Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 1.1

श्रियः पत्ये नित्यागणितगुणमाणिक्यविशदप्रभाजालोल्लासोपहतसकलावद्यतमसे । जगज्जन्मस्थेमप्रलयरचनाशीलवपुषे नमो ऽशेषाम्नायस्मृतिहृदयदीप्ताय हरये ॥ १ ॥ *१,१६* येन प्रादुरभावि भूमिवलये व्यस्तारि गोसन्ततिः प्राबोधि श्रुतिपङ्कजं करुणया प्राकाशि तत्त्वं परम् । ध्वान्तं ध्वंसमनायि साधुनिकरश्चाकारि सन्मार्गगस्तेन व्यासदिवाकरेण सततं मा त्याजि मे मानसम् ॥ २ ॥ *१,१७* व्याप्तिर्यस्य निजे निजेन महसा पक्षे सपक्षे स्थितिर्व्यावृत्तिश्च विपक्षतो ऽथ विषये सक्तिनर् वै बाधिते । नैवास्ति प्रतिपक्षयुक्तिरतुलं शुद्धं प्रमाणं स मे भूयात्तत्त्वविनिर्णयाय भगवानानन्दतीर्थो मुनिः ॥ ३ ॥ *१,२०* भवति यदनुभवादेडमूको ऽपि वाग्मी जडमतिरपि जन्तुर्जायते प्राज्ञमौलिः । सकलवचनचेतो देवता भारती सा मम वचसि निधत्तां सन्निधिं मानसे च ॥ ४ ॥ *१,२१* रमानिवासोचिवासभूमिःसन्न्यायरत्नावलिजन्मभूमिः । वैराग्यभाग्यो मम पद्मनाभतीर्थामृताब्धिर्भवताद्विभूत्यै ॥ ५ ॥ पदवाक्यप्रमाणज्ञान्प्रतिवादिमदच्छिदः । श्रीमदक्षोभ्यतीर्थाख्यानुपतिष्ठे गुरून्मम ॥ ६ ॥ *१,२३* श्रीमदानन्दतीर्थार्यसन्मनःसरसीभुवि । अनुव्याख्याननलिने चञ्चरीकति मे मनः ॥ ७ ॥ *१,२५* न शब्दाब्धौ गाढा नच निगमचर्चासु चतुरा नच न्याये प्रौढा नच विदितवेद्या अपि वयम् । परं श्रीमत्पूर्णप्रमतिगुरुकारुण्यसरणिं प्रपन्ना मान्याः स्मः किमपि च वदन्तो ऽपि महताम् ॥ ८ ॥ *१,३०* भगवता बादरायणेन प्राणिनां निःश्रेयसाय प्रणीतमपि ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमसाधुनिबन्धान्धतमसावकुण्ठितत्वेनाप्रणीतमिव मन्यमानो भगवानानन्दतीर्थमुनिर्यथाऽचार्याभिप्रायं अस्य भाष्यं विधायानुभाष्यमपि करिष्यन्विलीनप्रकृतितया स्वयमन्तरायविधुरो ऽप्यनवरतमीश्वरप्रवणकायकरणवृत्तिरपि नारायणप्रणामादिकं प्रारिप्सितस्यानन्तरायपरिसमाप्तेः प्रचयस्य च हेतुतयाविगीतशिष्याचारपरम्परादिनावगतमवश्यं करणीयं शिष्यान् ग्राहयितुं ग्रन्थादौ निबध्नाति नारायणमिति ॥ *१,३७* नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः । अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतो ऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि

śriyaḥ patye nityāgaṇitaguṇamāṇikyaviśadaprabhājālollāsopahatasakalāvadyatamase / jagajjanmasthemapralayaracanāśīlavapuṣe namo 'śeṣāmnāyasmṛtihṛdayadīptāya haraye // 1 // *1,16* yena prādurabhāvi bhūmivalaye vyastāri gosantatiḥ prābodhi śrutipaṅkajaṃ karuṇayā prākāśi tattvaṃ param / dhvāntaṃ dhvaṃsamanāyi sādhunikaraścākāri sanmārgagastena vyāsadivākareṇa satataṃ mā tyāji me mānasam // 2 // *1,17* vyāptiryasya nije nijena mahasā pakṣe sapakṣe sthitirvyāvṛttiśca vipakṣato 'tha viṣaye saktinar vai bādhite / naivāsti pratipakṣayuktiratulaṃ śuddhaṃ pramāṇaṃ sa me bhūyāttattvavinirṇayāya bhagavānānandatīrtho muniḥ // 3 // *1,20* bhavati yadanubhavādeḍamūko 'pi vāgmī jaḍamatirapi janturjāyate prājñamauliḥ / sakalavacanaceto devatā bhāratī sā mama vacasi nidhattāṃ sannidhiṃ mānase ca // 4 // *1,21* ramānivāsocivāsabhūmiḥsannyāyaratnāvalijanmabhūmiḥ / vairāgyabhāgyo mama padmanābhatīrthāmṛtābdhirbhavatādvibhūtyai // 5 // padavākyapramāṇajñānprativādimadacchidaḥ / śrīmadakṣobhyatīrthākhyānupatiṣṭhe gurūnmama // 6 // *1,23* śrīmadānandatīrthāryasanmanaḥsarasībhuvi / anuvyākhyānanaline cañcarīkati me manaḥ // 7 // *1,25* na śabdābdhau gāḍhā naca nigamacarcāsu caturā naca nyāye prauḍhā naca viditavedyā api vayam / paraṃ śrīmatpūrṇapramatigurukāruṇyasaraṇiṃ prapannā mānyāḥ smaḥ kimapi ca vadanto 'pi mahatām // 8 // *1,30* bhagavatā bādarāyaṇena prāṇināṃ niḥśreyasāya praṇītamapi brahmamīmāṃsāśāstramasādhunibandhāndhatamasāvakuṇṭhitatvenāpraṇītamiva manyamāno bhagavānānandatīrthamuniryathā'cāryābhiprāyaṃ asya bhāṣyaṃ vidhāyānubhāṣyamapi kariṣyanvilīnaprakṛtitayā svayamantarāyavidhuro 'pyanavaratamīśvarapravaṇakāyakaraṇavṛttirapi nārāyaṇapraṇāmādikaṃ prāripsitasyānantarāyaparisamāpteḥ pracayasya ca hetutayāvigītaśiṣyācāraparamparādināvagatamavaśyaṃ karaṇīyaṃ śiṣyān grāhayituṃ granthādau nibadhnāti nārāyaṇamiti // *1,37* nārāyaṇaṃ nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyaiḥ / asyodbhavādidamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyaṃ sadā priyatamaṃ mama sannamāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपिशब्दो लक्षणसमुच्चये । अथवा । निखिलेत्याद्युक्तलक्षणोपपन्नतया नारायणः केन प्रमाणेन प्रतिपत्तव्य इत्यतः सुवाक्यैराप्यमित्युक्तम् । ननु वेदाद्येकदेशे ऽन्यथाप्युच्यते । न । तत्प्रतीतेरपरामर्शपूर्वकत्वादित्याशयेनाखिलैरित्युदितम् । तर्हि धर्माद्यसिद्धिः स्यात् । तस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात् । मैवम् । अमुख्यया वृत्त्या धर्मादेरपि वेदादिवेद्यत्वादित्याशयवताऽप्यतममित्यभिहितम् । अपिशब्दो वक्ष्यमाणप्रमाणसमुच्चयार्थः । सकलजगन्निमित्तकारणत्वादिहेतुभिरप्युक्तलक्षणो नारायणः प्रत्येतव्य इत्यभिप्रेत्योक्तमस्येति । बाधकनिरासपरतया व्याख्यानम् *१,६८* यद्वा नारायणस्य देहसद्भावे दुःखादिदोषानुषङ्गः । तदभावे ज्ञानादिगुणाभावः । उभयथापि जगज्जन्मादिकारणत्वासम्भव इत्याशङ्कयोक्तम् । निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमिति । देहवत्त्वाज्ज्ञानादिगुणपूर्णः । तस्यापि निखिलपूर्णगुणमात्रत्वेन दुःखादिदोषरहितश्चेति । अथवा नायं नारायणशब्दो डित्थादिशब्द इव भगवति साङ्गेतिको घटादिशब्द इव वा रूढिमात्रप्रवृत्तः । किन्तु विशिष्टगुणानप्याचष्ट इति सकलशास्त्रार्थपरतया व्याख्यानम् *१,७०* अथवा श्रोतृबुद्धयनुकूलनाय सकलशास्त्रार्थं सङ्क्षेपतो ऽनेनाचष्टे । विदितसङ्क्षेपा हि प्रपञ्चं जिज्ञासवो भवन्ति । तत्र सदा वन्द्यमिति प्रथमसूत्रार्थोक्तिः । मनोवृत्तेस्तत्प्रवणता हि वन्दनम् । जिज्ञासापि तद्विशेष एव । तस्य जीवादिव्यावृत्तये यद्ब्रह्मेत्युक्तं तस्यार्थो निखिलेति । तदुपपादनाय द्वितीयसूत्रे लक्षणमभिहितम् । तदाह अस्येति ॥ तृतीयसूत्रेण तत्र शास्त्रं प्रमाणमभिधाय तस्याध्यायशेषेण तद्विषयतोपपादिता । तत्कथनमाप्यतममिति । प्रथमाध्यायार्थे शङ्कितदोषनिरासो द्वितीये ऽभिहितस्तमाह निर्दोषमिति ॥ एवं ब्रह्मस्वरूपे सिद्धे अधिकारिणस्तत्प्रसादसाधनोपायभूततत्साक्षात्कारजननाय वैराग्यभक्तिभ्यामखिलवेदार्थश्रवणादि तृतीय गुरुत्वेन व्यासस्य प्रणामः *१,७५* तमेव शास्त्रप्रभवं प्रणम्य जगद्गुरूणां गुरुमञ्जसैव । विशेषतो मे परमाख्यविद्याव्याख्यां करोम्यन्वपि चाहमेव

apiśabdo lakṣaṇasamuccaye / athavā / nikhiletyādyuktalakṣaṇopapannatayā nārāyaṇaḥ kena pramāṇena pratipattavya ityataḥ suvākyairāpyamityuktam / nanu vedādyekadeśe 'nyathāpyucyate / na / tatpratīteraparāmarśapūrvakatvādityāśayenākhilairityuditam / tarhi dharmādyasiddhiḥ syāt / tasya pramāṇāntarāgocaratvāt / maivam / amukhyayā vṛttyā dharmāderapi vedādivedyatvādityāśayavatā'pyatamamityabhihitam / apiśabdo vakṣyamāṇapramāṇasamuccayārthaḥ / sakalajagannimittakāraṇatvādihetubhirapyuktalakṣaṇo nārāyaṇaḥ pratyetavya ityabhipretyoktamasyeti / bādhakanirāsaparatayā vyākhyānam *1,68* yadvā nārāyaṇasya dehasadbhāve duḥkhādidoṣānuṣaṅgaḥ / tadabhāve jñānādiguṇābhāvaḥ / ubhayathāpi jagajjanmādikāraṇatvāsambhava ityāśaṅkayoktam / nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamiti / dehavattvājjñānādiguṇapūrṇaḥ / tasyāpi nikhilapūrṇaguṇamātratvena duḥkhādidoṣarahitaśceti / athavā nāyaṃ nārāyaṇaśabdo ḍitthādiśabda iva bhagavati sāṅgetiko ghaṭādiśabda iva vā rūḍhimātrapravṛttaḥ / kintu viśiṣṭaguṇānapyācaṣṭa iti sakalaśāstrārthaparatayā vyākhyānam *1,70* athavā śrotṛbuddhayanukūlanāya sakalaśāstrārthaṃ saṅkṣepato 'nenācaṣṭe / viditasaṅkṣepā hi prapañcaṃ jijñāsavo bhavanti / tatra sadā vandyamiti prathamasūtrārthoktiḥ / manovṛttestatpravaṇatā hi vandanam / jijñāsāpi tadviśeṣa eva / tasya jīvādivyāvṛttaye yadbrahmetyuktaṃ tasyārtho nikhileti / tadupapādanāya dvitīyasūtre lakṣaṇamabhihitam / tadāha asyeti // tṛtīyasūtreṇa tatra śāstraṃ pramāṇamabhidhāya tasyādhyāyaśeṣeṇa tadviṣayatopapāditā / tatkathanamāpyatamamiti / prathamādhyāyārthe śaṅkitadoṣanirāso dvitīye 'bhihitastamāha nirdoṣamiti // evaṃ brahmasvarūpe siddhe adhikāriṇastatprasādasādhanopāyabhūtatatsākṣātkārajananāya vairāgyabhaktibhyāmakhilavedārthaśravaṇādi tṛtīya gurutvena vyāsasya praṇāmaḥ *1,75* tameva śāstraprabhavaṃ praṇamya jagadgurūṇāṃ gurumañjasaiva / viśeṣato me paramākhyavidyāvyākhyāṃ karomyanvapi cāhameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्याणां चास्ति गुरुदेवताभेदः । तदपेक्षयैव जगद्गुरूणामित्युक्तम् । अन्यथा विशेषतो म इत्युक्तमयुक्तं स्यात् । व्याख्येयत्वसमर्थनम् *१,८४* स्यादेतत् । अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिकं ग्रन्थं व्याख्यातुमयं देवतादिप्रणामः । नचायं व्याख्यातव्यः । अर्थविवक्षापूर्वकस्यैव पौरुषेयवाक्यस्य व्याख्यातव्यत्वात् । नहि मातृकामात्रव्याख्याने प्रेक्षावान्प्रवर्तते । नचास्यार्थविवक्षापूर्वकत्वे मानमस्ति । प्रणयनमात्रस्य व्यभिचारित्वात् । प्रेक्षावत्प्रणयनस्य चानिश्चयात् । निश्चये वा विषहरमन्त्रस्येव जपादिनाभ्युदयसिद्धये निर्माणोपपत्तेः । गृहीतसङ्गतेरर्थप्रतिभासो हि विषहरमन्त्रे ऽपि समानः । नचार्थविवक्षापूर्वकत्वमात्रेणोपादेयता व्याख्यानं युक्तम् । विप्रलम्भकादिवाक्यव्याख्यानप्रसङ्गात् । किं नाम याथार्थ्ये च सति । नचास्य याथार्थ्ये मानमस्ति । तद्भावे ऽपि तथाविधवाक्यान्तरपरित्यागेनास्यैव व्याख्याने कारणं वक्तव्यमित्याशङ्कानिरासाय परमाख्यविद्येत्युक्तम् । *१,८८* अयमभिसन्धिः । अस्ति तावदस्मिन्ग्रन्थे"द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चऽ; इत्यादौ परविद्याख्या । अत्र विद्याशब्देनार्थविवक्षा याथार्थ्यं चास्यावगम्यते । याथार्थ्यज्ञानतत्साधनयोर्विद्याशब्दस्य योगरूढिभ्यां प्रवृत्तत्वात् । "संज्ञायां समजनिषदऽ; इत्यत्र संज्ञायामित्यनुवृत्तेः । परशब्देन च याथार्थ्याद्वाक्यान्तरादुत्कर्षः । तदेवमागमेनास्य सर्वोत्तमप्रणामाप्यप्रतीतेर्गहनार्थत्वच्चोपपन्नमन्यपरित्यागेनास्यैव व्याख्यानमिति । तथाप्यन्यैरेव व्याख्यातत्वान्न पुनरिदं व्याख्यातव्यमित्यतो व्याख्यामित्युक्तम् । विशिष्टाऽख्या व्याख्या । अनेन परकृतानामपव्याख्यानतामभिप्रैति । तथाच तत्रतत्र प्रदर्शयिष्यति । तथापि स्वप्रणीतभाष्येणैव कृतव्युत्पादनमिदं शास्त्रमिति किमनेन व्युत्पादनेनेत्यतो ऽन्वपि चेत्याह । चशब्देन अनुव्याख्याने प्रयोजनसद्भावं समुच्चिनोति । तच्च वक्ष्यते । प्रयोजनसद्भावे भाष्यदिशा शिष्या एवानुव्याकरिष्यन्तीत्यतो ऽहमेवेत्याभिहितम् । एवशब्देनान्येषामसामर्थ्यं सूचयति । आगमेन शास्त्रप्रामाण्यम् *१,९६* प्रादुर्भूतो हरिर्व्यासो विरिञ्चभवपूर्वकैः । अर्थितः परविद्याख्यं चक्रे शास्त्रमनुत्तमम्

śiṣyāṇāṃ cāsti gurudevatābhedaḥ / tadapekṣayaiva jagadgurūṇāmityuktam / anyathā viśeṣato ma ityuktamayuktaṃ syāt / vyākhyeyatvasamarthanam *1,84* syādetat / athāto brahmajijñāsetyādikaṃ granthaṃ vyākhyātumayaṃ devatādipraṇāmaḥ / nacāyaṃ vyākhyātavyaḥ / arthavivakṣāpūrvakasyaiva pauruṣeyavākyasya vyākhyātavyatvāt / nahi mātṛkāmātravyākhyāne prekṣāvānpravartate / nacāsyārthavivakṣāpūrvakatve mānamasti / praṇayanamātrasya vyabhicāritvāt / prekṣāvatpraṇayanasya cāniścayāt / niścaye vā viṣaharamantrasyeva japādinābhyudayasiddhaye nirmāṇopapatteḥ / gṛhītasaṅgaterarthapratibhāso hi viṣaharamantre 'pi samānaḥ / nacārthavivakṣāpūrvakatvamātreṇopādeyatā vyākhyānaṃ yuktam / vipralambhakādivākyavyākhyānaprasaṅgāt / kiṃ nāma yāthārthye ca sati / nacāsya yāthārthye mānamasti / tadbhāve 'pi tathāvidhavākyāntaraparityāgenāsyaiva vyākhyāne kāraṇaṃ vaktavyamityāśaṅkānirāsāya paramākhyavidyetyuktam / *1,88* ayamabhisandhiḥ / asti tāvadasmingranthe"dve vidye veditavye parā caivāparā ca'; ityādau paravidyākhyā / atra vidyāśabdenārthavivakṣā yāthārthyaṃ cāsyāvagamyate / yāthārthyajñānatatsādhanayorvidyāśabdasya yogarūḍhibhyāṃ pravṛttatvāt / "saṃjñāyāṃ samajaniṣada'; ityatra saṃjñāyāmityanuvṛtteḥ / paraśabdena ca yāthārthyādvākyāntarādutkarṣaḥ / tadevamāgamenāsya sarvottamapraṇāmāpyapratītergahanārthatvaccopapannamanyaparityāgenāsyaiva vyākhyānamiti / tathāpyanyaireva vyākhyātatvānna punaridaṃ vyākhyātavyamityato vyākhyāmityuktam / viśiṣṭā'khyā vyākhyā / anena parakṛtānāmapavyākhyānatāmabhipraiti / tathāca tatratatra pradarśayiṣyati / tathāpi svapraṇītabhāṣyeṇaiva kṛtavyutpādanamidaṃ śāstramiti kimanena vyutpādanenetyato 'nvapi cetyāha / caśabdena anuvyākhyāne prayojanasadbhāvaṃ samuccinoti / tacca vakṣyate / prayojanasadbhāve bhāṣyadiśā śiṣyā evānuvyākariṣyantītyato 'hamevetyābhihitam / evaśabdenānyeṣāmasāmarthyaṃ sūcayati / āgamena śāstraprāmāṇyam *1,96* prādurbhūto harirvyāso viriñcabhavapūrvakaiḥ / arthitaḥ paravidyākhyaṃ cakre śāstramanuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कृतकृत्यो ऽपि हरिरात्मकृपास्पदैर्विरिञ्चभवपूर्वकैरमरैरर्थितो व्यासः प्रादुर्भूतो न तु जातो ग्रन्थमिमं चक्र इत्यनेन नारायणस्य शास्त्रप्रभवत्वे ऽनुपपत्तिः परिहृता । दृश्यन्ते हि केवलं कृपापारवश्येन परोपकाराय प्रवर्तमानाः सुतरां तैरर्थिताः । अत एव परप्रयोजनमप्यात्मगामीव मन्यमानस्य भगवतः शास्त्रप्रणयनमिति ज्ञापयितुमात्मनेपदप्रयोगः । अत्र च नारायणाद्विनिष्पन्नमित्याद्यागमः प्रमाणम् । परविद्याख्यया अस्य सर्वोत्तमप्रामाण्यसिद्धिं व्युत्पादयितुं परविद्याख्यमित्यनूद्यानुत्तमं शास्त्रमिति व्याख्यातम् । नास्त्युत्तमं शास्त्रमस्मादित्यनुत्तमम् । शिष्यते यथास्थितं प्रतिपाद्यते तत्त्वमनेनेति शास्त्रम् । *१,१००* इदमुक्तं भवति । "द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा चऽ; इति विद्याद्वयमुद्दिश्य तत्रापरेत्यादिना साङ्गान्वेदानपरविद्यात्वेनोक्तवा"अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यतेऽ; इति परविद्या प्रदर्शिता । सा तावद्वेदादिशास्त्रप्रकरणात्परमाक्षराधिगतिकरणत्वलिङ्गाच्च शास्त्रमेव भवितुमर्हति अन्यथा सकृदुक्तविद्याशब्दस्यानेकार्थत्वकल्पनाप्रसङ्गाच्च । शास्त्रं चाप्रमाणं चेति विप्रतिषिद्धम् । तस्य च परत्वं नामन्यन्न सम्भवतीत्यनुत्तमत्वमेव । तदपि सन्निधानात् प्रमाणत्वेनैव । शब्दान्तरसमभिव्याहारवशेन सामान्यशब्दस्य विशेषाथर्स्य कल्पनीयत्वात् । तद्यथा परमधार्मिक इत्यभिहिते परमत्वं धर्मेणेति ज्ञायते । तच्चानुत्तमं शास्त्रमिदमेव विवक्षितम् । निर्णेतव्यार्थानामृगादिपदोपलक्षितानामशेषशास्त्राणामपरविद्यात्वेनोक्तत्वात् । अन्यस्य अप्रसङ्गात्परत्वासम्भवाच्च । सम्भवति त्वस्य परत्वमनुग्राहकत्वात् । एतेनोपनिषदः परविद्येति व्याख्यानमिति परास्तम् । ऋगादिग्रहणेन तासामपि गृहीतत्वात् । ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायश्च अगतिका गतिः । तज्जन्यं ज्ञानं परविद्येत्यपि न युक्तम् । अधिगतिकरणत्वानुपपत्तेः । अनेकार्थताकल्पनापत्तेश्च । अतो ऽनया परविद्याख्ययास्य शास्त्रस्य सर्वोत्तमप्रामाण्यसाधनमुपपन्नमिति । विद्याशास्त्रशब्दयोः समानार्थत्वम् *१,१०५* यद्यपि विद्याशास्त्रशब्दौ शिष्याचार्यव्यापारानुबन्धिनौ तथाप्युभयानुगततत्त्वज्ञानकरणत्वमात्रमुपादाय द्वयोरैकार्थ्यमुक्तमित्यवगन्तव्यम् । "ऋगाद्या अपरा विद्या यदा विष्णोर्न वाचकाः । ता एव परमा विद्या यदा विष्णोस्तु वाचकाःऽ; इति भगवत्पादीयं व्याख्यानमप्येतमेवार्थं सूचयति । ब्रह्ममीमांसाशास्त्रव्युत्पादितन्यायानुपकृता हि वेदादयो विष्णोरवाचकास्तदुकृताश्च तस्य वाचका भवन्तीति । तथापि केवलस्य न परविद्यात्वं लभ्यत इति चेत् । मा लाभि । वेदादीतिकर्तव्यतारूपस्यास्य पृथक् प्रामाण्यानभ्युपगमात् । प्रामाण्यमात्रे अनुमानम् *१,१०७* गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः । यतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः

atra kṛtakṛtyo 'pi harirātmakṛpāspadairviriñcabhavapūrvakairamarairarthito vyāsaḥ prādurbhūto na tu jāto granthamimaṃ cakra ityanena nārāyaṇasya śāstraprabhavatve 'nupapattiḥ parihṛtā / dṛśyante hi kevalaṃ kṛpāpāravaśyena paropakārāya pravartamānāḥ sutarāṃ tairarthitāḥ / ata eva paraprayojanamapyātmagāmīva manyamānasya bhagavataḥ śāstrapraṇayanamiti jñāpayitumātmanepadaprayogaḥ / atra ca nārāyaṇādviniṣpannamityādyāgamaḥ pramāṇam / paravidyākhyayā asya sarvottamaprāmāṇyasiddhiṃ vyutpādayituṃ paravidyākhyamityanūdyānuttamaṃ śāstramiti vyākhyātam / nāstyuttamaṃ śāstramasmādityanuttamam / śiṣyate yathāsthitaṃ pratipādyate tattvamaneneti śāstram / *1,100* idamuktaṃ bhavati / "dve vidye veditavye parā caivāparā ca'; iti vidyādvayamuddiśya tatrāparetyādinā sāṅgānvedānaparavidyātvenoktavā"atha parā yayā tadakṣaramadhigamyate'; iti paravidyā pradarśitā / sā tāvadvedādiśāstraprakaraṇātparamākṣarādhigatikaraṇatvaliṅgācca śāstrameva bhavitumarhati anyathā sakṛduktavidyāśabdasyānekārthatvakalpanāprasaṅgācca / śāstraṃ cāpramāṇaṃ ceti vipratiṣiddham / tasya ca paratvaṃ nāmanyanna sambhavatītyanuttamatvameva / tadapi sannidhānāt pramāṇatvenaiva / śabdāntarasamabhivyāhāravaśena sāmānyaśabdasya viśeṣātharsya kalpanīyatvāt / tadyathā paramadhārmika ityabhihite paramatvaṃ dharmeṇeti jñāyate / taccānuttamaṃ śāstramidameva vivakṣitam / nirṇetavyārthānāmṛgādipadopalakṣitānāmaśeṣaśāstrāṇāmaparavidyātvenoktatvāt / anyasya aprasaṅgātparatvāsambhavācca / sambhavati tvasya paratvamanugrāhakatvāt / etenopaniṣadaḥ paravidyeti vyākhyānamiti parāstam / ṛgādigrahaṇena tāsāmapi gṛhītatvāt / brāhmaṇaparivrājakanyāyaśca agatikā gatiḥ / tajjanyaṃ jñānaṃ paravidyetyapi na yuktam / adhigatikaraṇatvānupapatteḥ / anekārthatākalpanāpatteśca / ato 'nayā paravidyākhyayāsya śāstrasya sarvottamaprāmāṇyasādhanamupapannamiti / vidyāśāstraśabdayoḥ samānārthatvam *1,105* yadyapi vidyāśāstraśabdau śiṣyācāryavyāpārānubandhinau tathāpyubhayānugatatattvajñānakaraṇatvamātramupādāya dvayoraikārthyamuktamityavagantavyam / "ṛgādyā aparā vidyā yadā viṣṇorna vācakāḥ / tā eva paramā vidyā yadā viṣṇostu vācakāḥ'; iti bhagavatpādīyaṃ vyākhyānamapyetamevārthaṃ sūcayati / brahmamīmāṃsāśāstravyutpāditanyāyānupakṛtā hi vedādayo viṣṇoravācakāstadukṛtāśca tasya vācakā bhavantīti / tathāpi kevalasya na paravidyātvaṃ labhyata iti cet / mā lābhi / vedādītikartavyatārūpasyāsya pṛthak prāmāṇyānabhyupagamāt / prāmāṇyamātre anumānam *1,107* gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāṃ bādarāyaṇaḥ / yatastaduditaṃ mānamajādibhyastadarthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो हि यावदथर्प्रतिपादकस्यागमस्य प्रभवः स तावन्तमर्थं तत्त्वतो जानन्नवगतः । अयं चाशेषार्थप्रतिपादकस्यागमस्य प्रभवो ऽनुक्तं पञ्चभिर्वेदैरुत्सन्नान्भगवान्वेदानित्यादिवचनादवगतः । ततो भवितव्यमनेन सर्वज्ञेन । यश्च बहोरागमस्य प्रभवः सो ऽसति निमित्तान्तरे पटुकरणो दृष्टः । अयं चापरस्य वेदादेः प्रभवः कथमपटुकरणो भवेदिति । तदुदितमिति वचनेन कार्येण वक्तुर्विवक्षा कारणभूतोपपादिता । गुरूणामिति श्रोतृणां तत्त्वज्ञानयोग्यतोपपादने हेतुः । नहि स्वयं तत्त्वज्ञानायोग्यः परेषां तत्त्वोपदेष्या दृष्टः । अजादिभ्य इति वक्तृप्रेमास्पदत्वोपपादनम् । ब्रह्मादयो हि परमेश्वरप्रेमविषयाः सुप्रसिद्धाः । तदर्थत इति प्रसङ्गानुकूल्योपपादनम् । अत्र सर्वत्राकारणकार्योत्वत्त्यादिप्रसङ्गो विपक्षे बाधकस्तर्कः उन्नेयः । *१,११७* किं मध्ये साध्यान्तराध्याहारकल्पनया नन्वत्र गुरुर्गुरूणामित्यादीनां शास्त्रप्रामाण्येन यथाश्रुत एव साध्यसाधनभावो व्याख्यायताम् । किं मध्ये साध्यान्तराध्याहारकल्पनया । यद्यपि यथाश्रुतानामेषां व्यधिकरणता । तथापि तदुदितमिति वचनाद्विभक्तिविपरिणामेन एकाधिकरणता भविष्यति । *१,१२०* हेतूणाम् अव्यभिचरितत्वम् यद्यपि चैते प्रत्येकं बौद्धागमादौ मानतां व्यभिचरन्ति । तथापि मिलितानां हेतुतास्तु । भारताद्यशेषसच्छास्त्रप्रभवप्रणीतत्वांशस्य सपक्षाप्रवेशितत्वेनासाधारण्यं स्यादिति चेन्न । तेष्वेव हेतुवृत्तिसम्भवात् । तत्प्रामाण्यस्य महाजनपरिग्रहादिना निश्चितत्वात् । एवं तर्हि भारतादिप्रणयनविशिष्टेन तेषामप्रणीतत्वाद्बादरायणेन ब्रह्मादीन्प्रति तन्मोक्षार्तमुपदिष्टत्वमात्रं हेतुः स्यादिति चेद्बाढम् । तावन्मात्रस्यैव व्यभिचाराभावात् । तथा सति गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणामिति व्यर्थमापद्यत इति चेन्न । तस्य हेतुशरीराप्रवेशिनो ऽपि दृष्टान्तोपदर्शनादिना सार्थक्योपपत्तेरिति । *१,१२५* साध्यान्तराध्याहारसमर्थनम् सत्यम् । तथापि नैतदेवं विज्ञातुं शक्यम् । तथा सत्युत्तरवाक्ये वक्त्राद्यानुकूल्यस्य साध्यसम्बन्धव्युत्पादनमसङ्गतं स्यात् । तदनुमानान्तरं भविष्यतीति चेन्न । तथात्वे प्रामाण्यं त्रिविधम *१,१२९* उपाद्युद्भावम् असंगतम् वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनां यदाप्तिरनुकूलता । आप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा

