyācchrutiliṅgayoḥ tatra brūma ityadhyāhāryam / tat jyotiḥprakaraṇaṃ gāyatrīprakaraṇaṃ ca harereva pratipādakam / naca gāyatrīpadavirodhaḥ / yataḥ tat harereva vācakam / katham / yasmāt tat gāyatrīpadapravṛttinimittaṃ mukhyato harereva / anyagataṃ ca harerevādhīnam / naca jyotiṣo brahmatve dṛṣṭatvādyanupapattiḥ / yataḥ tat adhiṣṭhānādidvārā karṇādividūrasyaiva harerupapadyate / nacopadeśabhedānupapattiḥ / yatastaddivaḥ paratvaṃ divi sthitatvaṃ ca vivakṣābhedāddherereva yujyate / kuta etat // śrutiliṅgayorbāhulyāt // tathā hi"tato jyāyāṃśca pūruṣaḥ'; / "yadvaitadbrahma'"ya etāmeva brahmopaniṣadaṃ veda'; iti śrutayaḥ / liṅgāni ca gānatrāṇakartṛtvaṃ, bhūtādipādatvam,"etāmeva nātiśīyante'; iti sarvottamatvamityādīni / ata eva śrutiliṅgabāhulyāt tat prasiddhabahulaśabdajātamapi // harereveti // *3,572* nanūktamatra nityā gāyatrī pravṛttinimittaṃ ca tatsvabhāvaḥ / tatkathaṃ hareradhīnamityata āha tādṛśatvācceti // tādṛśatvācca tacchakter ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यस्य मुख्यवाच्यत्वमिति ॥।

anyasya mukhyavācyatvamiti ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणसंवादपूर्वाणि मुख्यतो जीवगानि च । अभ्यार्चच्छतवर्षाणि प्राणवंशत्वमित्यपि

prāṇasaṃvādapūrvāṇi mukhyato jīvagāni ca / abhyārcacchatavarṣāṇi prāṇavaṃśatvamityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*३,५८०* केचिदत्र कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदीन्द्रप्रतर्दनाख्यायिकायां श्रुतं"प्राणो ऽस्मि प्रज्ञात्माऽ; इत्यादिवाक्यमुदाहरन्ति । तेषां वक्तुरिति न श्रुत्यनुगतम् । वक्तृत्वं हीन्द्रस्यात्मोपदेशादित्यनेनैव लब्धम् । नच वक्तुरितीन्द्रप्रतिपत्त्यर्थम् । तस्य तदप्रत्यायकत्वात् । अस्माकं तु विशिष्टं शस्त्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्य नेन्द्रो ऽन्यथोपदेष्युमर्हतीति युक्तिद्योतनाय सार्थकमिति । *३,५८२* पादार्थमुपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्मादन्यत्रगैः शब्दैरुक्तन्यायैः समन्ततः । एको नारायणो देवो भण्यते नात्र संशयः

*3,580* kecidatra kauṣītakibrāhmaṇopaniṣadīndrapratardanākhyāyikāyāṃ śrutaṃ"prāṇo 'smi prajñātmā'; ityādivākyamudāharanti / teṣāṃ vakturiti na śrutyanugatam / vaktṛtvaṃ hīndrasyātmopadeśādityanenaiva labdham / naca vakturitīndrapratipattyartham / tasya tadapratyāyakatvāt / asmākaṃ tu viśiṣṭaṃ śastraṃ śaṃsiturviśvāmitrasya nendro 'nyathopadeṣyumarhatīti yuktidyotanāya sārthakamiti / *3,582* pādārthamupasaṃharati tasmāditi // tasmādanyatragaiḥ śabdairuktanyāyaiḥ samantataḥ / eko nārāyaṇo devo bhaṇyate nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्रगैर्नामात्मकैरिति शेषः । तस्मादित्यस्यैव विवरणमुक्तन्यायैरिति । उक्तो न्यायो येषु ते तथोक्ताः । समन्ततः सर्ववेदगतैः । एको मुख्यार्थः ॥ नात्र संशय इति ॥ लक्षणयायं समन्वयो ऽभिधीयत इति केषाञ्चिन्मतं मुख्यवृत्त्येति सिद्धान्तः । अतो विप्रतिपत्तेरत्र संशयो न कार्यो निर्णायकस्योक्तत्वादित्यर्थः । अथवोक्ते ऽपि न्याये ऽनादिवासनानिमित्तो ऽन्यस्य मुख्यवाच्यत्वविषयः संशयो न कार्य इत्यनेनाचष्टे । *३,५८३* सर्वज्ञकल्पेन तत्त्वोपदेशाय प्रवृवेन भगवताऽचार्येणैवं सूत्रेषु व्याख्यातेषु शिष्याणामेतावन्मात्रार्थान्येतानीति प्रतीतिः स्यात् । तां निराकर्तुमाह वासुदेवादीति ॥ वासुदेवादिरूपेण चतुर्मूर्तिश्च सर्वशः । अथवा पञ्चमूर्तिः स प्रोक्तो ऽधिकरणं प्रति