yo hi yāvadatharpratipādakasyāgamasya prabhavaḥ sa tāvantamarthaṃ tattvato jānannavagataḥ / ayaṃ cāśeṣārthapratipādakasyāgamasya prabhavo 'nuktaṃ pañcabhirvedairutsannānbhagavānvedānityādivacanādavagataḥ / tato bhavitavyamanena sarvajñena / yaśca bahorāgamasya prabhavaḥ so 'sati nimittāntare paṭukaraṇo dṛṣṭaḥ / ayaṃ cāparasya vedādeḥ prabhavaḥ kathamapaṭukaraṇo bhavediti / taduditamiti vacanena kāryeṇa vakturvivakṣā kāraṇabhūtopapāditā / gurūṇāmiti śrotṛṇāṃ tattvajñānayogyatopapādane hetuḥ / nahi svayaṃ tattvajñānāyogyaḥ pareṣāṃ tattvopadeṣyā dṛṣṭaḥ / ajādibhya iti vaktṛpremāspadatvopapādanam / brahmādayo hi parameśvarapremaviṣayāḥ suprasiddhāḥ / tadarthata iti prasaṅgānukūlyopapādanam / atra sarvatrākāraṇakāryotvattyādiprasaṅgo vipakṣe bādhakastarkaḥ unneyaḥ / *1,117* kiṃ madhye sādhyāntarādhyāhārakalpanayā nanvatra gururgurūṇāmityādīnāṃ śāstraprāmāṇyena yathāśruta eva sādhyasādhanabhāvo vyākhyāyatām / kiṃ madhye sādhyāntarādhyāhārakalpanayā / yadyapi yathāśrutānāmeṣāṃ vyadhikaraṇatā / tathāpi taduditamiti vacanādvibhaktivipariṇāmena ekādhikaraṇatā bhaviṣyati / *1,120* hetūṇām avyabhicaritatvam yadyapi caite pratyekaṃ bauddhāgamādau mānatāṃ vyabhicaranti / tathāpi militānāṃ hetutāstu / bhāratādyaśeṣasacchāstraprabhavapraṇītatvāṃśasya sapakṣāpraveśitatvenāsādhāraṇyaṃ syāditi cenna / teṣveva hetuvṛttisambhavāt / tatprāmāṇyasya mahājanaparigrahādinā niścitatvāt / evaṃ tarhi bhāratādipraṇayanaviśiṣṭena teṣāmapraṇītatvādbādarāyaṇena brahmādīnprati tanmokṣārtamupadiṣṭatvamātraṃ hetuḥ syāditi cedbāḍham / tāvanmātrasyaiva vyabhicārābhāvāt / tathā sati gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāmiti vyarthamāpadyata iti cenna / tasya hetuśarīrāpraveśino 'pi dṛṣṭāntopadarśanādinā sārthakyopapatteriti / *1,125* sādhyāntarādhyāhārasamarthanam satyam / tathāpi naitadevaṃ vijñātuṃ śakyam / tathā satyuttaravākye vaktrādyānukūlyasya sādhyasambandhavyutpādanamasaṅgataṃ syāt / tadanumānāntaraṃ bhaviṣyatīti cenna / tathātve prāmāṇyaṃ trividhama *1,129* upādyudbhāvam asaṃgatam vaktṛśrotṛprasaktīnāṃ yadāptiranukūlatā / āptavākyatayā tena śrutimūlatayā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तिमूलतया चैव प्रामाण्यं त्रिविधं महत् । दृश्यते ब्रह्मसूत्राणामेकधान्यत्र सर्वशः

yuktimūlatayā caiva prāmāṇyaṃ trividhaṃ mahat / dṛśyate brahmasūtrāṇāmekadhānyatra sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नहि जन्मादिसूत्राणि अभेदपराणि । प्रत्युत तन्निरासपराणीति वक्ष्यते । अतः शारीरकः परमात्मैव । यथोक्तम् । "शरीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितःऽ; इति । तस्य सकलगुरपूर्णत्वादिमीमांसैव शारीरकमीमांसा । तथा चोक्तं पुराणे"सर्वदोषविहीनत्वम्ऽ; इत्यादि । *१,१६७* ब्रह्मसूत्राणाम् एव त्रिविधं प्रामाण्यम् यत एवं ब्रह्मसूत्राणां प्रामाण्यं त्रिविधं दृश्यते । आप्तवाक्यत्वादिप्रमाणत्रयेण दृश्यत इति यावत् । अतस्तन्महदनुत्तमं मन्तव्यम् । आप्तवाक्यत्रयादिलिङ्गत्रयावसितं प्रामाण्यं अन्यत्रापि चेत्स्यात्तदा कथमेषां तदनुत्तममित्यतो ब्रह्मसूत्राणामेवेत्युक्तम् । तत्कथमित्यत आह एकधेति ॥ सर्वश इति वचनादेकधेत्युपलक्षणम् । तथा हि । क्वचिदेकधा । यथाऽप्तिमूलतया लौकिकविषये पितृवाक्ये । श्रुतिसंवादेन धर्मादिविषये प्रतिवाद्युदीरितवचने । तदुक्त एव पवर्तो ऽग्निमानिति वाक्ये युक्तिसंवादेन । क्वचित् द्वेधा । यथाऽप्तिश्रुतिभ्यां मन्वादिवाक्ये । आप्तियुक्तिभ्यां पर्वतो ऽग्निमानित्यादौ पितृवाक्ये । श्रुतियुक्तिभ्यामीश्वरः सर्वज्ञ इति प्रतिवाद्युदीरितवचसीति । जैमिन्यादिवाक्ये त्रेधाप्यस्तीति चेत् । सत्यम् । यथा ब्रह्मसूत्रेषु न तथा । निरवधिकं हि तत्राप्त्यादिकम् । एतदर्थमपि महदित्येतत्त्रिविधमित्यनेनापि योजनीयम् । ननु प्रमाणैकत्वानेकत्वयोः प्रमेयतादवस्थ्यात् कथमेतत् । इत्थम् । नहि प्रमाणमात्रं निःशङ्कप्रवृत्तावुपयुज्यते । किं नाम प्रमाणतया प्रमितमेव । तच्च यावद्यावदधिकं प्रमीयते तत्तदनुसारिणीमविशङ्कां क्षिप्रप्रवृत्तिं प्रसूत इत्यनुभवसिद्धम् । ततः प्रामाण्यमेव स्वकार्यातिशयवशेनातिशयवदुच्यते । एवं विषयप्रयोजनातिशयवशेनाप्यतिशयो द्रष्टव्यः । *१,१७१* प्रामाण्योक्तिसमर्थनम् अतो नैतादृशं किञ्चित् प्रमाणतममिष्यते । स्वयं कृतापि तद्वयाख्या क्रियते स्पष्टतार्थतः

nahi janmādisūtrāṇi abhedaparāṇi / pratyuta tannirāsaparāṇīti vakṣyate / ataḥ śārīrakaḥ paramātmaiva / yathoktam / "śarīrau tāvubhau jñeyau jīvaśceśvarasaṃjñitaḥ'; iti / tasya sakalagurapūrṇatvādimīmāṃsaiva śārīrakamīmāṃsā / tathā coktaṃ purāṇe"sarvadoṣavihīnatvam'; ityādi / *1,167* brahmasūtrāṇām eva trividhaṃ prāmāṇyam yata evaṃ brahmasūtrāṇāṃ prāmāṇyaṃ trividhaṃ dṛśyate / āptavākyatvādipramāṇatrayeṇa dṛśyata iti yāvat / atastanmahadanuttamaṃ mantavyam / āptavākyatrayādiliṅgatrayāvasitaṃ prāmāṇyaṃ anyatrāpi cetsyāttadā kathameṣāṃ tadanuttamamityato brahmasūtrāṇāmevetyuktam / tatkathamityata āha ekadheti // sarvaśa iti vacanādekadhetyupalakṣaṇam / tathā hi / kvacidekadhā / yathā'ptimūlatayā laukikaviṣaye pitṛvākye / śrutisaṃvādena dharmādiviṣaye prativādyudīritavacane / tadukta eva pavarto 'gnimāniti vākye yuktisaṃvādena / kvacit dvedhā / yathā'ptiśrutibhyāṃ manvādivākye / āptiyuktibhyāṃ parvato 'gnimānityādau pitṛvākye / śrutiyuktibhyāmīśvaraḥ sarvajña iti prativādyudīritavacasīti / jaiminyādivākye tredhāpyastīti cet / satyam / yathā brahmasūtreṣu na tathā / niravadhikaṃ hi tatrāptyādikam / etadarthamapi mahadityetattrividhamityanenāpi yojanīyam / nanu pramāṇaikatvānekatvayoḥ prameyatādavasthyāt kathametat / ittham / nahi pramāṇamātraṃ niḥśaṅkapravṛttāvupayujyate / kiṃ nāma pramāṇatayā pramitameva / tacca yāvadyāvadadhikaṃ pramīyate tattadanusāriṇīmaviśaṅkāṃ kṣiprapravṛttiṃ prasūta ityanubhavasiddham / tataḥ prāmāṇyameva svakāryātiśayavaśenātiśayavaducyate / evaṃ viṣayaprayojanātiśayavaśenāpyatiśayo draṣṭavyaḥ / *1,171* prāmāṇyoktisamarthanam ato naitādṛśaṃ kiñcit pramāṇatamamiṣyate / svayaṃ kṛtāpi tadvayākhyā kriyate spaṣṭatārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे ऽप्यभावस्तु कर्तृकरणादिवैगुण्यनिमित्तो भवति । नहि सामग्रीवैकल्येन साध्यं व्यभिचरन् हेतुरहेतुः स्यात् । कर्त्रादिसाद्गुण्ये वा प्रबलप्रतिबन्धकसद्भावः कल्प्यते । नहि प्रतिबद्धं कार्यं अजनयत् कारणमकारणं भवति । वह्नेरपि स्फोटं प्रत्यकारणत्वप्रसङ्गात् । नचैवं सामग्रीवैगुण्यशङ्कयाः सर्वत्र सौलभ्येन सकलप्रवृत्तिविलयापातादिति । सममेतत्सकलं प्रकृते ऽपि । *१,१८३* मङ्गलाचरणस्याविघ्नपरिसमाप्त्यादिहेतुत्वस्यापि अविगीतशिष्याचारानुमितश्रुतिसिद्धत्वात् । न तावत्प्रेक्षावत्प्रवृत्तिर्विफला सम्भाविनी । नापि प्रयोजनान्तरार्था । दृष्टपरित्यागादृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् । कार्यमारिप्सुः खलु तत्समाप्त्यादिकं कामयत इत्यनुभवसिद्धम् । नच फलान्तरानुसन्धाने प्रमाणमस्ति । नचैतेषामिमं साध्यसाधनभावप्रतीतिभ्रान्तिः । तथा सत्यविगानानुपपत्तेः । नच प्रत्यक्षादेरत्रावकाश इति श्रुतिरेव शिष्याचारमूलं कल्प्यते । नच विघ्नहेतुसद्भावानिश्चयादिदमननुष्ठेयम् । तत्सन्देहे ऽप्यनुष्ठानस्य"पाक्षिको ऽपि दोषः परिहतर्व्यःऽ; इति न्यायप्राप्तत्वात् । नच भगवतः सूत्रकारस्य विघ्ना एव न सन्तीति तत्परिहारार्थाननुष्ठानं न दोषायेति युक्तम् । शिष्यार्थमपि कर्तव्यत्वात् । यतो मङ्गलाचरणपुरःसराणि शास्त्राणि वीर्यवन्ति भवन्त्यायुष्मत्पुरुषकाणि च । अन्यथा भारतादावपि न कुर्यात् । एतेन सूत्रकृता कृतमेव मङ्गलाचरणम् । किं नाम ग्रन्थादौ न निवेशितमित्यपि निरस्तम् । ग्रन्थे निवेशनस्यापि शिष्याचारप्राप्तत्वात् । शिष्यार्थत्वाच्च । अत एवान्यत्किमपि विघ्नविघाताद्यर्थमनुष्ठितं सूत्रकारेणेति निरस्तम् । अत्रोच्यते । कर्तव्यमेव कार्यारम्भे मङ्गलाचरणम् । कृतं च भगवता सूत्रकारेण । निवेशितं च ग्रन्थादौ । यदयमोङ्काराथशब्दावादितः कृतवान् । तयोर्माङ्गलिकत्वात् । यथोक्तम् । "ॐकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौऽ; इति । *१,१९२* अथशब्दो मङ्गलार्थः तत्र ताराथमूलत्वं सर्वशशस्त्रस्य चेष्यते । सर्वत्रानुगतत्वेन पृथगोङ्क्रियते ऽखिलैः

bhāve 'pyabhāvastu kartṛkaraṇādivaiguṇyanimitto bhavati / nahi sāmagrīvaikalyena sādhyaṃ vyabhicaran heturahetuḥ syāt / kartrādisādguṇye vā prabalapratibandhakasadbhāvaḥ kalpyate / nahi pratibaddhaṃ kāryaṃ ajanayat kāraṇamakāraṇaṃ bhavati / vahnerapi sphoṭaṃ pratyakāraṇatvaprasaṅgāt / nacaivaṃ sāmagrīvaiguṇyaśaṅkayāḥ sarvatra saulabhyena sakalapravṛttivilayāpātāditi / samametatsakalaṃ prakṛte 'pi / *1,183* maṅgalācaraṇasyāvighnaparisamāptyādihetutvasyāpi avigītaśiṣyācārānumitaśrutisiddhatvāt / na tāvatprekṣāvatpravṛttirviphalā sambhāvinī / nāpi prayojanāntarārthā / dṛṣṭaparityāgādṛṣṭakalpanāprasaṅgāt / kāryamāripsuḥ khalu tatsamāptyādikaṃ kāmayata ityanubhavasiddham / naca phalāntarānusandhāne pramāṇamasti / nacaiteṣāmimaṃ sādhyasādhanabhāvapratītibhrāntiḥ / tathā satyavigānānupapatteḥ / naca pratyakṣāderatrāvakāśa iti śrutireva śiṣyācāramūlaṃ kalpyate / naca vighnahetusadbhāvāniścayādidamananuṣṭheyam / tatsandehe 'pyanuṣṭhānasya"pākṣiko 'pi doṣaḥ parihatarvyaḥ'; iti nyāyaprāptatvāt / naca bhagavataḥ sūtrakārasya vighnā eva na santīti tatparihārārthānanuṣṭhānaṃ na doṣāyeti yuktam / śiṣyārthamapi kartavyatvāt / yato maṅgalācaraṇapuraḥsarāṇi śāstrāṇi vīryavanti bhavantyāyuṣmatpuruṣakāṇi ca / anyathā bhāratādāvapi na kuryāt / etena sūtrakṛtā kṛtameva maṅgalācaraṇam / kiṃ nāma granthādau na niveśitamityapi nirastam / granthe niveśanasyāpi śiṣyācāraprāptatvāt / śiṣyārthatvācca / ata evānyatkimapi vighnavighātādyarthamanuṣṭhitaṃ sūtrakāreṇeti nirastam / atrocyate / kartavyameva kāryārambhe maṅgalācaraṇam / kṛtaṃ ca bhagavatā sūtrakāreṇa / niveśitaṃ ca granthādau / yadayamoṅkārāthaśabdāvāditaḥ kṛtavān / tayormāṅgalikatvāt / yathoktam / "oṃkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā / kaṇṭhaṃ bhitvā viniryātau tasmānmāṅgalikāvubhau'; iti / *1,192* athaśabdo maṅgalārthaḥ tatra tārāthamūlatvaṃ sarvaśaśastrasya ceṣyate / sarvatrānugatatvena pṛthagoṅkriyate 'khilaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्तयसौ तद्गुणोतताम् गत्याद्यर्थस्यावतेः खलु रूपमेतत्,"अवतेष्यिलोपश्चऽ; इति सूत्रात् । "ॐ इति पुनः कस्य वक्ताऽ; इति प्रश्नपूर्वकं"अवतिर्नामायं धातुर्गतिकर्मा प्रवेशनकर्मा चऽ; इत्यन्यत्राप्येवमेव निरुक्तत्वात् । तथाच यद्यसौ कर्माणि तदा कर्तुर्यदि वा कर्तरि तदा कर्मणो ऽपेक्षायामुपपदाद्यभावे ऽपि योग्यतया श्रुत्यन्तरादिबलाद्वासावोङ्कारस्तस्य जिज्ञासस्य गुणैरानन्दाद्यनन्तकल्याणगुणैर्गुणान्वोततां वक्ति । पक्षद्वये ऽप्यनन्तानवद्यकल्याणगुणपूर्णतैवोङ्कारस्यार्थः । ब्रह्मशब्दस्यापि स एवार्थः । बृहतेर्वृद्धयर्थस्य खल्वेदद्रूपम् । तथा च पूर्ववद्योग्यतया "अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मेति बृहन्तो ह्यस्मिन् गुणाःऽ; इत्यादिश्रुत्यन्तरबलाद्वा गुणानां सम्बन्धः । *१,२९९* यौगिकशब्दानाम् अवयवसंगतिग्रहणापेक्षा आवश्यकी एतदुक्तं भवति । यौगिका हि शब्दा नावश्यमर्थप्रत्यायने सङ्गतिग्रहणमपेक्षन्ते । किं नाम निगमनिरुक्तव्याकरणबलेनावयवार्थावगमे सति तत्संसर्गसम्भावनायां प्रसिद्धमन्यथापूर्वमेवार्थमवगमयन्ति । वाक्यरूपत्वात्तेषाम् । यथाऽह"श्रोत्रियंश्छन्दो ऽधीतेऽ"वाक्यार्थे पदप्रयोगःऽ; इति । नच वाक्यं सङ्गतिग्रहणापेक्षमर्थमबोधयति । अधिगतार्थत्वप्रसङ्गादशक्यत्वाच्च । *१,३०५* ॐकारब्रह्मशब्दयोः न अभेदो ऽर्थः तदेतावोङ्कारब्रह्मशब्दावपि यौगिको जिज्ञास्यमनन्तगुणपरिपूर्णं प्रतिपादयन्तौ जीवजडयोस्तदयोगात्तद्वयतिरिक्तमेव किञ्चिद्ग्रमयतः तच्चाविदितत्वात्सम्भवति जिज्ञासाविषयः । नच तत्रापि गुणपूर्णता विरुद्धा । प्राक् प्रतीतेर्निराश्रयस्य विरोधिप्रत्ययस्यानुत्थानात् । प्रतीत्या चैवमेव सिद्धत्वादिति । यत्पुनरकारवाच्येन तत्पदार्थेनोकारवाच्यस्य त्वंपदार्थस्याभेदो मकारेणोच्यते ब्रह्मशब्देन च सकलस्त्वात्मकत्वलक्षणपूर्णताभिधीयत इति व्याख्यानम् । तदप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं च । यत्त्वाप्तेरादिमत्त्वाद्वेत्याद्योङ्कारस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्तिसमन्वितमित्यादि ब्रह्मशब्दस्य व्याख्यानम् तज्जीवादिव्यतिरिक्तवस्तुसाधनाविरोधीति स्फुटमेवेत्याशयवता न व्याख्यानान्तरं दूषितमनुमतं च । *१,३०७* गुणोततेतिरूपः साधुः ननु गुणोततामिति कथम् । वृद्धिरेचीति भवितव्यम् । मैवम् । ओमाङ्गोश्च इति चशब्देनान्यत्रापि पररूपत्वानुशासनात् । अथवा ऊयते रूपमेतत् । नन्वसौ तन्तुसन्ताने पठ्यते । अनेकार्थत्वाद्धातूनामित्यदोषः । कथं तर्ह्येतत्ववाचीति गुणः । तत्रावतिरूपाङ्गीकारात् । वैचितृयं तु धातुद्वयजत्वसूचनार्थम् । अथवाऽकारोपसर्गपूर्वको ऽसावित्यदोषः । *१,३१९* स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः

otatvavācī hyoṅkāro vaktayasau tadguṇotatām gatyādyarthasyāvateḥ khalu rūpametat,"avateṣyilopaśca'; iti sūtrāt / "oṃ iti punaḥ kasya vaktā'; iti praśnapūrvakaṃ"avatirnāmāyaṃ dhāturgatikarmā praveśanakarmā ca'; ityanyatrāpyevameva niruktatvāt / tathāca yadyasau karmāṇi tadā karturyadi vā kartari tadā karmaṇo 'pekṣāyāmupapadādyabhāve 'pi yogyatayā śrutyantarādibalādvāsāvoṅkārastasya jijñāsasya guṇairānandādyanantakalyāṇaguṇairguṇānvotatāṃ vakti / pakṣadvaye 'pyanantānavadyakalyāṇaguṇapūrṇataivoṅkārasyārthaḥ / brahmaśabdasyāpi sa evārthaḥ / bṛhatervṛddhayarthasya khalvedadrūpam / tathā ca pūrvavadyogyatayā "atha kasmāducyate brahmeti bṛhanto hyasmin guṇāḥ'; ityādiśrutyantarabalādvā guṇānāṃ sambandhaḥ / *1,299* yaugikaśabdānām avayavasaṃgatigrahaṇāpekṣā āvaśyakī etaduktaṃ bhavati / yaugikā hi śabdā nāvaśyamarthapratyāyane saṅgatigrahaṇamapekṣante / kiṃ nāma nigamaniruktavyākaraṇabalenāvayavārthāvagame sati tatsaṃsargasambhāvanāyāṃ prasiddhamanyathāpūrvamevārthamavagamayanti / vākyarūpatvātteṣām / yathā'ha"śrotriyaṃśchando 'dhīte'"vākyārthe padaprayogaḥ'; iti / naca vākyaṃ saṅgatigrahaṇāpekṣamarthamabodhayati / adhigatārthatvaprasaṅgādaśakyatvācca / *1,305* oṃkārabrahmaśabdayoḥ na abhedo 'rthaḥ tadetāvoṅkārabrahmaśabdāvapi yaugiko jijñāsyamanantaguṇaparipūrṇaṃ pratipādayantau jīvajaḍayostadayogāttadvayatiriktameva kiñcidgramayataḥ taccāviditatvātsambhavati jijñāsāviṣayaḥ / naca tatrāpi guṇapūrṇatā viruddhā / prāk pratīternirāśrayasya virodhipratyayasyānutthānāt / pratītyā caivameva siddhatvāditi / yatpunarakāravācyena tatpadārthenokāravācyasya tvaṃpadārthasyābhedo makāreṇocyate brahmaśabdena ca sakalastvātmakatvalakṣaṇapūrṇatābhidhīyata iti vyākhyānam / tadaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ ca / yattvāpterādimattvādvetyādyoṅkārasya nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktisamanvitamityādi brahmaśabdasya vyākhyānam tajjīvādivyatiriktavastusādhanāvirodhīti sphuṭamevetyāśayavatā na vyākhyānāntaraṃ dūṣitamanumataṃ ca / *1,307* guṇotatetirūpaḥ sādhuḥ nanu guṇotatāmiti katham / vṛddhirecīti bhavitavyam / maivam / omāṅgośca iti caśabdenānyatrāpi pararūpatvānuśāsanāt / athavā ūyate rūpametat / nanvasau tantusantāne paṭhyate / anekārthatvāddhātūnāmityadoṣaḥ / kathaṃ tarhyetatvavācīti guṇaḥ / tatrāvatirūpāṅgīkārāt / vaicitṛyaṃ tu dhātudvayajatvasūcanārtham / athavā'kāropasargapūrvako 'sāvityadoṣaḥ / *1,319* sa eva brahmaśabdārtho nārāyaṇapadoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारायणपदस्यापि गुणपूर्णतैवार्थः अस्तु वोङ्कारब्रह्मशब्दाभ्यां जीवजडातिरिक्तस्य जिज्ञास्यस्य सिद्धिः । तथापि ईश्वरस्य किमायातमित्यत आह नारायणेति ॥ स एवेत्यनुवर्तते । नहि नाम्नि विप्रतिपत्तिरित्याशयः । अथवा सूत्रकारोक्तावोङ्कारब्रह्मशब्दावुपलक्षणमात्रम् । "नारायणं महाज्ञेयम्ऽ; इत्यादिश्रुतौ जिज्ञास्ये नारायणशब्दो ऽपि श्रूयते । नारायणपदोदितश्चार्थः स एव यो गुणपूर्णत्वाख्यः । अतो नारायणशब्देनापि जिज्ञास्यं जीवादिव्यतिरिक्तं सिद्धयतीत्यनेनोच्यते । एतदप्युपलक्षणम् । आत्मानन्तेश्वरादिशब्दा अपि ज्ञातव्याः । तेषामपि"आत्मानमेव लोकमुपासीतऽ; इत्यादौ जिज्ञास्ये श्रवणात् । गुणपूर्णत्वाभिधायित्वाच्च । न चालौकिकार्थकल्पने गौरवप्रसङ्गाद्वरं कथञ्चिदेषां शब्दानां जीवादिविषयाङ्गीकरणमिति वाच्यम् । यौगिकशब्दप्रयोगान्यथानुपपत्तेरुक्तत्वेन कल्पनाभावात् । अन्यथा वाक्यादप्यलौकिकाथर्प्रत्ययो न स्यात् । लौकिकाथ एव कथञ्चिदर्थानुगमस्य वक्तुं शक्यत्वात् । किञ्च क्वचिन्मुख्यार्थ एव शब्दो ऽनुपपत्त्या क्वचिदमुख्यार्थो ऽनुगम्यते । न पुनरमुख्यार्थ एव । तथाच श्रौतं ब्रह्मादिशब्दं जीवादिविषयमङ्गीकुर्वाणेनापि निरवग्रहपूर्णतायुक्तं किञ्चिदभिधेयं मुख्यमङ्गीकरणीयमेव । ततश्चानेन किं कृतं स्यात् । जीव एवैते मुख्यार्थास्तदनुपलब्धिस्त्वविद्यावरणनिमित्तेति चेन्न । यतो ऽत्राचार्यः स्वयमेव प्रतिवक्ष्यतीति । *१,३२२* स एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः । भावनाच्चैव सुत्वाच्च सो ऽयं पुरुष इत्यपि

nārāyaṇapadasyāpi guṇapūrṇataivārthaḥ astu voṅkārabrahmaśabdābhyāṃ jīvajaḍātiriktasya jijñāsyasya siddhiḥ / tathāpi īśvarasya kimāyātamityata āha nārāyaṇeti // sa evetyanuvartate / nahi nāmni vipratipattirityāśayaḥ / athavā sūtrakāroktāvoṅkārabrahmaśabdāvupalakṣaṇamātram / "nārāyaṇaṃ mahājñeyam'; ityādiśrutau jijñāsye nārāyaṇaśabdo 'pi śrūyate / nārāyaṇapadoditaścārthaḥ sa eva yo guṇapūrṇatvākhyaḥ / ato nārāyaṇaśabdenāpi jijñāsyaṃ jīvādivyatiriktaṃ siddhayatītyanenocyate / etadapyupalakṣaṇam / ātmānanteśvarādiśabdā api jñātavyāḥ / teṣāmapi"ātmānameva lokamupāsīta'; ityādau jijñāsye śravaṇāt / guṇapūrṇatvābhidhāyitvācca / na cālaukikārthakalpane gauravaprasaṅgādvaraṃ kathañcideṣāṃ śabdānāṃ jīvādiviṣayāṅgīkaraṇamiti vācyam / yaugikaśabdaprayogānyathānupapatteruktatvena kalpanābhāvāt / anyathā vākyādapyalaukikātharpratyayo na syāt / laukikātha eva kathañcidarthānugamasya vaktuṃ śakyatvāt / kiñca kvacinmukhyārtha eva śabdo 'nupapattyā kvacidamukhyārtho 'nugamyate / na punaramukhyārtha eva / tathāca śrautaṃ brahmādiśabdaṃ jīvādiviṣayamaṅgīkurvāṇenāpi niravagrahapūrṇatāyuktaṃ kiñcidabhidheyaṃ mukhyamaṅgīkaraṇīyameva / tataścānena kiṃ kṛtaṃ syāt / jīva evaite mukhyārthāstadanupalabdhistvavidyāvaraṇanimitteti cenna / yato 'trācāryaḥ svayameva prativakṣyatīti / *1,322* sa eva bhargaśabdārtho vyāhṛtīnāṃ ca bhūmataḥ / bhāvanāccaiva sutvācca so 'yaṃ puruṣa ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्न्यादीनामधिदेवतात्वेनापि प्रसिद्धयुपपत्तेः । अन्यथोक्तव्याख्यानव्याख्येयभावानुपपत्तिप्रसङ्गः । केन निमित्तेन व्याहृतीनां च स एवार्थ इत्यत आह भूमत इति ॥ भूमा पूर्णत्वं ततो भूः । भवतेर्बहुत्वार्थस्य क्विपि रूपमेतत् । भावनाज्जगत उत्पादनाद्भुवः । भवतेरेवान्तर्णीतप्यर्थस्य कप्रत्यये रूपम् । सुत्वात्सुखत्वात्स्वः । स्वशब्दो हि सुखवाची प्रसिद्धः । चकारौ निमित्तान्तरसमुच्चये । यथोक्तम् । "पूर्णो भूतिवरो ऽनन्तसुखो यद्वयाहृतीरितःऽ; इति । एतैरेव निमित्तैर्व्याहृतीनामर्थो न पुनर्लोकत्रयात्मकत्वेन । तस्य प्रमाणविरुद्धत्वात् । "भूरिति वा अयं लोकःऽ; इत्यादिश्रुतिरपि लोकत्रयान्तर्गतभगवद्विषयैवेत्येवशब्दार्थः । *१,३२७* गायत्र्यर्थः नारायण एव किमतो न हि व्याहृतय एव वेद इति चेत् । व्याहृत्यर्थतया तावत्परमेश्वरस्य गायत्रीप्रतिपाद्यतावगम्यते । त्रिपदाया गायतृया व्याहृतित्रयव्याख्यानत्वस्यागमसिद्धत्वात् । ननु गायतृयां यो भर्गो नो ऽस्माकं धियः प्रचोदयात्प्रेरयेत्तस्य सवितुर्देवस्य तद्वरेण्यं रूपं धीमहि चिन्तयाम इति भर्गनामकः सविता प्रतिपाद्यो दृश्यते । तत्कथं भगवत्परत्वमित्यत आह स एव भर्गशब्दार्थ इति ॥ भरणगमनयोगादिति शेषः । उपलक्षणं चैतत् । जगत्प्रसवहेतुत्वात्सवितेत्यपि द्रष्टव्यम् । नतु सूर्यः । तथात्वे गायतृया व्याहृत्यर्थत्वानुपपत्तेः । "ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणःऽ; इत्याद्यागमविरोधाच्चेत्येवार्थः । अस्तु गायतृयर्थो नारायणः किमेतावतापि । गायतृयर्थत्वात्पुरुषसूक्तार्थो ऽपि स एवेति सिद्धयति । वर्गत्रयात्मकस्य तस्य त्रिपादगायत्रीव्याख्यानत्वेन"तद्भेदः पौरुषं सूक्तम्ऽ; इत्याद्यागमसिद्धत्वात् । ननु पुरुषसूक्ते पुरुषस्य पशोर्हिरण्यगर्भस्य वा प्रतिपादनात्कथं नारायणः प्रतिपाद्यत इत्यत आह सो ऽयमिति ॥ पूर्णत्वादिनेति शेषः । तथाच श्रुतिः । "स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षृपुरिषयो नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम्ऽ; इति । अन्यथोक्तयुक्तिविरोधः । वक्ष्यते चैतत् । सिद्धे च पुरुषसूक्तार्थत्वे विष्णोः किं स्यात् । सर्ववेदार्थत्वमेव सिद्धम् । *१,३३१* स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्यो ऽयं विधीयते अन्यथा जिज्ञासास्येत्यवक्ष्यत् । जिज्ञासा खलु कर्मापेक्षा विना कर्मणा न ज्ञातुं शक्या न तु सम्बन्धिनं विनेति कर्मणः प्राधान्यात्तदेव वक्तव्यम् । सम्बन्धिसामान्योक्तवर्थात्कर्मापि लभ्यत इति चेन्न । साक्षात्प्रतीतपरित्यागेनार्थलभ्यस्वीकारस्य वैयर्थ्यात् । एवं सति लक्षणादिजिज्ञासापि प्रतिज्ञाता स्यादिति चेन्न । तस्या विनाप्यभिधानेन लाभात् । नहि लक्षणादिजिज्ञासामन्तरेण ब्रह्मजिज्ञासास्ति । अन्यथानेकविषयत्वेन शास्त्रभेदप्रसङ्गः । निर्विषयताशङ्कापनोदार्थं प्रयुक्तं पदमिदं कर्माभिधान्येव युक्तम् । तद्विजिज्ञासस्वेत्यादिश्रुत्यर्थानुगतं चैवं सति सूत्रं स्यात् । *१,३५६* ननु च "प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यतेऽ; इति कर्माणि षष्ठयाः समासः प्रतिषिध्यत इति चेन्न । "कृद्योगलक्षणा च षष्ठी समस्यतेऽ; इति प्रतिप्रसवात् । *१,३६८* कर्मप्राधान्यार्थं जिज्ञास्य इति प्रयोगः अथवा ब्रह्मणः कर्मत्वेनाप्राधान्यशङ्कां निवर्तयितुं जिज्ञास्य इति कर्मप्राधान्यं सूचितम् । ज्ञानविधौ हि ब्रह्मणो ऽप्राधान्यं स्यात् । तज्ज्ञानोद्देशेन जिज्ञासाविधाने कुतः अप्राधान्यम् । *१,३७५* कर्तव्येतिपदाध्याहारविचारः विधीयत इत्यनेन कर्तव्येति पदाध्याहारं सूचयति । ननु भवतीति स्वतः सिद्धम् । मैवम् । तथा सत्यनुवादत्वप्रसङ्गात् । अत्रैके चोदयन्ति । सिद्धैव ननु ब्रह्मजिज्ञासा । अथातो धर्मजिज्ञासेति सकलवेदार्थविचारस्योदितत्वात् । ब्रह्मज्ञानस्य चोदनालक्षणत्वेन धर्मस्वरूपत्वादभ्यधिकाशङ्काभावादिति । *१,३८३* गतार्थताशङ्कातत्समाधानानुपपत्ति प्रदर्शनम् तत्र केचिदभ्यधिकाशङ्कां दर्शयन्तो ब्रह्मजिज्ञासां पृथगारभन्ते । अपरे तु कार्यनिष्ठ एव वेदभागो विचार्यत्वेन तत्र प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुतत्त्वनिष्ठ इत्यतो वस्तुतत्त्वनिष्ठं वेदभागं विचारयितुमिदमारभ्यत इत्याहुः । सेयं गतार्थताशङ्का तत्समाधानं च नोपपद्यते । सर्ववेदानामीश्वरैकनिष्ठत्वेन सर्ववेदार्थस्यात्रैव जिज्ञास्यत्वात् । धर्मजिज्ञासाशास्त्रं तु वेदैकदेशामुख्यार्थधर्मविचाराय प्रवृत्तमित्याशयेन वा"स एव भर्गशब्दार्थःऽ; इत्याद्युक्तम् । तत्र सर्ववेदार्थ इत्यनेन गतार्थताशङ्कानिरासः स एव न तु कार्यशेषतयेत्याद्यं समाधानं सर्वेति द्वितीयं च निरस्तम् । तदुपपादनाय पूर्ववाक्यम् । जिज्ञास्य इति साध्यनिर्देशः । वक्ष्यति च एतद्विस्तरेण कार्यता चेत्यादिना । *१,३९१* ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे तं विद्वानेव चामृतः

agnyādīnāmadhidevatātvenāpi prasiddhayupapatteḥ / anyathoktavyākhyānavyākhyeyabhāvānupapattiprasaṅgaḥ / kena nimittena vyāhṛtīnāṃ ca sa evārtha ityata āha bhūmata iti // bhūmā pūrṇatvaṃ tato bhūḥ / bhavaterbahutvārthasya kvipi rūpametat / bhāvanājjagata utpādanādbhuvaḥ / bhavaterevāntarṇītapyarthasya kapratyaye rūpam / sutvātsukhatvātsvaḥ / svaśabdo hi sukhavācī prasiddhaḥ / cakārau nimittāntarasamuccaye / yathoktam / "pūrṇo bhūtivaro 'nantasukho yadvayāhṛtīritaḥ'; iti / etaireva nimittairvyāhṛtīnāmartho na punarlokatrayātmakatvena / tasya pramāṇaviruddhatvāt / "bhūriti vā ayaṃ lokaḥ'; ityādiśrutirapi lokatrayāntargatabhagavadviṣayaivetyevaśabdārthaḥ / *1,327* gāyatryarthaḥ nārāyaṇa eva kimato na hi vyāhṛtaya eva veda iti cet / vyāhṛtyarthatayā tāvatparameśvarasya gāyatrīpratipādyatāvagamyate / tripadāyā gāyatṛyā vyāhṛtitrayavyākhyānatvasyāgamasiddhatvāt / nanu gāyatṛyāṃ yo bhargo no 'smākaṃ dhiyaḥ pracodayātprerayettasya saviturdevasya tadvareṇyaṃ rūpaṃ dhīmahi cintayāma iti bharganāmakaḥ savitā pratipādyo dṛśyate / tatkathaṃ bhagavatparatvamityata āha sa eva bhargaśabdārtha iti // bharaṇagamanayogāditi śeṣaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / jagatprasavahetutvātsavitetyapi draṣṭavyam / natu sūryaḥ / tathātve gāyatṛyā vyāhṛtyarthatvānupapatteḥ / "dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ'; ityādyāgamavirodhāccetyevārthaḥ / astu gāyatṛyartho nārāyaṇaḥ kimetāvatāpi / gāyatṛyarthatvātpuruṣasūktārtho 'pi sa eveti siddhayati / vargatrayātmakasya tasya tripādagāyatrīvyākhyānatvena"tadbhedaḥ pauruṣaṃ sūktam'; ityādyāgamasiddhatvāt / nanu puruṣasūkte puruṣasya paśorhiraṇyagarbhasya vā pratipādanātkathaṃ nārāyaṇaḥ pratipādyata ityata āha so 'yamiti // pūrṇatvādineti śeṣaḥ / tathāca śrutiḥ / "sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣṛpuriṣayo nainena kiñcanānāvṛtaṃ nainena kiñcanāsaṃvṛtam'; iti / anyathoktayuktivirodhaḥ / vakṣyate caitat / siddhe ca puruṣasūktārthatve viṣṇoḥ kiṃ syāt / sarvavedārthatvameva siddham / *1,331* sa eva sarvavedārtho jijñāsyo 'yaṃ vidhīyate anyathā jijñāsāsyetyavakṣyat / jijñāsā khalu karmāpekṣā vinā karmaṇā na jñātuṃ śakyā na tu sambandhinaṃ vineti karmaṇaḥ prādhānyāttadeva vaktavyam / sambandhisāmānyoktavarthātkarmāpi labhyata iti cenna / sākṣātpratītaparityāgenārthalabhyasvīkārasya vaiyarthyāt / evaṃ sati lakṣaṇādijijñāsāpi pratijñātā syāditi cenna / tasyā vināpyabhidhānena lābhāt / nahi lakṣaṇādijijñāsāmantareṇa brahmajijñāsāsti / anyathānekaviṣayatvena śāstrabhedaprasaṅgaḥ / nirviṣayatāśaṅkāpanodārthaṃ prayuktaṃ padamidaṃ karmābhidhānyeva yuktam / tadvijijñāsasvetyādiśrutyarthānugataṃ caivaṃ sati sūtraṃ syāt / *1,356* nanu ca "pratipadavidhānā ṣaṣṭhī na samasyate'; iti karmāṇi ṣaṣṭhayāḥ samāsaḥ pratiṣidhyata iti cenna / "kṛdyogalakṣaṇā ca ṣaṣṭhī samasyate'; iti pratiprasavāt / *1,368* karmaprādhānyārthaṃ jijñāsya iti prayogaḥ athavā brahmaṇaḥ karmatvenāprādhānyaśaṅkāṃ nivartayituṃ jijñāsya iti karmaprādhānyaṃ sūcitam / jñānavidhau hi brahmaṇo 'prādhānyaṃ syāt / tajjñānoddeśena jijñāsāvidhāne kutaḥ aprādhānyam / *1,375* kartavyetipadādhyāhāravicāraḥ vidhīyata ityanena kartavyeti padādhyāhāraṃ sūcayati / nanu bhavatīti svataḥ siddham / maivam / tathā satyanuvādatvaprasaṅgāt / atraike codayanti / siddhaiva nanu brahmajijñāsā / athāto dharmajijñāseti sakalavedārthavicārasyoditatvāt / brahmajñānasya codanālakṣaṇatvena dharmasvarūpatvādabhyadhikāśaṅkābhāvāditi / *1,383* gatārthatāśaṅkātatsamādhānānupapatti pradarśanam tatra kecidabhyadhikāśaṅkāṃ darśayanto brahmajijñāsāṃ pṛthagārabhante / apare tu kāryaniṣṭha eva vedabhāgo vicāryatvena tatra prakrānto vicāritaśca na vastutattvaniṣṭha ityato vastutattvaniṣṭhaṃ vedabhāgaṃ vicārayitumidamārabhyata ityāhuḥ / seyaṃ gatārthatāśaṅkā tatsamādhānaṃ ca nopapadyate / sarvavedānāmīśvaraikaniṣṭhatvena sarvavedārthasyātraiva jijñāsyatvāt / dharmajijñāsāśāstraṃ tu vedaikadeśāmukhyārthadharmavicārāya pravṛttamityāśayena vā"sa eva bhargaśabdārthaḥ'; ityādyuktam / tatra sarvavedārtha ityanena gatārthatāśaṅkānirāsaḥ sa eva na tu kāryaśeṣatayetyādyaṃ samādhānaṃ sarveti dvitīyaṃ ca nirastam / tadupapādanāya pūrvavākyam / jijñāsya iti sādhyanirdeśaḥ / vakṣyati ca etadvistareṇa kāryatā cetyādinā / *1,391* jñānī priyatamo 'to me taṃ vidvāneva cāmṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृणुते यं तेन लभ्य इत्याद्युक्तिबलेन हि । जिज्ञासोत्थज्ञानजात् तत्प्रसादादेव मुच्यते

vṛṇute yaṃ tena labhya ityādyuktibalena hi / jijñāsotthajñānajāt tatprasādādeva mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतःशब्दस्तावत्प्रकृतस्य हेतुभावे वतर्ते । तत्र ब्रह्मजिज्ञासायाः प्रयोजनाकाङ्क्षायामधिकारिविशेषणतयाथशब्देन प्रकृतो मोक्षः सम्बद्धयते । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा । नचात्रावयवार्थेन जिज्ञासाशब्दो ऽर्थवान् । इच्छायाः स्वातन्त्र्याविषयत्वेन विधातुमशक्यत्वात् । अत एवेष्यमाणज्ञानोपलक्षणाप्ययुक्ता । तस्माज्ज्ञानेच्छान्तर्णीतो विचारो जिज्ञासापदेन लक्ष्यते । मुख्यप्रयोगातिक्रमेण लाक्षणिकाश्रयणे चेदं प्रयोजनम् । यद्विचारस्य ज्ञानद्वारैव मोक्षसाधनत्वज्ञापनम् । अन्यथा योग्यताविरहेणान्वयाभाववप्रसङ्गात् । यदि च जिज्ञासाशब्दो मीमांसाशब्दवद्विचार एवोपसङ्खयायते । तदाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विचारस्य ज्ञानसाधनता ज्ञास्यते । एवंच विचारो यतो ज्ञानसाधनं ज्ञानं च मोक्षसाधनमतो असौ कर्तव्य इति लभ्यते । *१,४०९* मोक्षादेरन्यलभ्यत्वस्य शङ्कितत्वात्सावधारणतापि । ईश्वरप्रसादस्य तु ज्ञापकं न किञ्चिदत्र पश्यामः । *१,४१८* ज्ञानमोक्षयोर् मध्ये प्रसादानपेक्षत्वशङ्का नच ज्ञानस्य मोक्षसाधनता न युक्ता । येनेश्वरप्रसादो मध्ये ऽध्याह्रियते । आत्मयाथात्म्याज्ञानादनात्मनि शरीरादावात्मत्वारोपे सति हि तदनुकूलप्रतिकूलयो रागद्वेषौ भवतः । ताभ्यां प्रयुक्तः पुण्यपापलक्षणां प्रवृत्तिमाचिनुते । ततश्च सुरनरतिर्यगादिनानायोनिषु नवीनशरीरेन्द्रियादिसंयोगलक्षणं जन्मास्य भवति । तस्माच्च दुःखानुभव इत्यनादिरयं कार्यकारणप्रवाहः संसार इत्युच्यते । आत्मतत्त्वज्ञानाच्चाज्ञानविपर्ययौ निवर्तेते । तत्त्वज्ञानस्य समानाश्रयविषयाज्ञानमिथ्याज्ञाननिवर्तनस्वाभाव्यात् । शुक्तिकातत्त्वज्ञानस्य तदज्ञानरजतारोपनिवर्तकत्वदर्शनात् । मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ च रागद्वेषानुदयः । कारणाभावात् । तयोरभावे च न प्रवृत्तेरुत्पत्तिः प्रागुपचितायाश्चोपभोगेन प्र्रक्षयः । प्रवृत्त्यभावे च जन्मान्तराभावो हेत्वभावादेव । वतर्मानशरीरादेश्चारम्भकक्षये सति निवृत्तिः । जन्माभावे च न निर्बीजस्य दुःखस्योत्पाद इत्येवमात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिर्मुक्तिः । तथाच ज्ञानस्वभावलभ्यायां मुक्तौ किमीश्वरप्रसादेन । न ह्यन्धकारनिबन्धनदुःखनिवृत्तये प्रदीपमुपाददानाः कस्यचित्प्रभोः प्रसादमपेक्षन्ते । स्वभावो हि प्रदीपस्यायं यत्समानाधिकरणान्धकारनिवर्तकत्वम् । तथाच न्यायसूत्रम् । "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गःऽ; इति । *१,४२०* द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया

ataḥśabdastāvatprakṛtasya hetubhāve vatarte / tatra brahmajijñāsāyāḥ prayojanākāṅkṣāyāmadhikāriviśeṣaṇatayāthaśabdena prakṛto mokṣaḥ sambaddhayate / jñātumicchā jijñāsā / nacātrāvayavārthena jijñāsāśabdo 'rthavān / icchāyāḥ svātantryāviṣayatvena vidhātumaśakyatvāt / ata eveṣyamāṇajñānopalakṣaṇāpyayuktā / tasmājjñānecchāntarṇīto vicāro jijñāsāpadena lakṣyate / mukhyaprayogātikrameṇa lākṣaṇikāśrayaṇe cedaṃ prayojanam / yadvicārasya jñānadvāraiva mokṣasādhanatvajñāpanam / anyathā yogyatāviraheṇānvayābhāvavaprasaṅgāt / yadi ca jijñāsāśabdo mīmāṃsāśabdavadvicāra evopasaṅkhayāyate / tadāpyanvayavyatirekābhyāṃ vicārasya jñānasādhanatā jñāsyate / evaṃca vicāro yato jñānasādhanaṃ jñānaṃ ca mokṣasādhanamato asau kartavya iti labhyate / *1,409* mokṣāderanyalabhyatvasya śaṅkitatvātsāvadhāraṇatāpi / īśvaraprasādasya tu jñāpakaṃ na kiñcidatra paśyāmaḥ / *1,418* jñānamokṣayor madhye prasādānapekṣatvaśaṅkā naca jñānasya mokṣasādhanatā na yuktā / yeneśvaraprasādo madhye 'dhyāhriyate / ātmayāthātmyājñānādanātmani śarīrādāvātmatvārope sati hi tadanukūlapratikūlayo rāgadveṣau bhavataḥ / tābhyāṃ prayuktaḥ puṇyapāpalakṣaṇāṃ pravṛttimācinute / tataśca suranaratiryagādinānāyoniṣu navīnaśarīrendriyādisaṃyogalakṣaṇaṃ janmāsya bhavati / tasmācca duḥkhānubhava ityanādirayaṃ kāryakāraṇapravāhaḥ saṃsāra ityucyate / ātmatattvajñānāccājñānaviparyayau nivartete / tattvajñānasya samānāśrayaviṣayājñānamithyājñānanivartanasvābhāvyāt / śuktikātattvajñānasya tadajñānarajatāropanivartakatvadarśanāt / mithyājñānanivṛttau ca rāgadveṣānudayaḥ / kāraṇābhāvāt / tayorabhāve ca na pravṛtterutpattiḥ prāgupacitāyāścopabhogena prrakṣayaḥ / pravṛttyabhāve ca janmāntarābhāvo hetvabhāvādeva / vatarmānaśarīrādeścārambhakakṣaye sati nivṛttiḥ / janmābhāve ca na nirbījasya duḥkhasyotpāda ityevamātyantikī duḥkhanivṛttirmuktiḥ / tathāca jñānasvabhāvalabhyāyāṃ muktau kimīśvaraprasādena / na hyandhakāranibandhanaduḥkhanivṛttaye pradīpamupādadānāḥ kasyacitprabhoḥ prasādamapekṣante / svabhāvo hi pradīpasyāyaṃ yatsamānādhikaraṇāndhakāranivartakatvam / tathāca nyāyasūtram / "duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ'; iti / *1,420* dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca / yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नर्ते त्वत् क्रियते किञ्चिदित्यादेर्न हरिं विना । ज्ञानस्वभावतो ऽपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित्

narte tvat kriyate kiñcidityāderna hariṃ vinā / jñānasvabhāvato 'pi syānmuktiḥ kasyāpi hi kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यादेतदेवम् । यद्यज्ञानमात्रनिबन्धनो ऽयं बन्धो जीवस्य स्यात् । न चैवम् । श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु परमेश्वरेच्छानिमित्तत्वावगमात् । अद्वैतिनामविद्याधीनजीवब्रह्मविभागवत्तार्किकादीनां च गुणवत्त्वाधीनद्रव्यवदनादेरपीश्वराधीनत्वोपपत्तेः । उपपादयिष्यते हि ज्ञानानन्दादिस्वरूपो ऽयं जीव इति पुंस्त्वादिवदित्यादिना । तद्भावानुपलब्धिश्चानुभवसिद्धा । तेनावगम्यते ऽस्ति किमप्यावरकम् । येनावृतः स्वप्रकाशचैतन्यरूपो ऽपि नात्मनस्तत्त्वं वेद । नच कामकर्मादिकमेव तथा भवितुमर्हति । तस्यापि सादिनः कारणापेक्षत्वात् । नच पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरमिति युक्तम् । सुप्तिप्रलययोस्तद्वृत्त्यभावेन निष्कलङ्कचैतन्यबलात्स्वरूपावभासप्रसक्तेः । अतः कामकर्माद्यतिरिक्तं मायाविद्या प्रकृतिरित्यादिशब्दाभिधेयमनाद्येव किमपि द्रव्यमङ्गीकरणीयम् । "अनादिमायया सुप्तःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतयश्च भवन्ति । नच मायापि कथं स्वप्रकाशमावृणोतीति युक्तम् । आवरकतयैव तस्याः प्रमितत्वात् । वक्ष्यते चात्रोपपत्तिः । नच जडस्य स्वतः किञ्चित्करत्वं युक्तम् । द्रव्यं कर्म चेत्यादिवाक्यविरुद्धं च । *१,४२४* ईश्वरप्रसादस्यापेक्षितत्वसमर्थनम् अतः परमेश्वर एव सत्त्वादिगुणमय्या विद्याविरोधित्वेनाविद्यया स्वाधीनया प्रकृत्याचिन्त्याद्भुतया स्वशक्तया च जीवस्य स्वप्रकाशमपि स्वरूपचैतन्यमाच्छादयतीति युक्तम् । स एव च स्वाधिष्ठानलब्धपरिणाममहदहङ्कारादिप्रकृत्यंशैः संयोज्य कर्तृत्वभोक्तृत्वस्वातन्तृयं कारकफलस्वाम्यं चास्याविद्यमानमेवोपदर्श्य रागाद्युत्पादनद्वरा दुःखमनुभावयति । तदेवं बन्धस्येश्वराधीनत्वात्स एव मोचको ऽङ्गीकार्याऽपरस्य स्वातन्त्र्याभावात् । प्रसन्न एवासौ स्वकीयां मायां व्यावर्तयतीति तत्प्रसादार्थं सर्वो ऽप्ययं साधनसन्दर्भ इत्युक्तम् । ततो यद्यपि न सूत्राक्षरेभ्यो भगवत्प्रसादो लभ्यते । तथाप्यनुपपत्त्याङ्गीकरणीय इति युक्तं व्याख्यानम् । वक्ष्यति चैतत्सूत्रकारः"ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ इति । एवमुक्तेन न्यायेन न ज्ञानस्यैवायं स्वभावो यत्साक्षान्मोक्षसाधनत्वम् । अस्तु वा तथापीश्वरप्रसादो ऽपेक्षितः । सकलकारकाणां तदधीनसत्ताप्रवृत्तित्वेन तदिच्छां विना कस्यापि कार्यस्यानुदयादिति । अङ्गीकारवादस्य चेदं प्रयोजनं यत्पूर्वस्यैवार्थस्य समर्थनम् । तथाहि । येन ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमङ्गीकृतं न तेनापि ईश्वरेच्छां त्यक्तुं शक्यते । कारकप्रेरकत्वादिनावश्याभ्युपगमनीयत्वात् । तथाच किमनेन ज्ञानेनाप्रमितेन । प्रमित ईश्वर एवाङ्गीकार्य इति । *१,४२६* अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः

syādetadevam / yadyajñānamātranibandhano 'yaṃ bandho jīvasya syāt / na caivam / śrutismṛtītihāsapurāṇeṣu parameśvarecchānimittatvāvagamāt / advaitināmavidyādhīnajīvabrahmavibhāgavattārkikādīnāṃ ca guṇavattvādhīnadravyavadanāderapīśvarādhīnatvopapatteḥ / upapādayiṣyate hi jñānānandādisvarūpo 'yaṃ jīva iti puṃstvādivadityādinā / tadbhāvānupalabdhiścānubhavasiddhā / tenāvagamyate 'sti kimapyāvarakam / yenāvṛtaḥ svaprakāśacaitanyarūpo 'pi nātmanastattvaṃ veda / naca kāmakarmādikameva tathā bhavitumarhati / tasyāpi sādinaḥ kāraṇāpekṣatvāt / naca pūrvapūrvasmāduttarottaramiti yuktam / suptipralayayostadvṛttyabhāvena niṣkalaṅkacaitanyabalātsvarūpāvabhāsaprasakteḥ / ataḥ kāmakarmādyatiriktaṃ māyāvidyā prakṛtirityādiśabdābhidheyamanādyeva kimapi dravyamaṅgīkaraṇīyam / "anādimāyayā suptaḥ'; ityādiśrutismṛtayaśca bhavanti / naca māyāpi kathaṃ svaprakāśamāvṛṇotīti yuktam / āvarakatayaiva tasyāḥ pramitatvāt / vakṣyate cātropapattiḥ / naca jaḍasya svataḥ kiñcitkaratvaṃ yuktam / dravyaṃ karma cetyādivākyaviruddhaṃ ca / *1,424* īśvaraprasādasyāpekṣitatvasamarthanam ataḥ parameśvara eva sattvādiguṇamayyā vidyāvirodhitvenāvidyayā svādhīnayā prakṛtyācintyādbhutayā svaśaktayā ca jīvasya svaprakāśamapi svarūpacaitanyamācchādayatīti yuktam / sa eva ca svādhiṣṭhānalabdhapariṇāmamahadahaṅkārādiprakṛtyaṃśaiḥ saṃyojya kartṛtvabhoktṛtvasvātantṛyaṃ kārakaphalasvāmyaṃ cāsyāvidyamānamevopadarśya rāgādyutpādanadvarā duḥkhamanubhāvayati / tadevaṃ bandhasyeśvarādhīnatvātsa eva mocako 'ṅgīkāryā'parasya svātantryābhāvāt / prasanna evāsau svakīyāṃ māyāṃ vyāvartayatīti tatprasādārthaṃ sarvo 'pyayaṃ sādhanasandarbha ityuktam / tato yadyapi na sūtrākṣarebhyo bhagavatprasādo labhyate / tathāpyanupapattyāṅgīkaraṇīya iti yuktaṃ vyākhyānam / vakṣyati caitatsūtrakāraḥ"tato hyasya bandhaviparyayau iti / evamuktena nyāyena na jñānasyaivāyaṃ svabhāvo yatsākṣānmokṣasādhanatvam / astu vā tathāpīśvaraprasādo 'pekṣitaḥ / sakalakārakāṇāṃ tadadhīnasattāpravṛttitvena tadicchāṃ vinā kasyāpi kāryasyānudayāditi / aṅgīkāravādasya cedaṃ prayojanaṃ yatpūrvasyaivārthasya samarthanam / tathāhi / yena jñānasya mokṣahetutvamaṅgīkṛtaṃ na tenāpi īśvarecchāṃ tyaktuṃ śakyate / kārakaprerakatvādināvaśyābhyupagamanīyatvāt / tathāca kimanena jñānenāpramitena / pramita īśvara evāṅgīkārya iti / *1,426* ajñānāṃ jñānado viṣṇurjñānināṃ mokṣadaśca saḥ / ānandadaśca muktānāṃ sa evaiko janārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्ह्येकमुक्तौ सर्वमुक्तिः स्यात् । न स्यात् । प्रतिजीवमविद्याभेदाङ्गीकारात् । अत्र विशेषः"स्वगुणाच्छादिकात्वेकाऽ; इत्यागमादनुसन्धेयः । *१,४५३* सिद्धान्तेबन्धनिवृत्तिसमर्थनम् स्यादेतत् । ब्रह्मविदामप्यविद्यानुवर्तते । तेन च श्रुतिस्मृतीनां प्रामाण्यम् । ब्रह्मसाक्षात्कारो ऽविद्यानिवर्तको न विवेकमात्रमिति चेन्न । तद्वतामपि संसारानुवृत्तिदर्शनात् । साक्षात्कृतब्रह्मणां सद्यः शरीरादिपाते वातपुत्रीयाः पौरुषेया ब्रह्मोपदेशाः प्रसज्येरन्निति । मैवम् । न स्मरति भवानुक्तार्थस्य । प्रसन्नः परमेश्वर एव बन्धविध्वंसं करोतीत्युक्तम् । नच साक्षात्कारस्तत्प्रसादसाधनम् । येन सो ऽपि कथं तेषां नेति पर्यनुयुज्येत । भक्तेः परावस्था हि तद्धेतुरुक्ता तत्सम्पत्तिश्च कार्यगम्या । परचित्तवृत्तीनामप्रत्यक्षत्वात् । प्रारब्धकर्मप्रतिबद्धो भगवत्प्रसाद इति तु मन्दम् । अचेतनानां कर्मणां स्वतन्त्रभगवत्प्रसादप्रतिबन्धकत्वायोगात् । *१,४६१* तान्यपि तदिच्छाविशेषानुगृहीतानीति चेत् । भगवदिच्छयोर्विरोधप्रसङ्गात् । मोचकप्रसाद एवैवंरूप इति चेत् । तर्हि स एवापरिपूर्ण इत्येवागतम् । अन्यथा कथं प्रारब्धानामप्युपमर्दं वक्ष्यति । प्रारब्धप्रतिबन्धादिवादास्तूपचरितार्था एव । वस्तुतस्तु भगवानेव अनादेरपि बन्धस्य निवर्तक इति साधूक्तं"ज्ञानिनां मोक्षदश्च सःऽ; इति । ननु चानन्दः स्वरूपमेव । स चाविद्यावृतो ऽविद्यानिवृत्तौ स्वतः सिद्ध एव । अनुभवो ऽप्येवमेव । विषयित्वमप्यनुभवस्वभावो न त्वागन्तुको धर्मः । ततो मोक्षदानात्कथं पृथगानन्दादिदानम् । उच्यते । परमेश्वरशक्तिरेव जीवस्वरूपावरणं मुख्यम् । अविद्या तु निमित्तमात्रम् । ततो ऽविद्यायां निवृत्तायामपि नाशेषानन्दाभिव्यक्तिर्यावदीश्वर एव स्वकीयां बन्धशक्तिं न ततो व्यावर्तयति । अत एवानन्दह्रासवृद्धी वक्ष्येते इति । *१,४६७* इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते नहि मिथ्याभूतस्य शशविषाणादेर्ध्वंसो ऽस्ति । ननु यथा मिथ्याभूताच्छशविषाणादेर्व्यावृत्तौ ध्वंसः सत्ये पर्यवस्यतीति भवतोच्यते । तथा सत्याच्चिदात्मनो ऽपि व्यावृत्तौ मिथ्याभूते पर्यवस्यतीति मयापि वक्तुं शक्यत एव । सत्यमापाततस्तथा तथाप्यपि सौत्री अर्थापत्तिः सन्देहास्कन्दिता कुण्ठितैव । अनिर्वाच्यनिरासेन निश्चयमपि भवतो जनयिष्यामः । बन्धबाध एव मुक्तिरिति चेत् । नैवं श्रुतिसूत्रे वदतः । तरति शोकमित्यादौ विपरीताभिधानात् । विमुक्तश्च विमुच्यत इति श्रुतार्थापत्तिस्तु भाष्यकृतैवान्यथोपपादिता । *१,५३५* अपि चैवम् उक्तिर्ब्रह्मज्ञानं जीवगतं बन्धं निवर्तयतीति सौत्री प्रयोजनोक्तिर्बन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते । यदि जीवज्ञानं जीवगतस्य बन्धस्य निवर्तकमिति प्रयोजनोक्तिः सूत्रे स्यात्तदा कथञ्चिदपेक्षेतापि बन्धमिथ्यात्वम् । नचैवं सूत्रकृदाह नहि शुक्तिकायामारोपितं रजतं घटज्ञानान्निवर्तते । ब्रह्मज्ञानं नाम त्वंपदार्थस्य जीवस्य तत्पदार्थेन ब्रह्मणैक्यानुभव इति तु स्वगोष्ठीनिष्ठं प्रलापमात्रम् । निराकरिष्यमाणत्वात् । *१,५३६* अपि च यदि बन्धमिथ्यात्वं यदि च ज्ञानमात्राद्बन्धबाधः । तदा ज्ञाने सति किमपि मुक्तिर्नैवापेक्षत इति सद्य एव साक्षात्कृतब्रह्मणां शरीरादिनिवृत्तिः प्रसज्येतेत्यर्थापत्तेस्तर्कविरोधः । एतच्च तृतीये प्रपञ्चयिष्यामः । एवं सूत्रितप्रयोजनाक्षिप्तं बन्धमिथ्यात्वमिह वर्णितमित्येतन्निराकृतम् । *१,५३८* अथवा विषयोक्तयाक्षिप्तमित्येतदनेन निराचष्टे । एवमुक्तिः सौत्री ब्रह्मणो विषयत्वोक्तिर्बन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते । यदि हि सूत्रे जीवात्मनो विषयतयोक्तिः स्यात्तदा सा तस्य सन्दिग्धतासिद्धये कतृत्वादिबन्धमिथ्यात्वं कथञ्चिदपेक्षेतापि । ब्रह्मैव ह्यत्र विषयतयोच्यते । नह्यन्यस्य सन्दिग्धतयान्यस्य विचारविषयतोपपद्यते । अतिप्रसङ्गात् । आत्मैव ब्रह्मेत्येतां तु दुराशामपाकरिष्यामः । यद्वा सकलतन्त्रार्थोपोद्घातः प्रयोजनं युष्मदस्मदित्यादिग्रन्थस्येत्येतदनेनापाकरोति । तथा हि । एवमुक्तिः सकलजगज्जन्मादिनिमित्तत्वलक्षणं समस्तजीवजडात्मकात्प्रपञ्चदत्यन्तव्यावृत्तं ब्रह्मैवाशेषवेदप्रतिपाद्यमित्येवं तत्तु समन्वयादित्यादिकोक्तिर्जीवगतबन्धमिथ्यात्वं नापेक्षते । एषा हि ब्रह्मण्येव प्रमाणाभासप्रतिपन्नस्य जीवाभेदादेरेव मिथ्यात्वमपेक्षते । यदि हि जीवस्य ब्रह्मतायां सकलवेदान्तपर्यवसानं प्रतिपादयितुमिदं शास्त्रं प्रवृत्तं स्यात्तदा विरोधशान्त्यै बन्धमिथ्यात्वापेक्षा । न चैवम् । यथा चैतत्तथा वक्ष्यामः । नन्वपेक्षायाः पुरुषधर्मत्वात्कथमेतत् । इत्थम् । प्रमितस्यानुपपद्यमानस्यार्थस्यैवोपपादकाक्षेपशक्तिरपेक्षात्रोच्यत इति । एवञ्च ज्ञानद्बन्धनिवृत्तेर्बन्धमिथ्यात्वेन विनानुपपद्यमानत्वाभावान्न तदाक्षेपकत्वमित्युक्तम् । *१,५४२* मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः

tarhyekamuktau sarvamuktiḥ syāt / na syāt / pratijīvamavidyābhedāṅgīkārāt / atra viśeṣaḥ"svaguṇācchādikātvekā'; ityāgamādanusandheyaḥ / *1,453* siddhāntebandhanivṛttisamarthanam syādetat / brahmavidāmapyavidyānuvartate / tena ca śrutismṛtīnāṃ prāmāṇyam / brahmasākṣātkāro 'vidyānivartako na vivekamātramiti cenna / tadvatāmapi saṃsārānuvṛttidarśanāt / sākṣātkṛtabrahmaṇāṃ sadyaḥ śarīrādipāte vātaputrīyāḥ pauruṣeyā brahmopadeśāḥ prasajyeranniti / maivam / na smarati bhavānuktārthasya / prasannaḥ parameśvara eva bandhavidhvaṃsaṃ karotītyuktam / naca sākṣātkārastatprasādasādhanam / yena so 'pi kathaṃ teṣāṃ neti paryanuyujyeta / bhakteḥ parāvasthā hi taddheturuktā tatsampattiśca kāryagamyā / paracittavṛttīnāmapratyakṣatvāt / prārabdhakarmapratibaddho bhagavatprasāda iti tu mandam / acetanānāṃ karmaṇāṃ svatantrabhagavatprasādapratibandhakatvāyogāt / *1,461* tānyapi tadicchāviśeṣānugṛhītānīti cet / bhagavadicchayorvirodhaprasaṅgāt / mocakaprasāda evaivaṃrūpa iti cet / tarhi sa evāparipūrṇa ityevāgatam / anyathā kathaṃ prārabdhānāmapyupamardaṃ vakṣyati / prārabdhapratibandhādivādāstūpacaritārthā eva / vastutastu bhagavāneva anāderapi bandhasya nivartaka iti sādhūktaṃ"jñānināṃ mokṣadaśca saḥ'; iti / nanu cānandaḥ svarūpameva / sa cāvidyāvṛto 'vidyānivṛttau svataḥ siddha eva / anubhavo 'pyevameva / viṣayitvamapyanubhavasvabhāvo na tvāgantuko dharmaḥ / tato mokṣadānātkathaṃ pṛthagānandādidānam / ucyate / parameśvaraśaktireva jīvasvarūpāvaraṇaṃ mukhyam / avidyā tu nimittamātram / tato 'vidyāyāṃ nivṛttāyāmapi nāśeṣānandābhivyaktiryāvadīśvara eva svakīyāṃ bandhaśaktiṃ na tato vyāvartayati / ata evānandahrāsavṛddhī vakṣyete iti / *1,467* ityukterbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate nahi mithyābhūtasya śaśaviṣāṇāderdhvaṃso 'sti / nanu yathā mithyābhūtācchaśaviṣāṇādervyāvṛttau dhvaṃsaḥ satye paryavasyatīti bhavatocyate / tathā satyāccidātmano 'pi vyāvṛttau mithyābhūte paryavasyatīti mayāpi vaktuṃ śakyata eva / satyamāpātatastathā tathāpyapi sautrī arthāpattiḥ sandehāskanditā kuṇṭhitaiva / anirvācyanirāsena niścayamapi bhavato janayiṣyāmaḥ / bandhabādha eva muktiriti cet / naivaṃ śrutisūtre vadataḥ / tarati śokamityādau viparītābhidhānāt / vimuktaśca vimucyata iti śrutārthāpattistu bhāṣyakṛtaivānyathopapāditā / *1,535* api caivam uktirbrahmajñānaṃ jīvagataṃ bandhaṃ nivartayatīti sautrī prayojanoktirbandhamithyātvaṃ nāpekṣate / yadi jīvajñānaṃ jīvagatasya bandhasya nivartakamiti prayojanoktiḥ sūtre syāttadā kathañcidapekṣetāpi bandhamithyātvam / nacaivaṃ sūtrakṛdāha nahi śuktikāyāmāropitaṃ rajataṃ ghaṭajñānānnivartate / brahmajñānaṃ nāma tvaṃpadārthasya jīvasya tatpadārthena brahmaṇaikyānubhava iti tu svagoṣṭhīniṣṭhaṃ pralāpamātram / nirākariṣyamāṇatvāt / *1,536* api ca yadi bandhamithyātvaṃ yadi ca jñānamātrādbandhabādhaḥ / tadā jñāne sati kimapi muktirnaivāpekṣata iti sadya eva sākṣātkṛtabrahmaṇāṃ śarīrādinivṛttiḥ prasajyetetyarthāpattestarkavirodhaḥ / etacca tṛtīye prapañcayiṣyāmaḥ / evaṃ sūtritaprayojanākṣiptaṃ bandhamithyātvamiha varṇitamityetannirākṛtam / *1,538* athavā viṣayoktayākṣiptamityetadanena nirācaṣṭe / evamuktiḥ sautrī brahmaṇo viṣayatvoktirbandhamithyātvaṃ nāpekṣate / yadi hi sūtre jīvātmano viṣayatayoktiḥ syāttadā sā tasya sandigdhatāsiddhaye katṛtvādibandhamithyātvaṃ kathañcidapekṣetāpi / brahmaiva hyatra viṣayatayocyate / nahyanyasya sandigdhatayānyasya vicāraviṣayatopapadyate / atiprasaṅgāt / ātmaiva brahmetyetāṃ tu durāśāmapākariṣyāmaḥ / yadvā sakalatantrārthopodghātaḥ prayojanaṃ yuṣmadasmadityādigranthasyetyetadanenāpākaroti / tathā hi / evamuktiḥ sakalajagajjanmādinimittatvalakṣaṇaṃ samastajīvajaḍātmakātprapañcadatyantavyāvṛttaṃ brahmaivāśeṣavedapratipādyamityevaṃ tattu samanvayādityādikoktirjīvagatabandhamithyātvaṃ nāpekṣate / eṣā hi brahmaṇyeva pramāṇābhāsapratipannasya jīvābhedādereva mithyātvamapekṣate / yadi hi jīvasya brahmatāyāṃ sakalavedāntaparyavasānaṃ pratipādayitumidaṃ śāstraṃ pravṛttaṃ syāttadā virodhaśāntyai bandhamithyātvāpekṣā / na caivam / yathā caitattathā vakṣyāmaḥ / nanvapekṣāyāḥ puruṣadharmatvātkathametat / ittham / pramitasyānupapadyamānasyārthasyaivopapādakākṣepaśaktirapekṣātrocyata iti / evañca jñānadbandhanivṛtterbandhamithyātvena vinānupapadyamānatvābhāvānna tadākṣepakatvamityuktam / *1,542* mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षविरोधः दूषणान्तरं चार्थापत्तेराह मिथ्यात्वमपीति ॥ न केवलं बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते किं नाम बन्धस्य मिथ्यात्वं नास्तीत्यपिसम्बन्धः । नन्वेतदनुपपन्नम् । प्रमाणं हि स्वमहिम्नैवार्थं व्यवस्थापयति । न पुनः प्रागर्थसिद्धिमपेक्षते । तथात्वे वा प्रमाणवैयर्थ्यं पूर्वप्रमाणस्यापि तथात्वेनानवस्था च स्यात् । अतः प्रागाक्षेप्यासिद्धिरर्थापत्तेर्भूषणमेव । प्रवृत्तायां त्वर्थापत्तौ नापेक्ष्यासिद्धिः प्रमितत्वादेव । एवं तर्हि परिचितचरपुरुषस्य दिवाभुञ्जानस्य पीनत्वमनुपपद्यमानं रसायनसिद्धिं योगर्द्धिं वा कस्मान्नाक्षिपेत् । तदसिद्धिरपि प्रागर्थापत्तिप्रवृत्तेरलङ्कार एव । उत्तरकालं तु नास्त्येवेति चेत् । न । वैषम्यात् । नहि रसायनसिद्धयाद्यसिद्धतया नार्थापत्तिप्रमेयम् । अपि तर्हि परिचितचरे पुरुषे प्रमाणबाधिततया । असिद्धं साधयति प्रमाणं न तु प्रमाणविरुद्धमिति हि प्रसिद्धम् । एषा खल्वर्थापत्तिसामग्री । यदाक्षेपकस्य प्रमितत्वमनुपपद्यमानत्वं च । आक्षेप्यस्याप्युपपादकत्वं प्रमाणाविरुद्धत्वं च । अत एवाप्रमितत्वमनुपपत्त्यभावो ऽन्यथाप्युपपत्तिरन्यथैवोपपत्तिः प्रमाणविरुद्धार्थत्वं चेत्यर्थापत्तिदूषणानीति । सत्यम् । वयमपि हि बन्धमिथ्यात्वमहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्यादिप्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव नार्थापत्तिप्रमेयमिति ब्रूमः । तदिदमुक्तं प्रत्यक्षविरोधत इति । प्रत्यक्षविरोधतो ऽपीति वा योजना । तेन प्रमाणान्तरविरोधं समुच्चिनोति । चेष्यादिलिङ्गैरहमित्येव यो वेद्य इत्याद्यागमैश्चात्मनः कर्तृत्वाद्युपेतस्यैव प्रमितत्वात् । अथवा ऽर्थापत्तेराभासत्वेनानाक्षिप्तबन्धमिथ्यात्वं वर्णयत्परेषां भाष्यमनुपयुक्तमित्युक्तम् । अयुक्तमपि प्रत्यक्षादिविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वादित्यनेनोच्यते । ननु प्रत्यक्षं बन्धस्वरूपमात्रं गोचरयति न तु तस्मिन् मिथ्यात्वाभावम् । अतो ऽर्थापत्तेर्भाष्यकारीयस्य वा तन्मिथ्यात्वव्युत्पादनस्य कथं प्रत्यक्षविरोधः । मैवम् । प्रत्यक्षं खलु बन्धं गोचरयदस्तीति नास्तीति वा गोचरयेत् । उभयोदासीनस्य ज्ञानस्यादशर्नात् । आद्ये ऽस्तित्वं मिथ्यात्वाभावश्चेत्यनर्थान्तरमिति कथं न प्रत्यक्षविरोधः । द्वितीये ऽनुभवविरोधस्तद्व्युत्पादनवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च । *१,५४६* मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्याग्रतो भवेत् अहंप्रत्ययस्यात्मविषयत्वात् । ननु तथा सति सुप्तावप्यहमुल्लेखः स्यात् । तदाऽत्मनः स्वप्रकाशतया प्रकाशमानत्वात् । नचाविद्याकार्यस्यापि तदानीं प्रतीतिप्रसङ्गः । सुप्तावविद्यायाः समुत्खातितनिखिलपरिणामत्वेन तदभावादिति । मैवम् । सुप्तावप्यहमवभासस्येष्टत्वात् । तथा सति स्मर्येत ह्यस्तन इवाहङ्कारः । अनुभूते स्मृतिनियमाभावे ऽपि स्मर्यमाणात्ममात्रत्वादिति चेन्न । सुखमहमस्वाप्समिति सुप्तोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात् । तदा विशेषतः स्मर्येति चेत् । किं स्पष्टं स्मरणमापाद्यते । उत विषयविशेषोपरक्तम् । आद्ये त्विष्यापादनम् । न द्वितीयः । अविषयजन्यत्वात्सौषुप्तिकसुखस्य । न चायमस्ति नियमो यत्स्मर्यमाणमशेषसम्बन्धिविशेषसहितं स्मर्यत इति । अत एव मुख्यसुखतदनुभवे बाधकाभावाददुःखाभावविषयकत्वकल्पनं परामर्शस्यापास्तम् । *१,५८१* यत्त्वथातो ऽहङ्कारादेशो ऽथात आतमादेश इत्यात्माहङ्कारयोर्भेदवचनं तद्भाष्यकृतैवान्यथा व्याख्यातम् । वक्ष्यति च सूत्रकारः सैव हि सत्यादय इति । कथमन्यथाहङ्कारस्य सर्वगतत्वमुपपद्येत । महाभूतान्यहङ्कार इत्यादिस्मृतिसिद्धस्त्वहङ्कारो यद्यप्यात्मनो भिन्नः । तथापि नासावहं कर्तेत्युल्लेखविषयः । तथा सति अहंब्रह्मास्मीत्यादावपि तथात्वप्रसङ्गात् । अत्रापि यः स्थाणुः स पुरुष इतिवद्वयख्यानमिति चेन्न । तदाऽत्मानमेवावेदहंब्रह्मास्मीति निरवद्यस्य ब्रह्मणो ऽप्यहमुल्लेखदर्शनात् । "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति तेऽ; इति स्वप्रपन्नमायानिरसनसमर्थस्येश्वरस्याप्यहं सर्वस्य प्रभव इत्याद्युल्लेखोपलम्भाच्च । स्पष्ट एव शब्दतो ऽप्यनयोर्भेदः । यत्प्रकृतिपरिणामवाचि मकारान्तमव्ययमहंपदं न जातु तदात्मनि प्रयुज्यते । यच्चात्मवाचि दकारान्तास्मच्छब्दजं तन्न कदाचिदपि मायापरिणामे प्रयुज्यत इति । तदेवं सर्वमिथ्यात्वपरत्वे श्रुतेरेव मिथ्यात्वप्रसङ्गेनासाधकत्वापत्तौ दुःखादिबन्धमिथ्यात्वासिद्धया न प्रत्यक्षमतत्त्वावेदकमिति । नन्वग्रत इति कथम् । नेहनानेतिवाक्येनात्मातिरिक्तं सकलमपि मिथ्येत्येकैव बुद्धिरुत्पद्यते । नच बुद्धेर्विरम्यव्यापारो ऽस्ति । यावत्स्वविषयगोचराया एव तस्याः समुत्पादात्तदतिरिक्तव्यापाराभावादिति । सत्यम् । वाक्येन सकृदेव जातायाः सकलमिथ्यात्वविषयाया बुद्धेः प्रामाण्यावधारणाय परीक्षकबुद्धय एव तद्विषयं बुद्धया विभज्य क्रमेणावगाहन्त इत्यदोषः । समानमेतद्यावज्जीवमहं मौनीत्यादिवाक्यप्रामाण्यचिन्तायामिति । *१,५८६* मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः

mithyātvasya pratyakṣavirodhaḥ dūṣaṇāntaraṃ cārthāpatterāha mithyātvamapīti // na kevalaṃ bandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate kiṃ nāma bandhasya mithyātvaṃ nāstītyapisambandhaḥ / nanvetadanupapannam / pramāṇaṃ hi svamahimnaivārthaṃ vyavasthāpayati / na punaḥ prāgarthasiddhimapekṣate / tathātve vā pramāṇavaiyarthyaṃ pūrvapramāṇasyāpi tathātvenānavasthā ca syāt / ataḥ prāgākṣepyāsiddhirarthāpatterbhūṣaṇameva / pravṛttāyāṃ tvarthāpattau nāpekṣyāsiddhiḥ pramitatvādeva / evaṃ tarhi paricitacarapuruṣasya divābhuñjānasya pīnatvamanupapadyamānaṃ rasāyanasiddhiṃ yogarddhiṃ vā kasmānnākṣipet / tadasiddhirapi prāgarthāpattipravṛtteralaṅkāra eva / uttarakālaṃ tu nāstyeveti cet / na / vaiṣamyāt / nahi rasāyanasiddhayādyasiddhatayā nārthāpattiprameyam / api tarhi paricitacare puruṣe pramāṇabādhitatayā / asiddhaṃ sādhayati pramāṇaṃ na tu pramāṇaviruddhamiti hi prasiddham / eṣā khalvarthāpattisāmagrī / yadākṣepakasya pramitatvamanupapadyamānatvaṃ ca / ākṣepyasyāpyupapādakatvaṃ pramāṇāviruddhatvaṃ ca / ata evāpramitatvamanupapattyabhāvo 'nyathāpyupapattiranyathaivopapattiḥ pramāṇaviruddhārthatvaṃ cetyarthāpattidūṣaṇānīti / satyam / vayamapi hi bandhamithyātvamahaṃ kartā bhoktā sukhī duḥkhītyādipratyakṣaviruddhatvādeva nārthāpattiprameyamiti brūmaḥ / tadidamuktaṃ pratyakṣavirodhata iti / pratyakṣavirodhato 'pīti vā yojanā / tena pramāṇāntaravirodhaṃ samuccinoti / ceṣyādiliṅgairahamityeva yo vedya ityādyāgamaiścātmanaḥ kartṛtvādyupetasyaiva pramitatvāt / athavā 'rthāpatterābhāsatvenānākṣiptabandhamithyātvaṃ varṇayatpareṣāṃ bhāṣyamanupayuktamityuktam / ayuktamapi pratyakṣādiviruddhārthapratipādakatvādityanenocyate / nanu pratyakṣaṃ bandhasvarūpamātraṃ gocarayati na tu tasmin mithyātvābhāvam / ato 'rthāpatterbhāṣyakārīyasya vā tanmithyātvavyutpādanasya kathaṃ pratyakṣavirodhaḥ / maivam / pratyakṣaṃ khalu bandhaṃ gocarayadastīti nāstīti vā gocarayet / ubhayodāsīnasya jñānasyādaśarnāt / ādye 'stitvaṃ mithyātvābhāvaścetyanarthāntaramiti kathaṃ na pratyakṣavirodhaḥ / dvitīye 'nubhavavirodhastadvyutpādanavaiyarthyaprasaṅgācca / *1,546* mithyātvaṃ yadi duḥkhādestadvākyāgrato bhavet ahaṃpratyayasyātmaviṣayatvāt / nanu tathā sati suptāvapyahamullekhaḥ syāt / tadā'tmanaḥ svaprakāśatayā prakāśamānatvāt / nacāvidyākāryasyāpi tadānīṃ pratītiprasaṅgaḥ / suptāvavidyāyāḥ samutkhātitanikhilapariṇāmatvena tadabhāvāditi / maivam / suptāvapyahamavabhāsasyeṣṭatvāt / tathā sati smaryeta hyastana ivāhaṅkāraḥ / anubhūte smṛtiniyamābhāve 'pi smaryamāṇātmamātratvāditi cenna / sukhamahamasvāpsamiti suptotthitasya svāpasukhānubhavaparāmarśadarśanāt / tadā viśeṣataḥ smaryeti cet / kiṃ spaṣṭaṃ smaraṇamāpādyate / uta viṣayaviśeṣoparaktam / ādye tviṣyāpādanam / na dvitīyaḥ / aviṣayajanyatvātsauṣuptikasukhasya / na cāyamasti niyamo yatsmaryamāṇamaśeṣasambandhiviśeṣasahitaṃ smaryata iti / ata eva mukhyasukhatadanubhave bādhakābhāvādaduḥkhābhāvaviṣayakatvakalpanaṃ parāmarśasyāpāstam / *1,581* yattvathāto 'haṅkārādeśo 'thāta ātamādeśa ityātmāhaṅkārayorbhedavacanaṃ tadbhāṣyakṛtaivānyathā vyākhyātam / vakṣyati ca sūtrakāraḥ saiva hi satyādaya iti / kathamanyathāhaṅkārasya sarvagatatvamupapadyeta / mahābhūtānyahaṅkāra ityādismṛtisiddhastvahaṅkāro yadyapyātmano bhinnaḥ / tathāpi nāsāvahaṃ kartetyullekhaviṣayaḥ / tathā sati ahaṃbrahmāsmītyādāvapi tathātvaprasaṅgāt / atrāpi yaḥ sthāṇuḥ sa puruṣa itivadvayakhyānamiti cenna / tadā'tmānamevāvedahaṃbrahmāsmīti niravadyasya brahmaṇo 'pyahamullekhadarśanāt / "māmeva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te'; iti svaprapannamāyānirasanasamarthasyeśvarasyāpyahaṃ sarvasya prabhava ityādyullekhopalambhācca / spaṣṭa eva śabdato 'pyanayorbhedaḥ / yatprakṛtipariṇāmavāci makārāntamavyayamahaṃpadaṃ na jātu tadātmani prayujyate / yaccātmavāci dakārāntāsmacchabdajaṃ tanna kadācidapi māyāpariṇāme prayujyata iti / tadevaṃ sarvamithyātvaparatve śrutereva mithyātvaprasaṅgenāsādhakatvāpattau duḥkhādibandhamithyātvāsiddhayā na pratyakṣamatattvāvedakamiti / nanvagrata iti katham / nehanānetivākyenātmātiriktaṃ sakalamapi mithyetyekaiva buddhirutpadyate / naca buddherviramyavyāpāro 'sti / yāvatsvaviṣayagocarāyā eva tasyāḥ samutpādāttadatiriktavyāpārābhāvāditi / satyam / vākyena sakṛdeva jātāyāḥ sakalamithyātvaviṣayāyā buddheḥ prāmāṇyāvadhāraṇāya parīkṣakabuddhaya eva tadviṣayaṃ buddhayā vibhajya krameṇāvagāhanta ityadoṣaḥ / samānametadyāvajjīvamahaṃ maunītyādivākyaprāmāṇyacintāyāmiti / *1,586* mithyāyāḥ sādhakatvaṃ ca na siddhaṃ prativādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असतः साधकत्वभङ्ग ननु श्रुत्यादेर्मिथ्यात्वे ऽपि साधकत्वं सम्भवति । मया मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वाभ्युपगमादित्यत आह मिथ्याया इति ॥ याः श्रुत्यादिवाचो मिथ्या तासामिति योजना । विभक्तिप्रतिरूपकं वा मिथ्याया इत्यव्ययम् । अयमभिसन्धिः । नेहनानेत्यादिवाक्यैः किं पुमान्निश्चिताद्वैतो बोध्यते । उत तद्विपरीतः । नाद्यः । वैयर्थ्यात् । द्वितीयस्तु सत्यस्यैव साधकत्वमिति मन्यमानो यदीदं वाक्यं सकलमिथ्यात्वं प्रतिपादयेत्तदा सकलान्तर्गतत्वात्स्वयमपि मिथ्या स्यात् । यथा"शब्दो ऽनित्यःऽ; इतिशब्दो ऽनित्यः । यदि चैतद्वाक्यं मिथ्या स्यान्न कस्याप्यर्थस्य साधकं स्यादित्यनिष्यप्रसङ्गं पश्यन्कथं त्वदभ्युपगममात्रेण स्वतर्कस्य विरुद्धतां प्रतिपद्येतेति । ननु वाक्यस्य साधकत्वं नाम पदार्थसंसर्गप्रमितिजनकत्वम् । तत्क्वचित्पददोषेण विहन्यते । क्वचित्सङ्गत्यग्रहणात्क्वापि तद्विस्मरणात्कदाचिकाङ्क्षादिविरहात्कुत्रचिद्विपरीतप्रतिपादनेन । तदत्रापि नेहनानेत्यादिवाक्ये साधकत्वाभावमापादयता पददोषाद्यन्यतममेवापादकमुपादेयम् । किं मिथ्यात्वेन । तत्किमविद्यमानस्यापि वाक्यस्य निर्दोषपदावयवत्वादिकं विद्यत इति वक्तुमुद्यतो भवान् । एवंच वदता भवता कस्मिंश्चन विप्रतिपन्ने ऽर्थे वन्ध्यासुतवचनं प्रमाणयन्तं प्रतिवादिनं प्रति नूनं पददोषादिकमेवोपपाद्य साधकत्वं दूषयिष्यते । स्वरूपस्यैवाभावेनासाधकत्वे सिद्धे किं तत्र चरमभाविन्या पददोषादिचिन्तया । नहि शब्दे ऽविद्यमानत्वेनैव चाक्षुषत्वस्यानित्यत्वसाधकत्वाभावे सिद्धे किं तत्र चरमभाविन्या पददोषादिचिन्तया । नहि शब्दे ऽविद्यमानत्वेनैव चाक्षुषत्वस्यानित्यत्वसाधकत्वाभावे सिद्धे व्याप्तिचिन्ता क्रियत इति चेत् । समं प्रकृते ऽपि । ननु मा भूत्प्रतिवाद्यपेक्षया तर्कस्य विरुद्धता । वाद्यपेक्षया तु भविष्यति । मैवम् । वादिनापि हि श्रुतिवाक्येनात्मातिरिक्तस्याखिलस्य मिथ्यात्वं प्रतिपद्य मिथ्याभूतस्यापि साधकत्वमिति प्रतिपत्तव्यम् । सो ऽपि हि प्राक् सकलमिथ्यात्वबोधात्प्रतिवादितुल्य एव । तथाच श्रुतेः सर्वमिथ्यात्वप्रतिपादकत्वे मिथ्याभूतस्यैव साधकत्वं प्रतीत्य तद्विरोधेन तर्को निरसनीयः । तन्निरासे च श्रुतेः सर्वमिथ्यात्वप्रतिपादकत्वमित्यन्योन्याश्रयमनुत्तीर्णः कथमसावपि तर्कस्य विरुद्धतां प्रतिपद्येत । *१,५९२* तच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया । सता चेद् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम्