anyatragairnāmātmakairiti śeṣaḥ / tasmādityasyaiva vivaraṇamuktanyāyairiti / ukto nyāyo yeṣu te tathoktāḥ / samantataḥ sarvavedagataiḥ / eko mukhyārthaḥ // nātra saṃśaya iti // lakṣaṇayāyaṃ samanvayo 'bhidhīyata iti keṣāñcinmataṃ mukhyavṛttyeti siddhāntaḥ / ato vipratipatteratra saṃśayo na kāryo nirṇāyakasyoktatvādityarthaḥ / athavokte 'pi nyāye 'nādivāsanānimitto 'nyasya mukhyavācyatvaviṣayaḥ saṃśayo na kārya ityanenācaṣṭe / *3,583* sarvajñakalpena tattvopadeśāya pravṛvena bhagavatā'cāryeṇaivaṃ sūtreṣu vyākhyāteṣu śiṣyāṇāmetāvanmātrārthānyetānīti pratītiḥ syāt / tāṃ nirākartumāha vāsudevādīti // vāsudevādirūpeṇa caturmūrtiśca sarvaśaḥ / athavā pañcamūrtiḥ sa prokto 'dhikaraṇaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिसूत्रं प्रतिपदं प्रत्यक्षरमथापि वा वासुदेवादित्वेनेत्यर्थः । चशब्दो वक्ष्यमाणपक्षान्तरसमुच्चयार्थः । प्रथमपादान्ते कथनादस्मिन्नेव पाद इति भाति । तन्निरासायोक्तम् सर्वशः ॥ सर्वेष्वपि पादेषु अथवेति निपातसमुदायः पक्षान्तरे । पञ्चमूर्तिर्नारायणादित्वेन । प्रतिशब्दो वीप्सायां कर्मप्रवचनीयः । अथापि वेति त्रयो निपाता यथाक्रमं प्रतिसूत्रमित्यादिभिस्त्रिभिः सम्बद्धयते । अत्रेयं मूर्तिः प्रतिपाद्यत इति कथं ज्ञायत इत्यत आह तैरिति ॥ *३,५८४* तैस्तैर्युक्तिश्रुतिन्यायविशेषैर् ॥। न्यायशब्दः प्रकारवचनः । श्रुतिलिङ्गव्यतिरिक्तन्यायार्थो वा । तस्यां तस्यां मूर्तौ प्रसिद्धैर्लिङ्गैः श्रुतिसमाख्यादिव्यावर्तकैविर्वेको ज्ञातव्य इति शेषः । ननु चतुर्मूर्तिः पञ्चमूर्तिर्वेति प्रत्यधिकरणं प्रतिसूत्रं वा प्रत्यक्षरं वेति च वस्तुविकल्पः कथमित्यत आह योग्यतेति ॥ ॥। योग्यता यथा