asataḥ sādhakatvabhaṅga nanu śrutyādermithyātve 'pi sādhakatvaṃ sambhavati / mayā mithyābhūtasyaiva sādhakatvābhyupagamādityata āha mithyāyā iti // yāḥ śrutyādivāco mithyā tāsāmiti yojanā / vibhaktipratirūpakaṃ vā mithyāyā ityavyayam / ayamabhisandhiḥ / nehanānetyādivākyaiḥ kiṃ pumānniścitādvaito bodhyate / uta tadviparītaḥ / nādyaḥ / vaiyarthyāt / dvitīyastu satyasyaiva sādhakatvamiti manyamāno yadīdaṃ vākyaṃ sakalamithyātvaṃ pratipādayettadā sakalāntargatatvātsvayamapi mithyā syāt / yathā"śabdo 'nityaḥ'; itiśabdo 'nityaḥ / yadi caitadvākyaṃ mithyā syānna kasyāpyarthasya sādhakaṃ syādityaniṣyaprasaṅgaṃ paśyankathaṃ tvadabhyupagamamātreṇa svatarkasya viruddhatāṃ pratipadyeteti / nanu vākyasya sādhakatvaṃ nāma padārthasaṃsargapramitijanakatvam / tatkvacitpadadoṣeṇa vihanyate / kvacitsaṅgatyagrahaṇātkvāpi tadvismaraṇātkadācikāṅkṣādivirahātkutracidviparītapratipādanena / tadatrāpi nehanānetyādivākye sādhakatvābhāvamāpādayatā padadoṣādyanyatamamevāpādakamupādeyam / kiṃ mithyātvena / tatkimavidyamānasyāpi vākyasya nirdoṣapadāvayavatvādikaṃ vidyata iti vaktumudyato bhavān / evaṃca vadatā bhavatā kasmiṃścana vipratipanne 'rthe vandhyāsutavacanaṃ pramāṇayantaṃ prativādinaṃ prati nūnaṃ padadoṣādikamevopapādya sādhakatvaṃ dūṣayiṣyate / svarūpasyaivābhāvenāsādhakatve siddhe kiṃ tatra caramabhāvinyā padadoṣādicintayā / nahi śabde 'vidyamānatvenaiva cākṣuṣatvasyānityatvasādhakatvābhāve siddhe kiṃ tatra caramabhāvinyā padadoṣādicintayā / nahi śabde 'vidyamānatvenaiva cākṣuṣatvasyānityatvasādhakatvābhāve siddhe vyāpticintā kriyata iti cet / samaṃ prakṛte 'pi / nanu mā bhūtprativādyapekṣayā tarkasya viruddhatā / vādyapekṣayā tu bhaviṣyati / maivam / vādināpi hi śrutivākyenātmātiriktasyākhilasya mithyātvaṃ pratipadya mithyābhūtasyāpi sādhakatvamiti pratipattavyam / so 'pi hi prāk sakalamithyātvabodhātprativāditulya eva / tathāca śruteḥ sarvamithyātvapratipādakatve mithyābhūtasyaiva sādhakatvaṃ pratītya tadvirodhena tarko nirasanīyaḥ / tannirāse ca śruteḥ sarvamithyātvapratipādakatvamityanyonyāśrayamanuttīrṇaḥ kathamasāvapi tarkasya viruddhatāṃ pratipadyeta / *1,592* tacca mithyāpramāṇena satā vā sādhyate tvayā / satā ced dvaitasiddhiḥ syānna siddhaṃ cānyasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नस्य तावज्ज्ञानार्थरूपस्य सत्यतां वक्ष्यति । रेखापि वर्णे पदमिवार्थे सङ्केतिता तं स्मारयतीति न किञ्चिदत्र मिथ्यास्ति । अत एव रेखामुपलभ्य वर्णमुच्चारयन्ति । प्रतिबिम्बस्य तु सत्यता परेणाप्यङ्गीकृता । विच्छेदस्यापि सत्यतामुपपादयिष्यामः । स्फटिकलौहित्यमप्येतेनैव व्याख्यातम् । दैर्घ्यादयो ऽपि ध्वनिष्विव वर्णेष्वपि स्वाभाविका एव । अन्यथा स्वरेष्विव व्यञ्जनेष्वपि ध्वानोपधानवशेन दीर्घादिप्रतिभासप्रसङ्गात् । न तथाविधध्वनिव्यङ्गं व्यञ्जनमिति चेन्न । तथात्वे वर्णेष्वेव विशेषो ऽङ्गीकार्यः स्यात् । स एव दैर्घ्यादिपदाभिधेयो भविष्यति । सवितृसुषिरप्रभृतिज्ञानमेवारिष्यसूचकम् । वक्ष्यते चैतत् । एवमन्यदप्यूहनीयमिति । तस्मात्पदवाक्यप्रमाणविदामग्रेसरेण परमास्तिकेन भगवता भाष्यकारेणोक्तो भगवति स्वरूपभेदाभाव एव श्रुत्यर्थो ऽवधेयः । *१,६१३* सिद्धान्ते नेह नानेति श्रुत्यर्थसमर्थनम् नन्वत्राप्यनुपपत्तिरेव । यतो नानेति नानाभूतः प्रपञ्चो ऽभिधीयते । नतु भेदः । तथात्वे नानात्वमिति स्यात् । मैवम् । मुक्तोपसृप्यव्यपदेशादित्यादाविव भावप्रधाननिर्देशोपपत्तेः । भवितृप्राधान्ये ऽपि ब्रह्मणि नानाभूतावयवगुणकर्मादिनिषेधे नानात्वमेव निषिद्धं भवति । "सविशेषणे हि विधिनिषेधौ विशेषणमुपसङ्क्रामतेऽ; इति न्यायात् । उभयनिषेधे गौरवात् । विशेषणस्य प्रथमप्राप्तत्वात् । अन्यथा तदुपादानवैयर्थ्यात् । "न जीर्णमलवद्वासाः स्नातकः स्यात्ऽ; इत्यादौ दर्शनाच्च । अत एवोक्तम् । "विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणेऽ; इति । यत्क्वचिद्विशिष्टविधिनिषेधाङ्गीकरणं तदगतिकयैव । सविशेषत्वं च ब्रह्मणो वक्ष्यामः । नन्वेवं सत्यप्राप्तप्रतिषेध इति चेन्न । आभासप्राप्तत्वात् । तथाच"न स्थानतो ऽपिऽ; इत्याद्यधिकरणपूर्वपक्षे दर्शयिष्यामः । परस्यैव स्वर्गापूर्वादिनिषेधो ऽप्राप्तत्वादनुपपन्नः । "एकमेवाद्वितीयम्ऽ; इत्यादौ सजातीयविजातीयस्वगतनानात्वनिषेधं व्याकुर्वता भवतापि समाधातव्यमेतत् । *१,६२४* साधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता । स्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्या साधकता पुनः

svapnasya tāvajjñānārtharūpasya satyatāṃ vakṣyati / rekhāpi varṇe padamivārthe saṅketitā taṃ smārayatīti na kiñcidatra mithyāsti / ata eva rekhāmupalabhya varṇamuccārayanti / pratibimbasya tu satyatā pareṇāpyaṅgīkṛtā / vicchedasyāpi satyatāmupapādayiṣyāmaḥ / sphaṭikalauhityamapyetenaiva vyākhyātam / dairghyādayo 'pi dhvaniṣviva varṇeṣvapi svābhāvikā eva / anyathā svareṣviva vyañjaneṣvapi dhvānopadhānavaśena dīrghādipratibhāsaprasaṅgāt / na tathāvidhadhvanivyaṅgaṃ vyañjanamiti cenna / tathātve varṇeṣveva viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ syāt / sa eva dairghyādipadābhidheyo bhaviṣyati / savitṛsuṣiraprabhṛtijñānamevāriṣyasūcakam / vakṣyate caitat / evamanyadapyūhanīyamiti / tasmātpadavākyapramāṇavidāmagresareṇa paramāstikena bhagavatā bhāṣyakāreṇokto bhagavati svarūpabhedābhāva eva śrutyartho 'vadheyaḥ / *1,613* siddhānte neha nāneti śrutyarthasamarthanam nanvatrāpyanupapattireva / yato nāneti nānābhūtaḥ prapañco 'bhidhīyate / natu bhedaḥ / tathātve nānātvamiti syāt / maivam / muktopasṛpyavyapadeśādityādāviva bhāvapradhānanirdeśopapatteḥ / bhavitṛprādhānye 'pi brahmaṇi nānābhūtāvayavaguṇakarmādiniṣedhe nānātvameva niṣiddhaṃ bhavati / "saviśeṣaṇe hi vidhiniṣedhau viśeṣaṇamupasaṅkrāmate'; iti nyāyāt / ubhayaniṣedhe gauravāt / viśeṣaṇasya prathamaprāptatvāt / anyathā tadupādānavaiyarthyāt / "na jīrṇamalavadvāsāḥ snātakaḥ syāt'; ityādau darśanācca / ata evoktam / "viśeṣyaṃ nābhidhā gacchetkṣīṇaśaktirviśeṣaṇe'; iti / yatkvacidviśiṣṭavidhiniṣedhāṅgīkaraṇaṃ tadagatikayaiva / saviśeṣatvaṃ ca brahmaṇo vakṣyāmaḥ / nanvevaṃ satyaprāptapratiṣedha iti cenna / ābhāsaprāptatvāt / tathāca"na sthānato 'pi'; ityādyadhikaraṇapūrvapakṣe darśayiṣyāmaḥ / parasyaiva svargāpūrvādiniṣedho 'prāptatvādanupapannaḥ / "ekamevādvitīyam'; ityādau sajātīyavijātīyasvagatanānātvaniṣedhaṃ vyākurvatā bhavatāpi samādhātavyametat / *1,624* sādhakatvaṃ satastena sākṣiṇā siddhimicchatā / svīkṛtaṃ hyaviśeṣasya sādhyā sādhakatā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः ननु प्रमाणं वस्तुसिद्धावुपयुज्यते । तत्सविशेषत्वं तु किमर्थमिति चेत्सत्यम् । निर्विशेषस्य प्रामाण्यमेव नोपपद्यत इति तदर्थमेव विशेषानुसरणम् । न हि साधकतमत्वादिविशेषाभावे प्रामाण्यं शक्यनिर्वाहम् । साक्षिण्यारोपिततयैवाज्ञानं सिद्धयति । न ततो ऽतिरिक्तं साधकत्वं तस्येति चेत् । न तर्हि सुतरां साक्षिणाज्ञानसिद्धिः । प्रकाशाश्रयं तमः प्रकाशेनैव सिद्धयतीत्यस्यार्थस्याविशेषवादिना भवता परं प्रत्युपपादयितुमशक्यत्वात् । किञ्चाज्ञानमारोपितमपि साक्षिणो विषयो न वा । आद्ये विषयित्वं साक्षिण्यापतितम् । द्वितीये साक्षित्वमेवानुपपन्नम् । "साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायाम्ऽ; इति निर्वचनासम्भवात् । अतद्विषयेण तत्सिद्धिरलौकिकी । निर्विशेषस्याप्यज्ञानवशात्साक्षित्वमिति च निरस्तम् । यस्तु वैय्यात्याद्ब्रयीति । सिद्धप्रामाण्यमिव साध्यप्रामाण्यमपि प्रमारं प्रयोगार्हमेव । अन्यथा शब्दानित्यत्वे कृतकत्वमुपन्यस्य परेणान्यतरासिद्धावुद्भावितायां तत्साधनस्फूर्तिमतापि तूष्णीं भवितव्यम् । अहं चाविशेषस्य साक्षिणः साधकत्वं विप्रतिपत्तौ साधयिष्यामीति । स प्रष्टव्यः । किं सविशेषेण प्रमाणेनैतत्साध्यते । उताविशेषेणेति । नाद्यः । तस्य तव मिथ्यात्वात् । परेण चोक्तन्यायेन तस्य साधकत्वानभ्युपगमात् । अतो द्वितीय एवाङ्गीकर्तव्य इत्याह तच्चेति ॥ किमतः । इदं ततः । तदविशेषप्रमाणं किं साक्ष्युतन्यत् । आद्ये अन्योन्याश्रयत्वम् । साक्षिणः साधकत्वसिद्धिरिति । न द्वितीयः । तदभावात् । अविशेषान्तराङ्गीकारे दूषणमाह इत्यनवस्थितिरिति ॥ तस्यापि अविशेषस्य साधकत्वमविशेषप्रमाणेनैव साध्यमित्युपपादनमितिशब्देन सूचयति । ननु चाविशेषस्य साध्या साधकतेति प्रकृतमतः सा चेति परामर्शो युक्तः । सत्यम् । तथापि प्राग्यन्मिथ्याभूतस्यापि साधकत्वं प्रमाणविकल्पनिराकरणेन निरस्तं तत्सविशेषत्वादिविकल्पनिराकरणेनापि निराकरणीयमिति सूचनाय सामान्येन नपुंसकनिर्देशः । एतेन प्राग्विकल्पितः सताऽत्मभूतेनेति पक्षो ऽपि निरस्तो वेदितव्यः । *१,६४३* अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता

taccāviśeṣamānena sādhyamityanavasthitiḥ nanu pramāṇaṃ vastusiddhāvupayujyate / tatsaviśeṣatvaṃ tu kimarthamiti cetsatyam / nirviśeṣasya prāmāṇyameva nopapadyata iti tadarthameva viśeṣānusaraṇam / na hi sādhakatamatvādiviśeṣābhāve prāmāṇyaṃ śakyanirvāham / sākṣiṇyāropitatayaivājñānaṃ siddhayati / na tato 'tiriktaṃ sādhakatvaṃ tasyeti cet / na tarhi sutarāṃ sākṣiṇājñānasiddhiḥ / prakāśāśrayaṃ tamaḥ prakāśenaiva siddhayatītyasyārthasyāviśeṣavādinā bhavatā paraṃ pratyupapādayitumaśakyatvāt / kiñcājñānamāropitamapi sākṣiṇo viṣayo na vā / ādye viṣayitvaṃ sākṣiṇyāpatitam / dvitīye sākṣitvamevānupapannam / "sākṣāddraṣṭari saṃjñāyām'; iti nirvacanāsambhavāt / atadviṣayeṇa tatsiddhiralaukikī / nirviśeṣasyāpyajñānavaśātsākṣitvamiti ca nirastam / yastu vaiyyātyādbrayīti / siddhaprāmāṇyamiva sādhyaprāmāṇyamapi pramāraṃ prayogārhameva / anyathā śabdānityatve kṛtakatvamupanyasya pareṇānyatarāsiddhāvudbhāvitāyāṃ tatsādhanasphūrtimatāpi tūṣṇīṃ bhavitavyam / ahaṃ cāviśeṣasya sākṣiṇaḥ sādhakatvaṃ vipratipattau sādhayiṣyāmīti / sa praṣṭavyaḥ / kiṃ saviśeṣeṇa pramāṇenaitatsādhyate / utāviśeṣeṇeti / nādyaḥ / tasya tava mithyātvāt / pareṇa coktanyāyena tasya sādhakatvānabhyupagamāt / ato dvitīya evāṅgīkartavya ityāha tacceti // kimataḥ / idaṃ tataḥ / tadaviśeṣapramāṇaṃ kiṃ sākṣyutanyat / ādye anyonyāśrayatvam / sākṣiṇaḥ sādhakatvasiddhiriti / na dvitīyaḥ / tadabhāvāt / aviśeṣāntarāṅgīkāre dūṣaṇamāha ityanavasthitiriti // tasyāpi aviśeṣasya sādhakatvamaviśeṣapramāṇenaiva sādhyamityupapādanamitiśabdena sūcayati / nanu cāviśeṣasya sādhyā sādhakateti prakṛtamataḥ sā ceti parāmarśo yuktaḥ / satyam / tathāpi prāgyanmithyābhūtasyāpi sādhakatvaṃ pramāṇavikalpanirākaraṇena nirastaṃ tatsaviśeṣatvādivikalpanirākaraṇenāpi nirākaraṇīyamiti sūcanāya sāmānyena napuṃsakanirdeśaḥ / etena prāgvikalpitaḥ satā'tmabhūteneti pakṣo 'pi nirasto veditavyaḥ / *1,643* anaṅgīkurvatāṃ viśvasatyatāṃ tanna vāditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता तत्र किं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमे कल्पनागौरवमुत तत्सत्ताभ्युपगमस्य कारणकोटिप्रवेशने । नाद्यः । कारणत्वान्यथानुपपत्त्या तत्सत्तायाः प्रमितत्वात् । प्रमितस्य परीक्षकैरङ्गीकरणीयत्वात् । द्वितीये तु संवाद एव । तृतीये ऽप्याद्यं तावदङ्गीकुर्मः । तत्रोक्तं दूषितप्रायम् । द्वितीयाङ्गीकारे ऽपि न दोषः । देहात्मत्वादिकं तु पश्चाद्विचारबाध्यतया नाभ्युपगम्यत इति । यदत्रोक्तं प्रमाणादिसत्तापीत्यादि । तेन किमुक्तं भवति । किं विचारसाध्यः प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमो न विचारप्रवृत्तेः कारणमिति । किं वा विचारबाध्यताया एव प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमप्रयोजकत्वेन व्यवहारस्याप्रयोजकत्वमिति । आद्ये सम्प्रतिपत्तिः । न द्वितीयः । औत्सर्गिकं प्रामाण्यं बाधकादपोद्यत इत्यत्रदर्शने तस्यैव प्रयोजकत्वात् । चतुर्थपक्षोक्तदोषो ऽप्यनेनैव परिहृतः । नहि वयं प्रमाणादिसत्ताभ्युपगमं कथाफलनिष्पत्तिहेतुं ब्रूमः । किन्तु प्रमाणादीन्येव । तेषां च तद्धेतुता नासतामुपपद्यत इति तत्सत्तावश्यमभ्युपगमनीयेति । स्यादेतत् । नियतावाग्व्यहारक्रियासमयबन्धेन कथां प्रवर्तयतापि व्यवहारसत्ताभ्युपगन्तव्या । नहि सत्तामनभ्युपगम्य व्यवहारक्रियाभिधातुं शक्या । क्रिया हि निष्पादना । असतः सद्रूपताप्रापणमिति यावत् । प्रमाणैव्यर्वहर्तव्यमिति च नियमबन्धनं प्रमाणकरणभावस्य नियमान्तर्भावान्नियतपूर्वसत्त्वरूपं कारणत्वं प्रमाणानामनादाय न पर्यवस्यति । दूषणानां चास्तित्वेन भङ्गावधारणनियमबन्धने साधनाङ्गानां च व्याप्त्यादीनां सत्त्वेन तद्विषयस्य तत्त्वरूपताव्ववहारनियमनादौ च कण्ठोक्तयैव तस्य तस्य सत्त्वमङ्गीकृतमिति रि??मिदमुच्यते । प्रमाणादीनां सत्तामनभ्युपगम्य कथाऽरम्भः शक्यत इत्येवमाशङ्कय यदुक्तमेतैरपि बाधकैः कथायामारब्धायामभिमतस्य प्रसाधनीयत्वेन पूर्वोक्तबाधाया न निस्तारः स्यादिति । तदप्यनेनैव परिहृतम् । कथास्वरूपपलनिष्पत्तये स्वेच्छास्वीकृतस्यैव व्यवहारनियमस्य प्रमाणादिसत्तास्वीकार एव पर्यवसानमिति कथायां प्रवृत्तं स्वव्याघातमप्यचेतयन्तं प्रत्यस्माभिरुच्यमानत्वात् । ननु कथादेः कार्यस्य सत्त्वे कथञ्चित्कारणस्य प्रमाणादेः सत्त्वमङ्गीकरणीयं स्यात् । कार्यस्यैव सत्त्वाभावे किं कारणसत्तयेति चेत् । कुतः प्रमाणात्कथादिसत्ताभावो भवता निश्चितः । श्रुत्यादेरिति चेन्न । तस्यैवानेकातिप्रसङ्गगहननिविष्टत्वात् । तथाच सिद्धे तत्प्रामाण्ये कथादिकार्यासत्त्वसिद्धिः । ततो ऽन्यथासिद्धया तर्कस्याभासतासिद्धिस्तस्यां च श्रुत्यादिप्रामाण्यसिद्धिरिति चक्रकापत्त्या नैकस्यापि सिद्धिः । असतः कारणत्वं तु सूत्रकृतैव निराकरिष्यत इत्यलं प्रसङ्गेन । *२,४६* व्यावहारिकसत्यस्य साधकत्वभङ्गः व्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत्

tasmād vyavahṛtiḥ sarvā satyetyeva vyavasthitā tatra kiṃ pramāṇādisattābhyupagame kalpanāgauravamuta tatsattābhyupagamasya kāraṇakoṭipraveśane / nādyaḥ / kāraṇatvānyathānupapattyā tatsattāyāḥ pramitatvāt / pramitasya parīkṣakairaṅgīkaraṇīyatvāt / dvitīye tu saṃvāda eva / tṛtīye 'pyādyaṃ tāvadaṅgīkurmaḥ / tatroktaṃ dūṣitaprāyam / dvitīyāṅgīkāre 'pi na doṣaḥ / dehātmatvādikaṃ tu paścādvicārabādhyatayā nābhyupagamyata iti / yadatroktaṃ pramāṇādisattāpītyādi / tena kimuktaṃ bhavati / kiṃ vicārasādhyaḥ pramāṇādisattābhyupagamo na vicārapravṛtteḥ kāraṇamiti / kiṃ vā vicārabādhyatāyā eva pramāṇādisattābhyupagamaprayojakatvena vyavahārasyāprayojakatvamiti / ādye sampratipattiḥ / na dvitīyaḥ / autsargikaṃ prāmāṇyaṃ bādhakādapodyata ityatradarśane tasyaiva prayojakatvāt / caturthapakṣoktadoṣo 'pyanenaiva parihṛtaḥ / nahi vayaṃ pramāṇādisattābhyupagamaṃ kathāphalaniṣpattihetuṃ brūmaḥ / kintu pramāṇādīnyeva / teṣāṃ ca taddhetutā nāsatāmupapadyata iti tatsattāvaśyamabhyupagamanīyeti / syādetat / niyatāvāgvyahārakriyāsamayabandhena kathāṃ pravartayatāpi vyavahārasattābhyupagantavyā / nahi sattāmanabhyupagamya vyavahārakriyābhidhātuṃ śakyā / kriyā hi niṣpādanā / asataḥ sadrūpatāprāpaṇamiti yāvat / pramāṇaivyarvahartavyamiti ca niyamabandhanaṃ pramāṇakaraṇabhāvasya niyamāntarbhāvānniyatapūrvasattvarūpaṃ kāraṇatvaṃ pramāṇānāmanādāya na paryavasyati / dūṣaṇānāṃ cāstitvena bhaṅgāvadhāraṇaniyamabandhane sādhanāṅgānāṃ ca vyāptyādīnāṃ sattvena tadviṣayasya tattvarūpatāvvavahāraniyamanādau ca kaṇṭhoktayaiva tasya tasya sattvamaṅgīkṛtamiti ri??midamucyate / pramāṇādīnāṃ sattāmanabhyupagamya kathā'rambhaḥ śakyata ityevamāśaṅkaya yaduktametairapi bādhakaiḥ kathāyāmārabdhāyāmabhimatasya prasādhanīyatvena pūrvoktabādhāyā na nistāraḥ syāditi / tadapyanenaiva parihṛtam / kathāsvarūpapalaniṣpattaye svecchāsvīkṛtasyaiva vyavahāraniyamasya pramāṇādisattāsvīkāra eva paryavasānamiti kathāyāṃ pravṛttaṃ svavyāghātamapyacetayantaṃ pratyasmābhirucyamānatvāt / nanu kathādeḥ kāryasya sattve kathañcitkāraṇasya pramāṇādeḥ sattvamaṅgīkaraṇīyaṃ syāt / kāryasyaiva sattvābhāve kiṃ kāraṇasattayeti cet / kutaḥ pramāṇātkathādisattābhāvo bhavatā niścitaḥ / śrutyāderiti cenna / tasyaivānekātiprasaṅgagahananiviṣṭatvāt / tathāca siddhe tatprāmāṇye kathādikāryāsattvasiddhiḥ / tato 'nyathāsiddhayā tarkasyābhāsatāsiddhistasyāṃ ca śrutyādiprāmāṇyasiddhiriti cakrakāpattyā naikasyāpi siddhiḥ / asataḥ kāraṇatvaṃ tu sūtrakṛtaiva nirākariṣyata ityalaṃ prasaṅgena / *2,46* vyāvahārikasatyasya sādhakatvabhaṅgaḥ vyavahārasataścāpi sādhakatvaṃ tu pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाद्यः । मरुमरीचिकाऽदौ जलरूपतासद्भावाभ्युपगमप्रसङ्गात् । द्वितीये ऽपि वादिप्रतिवादिमध्यस्थमास्यि तस्यापि कथाकाल एव बाधितत्वावगमाभावात् । अथवा कस्यचिदपि कालान्तरे ऽपि च बाधितत्वबोधविरहात् । नाद्यः । अतिप्रसङ्गात् । पुरुषत्रयावगतस्याप्येकक्षणावगतस्य पुरुषान्तरेण तेनापि क्षणान्तरे ऽपि बहुलं बाधदर्शनात् । नचासावर्थो ऽसत्यो ऽपि द्वित्रादिपुरुषमात्रपूर्वजाततत्प्रतीत्यनुरोधाद्बाधदर्शने सञ्जाते ऽपि तथैव सन्नित्यभ्युमभ्युपगम्यते । तस्माद् द्वितीयः पक्षः परिशिष्यते । न चासावमुख्ये ऽस्तीति कुतः पारमार्थ्यप्राप्तिः । नच वाच्यं सत्प्रतीतेरपि प्रतीत्यन्तरमेव सत्तेत्यनवस्थेति । प्रतीतेः पारमार्थिकत्वात् । नहि तस्या बाधो ऽस्ति । अस्ति चेत्सैव प्रतीतिरबाधिता परमार्थसती । नच प्रतीतेः स्वरूपभेदो ऽस्तीत्यतो विज्ञानं ब्रह्मैव परमार्थसत् । अमुख्यं पुनर्द्वेधा । मायोपाधिमविद्योपाधिकं चेति । तत्राऽद्यमम्बरादिकम् । तच्चाब्रह्मज्ञानाद्बाधवैधुर्येण हानादिव्यवहारनिर्वाहकत्वाद्वयावहारिकमिति गीयते । कतिपयप्रतिपत्तृकतिपयकालतथात्वावगमादेव हि लौकिको व्यवहारः प्रतीयते । द्वितीयं शुक्तिरजतादि । नतु प्रतीतिसमयमात्रपरिवर्ति । न पुनर्हानादिहेतुरिति प्रातितिकमुच्यते । तदेवं सत्त्रैविध्यादम्बरादिकं विश्वं सदपि पारमार्थिकत्वाभावान्मिथ्येति युज्यते । व्यावहारिकसत्त्वाच्च तदन्तर्गतस्य प्रमाणाऽदेः कथाङ्गतोपपद्यते । पारमार्थिकप्रातीतिकव्यावृत्त्यर्थत्वेन व्यावहारिकपदं च सम्भवतीति अत्रेदं वक्तव्यम् । किं पारमार्थिकसदेव सदसच्च बाधकभेदेन द्विविधमिति सत्त्रैविध्यमुत सत्येवान्तरभेदेन । आद्ये प्रागुक्तदोषनिस्तारः । नहि सदिति ज्ञानमात्रेणासदर्थक्रियार्हम् । येन तथाविधं प्रमाणादि, कथाङ्गतां गच्छेत् । तथात्वे विषमपि पीयूषतयावगतं तदर्थक्रियां कुर्यात् । बाधविलम्बतार्थक्रियाकारित्वप्रसङ्गात् । यदपि तथैव लौकिको व्यवहारः प्रतीयत इति तदग्रे निराकरिष्यते । अर्थक्रियाप्यसतीति चेतरेतराश्रयादिना निरस्तम् । सतो ऽर्थक्रियासम्भवादसत्येव कथञ्चित्साङ्गीकार्येति चेत् । श्रुतिप्रामाण्यनिश्चयोत्तरकालमेवैतत् । प्राक्तन्निश्चयात्परमार्थसत एवार्थक्रियेति मन्यमानः प्रतिवादी कथं बोधनीयः । अन्योन्याश्रयादिप्रसङ्गादित्युक्तम् । *२,५९* सत्त्रैविध्ये अनिर्वचनीये च प्रमाणनिरासः सत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्धयेत् केनेति पृच्छ्यते

nādyaḥ / marumarīcikā'dau jalarūpatāsadbhāvābhyupagamaprasaṅgāt / dvitīye 'pi vādiprativādimadhyasthamāsyi tasyāpi kathākāla eva bādhitatvāvagamābhāvāt / athavā kasyacidapi kālāntare 'pi ca bādhitatvabodhavirahāt / nādyaḥ / atiprasaṅgāt / puruṣatrayāvagatasyāpyekakṣaṇāvagatasya puruṣāntareṇa tenāpi kṣaṇāntare 'pi bahulaṃ bādhadarśanāt / nacāsāvartho 'satyo 'pi dvitrādipuruṣamātrapūrvajātatatpratītyanurodhādbādhadarśane sañjāte 'pi tathaiva sannityabhyumabhyupagamyate / tasmād dvitīyaḥ pakṣaḥ pariśiṣyate / na cāsāvamukhye 'stīti kutaḥ pāramārthyaprāptiḥ / naca vācyaṃ satpratīterapi pratītyantarameva sattetyanavastheti / pratīteḥ pāramārthikatvāt / nahi tasyā bādho 'sti / asti cetsaiva pratītirabādhitā paramārthasatī / naca pratīteḥ svarūpabhedo 'stītyato vijñānaṃ brahmaiva paramārthasat / amukhyaṃ punardvedhā / māyopādhimavidyopādhikaṃ ceti / tatrā'dyamambarādikam / taccābrahmajñānādbādhavaidhuryeṇa hānādivyavahāranirvāhakatvādvayāvahārikamiti gīyate / katipayapratipattṛkatipayakālatathātvāvagamādeva hi laukiko vyavahāraḥ pratīyate / dvitīyaṃ śuktirajatādi / natu pratītisamayamātraparivarti / na punarhānādiheturiti prātitikamucyate / tadevaṃ sattraividhyādambarādikaṃ viśvaṃ sadapi pāramārthikatvābhāvānmithyeti yujyate / vyāvahārikasattvācca tadantargatasya pramāṇā'deḥ kathāṅgatopapadyate / pāramārthikaprātītikavyāvṛttyarthatvena vyāvahārikapadaṃ ca sambhavatīti atredaṃ vaktavyam / kiṃ pāramārthikasadeva sadasacca bādhakabhedena dvividhamiti sattraividhyamuta satyevāntarabhedena / ādye prāguktadoṣanistāraḥ / nahi saditi jñānamātreṇāsadarthakriyārham / yena tathāvidhaṃ pramāṇādi, kathāṅgatāṃ gacchet / tathātve viṣamapi pīyūṣatayāvagataṃ tadarthakriyāṃ kuryāt / bādhavilambatārthakriyākāritvaprasaṅgāt / yadapi tathaiva laukiko vyavahāraḥ pratīyata iti tadagre nirākariṣyate / arthakriyāpyasatīti cetaretarāśrayādinā nirastam / sato 'rthakriyāsambhavādasatyeva kathañcitsāṅgīkāryeti cet / śrutiprāmāṇyaniścayottarakālamevaitat / prāktanniścayātparamārthasata evārthakriyeti manyamānaḥ prativādī kathaṃ bodhanīyaḥ / anyonyāśrayādiprasaṅgādityuktam / *2,59* sattraividhye anirvacanīye ca pramāṇanirāsaḥ sattraividhyaṃ ca mānena siddhayet keneti pṛcchyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन । वैलक्षण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते

tasyāpyuktaprakāreṇa naiva siddhiḥ kathañcana / vailakṣaṇyaṃ sadasatorapyetena niṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नच तदपि दुर्वचम् । सदसद्वैलक्षण्यस्यैव तत्त्वात् । तच्चोक्तविधया व्यावहारिकप्रातिभासिकभेदाद् द्विविधम् । तत्र व्यावहारिकस्य प्रपञ्चस्य सदसद्विलक्षस्य सद्विलक्षणत्वादुपपन्नं श्रुत्यादिना मिथ्यात्वसमर्थनम् । असद्विलक्षणत्वात्तदन्तर्गतस्य प्रमाणादेः साधकत्वं चेति । स्यादेतदेवं कथञ्चिद्यदि विश्वस्य सदसद्विलक्षणत्वं स्यात् । तदेव न सिद्धयतीत्याह वैलक्षण्यं सदसतोरिति ॥ विश्वस्येति शेषः । सदसतोरिति सम्बन्धमात्रे षष्ठी । तथाच सदसद्भयामित्यर्थः । एतेन । प्रमाणविकल्पनिरासेन । तथाहि । विश्वस्य सदसद्वैलक्षण्यं किं सता प्रमाणेन साध्यते । उतासता । अथ सदसद्विलक्षणेन । नाद्यः । वादिनो ऽनुपपत्तेः । न द्वितीयतृतीयौ । प्रतिवादिनो ऽसम्प्रतिपत्तेरिति । नन्वत्र सदसद्वैलक्षण्ये साधकत्वं न स्यादिति प्रसङ्गो वाच्यः । नच तत्र व्याप्तिः । मैवम् । साक्षिणि व्याप्त्यवधारणोपपत्तेः । सत्त्वाभावे साधकत्वं न स्यादिति वा प्रसङ्गं वक्ष्यामः । तत्रासत्त्वमुपाधिरिति चेन्न । तस्य सत्त्वाभावानतिरेकात् । तद्भङ्गस्य च प्रागनिर्वचनीयसिद्धेरशक्यत्वात् । एतेन सद्विलक्षणत्वान्मिथ्यात्वोपपादनसद्विलक्षणत्वात्साधकत्वं चोपपन्नमिति परास्तम् । सद्वैलक्षण्ये ऽसत्त्वापत्त्या साधकत्वाभावास्यासद्वैलक्षण्ये च सत्त्वापातेन मिथ्यात्वोपपादनस्यासम्भवस्यापत्तेः । प्रागनिर्वाच्यसिद्धेर्व्याप्तिद्वयनिरासायोगात् । असद्वैलक्षण्यमात्रेण हानादिव्यवहारोपपत्तौ शुक्तिरजतादावपि तत्प्रसङ्गः । मायाविद्यावैलक्षण्यान्नैवमिति चेन्न । तस्य निराकरिष्यमाणत्वात् । वैलक्षण्यमात्रस्य प्र्रकृतानुपयोगादिति । आस्तां वा सत्त्वादिविकल्पनिरासेन दूषणाभिधानम् । प्रमाणमेव प्रपञ्चानिर्वचनीयतायां नोपपद्यते । नहि नेहनानेत्यादिश्रुतिः सदसद्वैलक्षण्यलक्षणानिर्वचनीयतां विश्वस्य वक्ति । *२,७०* वैलक्षण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः । असतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्यं कथं भवेत्

naca tadapi durvacam / sadasadvailakṣaṇyasyaiva tattvāt / taccoktavidhayā vyāvahārikaprātibhāsikabhedād dvividham / tatra vyāvahārikasya prapañcasya sadasadvilakṣasya sadvilakṣaṇatvādupapannaṃ śrutyādinā mithyātvasamarthanam / asadvilakṣaṇatvāttadantargatasya pramāṇādeḥ sādhakatvaṃ ceti / syādetadevaṃ kathañcidyadi viśvasya sadasadvilakṣaṇatvaṃ syāt / tadeva na siddhayatītyāha vailakṣaṇyaṃ sadasatoriti // viśvasyeti śeṣaḥ / sadasatoriti sambandhamātre ṣaṣṭhī / tathāca sadasadbhayāmityarthaḥ / etena / pramāṇavikalpanirāsena / tathāhi / viśvasya sadasadvailakṣaṇyaṃ kiṃ satā pramāṇena sādhyate / utāsatā / atha sadasadvilakṣaṇena / nādyaḥ / vādino 'nupapatteḥ / na dvitīyatṛtīyau / prativādino 'sampratipatteriti / nanvatra sadasadvailakṣaṇye sādhakatvaṃ na syāditi prasaṅgo vācyaḥ / naca tatra vyāptiḥ / maivam / sākṣiṇi vyāptyavadhāraṇopapatteḥ / sattvābhāve sādhakatvaṃ na syāditi vā prasaṅgaṃ vakṣyāmaḥ / tatrāsattvamupādhiriti cenna / tasya sattvābhāvānatirekāt / tadbhaṅgasya ca prāganirvacanīyasiddheraśakyatvāt / etena sadvilakṣaṇatvānmithyātvopapādanasadvilakṣaṇatvātsādhakatvaṃ copapannamiti parāstam / sadvailakṣaṇye 'sattvāpattyā sādhakatvābhāvāsyāsadvailakṣaṇye ca sattvāpātena mithyātvopapādanasyāsambhavasyāpatteḥ / prāganirvācyasiddhervyāptidvayanirāsāyogāt / asadvailakṣaṇyamātreṇa hānādivyavahāropapattau śuktirajatādāvapi tatprasaṅgaḥ / māyāvidyāvailakṣaṇyānnaivamiti cenna / tasya nirākariṣyamāṇatvāt / vailakṣaṇyamātrasya prrakṛtānupayogāditi / āstāṃ vā sattvādivikalpanirāsena dūṣaṇābhidhānam / pramāṇameva prapañcānirvacanīyatāyāṃ nopapadyate / nahi nehanānetyādiśrutiḥ sadasadvailakṣaṇyalakṣaṇānirvacanīyatāṃ viśvasya vakti / *2,70* vailakṣaṇyaṃ sataścāpi svayaṃ sadbhedavādinaḥ / asataścāpi viśvasya tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा सर्वथा सत्त्वानधिकरणत्वं विवक्षितम् । नाद्यः । विश्वस्यासतो ऽपि वैलक्षण्यं तावन्मम स्वयमेव सतो ऽपि वैलक्षण्यं सत्त्वानधिकरणत्वमपि स्वयमेव । कथम् । सत्त्वभेदवादिनो मम सतो ऽपि सत्त्वान्तरानधिकरणत्वाङ्गीकारात् । तथाच सिद्धेन तेन साध्यमानेन ममानिष्यं कथं भवेत् । एवमेव चतुर्थनिराकरणमपि व्याख्येयम् । न द्वितीयतृतीयौ । विश्वस्यासतो वैलक्षण्यमसत्त्वानधिकरणत्वं तावन्मम स्वयमेव । सतो वैलक्षण्यमनेकसत्त्वानधिकरणत्वम् । सर्वसत्त्वानधिकरणत्वं तावन्मम स्वयमेव । सतो वैलक्षण्यमनेकसत्त्वानधिकरणत्वम् । सर्वसत्त्वानधिकरणत्वमपि स्वयं सदेव । कथम् । भेदवादिनैकैकस्यार्थस्यानेकसर्वसत्त्वास्वीकारात् । स्वीकारे च भेदभङ्गः स्यात् । ततश्च तेनानिष्यं कथं भवेत् । न पञ्चमः । यतः सत एवासतो वैलक्षण्यं स्वयं तदेव । नियतमेवास्ति । यतश्चासत एव सतो वैलक्षण्यमपि नियतमेवातस्तेन साध्यमानेन विश्वस्य सदसत्त्वापत्त्या भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् । मया ह्येकस्यैव सदसत्त्वमङ्गीकृतम् । स्वोपाधौ प्रतिषेधाप्रतियोगित्वात्परोपाधौ च तत्प्रतियोगित्वात् । द्वयोरपि सर्वथा प्रतिषेधात्कथं सदसत्त्वप्रसङ्ग इति चेत्तर्ह्यसत एव सतो वैलक्षण्यं स्वयं सन्नियतमेव । अतः सद्वैलक्षण्यमुक्तवा पुनरसतो ऽपि वैलक्षण्येन व्याहतेन प्रतिज्ञातेन भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् । एवं सत एवासतो ऽपि वैलक्षण्यं नियतमित्यसद्वैलक्षण्यमुक्तवा पुनर्विश्वस्य सद्वैलक्षण्यप्रतिज्ञा व्याहता द्रष्टव्या । नह्यनिर्वाच्यसिद्धेः प्रागयं विप्रतिषेधो निवारयितुं शक्यः । अस्मादेव हेतोस्तत्सिद्धिरिति चेत्तर्हि माता वन्ध्येति प्रतिज्ञा कुतो विप्रतिषिद्धा । वक्ष्यमाणहेतुनैव प्रतिज्ञातार्थसिद्धेस्तत्रापि सुवचत्वात् । "सम्भावितः प्रतिज्ञाया अर्थः साध्येत हेतुनाऽ; इति न्यायात्तत्र हेत्वाकाङ्क्षैव नास्तीति चेत्सत्यम् । किञ्च सत एव विश्वस्यासतो वैलक्षण्यं स्वयं सदेव । साक्षिप्रमितमस्ति । अतस्तेन बाधितेन सर्वथा सत्त्वानधिकरणत्वेन प्रतिज्ञातेन भेदवादिनः कथमनिष्यं भवेत् । अमुख्यसत्त्वावेदकं प्रमाणं तदिति चेत् । मम तावन्मुख्यमेव तत्सत्वमित्युक्तम् । परकीयप्रमाणतर्काणामद्यापि गहने निविष्टत्वादिति । केचित्ते तवानिष्यं कतं न भवेदिति व्याचक्षते । तत्र न पादादाविति प्रतिषेधस्य नञा निर्दिष्यमनित्यमिति समाधानमवसेयम् । *२,९९* यद्युच्यते ऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः । सन्मात्रत्वं ब्रह्मणो ऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत्

athavā sarvathā sattvānadhikaraṇatvaṃ vivakṣitam / nādyaḥ / viśvasyāsato 'pi vailakṣaṇyaṃ tāvanmama svayameva sato 'pi vailakṣaṇyaṃ sattvānadhikaraṇatvamapi svayameva / katham / sattvabhedavādino mama sato 'pi sattvāntarānadhikaraṇatvāṅgīkārāt / tathāca siddhena tena sādhyamānena mamāniṣyaṃ kathaṃ bhavet / evameva caturthanirākaraṇamapi vyākhyeyam / na dvitīyatṛtīyau / viśvasyāsato vailakṣaṇyamasattvānadhikaraṇatvaṃ tāvanmama svayameva / sato vailakṣaṇyamanekasattvānadhikaraṇatvam / sarvasattvānadhikaraṇatvaṃ tāvanmama svayameva / sato vailakṣaṇyamanekasattvānadhikaraṇatvam / sarvasattvānadhikaraṇatvamapi svayaṃ sadeva / katham / bhedavādinaikaikasyārthasyānekasarvasattvāsvīkārāt / svīkāre ca bhedabhaṅgaḥ syāt / tataśca tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet / na pañcamaḥ / yataḥ sata evāsato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ tadeva / niyatamevāsti / yataścāsata eva sato vailakṣaṇyamapi niyatamevātastena sādhyamānena viśvasya sadasattvāpattyā bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet / mayā hyekasyaiva sadasattvamaṅgīkṛtam / svopādhau pratiṣedhāpratiyogitvātparopādhau ca tatpratiyogitvāt / dvayorapi sarvathā pratiṣedhātkathaṃ sadasattvaprasaṅga iti cettarhyasata eva sato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ sanniyatameva / ataḥ sadvailakṣaṇyamuktavā punarasato 'pi vailakṣaṇyena vyāhatena pratijñātena bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet / evaṃ sata evāsato 'pi vailakṣaṇyaṃ niyatamityasadvailakṣaṇyamuktavā punarviśvasya sadvailakṣaṇyapratijñā vyāhatā draṣṭavyā / nahyanirvācyasiddheḥ prāgayaṃ vipratiṣedho nivārayituṃ śakyaḥ / asmādeva hetostatsiddhiriti cettarhi mātā vandhyeti pratijñā kuto vipratiṣiddhā / vakṣyamāṇahetunaiva pratijñātārthasiddhestatrāpi suvacatvāt / "sambhāvitaḥ pratijñāyā arthaḥ sādhyeta hetunā'; iti nyāyāttatra hetvākāṅkṣaiva nāstīti cetsatyam / kiñca sata eva viśvasyāsato vailakṣaṇyaṃ svayaṃ sadeva / sākṣipramitamasti / atastena bādhitena sarvathā sattvānadhikaraṇatvena pratijñātena bhedavādinaḥ kathamaniṣyaṃ bhavet / amukhyasattvāvedakaṃ pramāṇaṃ taditi cet / mama tāvanmukhyameva tatsatvamityuktam / parakīyapramāṇatarkāṇāmadyāpi gahane niviṣṭatvāditi / kecitte tavāniṣyaṃ kataṃ na bhavediti vyācakṣate / tatra na pādādāviti pratiṣedhasya nañā nirdiṣyamanityamiti samādhānamavaseyam / *2,99* yadyucyate 'pi sarvasmāditi sadbhedasaṃsthitiḥ / sanmātratvaṃ brahmaṇo 'pi tasmāt tadapi no bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं सामान्यसत्त्वमुत स्वरूपसत्त्वम् । आद्यं दूषयति यद्युच्यत इति ॥ सर्वस्मात्सर्वार्थानुगतात्सामान्याद्वैलक्षण्यं तदनाधारत्वमिति यावत् । साध्यतया यद्युच्यते तदा सद्भेदसंस्थितिः । यदि सत्तैव नास्ति तदा तदनधिकरणत्वप्रतिज्ञा व्यार्था स्यात् । नेदं शशविषाणाधिकरणमितिवद्विप्रतिपत्तेरेवानुदयात् । सत्तासामान्याङ्गीकारे च सद्भेदो दुर्वार एव । न ह्येकाश्रयं सामान्यमस्ति । सन्ति सत्ताधिकरणानि सन्तीति चेत्तर्हि कानीति वक्तव्यानि । द्रव्यादीनीति चेत्कथं तर्हि तेषामेव तदनधिकरणत्वसाधनम् । व्यवहारतः सर्वमस्ति । परमार्थतस्तु नेति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । एतच्च परमतेनोत्तरमुक्तं वेदितव्यम् । स्वमतेन तु सिद्धसाधनत्वं द्रष्टव्यम् । द्रव्याद्यतिरिक्तानुगतसत्त्वसामान्यस्यैवानङ्गीकारात् । द्वितीयं दूषयति सन्मात्रत्वमिति ॥ सत्तानपेक्षं सत्त्वं सन्मात्रत्वं स्वरूपसत्त्वमिति यावत् । तद्ब्रह्मणो ऽप्यस्ति यतस्तस्मात्कारणात्तस्माद्ब्रह्मणस्तद्वैलक्षण्यमब्रह्मत्वमपि विश्वस्य नो भवेदिति । अथवा सामान्यसत्तापक्षे दोषान्तरमनेनोच्यते । तथाहि सत्तासामान्यविधुरस्यापि ब्रह्मणः सन्मात्रत्वं स्वरूपसत्त्वं तावदस्ति । न पुनः सत्त्ववैधुर्यादसदनिर्वाच्यं वा ब्रह्म । तस्मात्सत्तावैधुर्यस्यासत्त्वाद्यहेतुत्वात्तत्सत्तानधिकरणत्वमपि विश्वस्य नो भवेदिति । एतेन ब्रह्मस्वरूपं सत्त्वमिति पक्षो ऽपि निरस्तः । अर्थक्रियाकारित्वं ज्ञानाबाध्यत्वं वा सत्त्वमिति पक्षद्वयं स्फुटदोषत्वान्न दूषितम् । अर्थक्रियेति वदता मिथ्याभूतस्यैवार्थक्रियाङ्गीकृतेति सिद्धान्तविरोधश्च । अर्थक्रियाविधुरस्यापि ब्रह्मणः सत्त्वात्तद्वैधुर्यं नासात्त्वादिहेतुः । अर्थक्रियानधिकरणतामात्रसाधनं प्रकृतानुपयुक्तं तद्विरुद्धं च । ज्ञानाबाध्यत्ववैधुर्यं च तद्बाध्यत्वमेव । तच्च हेत्वर्थान्न भिद्यत इति स्फुटमेव । हेत्वन्तराभिधाने ऽपि वक्ष्यमाणन्यायेन बाधसिद्धार्थताद्यापत्तिः स्फुटैव । यदत्रोक्तम् । त्वयापि द्वे तत्त्वे सदसिदति तत्त्वं व्यवस्थापयता यदेव सत्त्वेन व्यवस्थापितं तस्यैव मयाप्यङ्गीकारान्न सच्छब्दार्थानिरुक्तिरिति । तदतीव मन्दम् । मया हि । क्वचित्सदिति भावो व्यवह्रियते । क्वचिच्च प्रतिपन्नोपाधौ निषेधाप्रतियोगि । क्वापि मूर्तमित्यादि तत्सर्वं च निरस्तमिति । *२,११२* ज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः । विज्ञातस्यान्यथा सम्यग् विज्ञानं ह्येव तन्मतम्

kiṃ sāmānyasattvamuta svarūpasattvam / ādyaṃ dūṣayati yadyucyata iti // sarvasmātsarvārthānugatātsāmānyādvailakṣaṇyaṃ tadanādhāratvamiti yāvat / sādhyatayā yadyucyate tadā sadbhedasaṃsthitiḥ / yadi sattaiva nāsti tadā tadanadhikaraṇatvapratijñā vyārthā syāt / nedaṃ śaśaviṣāṇādhikaraṇamitivadvipratipatterevānudayāt / sattāsāmānyāṅgīkāre ca sadbhedo durvāra eva / na hyekāśrayaṃ sāmānyamasti / santi sattādhikaraṇāni santīti cettarhi kānīti vaktavyāni / dravyādīnīti cetkathaṃ tarhi teṣāmeva tadanadhikaraṇatvasādhanam / vyavahārataḥ sarvamasti / paramārthatastu neti cenna / uktottaratvāt / etacca paramatenottaramuktaṃ veditavyam / svamatena tu siddhasādhanatvaṃ draṣṭavyam / dravyādyatiriktānugatasattvasāmānyasyaivānaṅgīkārāt / dvitīyaṃ dūṣayati sanmātratvamiti // sattānapekṣaṃ sattvaṃ sanmātratvaṃ svarūpasattvamiti yāvat / tadbrahmaṇo 'pyasti yatastasmātkāraṇāttasmādbrahmaṇastadvailakṣaṇyamabrahmatvamapi viśvasya no bhavediti / athavā sāmānyasattāpakṣe doṣāntaramanenocyate / tathāhi sattāsāmānyavidhurasyāpi brahmaṇaḥ sanmātratvaṃ svarūpasattvaṃ tāvadasti / na punaḥ sattvavaidhuryādasadanirvācyaṃ vā brahma / tasmātsattāvaidhuryasyāsattvādyahetutvāttatsattānadhikaraṇatvamapi viśvasya no bhavediti / etena brahmasvarūpaṃ sattvamiti pakṣo 'pi nirastaḥ / arthakriyākāritvaṃ jñānābādhyatvaṃ vā sattvamiti pakṣadvayaṃ sphuṭadoṣatvānna dūṣitam / arthakriyeti vadatā mithyābhūtasyaivārthakriyāṅgīkṛteti siddhāntavirodhaśca / arthakriyāvidhurasyāpi brahmaṇaḥ sattvāttadvaidhuryaṃ nāsāttvādihetuḥ / arthakriyānadhikaraṇatāmātrasādhanaṃ prakṛtānupayuktaṃ tadviruddhaṃ ca / jñānābādhyatvavaidhuryaṃ ca tadbādhyatvameva / tacca hetvarthānna bhidyata iti sphuṭameva / hetvantarābhidhāne 'pi vakṣyamāṇanyāyena bādhasiddhārthatādyāpattiḥ sphuṭaiva / yadatroktam / tvayāpi dve tattve sadasidati tattvaṃ vyavasthāpayatā yadeva sattvena vyavasthāpitaṃ tasyaiva mayāpyaṅgīkārānna sacchabdārthāniruktiriti / tadatīva mandam / mayā hi / kvacitsaditi bhāvo vyavahriyate / kvacicca pratipannopādhau niṣedhāpratiyogi / kvāpi mūrtamityādi tatsarvaṃ ca nirastamiti / *2,112* jñānabādhyatvamapi tu na siddhaṃ prativādinaḥ / vijñātasyānyathā samyag vijñānaṃ hyeva tanmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*३,३८* ॥। (लिने २०:) अन्यथा श्वेतकेतूद्दालकाख्यायिकया प्रतिपादितत्वादद्वैतमपि न श्रुत्यभिप्रायः स्यात् । "तद्धैतत्पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदेहं ब्रह्मास्मिऽ; इत्यपि परोपासनानुवादो न स्वार्थे तात्पर्यवान् स्यात्"अथ यो ऽन्यां देवतामुपास्तेऽ; इतयुपासनाप्रकरणत्वात् । तथाच बहुविप्लवः स्यात् । तस्मात्सूत्रकारस्यैवायमभिप्रायो यज्जगज्जन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणः स्वरूपान्तर्गतमेव लक्षणमिति । तथाच विस्पष्टतदीयवाक्यान्तरबलादस्यापि सूत्रस्य स्वरूपलक्षणपरत्वमेवेति । *३,४२* यत एवं जगज्जन्मादिकारणत्वं स्वलक्षणमत्र सूत्रे ब्रह्मणो ऽभिधीयते, ततो न परमते ऽस्य सूत्रस्यारम्भ एवोपपद्यते । इत्याह अत इति ॥ अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः लक्षणं हि सजातीयविजातीयव्यवच्छेदार्थं भवति । यथाऽह"समानासमानजातीयव्यवच्छेदो वा लक्षणार्थःऽ; इति । तथाचानेन लक्षणेन सजातीयाज्जीवाद्विजातीयाज्जडाच्च ब्रह्मव्यावर्तितं सूत्रकारेण । जीवैक्यनिराकरणसूत्रस्यारम्भः कथं जीवैक्यवादिनां स्यात् । स्याद्यदीदं कथञ्चित् (स्यात्कथञ्चिद्यदीदं) तटस्थलक्षणं स्यात् । स्वरूपलक्षणमिति चोपपादितम् । *३,४३* स्यादयमद्वैतिनामनुपपन्नो लक्षणारम्भो यदीदं जीवव्यावृत्त्यर्थं लक्षणमुक्तं स्यात् । जडमात्रव्यावृत्त्यर्थं तु लक्षणे व्याख्यायमाने कथं जीवैक्यवादिनां लक्षणसूत्रारम्भो ऽनुपपन्न इत्यत आह नहीति ॥ नहि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत्