pratisūtraṃ pratipadaṃ pratyakṣaramathāpi vā vāsudevāditvenetyarthaḥ / caśabdo vakṣyamāṇapakṣāntarasamuccayārthaḥ / prathamapādānte kathanādasminneva pāda iti bhāti / tannirāsāyoktam sarvaśaḥ // sarveṣvapi pādeṣu athaveti nipātasamudāyaḥ pakṣāntare / pañcamūrtirnārāyaṇāditvena / pratiśabdo vīpsāyāṃ karmapravacanīyaḥ / athāpi veti trayo nipātā yathākramaṃ pratisūtramityādibhistribhiḥ sambaddhayate / atreyaṃ mūrtiḥ pratipādyata iti kathaṃ jñāyata ityata āha tairiti // *3,584* taistairyuktiśrutinyāyaviśeṣair ... nyāyaśabdaḥ prakāravacanaḥ / śrutiliṅgavyatiriktanyāyārtho vā / tasyāṃ tasyāṃ mūrtau prasiddhairliṅgaiḥ śrutisamākhyādivyāvartakaivirveko jñātavya iti śeṣaḥ / nanu caturmūrtiḥ pañcamūrtirveti pratyadhikaraṇaṃ pratisūtraṃ vā pratyakṣaraṃ veti ca vastuvikalpaḥ kathamityata āha yogyateti // ... yogyatā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे ऽपि पक्षाः सूत्रकृतो विवक्षिताः । पुरुषाणां योग्यतानतिक्रमेण प्रतीयन्ते । तदपेक्षया विकल्पो युज्यत इति योज्यम् । एवमलौकिकार्थत्वं कुतः सूत्राणामित्यत आह बृहत्तन्त्रेति ॥ बृहत्तन्त्रप्रमाणेन ॥।

sarve 'pi pakṣāḥ sūtrakṛto vivakṣitāḥ / puruṣāṇāṃ yogyatānatikrameṇa pratīyante / tadapekṣayā vikalpo yujyata iti yojyam / evamalaukikārthatvaṃ kutaḥ sūtrāṇāmityata āha bṛhattantreti // bṛhattantrapramāṇena ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रजातमिति शेषः । उच्यते व्याख्यायते । बुद्धिशब्दस्य ज्ञानार्थत्वे ग्रहो ग्राह्यं भावप्रधानो निर्देशः । ग्राह्यत्वमेवार्थः प्रयोजनं तस्मै । मनो ऽर्थत्वे ग्रहणं ग्रहः । *३,५८६* न चैवं सूत्रार्थलेशव्याख्यानपरो ऽयं ग्रन्थ इत्यनादरणीय इत्याशयेनाह ग्रन्थ इति ॥ ग्रन्थो ऽयमपि बह्वर्थो ॥। समग्रार्थव्याख्यानमकुर्वन्नपि । अयमित्युक्तत्वात्सत्यपि तस्मिन्पुनरस्य विरचनाद्भाष्यमल्पार्थमिति नाशङ्कनीयमित्याह भाष्यं चेति ॥ ॥। भाष्यं चात्यर्थविस्तरम् अतिशयितेनार्थेन विस्तरो यस्येति व्यधिकरणबहुव्रीहिगर्मकत्वात् । बह्वर्थत्वमनयोरनुपलम्भबाधितमिति चेन्न । व्याख्यानसामग्रीवैकल्यनिमित्तत्वात्तदनुपलम्भस्येत्याशयेनाह बहुज्ञा एवेति ॥ बहुज्ञा एव जानन्ति विशेषणार्थमेतयोः एवं प्रासङ्गिकमुक्तवोपपादितस्यान्यत्रप्रसिद्धनामसमन्वयस्य फलं लक्षणसिद्धिमुपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्मान्महागुणो विष्णुर्नाम्नायपुनरुक्तितः

sūtrajātamiti śeṣaḥ / ucyate vyākhyāyate / buddhiśabdasya jñānārthatve graho grāhyaṃ bhāvapradhāno nirdeśaḥ / grāhyatvamevārthaḥ prayojanaṃ tasmai / mano 'rthatve grahaṇaṃ grahaḥ / *3,586* na caivaṃ sūtrārthaleśavyākhyānaparo 'yaṃ grantha ityanādaraṇīya ityāśayenāha grantha iti // grantho 'yamapi bahvartho ... samagrārthavyākhyānamakurvannapi / ayamityuktatvātsatyapi tasminpunarasya viracanādbhāṣyamalpārthamiti nāśaṅkanīyamityāha bhāṣyaṃ ceti // ... bhāṣyaṃ cātyarthavistaram atiśayitenārthena vistaro yasyeti vyadhikaraṇabahuvrīhigarmakatvāt / bahvarthatvamanayoranupalambhabādhitamiti cenna / vyākhyānasāmagrīvaikalyanimittatvāttadanupalambhasyetyāśayenāha bahujñā eveti // bahujñā eva jānanti viśeṣaṇārthametayoḥ evaṃ prāsaṅgikamuktavopapāditasyānyatraprasiddhanāmasamanvayasya phalaṃ lakṣaṇasiddhimupasaṃharati tasmāditi // tasmānmahāguṇo viṣṇurnāmnāyapunaruktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.