*3,38* ... (line 20:) anyathā śvetaketūddālakākhyāyikayā pratipāditatvādadvaitamapi na śrutyabhiprāyaḥ syāt / "taddhaitatpaśyan ṛṣirvāmadevaḥ pratipedehaṃ brahmāsmi'; ityapi paropāsanānuvādo na svārthe tātparyavān syāt"atha yo 'nyāṃ devatāmupāste'; itayupāsanāprakaraṇatvāt / tathāca bahuviplavaḥ syāt / tasmātsūtrakārasyaivāyamabhiprāyo yajjagajjanmādikāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ svarūpāntargatameva lakṣaṇamiti / tathāca vispaṣṭatadīyavākyāntarabalādasyāpi sūtrasya svarūpalakṣaṇaparatvameveti / *3,42* yata evaṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ svalakṣaṇamatra sūtre brahmaṇo 'bhidhīyate, tato na paramate 'sya sūtrasyārambha evopapadyate / ityāha ata iti // ato jīvaikyamapi sa nirācakre jagadguruḥ lakṣaṇaṃ hi sajātīyavijātīyavyavacchedārthaṃ bhavati / yathā'ha"samānāsamānajātīyavyavacchedo vā lakṣaṇārthaḥ'; iti / tathācānena lakṣaṇena sajātīyājjīvādvijātīyājjaḍācca brahmavyāvartitaṃ sūtrakāreṇa / jīvaikyanirākaraṇasūtrasyārambhaḥ kathaṃ jīvaikyavādināṃ syāt / syādyadīdaṃ kathañcit (syātkathañcidyadīdaṃ) taṭasthalakṣaṇaṃ syāt / svarūpalakṣaṇamiti copapāditam / *3,43* syādayamadvaitināmanupapanno lakṣaṇārambho yadīdaṃ jīvavyāvṛttyarthaṃ lakṣaṇamuktaṃ syāt / jaḍamātravyāvṛttyarthaṃ tu lakṣaṇe vyākhyāyamāne kathaṃ jīvaikyavādināṃ lakṣaṇasūtrārambho 'nupapanna ityata āha nahīti // nahi janmādihetutvaṃ jīvasya jagato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र हि लक्षणं नास्ति तत्सर्वं तद्वयावर्त्यमङ्गीकरणीयम् । अन्यथा लक्षणस्याव्याप्तिप्रसङ्गात् । नचेदं लक्षणं जीवस्यास्ति । तत्कथमसावनेन न व्यावर्त्यत इति । *३,४४* किञ्चानेन लक्षणेन यदि जीवो न व्यावर्त्यते, किन्तु सो ऽपि लक्ष्यान्तर्गतः । तथा सति लक्षणस्य जीवे ऽतिव्याप्तिमाशङ्कयेतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोषप्रसक्तिरिति सूत्रकारीयं तन्निराकरणमसङ्गतं स्यात् । नहि लक्ष्य एवातिव्याप्तिर्लक्षणस्य केनापि शङ्कयते । कथञ्चिच्छङ्कायां वा तस्यापि लक्ष्यत्वाङ्गीकारं परित्यज्य तत्र न लक्षणनिराकरणं क्रियत इत्याशवानाह हिताक्रियेति ॥ हिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः यद्यपि परेणापि जीवस्य लक्षणव्यावर्त्यत्वमङ्गीकृतमेव, यथाऽह"सर्वज्ञं सर्वशक्तिं विहायान्यतः परपरिकल्पितात्प्रधानादेरचेतनाच्चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तेः संसारिणो हिरण्यगर्भादुत्पत्त्यादि न सम्भावयितुमपि शक्यतेऽ; इति, तथापि न्यायेनोपपादयितुमिदमुक्तमिति । *३,४५* अथ मायावाद्युक्तस्य निर्गुणत्वस्यापि सूत्रकारैरेव निराकृतता इतो ऽपि मायावादिनां न ब्रह्मलक्षणसूत्रारम्भः सम्भवतीत्याह निर्गुणत्वं चेति ॥ निर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम्

yatra hi lakṣaṇaṃ nāsti tatsarvaṃ tadvayāvartyamaṅgīkaraṇīyam / anyathā lakṣaṇasyāvyāptiprasaṅgāt / nacedaṃ lakṣaṇaṃ jīvasyāsti / tatkathamasāvanena na vyāvartyata iti / *3,44* kiñcānena lakṣaṇena yadi jīvo na vyāvartyate, kintu so 'pi lakṣyāntargataḥ / tathā sati lakṣaṇasya jīve 'tivyāptimāśaṅkayetaravyapadeśāddhitākaraṇādidoṣaprasaktiriti sūtrakārīyaṃ tannirākaraṇamasaṅgataṃ syāt / nahi lakṣya evātivyāptirlakṣaṇasya kenāpi śaṅkayate / kathañcicchaṅkāyāṃ vā tasyāpi lakṣyatvāṅgīkāraṃ parityajya tatra na lakṣaṇanirākaraṇaṃ kriyata ityāśavānāha hitākriyeti // hitākriyādidoṣaṃ ca vakṣyatyeva svayaṃ prabhuḥ yadyapi pareṇāpi jīvasya lakṣaṇavyāvartyatvamaṅgīkṛtameva, yathā'ha"sarvajñaṃ sarvaśaktiṃ vihāyānyataḥ paraparikalpitātpradhānāderacetanāccetanādapi paricchinnajñānakriyāśakteḥ saṃsāriṇo hiraṇyagarbhādutpattyādi na sambhāvayitumapi śakyate'; iti, tathāpi nyāyenopapādayitumidamuktamiti / *3,45* atha māyāvādyuktasya nirguṇatvasyāpi sūtrakāraireva nirākṛtatā ito 'pi māyāvādināṃ na brahmalakṣaṇasūtrārambhaḥ sambhavatītyāha nirguṇatvaṃ ceti // nirguṇatvaṃ ca tenaiva niṣiddhaṃ prabhuṇā svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*३,४६* ननु स्वलक्षणत्वे प्रमाणमुक्तम् । मैवम् । स्वस्य लक्षणानि स्वलक्षणानीति वा । सु सम्यक् स्वरूपान्तर्गत्या न लक्षणानीति वा तदर्थोपपत्तेः । तर्हि यतो ऽस्य जन्मादि सा माया तदाश्रयो ब्रह्मेति निर्देशः स्यात् । नतु जन्माद्यस्य यतस्तद्ब्रह्मेति । मैवम् । यत्र घोषः सा गङ्गेतिवल्लक्षणया प्रयोगोपपत्तेः । ननु तटस्थेनापि जगज्जन्मादिकारणत्वेन ब्रह्मणो जीवैक्यं निर्गुणत्वं च (नि)विरुद्धयते । काकनिलयनत्वं हि परेण तटस्थं लक्षणमुदाहृतम् । तस्य लक्ष्यान्तर्भावे काकाधिकरणत्वमपि गृहशब्दार्थः स्यात् । ततश्च काकविगमे गृहैकदेशभङ्गबुद्धिः स्यात् इति । तत्र काकाधिकरणत्वं तदनधिकरणेभ्यो गृहं व्यावर्तयति न वा । नेति पक्षे ऽनुभवविरोधस्तदभिधानवैयर्थ्यं च । आद्ये ब्रह्मलक्षणमपि कथं न जीवव्यावृत्तिं करोति । कथं च तत्सम्बन्धेन सगुणं न भवतीति । मैवम् । यो हि कार्यकारणसङ्घातादविविक्तं कर्तृत्वभोक्तृत्वदोषसंसर्गिणमात्मानं मत्वा क्लिश्यति स जीवो व्यावर्त्यत एव ते(अने)न लक्षणेन । तत्र यश्चैतन्यधातुः स ब्रह्मणो न भिद्यत इत्यभ्युपगमे विरोधाभावात् । नच सत्यस्य प्रपञ्चस्य कारणभूतायाः सत्याया मायाया आश्रयो ब्रह्मेति सूत्रार्थो येन ब्रह्मणः सविशेषत्वं स्यात् । किन्तु यदवष्टम्भो विश्वो विवर्तः प्रपञ्चस्तद् ब्रह्मेति सूत्रार्थः । सति चैवं सूत्रार्थे कथं जीवब्रह्मणोरेकत्वं ब्रह्मणो निर्गुणत्वं च विरुद्धयत इति । *३,४७* जगज्जन्मादिकारणत्वस्य तटस्थत्वकल्पना अयुक्ता अत्रोच्यते । आस्तां तावत्(एषा) प्रपञ्चस्य विवर्तताऽदिवार्ता प्रमाणाभावात् प्रकृत्यधिकरणे निराकरिष्यमाणत्वाच्च । तटस्थेन जगज्जन्मादिकारणत्वेनात्र सूत्रे लक्षणया ब्रह्म प्रतिपाद्यत इति कुतो ऽङ्गीकरणीयम् । मुख्यार्थासम्भवे हि लक्षणाश्रयणं दृष्टम् । न तावद् ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वस्य बाधकं प्रत्यक्षं तदगोचरत्वात् । नाप्यनुमानम् श्रुतिबाधितत्वात् । नाप्यागमः तस्याक्लिष्यकारित्वाद्यर्थतया सावकाशत्वात् । *३,४७फ़्।* नन्वर्थापत्त्येदमवसीयते । जीवब्रह्मणोरेकत्वं तावदावश्यकम् । नच जगज्जन्मादिकारणत्वस्य स्वलक्षणत्वे तत्सम्भवति । अतो ऽन्यथानुपपत्त्या मायागतमेवेदं लक्षणम् । जन्माद्यस्य यतस्तद् ब्रह्मेति लक्षणयोच्यत इति कल्प्यत इति । तत्राह भेदेनैवेति ॥ *३,४८* भेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः यदि जीवब्रह्मणोरेकत्वपरिरक्षणाय यथाश्रुतं सूत्रार्थं परित्यज्य लक्षणाश्रीयते तर्हि जीवब्रह्मणोर्भेदेनैवाङ्गीकृतेन सूत्रस्य मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कस्मादाश्रयणीया । नन्वभेदमुपादाय सूत्रे लक्षणा वाऽश्रयणीया भेदमुपादाय मख्यवृत्तिर्वेति सन्दिह्यते । वयं तु ब्रूमः द्वितीयः पक्ष एव श्रेयानिति, अप्रामाणिकपरिरक्षणाय वाक्यानां जघन्यवृत्तिराश्रीयमाणा क्वचि(दुपलब्धेति)दपि दृष्टेति । तदिदमुक्तं भेदेनैवेति ॥ ननु कथं जीवब्रह्मैक्यमप्रामाणिकम् । तत्त्वमसीत्यादिश्रुतिसिद्धमि(त्वादि)ति चेन्न । उपपत्तिपराहतत्वात् । तथाहि । तच्छब्देना(ब्दस्य) मुख्यार्थो यः,"सदेव सोम्यऽ; इत्यादिना प्रकृतः प्रेक्षापूर्वं तेजो ऽबन्नादीनां स्रष्टा सर्वासां प्रजानां मूलमायतनं प्रतिष्ठा च सकलावद्यगन्धविधुरो ऽपरिच्छिन्नगुणाकरः परमात्मा, यश्च त्वंपदमुख्यार्थः प्रत्यक्ष(आदि)सिद्धो ऽल्पशक्तिः पराधीनो दोषकलुषितो ऽवच्छिन्नज्ञानादिगुणः, तावुपादायानेन वाक्येनैक्यमुच्यते, उत विरुद्धभागत्यागेन लक्षणया वा । नाद्यः । परस्परविरोधेन योग्यताविरहे जरद्गवादिवाक्यवदाभासत्वप्रसङ्गात् । द्वितीये दोषमाह भेदनैवेति ॥ *३,४९* सिंहो देवदत्त इत्यादिवत्सामानाधिकरण्यमात्रं गौणमुपादाय जीवब्रह्मणोर्भेदे(ना)नैवाङ्गीकृतेन पदद्वयस्य मुख्यार्थ(त्व)सम्भवे(न) जहदजहल्लक्षणा कुत आश्रयणीयेति । *३,५४* ननु किं सामानाधिकरण्यं मुख्यमुपादाय तत्त्वंपदयोर्लाक्षणिकत्वं व्याख्येयम् । किंवा सामानाधिकरण्यं गौणं गृहीत्वा तत्त्वंपदयोर्मुख्यार्थता व्याख्यातव्येति सन्देहे न विनिगमनायां हेतुरस्ति । न नास्ति । त्यजेदेकं कुलस्यार्थ इति न्यायस्य विद्यमानत्वात् । तात्पर्यलिङ्गानां तत्रतत्र भेद एवानुगुण्यस्य व्युत्पादितत्वात् । तदिदमुक्तं भेदेनैवेति ॥ *३,५५* किञ्च विरोध्याकारपरित्यागेन स्वरूपमात्रलक्षणया"तत्त्वमसिऽ; इति वाक्यं जीवब्रह्मणोरेकत्वं प्रतिपादयतीत्यत्र विरोध्याकारपरित्यागो नाम न तावदविवक्षामात्रमित्युक्तं प्राक् । अथ सो ऽयं देवदत्त इत्यादिवद्विरोध्याकारस्यानित्यत्वम् । तत्राह कथमिति ॥ कथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः

*3,46* nanu svalakṣaṇatve pramāṇamuktam / maivam / svasya lakṣaṇāni svalakṣaṇānīti vā / su samyak svarūpāntargatyā na lakṣaṇānīti vā tadarthopapatteḥ / tarhi yato 'sya janmādi sā māyā tadāśrayo brahmeti nirdeśaḥ syāt / natu janmādyasya yatastadbrahmeti / maivam / yatra ghoṣaḥ sā gaṅgetivallakṣaṇayā prayogopapatteḥ / nanu taṭasthenāpi jagajjanmādikāraṇatvena brahmaṇo jīvaikyaṃ nirguṇatvaṃ ca (ni)viruddhayate / kākanilayanatvaṃ hi pareṇa taṭasthaṃ lakṣaṇamudāhṛtam / tasya lakṣyāntarbhāve kākādhikaraṇatvamapi gṛhaśabdārthaḥ syāt / tataśca kākavigame gṛhaikadeśabhaṅgabuddhiḥ syāt iti / tatra kākādhikaraṇatvaṃ tadanadhikaraṇebhyo gṛhaṃ vyāvartayati na vā / neti pakṣe 'nubhavavirodhastadabhidhānavaiyarthyaṃ ca / ādye brahmalakṣaṇamapi kathaṃ na jīvavyāvṛttiṃ karoti / kathaṃ ca tatsambandhena saguṇaṃ na bhavatīti / maivam / yo hi kāryakāraṇasaṅghātādaviviktaṃ kartṛtvabhoktṛtvadoṣasaṃsargiṇamātmānaṃ matvā kliśyati sa jīvo vyāvartyata eva te(ane)na lakṣaṇena / tatra yaścaitanyadhātuḥ sa brahmaṇo na bhidyata ityabhyupagame virodhābhāvāt / naca satyasya prapañcasya kāraṇabhūtāyāḥ satyāyā māyāyā āśrayo brahmeti sūtrārtho yena brahmaṇaḥ saviśeṣatvaṃ syāt / kintu yadavaṣṭambho viśvo vivartaḥ prapañcastad brahmeti sūtrārthaḥ / sati caivaṃ sūtrārthe kathaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ brahmaṇo nirguṇatvaṃ ca viruddhayata iti / *3,47* jagajjanmādikāraṇatvasya taṭasthatvakalpanā ayuktā atrocyate / āstāṃ tāvat(eṣā) prapañcasya vivartatā'divārtā pramāṇābhāvāt prakṛtyadhikaraṇe nirākariṣyamāṇatvācca / taṭasthena jagajjanmādikāraṇatvenātra sūtre lakṣaṇayā brahma pratipādyata iti kuto 'ṅgīkaraṇīyam / mukhyārthāsambhave hi lakṣaṇāśrayaṇaṃ dṛṣṭam / na tāvad brahmaṇo jagajjanmādikāraṇatvasya bādhakaṃ pratyakṣaṃ tadagocaratvāt / nāpyanumānam śrutibādhitatvāt / nāpyāgamaḥ tasyākliṣyakāritvādyarthatayā sāvakāśatvāt / *3,47f.* nanvarthāpattyedamavasīyate / jīvabrahmaṇorekatvaṃ tāvadāvaśyakam / naca jagajjanmādikāraṇatvasya svalakṣaṇatve tatsambhavati / ato 'nyathānupapattyā māyāgatamevedaṃ lakṣaṇam / janmādyasya yatastad brahmeti lakṣaṇayocyata iti kalpyata iti / tatrāha bhedenaiveti // *3,48* bhedenaiva tu mukhyārthasambhave lakṣaṇā kutaḥ yadi jīvabrahmaṇorekatvaparirakṣaṇāya yathāśrutaṃ sūtrārthaṃ parityajya lakṣaṇāśrīyate tarhi jīvabrahmaṇorbhedenaivāṅgīkṛtena sūtrasya mukhyārthasambhave lakṣaṇā kasmādāśrayaṇīyā / nanvabhedamupādāya sūtre lakṣaṇā vā'śrayaṇīyā bhedamupādāya makhyavṛttirveti sandihyate / vayaṃ tu brūmaḥ dvitīyaḥ pakṣa eva śreyāniti, aprāmāṇikaparirakṣaṇāya vākyānāṃ jaghanyavṛttirāśrīyamāṇā kvaci(dupalabdheti)dapi dṛṣṭeti / tadidamuktaṃ bhedenaiveti // nanu kathaṃ jīvabrahmaikyamaprāmāṇikam / tattvamasītyādiśrutisiddhami(tvādi)ti cenna / upapattiparāhatatvāt / tathāhi / tacchabdenā(bdasya) mukhyārtho yaḥ,"sadeva somya'; ityādinā prakṛtaḥ prekṣāpūrvaṃ tejo 'bannādīnāṃ sraṣṭā sarvāsāṃ prajānāṃ mūlamāyatanaṃ pratiṣṭhā ca sakalāvadyagandhavidhuro 'paricchinnaguṇākaraḥ paramātmā, yaśca tvaṃpadamukhyārthaḥ pratyakṣa(ādi)siddho 'lpaśaktiḥ parādhīno doṣakaluṣito 'vacchinnajñānādiguṇaḥ, tāvupādāyānena vākyenaikyamucyate, uta viruddhabhāgatyāgena lakṣaṇayā vā / nādyaḥ / parasparavirodhena yogyatāvirahe jaradgavādivākyavadābhāsatvaprasaṅgāt / dvitīye doṣamāha bhedanaiveti // *3,49* siṃho devadatta ityādivatsāmānādhikaraṇyamātraṃ gauṇamupādāya jīvabrahmaṇorbhede(nā)naivāṅgīkṛtena padadvayasya mukhyārtha(tva)sambhave(na) jahadajahallakṣaṇā kuta āśrayaṇīyeti / *3,54* nanu kiṃ sāmānādhikaraṇyaṃ mukhyamupādāya tattvaṃpadayorlākṣaṇikatvaṃ vyākhyeyam / kiṃvā sāmānādhikaraṇyaṃ gauṇaṃ gṛhītvā tattvaṃpadayormukhyārthatā vyākhyātavyeti sandehe na vinigamanāyāṃ heturasti / na nāsti / tyajedekaṃ kulasyārtha iti nyāyasya vidyamānatvāt / tātparyaliṅgānāṃ tatratatra bheda evānuguṇyasya vyutpāditatvāt / tadidamuktaṃ bhedenaiveti // *3,55* kiñca virodhyākāraparityāgena svarūpamātralakṣaṇayā"tattvamasi'; iti vākyaṃ jīvabrahmaṇorekatvaṃ pratipādayatītyatra virodhyākāraparityāgo nāma na tāvadavivakṣāmātramityuktaṃ prāk / atha so 'yaṃ devadatta ityādivadvirodhyākārasyānityatvam / tatrāha kathamiti // kathaṃ nityaguṇasyāsya syādaikyaṃ guṇahānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यगुणत्वं चेश्वरस्य लिङ्गपादे साधयिष्यते । अस्येश्वरस्येत्युपलक्षणम् । जीवे ऽपि पारतन्त्र्यादिदोषाणां नित्यत्वात् । यथोक्तं पुराणे"अल्पशक्तिरसार्वज्ञम्ऽ; इति । *३,५६* ननु च विरोध्याकारपरित्यागेन जीवस्य ब्रह्मैक्यमित्यस्यार्थो न विरोध्याकाराविवक्षामात्रेणेति नाप्यनित्यत्वेनेति । किन्तु निर्गुणेन ब्रह्मणा जीवस्यैक्यमित्येवेति चेन्न । निर्गुण(त्व)स्यैव निरूपयितुमशक्यत्वात् । तथाहि । तन्निर्गुणं किं सगुणादीश्वराद्भिन्नमुताभिन्नम्(वा) । द्वितीये तस्यापि सगुणत्वप्रसङ्गेन निर्गुणत्वव्याघातः । आद्ये दोषमाह सदैवेति ॥ सदैव गुणवत्त्वे ऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा यदि निर्गुणं सगुणादत्यन्तभिन्नं तर्ह्यस्य सगुणस्य नित्यं सगुणत्वात्तस्मान्नित्यमेव निर्गुणं भिन्नं प्रसज्येत । तथाच न कदाचिदपि कैवल्यं स्यादिति । ननु स्वभावतो निर्गुणमेवेरोपितैर्मिथ्यागुणैः सगुणमिति बालैरभिलप्यते । आरोपितनीलिम्ना गगनमिव नीलत्वेन । आरोपप्रवाहस्य चानादिनित्यतया सदा सगुणत्वं च नानिष्यम् । तथाच मिथ्याभूतविरोध्याकारपरित्यागेनैक्योपदेशो ऽपि नानुपपन्नः । नीरूपं गगनमिति यथा । यथा वा यदिदं रजतं सा शुक्तिरित्येवं परेण स्वाभिसन्धावुद्घाटिते सत्याह नचेति ॥ नच मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात्

nityaguṇatvaṃ ceśvarasya liṅgapāde sādhayiṣyate / asyeśvarasyetyupalakṣaṇam / jīve 'pi pāratantryādidoṣāṇāṃ nityatvāt / yathoktaṃ purāṇe"alpaśaktirasārvajñam'; iti / *3,56* nanu ca virodhyākāraparityāgena jīvasya brahmaikyamityasyārtho na virodhyākārāvivakṣāmātreṇeti nāpyanityatveneti / kintu nirguṇena brahmaṇā jīvasyaikyamityeveti cenna / nirguṇa(tva)syaiva nirūpayitumaśakyatvāt / tathāhi / tannirguṇaṃ kiṃ saguṇādīśvarādbhinnamutābhinnam(vā) / dvitīye tasyāpi saguṇatvaprasaṅgena nirguṇatvavyāghātaḥ / ādye doṣamāha sadaiveti // sadaiva guṇavattve 'sya bhinnaṃ syānnirguṇaṃ sadā yadi nirguṇaṃ saguṇādatyantabhinnaṃ tarhyasya saguṇasya nityaṃ saguṇatvāttasmānnityameva nirguṇaṃ bhinnaṃ prasajyeta / tathāca na kadācidapi kaivalyaṃ syāditi / nanu svabhāvato nirguṇameveropitairmithyāguṇaiḥ saguṇamiti bālairabhilapyate / āropitanīlimnā gaganamiva nīlatvena / āropapravāhasya cānādinityatayā sadā saguṇatvaṃ ca nāniṣyam / tathāca mithyābhūtavirodhyākāraparityāgenaikyopadeśo 'pi nānupapannaḥ / nīrūpaṃ gaganamiti yathā / yathā vā yadidaṃ rajataṃ sā śuktirityevaṃ pareṇa svābhisandhāvudghāṭite satyāha naceti // naca mithyāguṇatvaṃ syādanirvācyasya dūṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्येत्यसदुच्यते ऽनिर्वचनीयं वा । नाद्यः । अनङ्गीकारात् । न द्वितीयः । अनिर्वाच्यस्य प्रथमसूत्र एव निराकृतत्वात् । अतो गुणराहित्यलक्षणं निर्गुणत्वं न सर्वथा शक्यनिरूपणम् । ननु गुणादिपञ्चकस्य निर्गुणत्वं पदार्थविदो मन्यन्ते । मन्यन्ताम् । न हीदानीं निर्गुणवस्तुनिराकरणं प्रस्तुतम् । किं नामाद्वैदिना निर्गुणं ब्रह्म निरूपयितुमशक्यमिति । गुणशब्देना(चा)त्र धर्ममात्रं प्रकृतम् । तद्गुणादिष्वपि सर्वसंमतम् । गुणादीनां च सगुणत्वं परमाण्वारम्भनिरासे वक्ष्यते । *३,५८* ननु (च)"साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चऽ; इति निर्गुणं ब्रह्म श्रूयते । मैवम् । उक्तानुपपत्तिपराहतत्वेनार्थान्तरपरत्वात् । अन्यथा साक्षित्वादीनामपि धर्मत्वाद्वयाघातश्च । साक्षाद्द्रष्टा हि साक्षी । यथाऽह पाणिनिः । साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायामिति । *३,६०* एवं धर्मराहित्यलक्षणं निर्गुणत्वं निराकृतमप्याग्रहमात्रेण यो ऽङ्गीकरोति तं प्रति सोल्लुण्ठमाह निर्गुणत्वमिति ॥ निर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं नचान्यथा तदा च युक्तया निर्गु(णे)णत्वे निराकृते ऽपि यदि निर्गुणत्वं परस्मै रुचिं स्यात् तर्हि गुणशब्दोदितसकलशुभराहित्यलक्षणमासुरत्वमेव स्यात् । अन्यथानिरूपयितुमशक्यत्वस्योक्तत्वात् । तेनैक्यं च मायावादिनामनुमन्यामह इति । एतेन ब्रह्मणो निर्गुणत्वादस्य लक्षणस्य यत्तटस्थत्वमुक्तम् । नहि नानाविधकार्यक्रियावेशात्मत्वं तत्प्रसवशक्तयत्मकं वा जिज्ञास्यविशुद्धब्रह्मान्तर्गतं भवितुमर्हति । तदपि निरस्तं वेदितव्यम् । निर्गुण(त्व)स्यैव निराकृतत्वात् । यच्चोक्तम्"नेदं ब्रह्मणो विशेषणम् प्रपञ्चोपाधित्वेन निरुपाधिकब्रह्मस्वरूपान्तर्गतत्वायोगात्ऽ; इति, तदुत्तरत्र निराकरिष्यत इति । *३,६१* अथ तदुक्तस्य "गुणगुणिनोः अन्यत्वानन्यत्वाभ्याम् अनिरूपणम् इत्स्यय दुष्टता यदपि गुणगुणिनोरन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूपणादिति लक्षणस्य तटस्थत्वादि सिद्धये परेणोक्तं तद्दूषयितुमनुवदति लक्ष्यलक्षणयोरिति ॥ लक्ष्यलक्षणयोर्भेदो ऽभेदो वा यदि वोभयम्

mithyetyasaducyate 'nirvacanīyaṃ vā / nādyaḥ / anaṅgīkārāt / na dvitīyaḥ / anirvācyasya prathamasūtra eva nirākṛtatvāt / ato guṇarāhityalakṣaṇaṃ nirguṇatvaṃ na sarvathā śakyanirūpaṇam / nanu guṇādipañcakasya nirguṇatvaṃ padārthavido manyante / manyantām / na hīdānīṃ nirguṇavastunirākaraṇaṃ prastutam / kiṃ nāmādvaidinā nirguṇaṃ brahma nirūpayitumaśakyamiti / guṇaśabdenā(cā)tra dharmamātraṃ prakṛtam / tadguṇādiṣvapi sarvasaṃmatam / guṇādīnāṃ ca saguṇatvaṃ paramāṇvārambhanirāse vakṣyate / *3,58* nanu (ca)"sākṣī cetā kevalo nirguṇaśca'; iti nirguṇaṃ brahma śrūyate / maivam / uktānupapattiparāhatatvenārthāntaraparatvāt / anyathā sākṣitvādīnāmapi dharmatvādvayāghātaśca / sākṣāddraṣṭā hi sākṣī / yathā'ha pāṇiniḥ / sākṣāddraṣṭari saṃjñāyāmiti / *3,60* evaṃ dharmarāhityalakṣaṇaṃ nirguṇatvaṃ nirākṛtamapyāgrahamātreṇa yo 'ṅgīkaroti taṃ prati solluṇṭhamāha nirguṇatvamiti // nirguṇatvaṃ tadā ca syādāsuratvaṃ nacānyathā tadā ca yuktayā nirgu(ṇe)ṇatve nirākṛte 'pi yadi nirguṇatvaṃ parasmai ruciṃ syāt tarhi guṇaśabdoditasakalaśubharāhityalakṣaṇamāsuratvameva syāt / anyathānirūpayitumaśakyatvasyoktatvāt / tenaikyaṃ ca māyāvādināmanumanyāmaha iti / etena brahmaṇo nirguṇatvādasya lakṣaṇasya yattaṭasthatvamuktam / nahi nānāvidhakāryakriyāveśātmatvaṃ tatprasavaśaktayatmakaṃ vā jijñāsyaviśuddhabrahmāntargataṃ bhavitumarhati / tadapi nirastaṃ veditavyam / nirguṇa(tva)syaiva nirākṛtatvāt / yaccoktam"nedaṃ brahmaṇo viśeṣaṇam prapañcopādhitvena nirupādhikabrahmasvarūpāntargatatvāyogāt'; iti, taduttaratra nirākariṣyata iti / *3,61* atha taduktasya "guṇaguṇinoḥ anyatvānanyatvābhyām anirūpaṇam itsyaya duṣṭatā yadapi guṇaguṇinoranyatvānanyatvābhyāmanirūpaṇāditi lakṣaṇasya taṭasthatvādi siddhaye pareṇoktaṃ taddūṣayitumanuvadati lakṣyalakṣaṇayoriti // lakṣyalakṣaṇayorbhedo 'bhedo vā yadi vobhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदत्र जगज्जन्मादिकारणत्वं मु(ख्य)खतो लक्षणमभिहितं सवर्ज्ञत्वादिसमस्तगुणवत्त्वं चाभिप्रायव्या(प्रा)प्तमित्युक्तम् । तदुभयमपि लक्षणं लक्ष्याद्ब्रह्मणो भिन्नमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा । नाद्यः । मेरुमन्दरवल्लक्ष्यलक्षणभावस्य गुणगुणिभावस्य चानुपपत्तेः । सम्बन्धसद्भावान्नेति चेत् (न) तस्यापि सम्बन्धिभ्यामन्यत्वानन्यत्वाभ्यामनिरूपणात् । न द्वितीयः । अनेकैरभिन्नस्य ब्रह्मणो ऽप्यनेकत्वापत्तेः । तथा चैकमेवेति श्रुतिविरोधात् । लक्षणानां वैकत्वमापद्येत । तथाच"यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इत्यादिश्रुतेः पुनरुक्तिदोषप्रसङ्गः । लक्ष्यलक्षणभावो गुणगुणिभावश्चाभेदे नोपपद्यते । प्रसिद्धेन ह्यप्रसिद्धं लक्षणीयम् । नच तदेव तदैव प्रसिद्धमप्रसिद्धं चेति युक्तम् । गुणी च गुणवान्भवति । नच स्वेनैव तद्वान्भवति । न तृतीयः । परस्परविरोधात् । अतो ऽशक्यनिरूपणत्वान्नेदं ब्रह्मस्वरूपान्तर्गतं लक्षणम् । किन्तु तटस्थमेव । नच तटस्थेन तेन ब्रह्मणो ऽद्वितीयत्वभङ्गः । यद्रजतमित्यभात्सा शुक्तिरितिवन्मिथ्याभूतेनापि प्रपञ्चकारणत्वेनोपलक्षणयोगादिति । *३,६३* एवमनूद्य निराकर्तुमारभते इति पृष्ट इति ॥ इति पृष्टे वक्तव्यमिति शेषः । पृष्ट इतयुपलक्षणम् । दूषिते चेत्यपि ग्राह्यम् । दूषणानामत्यन्तासम्बद्धत्वात्पृष्ट इत्येवोक्तम् । किं वक्तव्यमिति । तत्र जगज्जन्मादिकारणत्वादीनां धर्माणां भेदाभावे ऽपि विशेषस्य सद्भावात्तद्बलेन सर्वमुत्पद्यत इति वक्तुं निर्भेदवस्तुनि परेण विशेषस्यानङ्गीकृतत्वात् घटादीनां च मिथ्यात्वेनाङ्गीकृतानामनुदाहरणत्वात्सत्य एव वस्तुन्यसावुदपपादनीय इति मन्वान आह तदेति ॥ ॥। तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते यद्येवं पृष्ट्वा लक्षणं दूषयसि तदैक्यस्य गतिर्निरूपणप्रकारो न विद्यते । अयमभिप्रायः । द्विविधं हि वाक्यं मायावादिना तत्त्वावेदकमङ्गीकृतम् । एकं जीवब्रह्मणोरैक्यपरं महावाक्यम् । यथा तत्त्वमसीत्यादि । अपरं तत्स्वरूपपरमवान्तरवाक्यम् । यथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादि । तदुभयमपि सविशेषाभिन्नवस्तुनिष्ठं परेणाङ्गीकरणीयम् । गत्यन्तराभावात् । *३,६५* तत्र तावदाद्यस्य गत्यन्तरं नास्ति । कथमिति चेत् उच्यते । तत्त्वमसीत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यमैक्यं किं तत्पदलक्षिताच्चैतन्यादभिन्नमुत भिन्नमथ भिन्नाभिन्नमिति वाच्यम् । परेणाङ्गीकृतत्वेन प्राधान्यादभेदपक्षं तावदादौ निराकरोति ऐक्याभेद इति ॥ ऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत् स्वप्रकाशतः

yadatra jagajjanmādikāraṇatvaṃ mu(khya)khato lakṣaṇamabhihitaṃ savarjñatvādisamastaguṇavattvaṃ cābhiprāyavyā(prā)ptamityuktam / tadubhayamapi lakṣaṇaṃ lakṣyādbrahmaṇo bhinnamabhinnaṃ bhinnābhinnaṃ vā / nādyaḥ / merumandaravallakṣyalakṣaṇabhāvasya guṇaguṇibhāvasya cānupapatteḥ / sambandhasadbhāvānneti cet (na) tasyāpi sambandhibhyāmanyatvānanyatvābhyāmanirūpaṇāt / na dvitīyaḥ / anekairabhinnasya brahmaṇo 'pyanekatvāpatteḥ / tathā caikameveti śrutivirodhāt / lakṣaṇānāṃ vaikatvamāpadyeta / tathāca"yato vā imāni bhūtāni jāyante'; ityādiśruteḥ punaruktidoṣaprasaṅgaḥ / lakṣyalakṣaṇabhāvo guṇaguṇibhāvaścābhede nopapadyate / prasiddhena hyaprasiddhaṃ lakṣaṇīyam / naca tadeva tadaiva prasiddhamaprasiddhaṃ ceti yuktam / guṇī ca guṇavānbhavati / naca svenaiva tadvānbhavati / na tṛtīyaḥ / parasparavirodhāt / ato 'śakyanirūpaṇatvānnedaṃ brahmasvarūpāntargataṃ lakṣaṇam / kintu taṭasthameva / naca taṭasthena tena brahmaṇo 'dvitīyatvabhaṅgaḥ / yadrajatamityabhātsā śuktiritivanmithyābhūtenāpi prapañcakāraṇatvenopalakṣaṇayogāditi / *3,63* evamanūdya nirākartumārabhate iti pṛṣṭa iti // iti pṛṣṭe vaktavyamiti śeṣaḥ / pṛṣṭa itayupalakṣaṇam / dūṣite cetyapi grāhyam / dūṣaṇānāmatyantāsambaddhatvātpṛṣṭa ityevoktam / kiṃ vaktavyamiti / tatra jagajjanmādikāraṇatvādīnāṃ dharmāṇāṃ bhedābhāve 'pi viśeṣasya sadbhāvāttadbalena sarvamutpadyata iti vaktuṃ nirbhedavastuni pareṇa viśeṣasyānaṅgīkṛtatvāt ghaṭādīnāṃ ca mithyātvenāṅgīkṛtānāmanudāharaṇatvātsatya eva vastunyasāvudapapādanīya iti manvāna āha tadeti // ... tadaikyasya gatireva na vidyate yadyevaṃ pṛṣṭvā lakṣaṇaṃ dūṣayasi tadaikyasya gatirnirūpaṇaprakāro na vidyate / ayamabhiprāyaḥ / dvividhaṃ hi vākyaṃ māyāvādinā tattvāvedakamaṅgīkṛtam / ekaṃ jīvabrahmaṇoraikyaparaṃ mahāvākyam / yathā tattvamasītyādi / aparaṃ tatsvarūpaparamavāntaravākyam / yathā satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyādi / tadubhayamapi saviśeṣābhinnavastuniṣṭhaṃ pareṇāṅgīkaraṇīyam / gatyantarābhāvāt / *3,65* tatra tāvadādyasya gatyantaraṃ nāsti / kathamiti cet ucyate / tattvamasītyādivākyapratipādyamaikyaṃ kiṃ tatpadalakṣitāccaitanyādabhinnamuta bhinnamatha bhinnābhinnamiti vācyam / pareṇāṅgīkṛtatvena prādhānyādabhedapakṣaṃ tāvadādau nirākaroti aikyābheda iti // aikyābhede na śāstreṇa jñeyaṃ tat svaprakāśataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐक्यस्य चैतन्यस्वरूपाभेदे ऽङ्गीक्रियमाणे तदैक्यं तत्त्वमसीत्यादिना शास्त्रेण प्रतिपाद्यं न स्यात् । कुतः स्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धत्वात् । तन्मात्रस्वरूपत्वाच्चैक्यस्य । नहि प्रकाशमानमेव शास्त्रप्रतिपाद्यम् । वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किञ्चावेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं स्वप्रकाशत्वं परोणाङ्गीकृतम् । तथाच स्वप्रकाशचैतन्यात्मकं (च) शास्त्रप्रतिपाद्यं चेति व्याहतम् । अथ शास्त्रं नैक्यं प्रतिपादयति किन्तु भेदभ्रमं निराकरोति, यथोक्तम् सिद्धं तु निवर्तकत्वादिति । न । ऐक्ये प्रकाशमाने भेदभ्रमस्यैवानवकाशात् । तत्त्वाप्रतिपत्तेर्भ्रान्तिहेतुत्वात् । ऐक्यं न प्रकाशत इति चेन्न । स्वप्रकाशचैतन्यमात्रत्वविरोधात् । अविद्यावशात्स्वप्रकाशस्याप्यनवभास इति चेन्न सर्वथाप्यनवभासप्रसङ्गात् । तथाचाधिष्ठानानवभासे ऽविद्यारोपस्याप्यनुपपत्तेः । न ह्यखण्डे वस्तुन्यंशतो ऽविद्यावरणं सम्भवति । असम्भवनीयावभासचतुराविद्येति चेत् । तर्हि सा जडेष्वेव कुतो नाङ्गीकार्या । अनुपपत्तेस्तुल्यत्वात् । तथाच"सा न जडेषु वस्तुषुऽ; इत्ययुक्तम् । न शास्त्रेण ज्ञेयं तदित्युपलक्षणम् । शास्त्रप्रतिपाद्यत्वे ऽपि तत्पदेनैव सिद्धत्वात् । त्वमसीति व्यर्थमित्यपि द्रष्टव्यम् । तदित्येतावता न भेदभ्रमनिवृत्तिः । अतस्त्वमसीति सार्थकमिति चेन्न । तत्पदेनै(वै)क्यस्य प्रतिपादितत्वादैक्यप्रतीतौ च भेदभ्रमस्य निरस्तत्वात् । अन्यथा कदाप्यनिवृत्तिप्रसङ्गात् । तत्पदेनैक्यस्याप्रतिपादितत्वे तदुपलक्षितचैतन्यमात्रत्वानुपपत्तिः । ननु कथं तर्हि सो ऽयं देवदत्त इति वाक्यम् । अत्रापि विशेषानङ्गीकारे ऽनुपपत्तिरेवेति । *३,६८* भेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद् बलादपि द्वितीयं निराकरोति भेद इति ॥ ऐक्यस्य स्वरूपाद्भेदे ऽङ्गीक्रियमाणे ऽपसिद्धान्तस्तावत् । तत्त्वमस्यादिवाक्यस्याखण्डार्थनिष्ठताया मायावादिनाङ्गीकृतत्वात् । *३,६९* मिथ्यात्वप्रसङ्गो ऽपरो दोषः, चैतन्यातिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । अन्यथाद्वैतेनैव सत्येनाद्वैतव्याघातात् । ऐक्यमिथ्यात्वे किन्नश्छिन्नमिति चेन्न । मिथ्यात्वतो न शास्त्रेण ज्ञेयं तदित्यनुवर्तनात् । अन्यथा तत्त्वमस्यादिशास्त्रस्यातत्त्वावेदकत्वं स्यात् । किञ्च जीवब्रह्मणोरैक्यस्य मिथ्यात्वतस्तद्भेदसत्यत्वमपि स्यात् । कुतः बलाद्वयाप्तिबलादित्यर्थः । ननु न कुत्रापि सतयो भेदो ऽस्माभिरभ्युपेयते तत्कथं व्याप्तिः । मैवम् । आस्तां तावत्परमार्थचिन्ता । ययोर्दूरस्थयोर्वनस्पत्योरैक्यं मिथ्या तयोर्भेदः सत्य इति दृष्टम् । अथवा यस्य स्वरूपेण सतो यो ऽभावो मिथ्या तस्य तद्विपरीतः सत्यो यथा ब्रह्मणो ऽनृतत्वादेर्मिथ्यात्वे सत्यत्वादिकं सत्यमिति सामान्यव्याप्त्याश्रयणेन प्रसङ्गोपपत्तिः यथाहुः"परस्परविरोधे तु न प्रकारान्तरस्थितिःऽ; इति । *३,७०* तृतीयं निराचष्टे भेदाभेदाविति ॥ भेदाभेदौ यदि जीवब्रह्मणोरैक्यस्य स्वरूपाद्भेदाभेदौ यद्यङ्गीक्रियेते । तदा वक्तव्यं तौ किं चैतन्यादभिन्नावुत भिन्नौ अथ भिन्नाभिन्नाविति । आद्ये चैतन्यस्यापि द्वित्वं तयोर्वैकत्वमित्याद्यापद्येत । द्वितीययोर्देषमाह तदेति ॥ ॥। तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः

aikyasya caitanyasvarūpābhede 'ṅgīkriyamāṇe tadaikyaṃ tattvamasītyādinā śāstreṇa pratipādyaṃ na syāt / kutaḥ svarūpasya svaprakāśatvena nityasiddhatvāt / tanmātrasvarūpatvāccaikyasya / nahi prakāśamānameva śāstrapratipādyam / vaiyarthyaprasaṅgāt / kiñcāvedyatve satyaparokṣavyavahārayogyatvaṃ svaprakāśatvaṃ paroṇāṅgīkṛtam / tathāca svaprakāśacaitanyātmakaṃ (ca) śāstrapratipādyaṃ ceti vyāhatam / atha śāstraṃ naikyaṃ pratipādayati kintu bhedabhramaṃ nirākaroti, yathoktam siddhaṃ tu nivartakatvāditi / na / aikye prakāśamāne bhedabhramasyaivānavakāśāt / tattvāpratipatterbhrāntihetutvāt / aikyaṃ na prakāśata iti cenna / svaprakāśacaitanyamātratvavirodhāt / avidyāvaśātsvaprakāśasyāpyanavabhāsa iti cenna sarvathāpyanavabhāsaprasaṅgāt / tathācādhiṣṭhānānavabhāse 'vidyāropasyāpyanupapatteḥ / na hyakhaṇḍe vastunyaṃśato 'vidyāvaraṇaṃ sambhavati / asambhavanīyāvabhāsacaturāvidyeti cet / tarhi sā jaḍeṣveva kuto nāṅgīkāryā / anupapattestulyatvāt / tathāca"sā na jaḍeṣu vastuṣu'; ityayuktam / na śāstreṇa jñeyaṃ tadityupalakṣaṇam / śāstrapratipādyatve 'pi tatpadenaiva siddhatvāt / tvamasīti vyarthamityapi draṣṭavyam / tadityetāvatā na bhedabhramanivṛttiḥ / atastvamasīti sārthakamiti cenna / tatpadenai(vai)kyasya pratipāditatvādaikyapratītau ca bhedabhramasya nirastatvāt / anyathā kadāpyanivṛttiprasaṅgāt / tatpadenaikyasyāpratipāditatve tadupalakṣitacaitanyamātratvānupapattiḥ / nanu kathaṃ tarhi so 'yaṃ devadatta iti vākyam / atrāpi viśeṣānaṅgīkāre 'nupapattireveti / *3,68* bhede mithyātvato bhedasatyatvaṃ syād balādapi dvitīyaṃ nirākaroti bheda iti // aikyasya svarūpādbhede 'ṅgīkriyamāṇe 'pasiddhāntastāvat / tattvamasyādivākyasyākhaṇḍārthaniṣṭhatāyā māyāvādināṅgīkṛtatvāt / *3,69* mithyātvaprasaṅgo 'paro doṣaḥ, caitanyātiriktasya sarvasya mithyātvāṅgīkārāt / anyathādvaitenaiva satyenādvaitavyāghātāt / aikyamithyātve kinnaśchinnamiti cenna / mithyātvato na śāstreṇa jñeyaṃ tadityanuvartanāt / anyathā tattvamasyādiśāstrasyātattvāvedakatvaṃ syāt / kiñca jīvabrahmaṇoraikyasya mithyātvatastadbhedasatyatvamapi syāt / kutaḥ balādvayāptibalādityarthaḥ / nanu na kutrāpi satayo bhedo 'smābhirabhyupeyate tatkathaṃ vyāptiḥ / maivam / āstāṃ tāvatparamārthacintā / yayordūrasthayorvanaspatyoraikyaṃ mithyā tayorbhedaḥ satya iti dṛṣṭam / athavā yasya svarūpeṇa sato yo 'bhāvo mithyā tasya tadviparītaḥ satyo yathā brahmaṇo 'nṛtatvādermithyātve satyatvādikaṃ satyamiti sāmānyavyāptyāśrayaṇena prasaṅgopapattiḥ yathāhuḥ"parasparavirodhe tu na prakārāntarasthitiḥ'; iti / *3,70* tṛtīyaṃ nirācaṣṭe bhedābhedāviti // bhedābhedau yadi jīvabrahmaṇoraikyasya svarūpādbhedābhedau yadyaṅgīkriyete / tadā vaktavyaṃ tau kiṃ caitanyādabhinnāvuta bhinnau atha bhinnābhinnāviti / ādye caitanyasyāpi dvitvaṃ tayorvaikatvamityādyāpadyeta / dvitīyayordeṣamāha tadeti // ... tadā syādeva hyanavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिशब्देनानवस्थाव्युत्पादनाय स्पष्टतामाचष्टे । तथा हि । स भेदः किं भेदिभ्यां भिन्नो ऽभिन्नो भिन्नाभिन्नो वा । प्रथमे सो ऽपि भेदस्तथेत्यनवस्था । द्वितीये शब्दपर्यायत्वादयो दोषाः । तृतीयस्तु तृतीये ऽन्तर्भवति । तत्राप्युक्तविधयानवस्थैवेति । ननु भेदस्य भेदान्तरं भेदाभेदयोश्च भेदाभेदान्तरमित्येतावता नानवस्था । उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वाभावादिति चेन्न । विशेषेणप्रतीतिमन्तरेण विशिष्टप्रत्ययानुपपत्त्या ज्ञप्तिप्रतिबन्धकत्वात् । तदिदमुक्तं-स्यादेवेति ॥ यद्यपि भेदाभेदाङ्गीकारे विरोधो वक्तुं शक्यते तथापि स्फुटत्वान्नोक्तः । एवमैक्यस्य स्वरूपाद्भेदपक्षे ऽनवस्थापीति । *३,७२* नन्वैक्यं चैतन्याभिन्नमपि स्वनिर्वाहकत्वात्स्वाभाविकप्रकाशेनाप्रकाशितत्वमात्मनो निर्वक्ष्यति(हिष्यति) । यद्वा स्वरूपेणैक्यस्य भेदाभेदौ स्ताम् । तयोश्च भेदाभेदान्तराभावे ऽपि स्वनिर्वाहकत्वाद्वयवहारोपपत्तिरिति चेन्न । विशेषानभ्युपगमे स्वनिर्वाहकत्वस्यापि वक्तुमशक्यत्वादित्यभिप्रायेणाह स्वनिर्वाहकतेति ॥ स्वनिर्वाहकता चेत् स्याद्

hiśabdenānavasthāvyutpādanāya spaṣṭatāmācaṣṭe / tathā hi / sa bhedaḥ kiṃ bhedibhyāṃ bhinno 'bhinno bhinnābhinno vā / prathame so 'pi bhedastathetyanavasthā / dvitīye śabdaparyāyatvādayo doṣāḥ / tṛtīyastu tṛtīye 'ntarbhavati / tatrāpyuktavidhayānavasthaiveti / nanu bhedasya bhedāntaraṃ bhedābhedayośca bhedābhedāntaramityetāvatā nānavasthā / utpattijñaptipratibandhakatvābhāvāditi cenna / viśeṣeṇapratītimantareṇa viśiṣṭapratyayānupapattyā jñaptipratibandhakatvāt / tadidamuktaṃ-syādeveti // yadyapi bhedābhedāṅgīkāre virodho vaktuṃ śakyate tathāpi sphuṭatvānnoktaḥ / evamaikyasya svarūpādbhedapakṣe 'navasthāpīti / *3,72* nanvaikyaṃ caitanyābhinnamapi svanirvāhakatvātsvābhāvikaprakāśenāprakāśitatvamātmano nirvakṣyati(hiṣyati) / yadvā svarūpeṇaikyasya bhedābhedau stām / tayośca bhedābhedāntarābhāve 'pi svanirvāhakatvādvayavahāropapattiriti cenna / viśeṣānabhyupagame svanirvāhakatvasyāpi vaktumaśakyatvādityabhiprāyeṇāha svanirvāhakateti // svanirvāhakatā cet syād

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वाह्यमिति निर्वाहकमिति अपिशब्दान्निर्वाहकमित्यपि शब्दसमूहः पर्यायः प्रसज्येत एकार्थत्वात् । नच तेषां शब्दानां कश्चित्पर्यायत्वं मन्यते । द्वितीयमनूद्य दूषयति भेदवानिति ॥ *३,७२फ़्।* वाशब्दो यद्यर्थे । यदि निर्वाह्यत्वादिरर्थः परस्परं धर्मिणा न भेदवान् स्यात्तदा तद्भेदद्वयस्य भेदिस्वरूपमात्रत्वे पर्यायत्वादिदोषप्रसङ्गाद्भेदान्तरवदित्यङ्गीकरणीयम् । तथाच परस्परं भेदं धर्मिभेदं वाऽश्रित्योभयत्रानवस्था स्यादिति । *३,७४* एवं विशेषानभ्युपगमे महावाक्यार्थानुपपत्तिमभिधायावान्तरवाक्ये ऽपि तामतिदिशति सत्येति ॥ सत्यज्ञानादिके ऽप्येवं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिके ऽवान्तरवाक्ये ऽप्येवं विकल्प्य दूषणमभिधानीयमित्यर्थः । तथाहि । सत्यज्ञानादिकं परस्परं ब्रह्मणा चात्यन्ताभिन्नं वा भिन्नं वा भिन्नाभिन्नं वा । नाद्यः । तथा सति स्वप्रकाशब्रह्मात्मकस्य तस्य सत्यज्ञानादिशास्त्रप्रतिपाद्यत्वप्रसङ्गात् । सत्यज्ञानादिपदानां पर्यायत्वापत्त्या सहप्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गाच्च । न द्वितीयः । अपसिद्धान्तात् । मिथ्यात्वापत्त्या शास्त्रस्यातत्त्वावेदकत्वप्रसङ्गाच्च । अज्ञानत्वादेः सत्यत्वापत्तेश्च । न तृतीयः । अनवस्थाप्रसङ्गात् । स्वनिर्वाहकत्वस्य चोक्तविधया निर्वक्तुमशक्यत्वादिति । *३,७५* ननु सत्यज्ञानादीनां परस्परं ब्रह्मणा चात्यन्तमभेद एव । नच तावता सत्यज्ञानादिपदानां पर्यायत्वम् । वाच्यार्थभेदसद्भावात् । परापरसामान्यवाचिनां सगुणब्रह्मवाचिनां वा तेषां परब्रह्मणि लक्षणया प्रवृत्त्यङ्गीकारात् । नच वाच्यं सत्यपदेन लक्षितस्यैव ज्ञानपदेन लक्षणायां वैयर्थ्यात्, अधिकलक्षणायां च नाखण्डार्थतासिद्धिरिति । लक्ष्यार्थभेदाभावे ऽप्यारोपितासत्यत्वादिव्यवृत्त्यर्थत्वेनपदान्तराणां सप्रयोजनत्वात् । अत एव न शास्त्रवैयर्थ्यम् । स्वप्रकाशे ऽप्यारोपिताकारव्यावृत्त्यर्थत्वेन शास्त्रस्य सप्रयोजनत्त्वादिति चेन्न । किं ब्रह्मविशेषणत्वेनासत्यत्वादिव्यावृत्तिबोधः प्रयोजनमुच्यते । किंवा स्वतन्त्र एव व्यावृत्तिबोधः । *३,७६* आद्ये दोषमाह न व्यावृत्त्येति ॥ ॥। न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् । व्यावृत्तस्याविशेषत्वे ॥। इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । ब्रह्मविशेषणत्वेनासत्यत्वादिव्यावृत्तिलक्षणं प्रयोजनं सत्यादिपदानां त्वया वक्तुं न शक्यते । कुत इत्यत आह व्यावृत्तस्येति ॥ व्यावृत्ततया प्रतीतस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सतीत्यर्थः । अभावविशेषाङ्गीकारे च भावविशेषैः किमपराद्धम् । द्वितीयं दूषयति न व्यावृत्तस्येति ॥ व्यावृत्तेर्व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सा स्वतन्त्रा व्यावृत्तिर्न प्रयोजनम् । अजिज्ञासितत्वात् । मुमुक्षुणा ब्रह्म वा तद्धर्मो वा जिज्ञासितव्यः । तत्र व्यावृत्तिर्न ब्रह्म । तस्य भावरूपत्वादेकत्वान्निरुपाधिकत्वाच्च । ब्रह्मधर्मो ऽपि न चेत्कथं मुमुक्षुणा जिज्ञास्येत । अजिज्ञासितबोधनं च कथं प्रयोजनं स्यादिति । *३,७९* किञ्च सत्यादिपदानि ब्रह्मणि किं सत्यत्वादिधर्मानाभिदधत्यसत्त्वादिव्यावृत्तिप्रयोजनानि । उतान्यथा वा । नाद्यः । अनङ्गीकारादित्याह न व्यावृत्त्येति ॥ व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे ऽङ्गीकृते सति, विशेषणाभिधानमुखेन व्यावृत्तिः पदानां प्रयोजनमिति वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः । *३,८०* द्वितीयं दूषयति न व्यावृत्तस्येति ॥ व्यावृत्तस्य ब्रह्मणो ऽविशेषत्वे सत्यत्वादिधर्माप्रतिपादन इति यावत् । असत्यत्वादिव्यावृत्तिः पदानां प्रयोजनमिति वक्तुं न शक्यते । नहि तीरे नदीत्वमनभिदधतो नदीपदस्यानदीत्वव्यावृत्तिः प्रयोजनं सम्भवति । विरोध्याकारसमर्पणेन हि विरोध्याकारान्तरं व्यावर्तनीयम् । यदुक्तं शास्त्रं चारोपिताकारव्यावृत्त्या स्वप्रकाशे ऽपि प्रयोजनवदिति । तदप्यनेनैव निरस्तम् । निर्विशेषे स्वयंप्रकाशमाने विरोध्याकारारोप एवानुपपन्न इति चोक्तम् । एवं विशेषानङ्गीकारे वाक्यद्वयस्यानुपपत्तिमभिधायोपसंहरति तदिति ॥ ॥। तदखण्डं च खण्डितम् तत्तस्मादखण्डं निर्विशेषं वाक्यद्वयप्रतिपाद्यमित्येतन्मतं खण्डितं दूषितं वेदितव्यमित्यर्थः । *३,८१* स्वक्रियाविरुद्धं च निर्विशेषत्ववचनमित्याह निर्विशेषत्वमिति ॥ निर्विशेषत्वमेतेन मूको ऽहमितिवद् भवेत्

nirvāhyamiti nirvāhakamiti apiśabdānnirvāhakamityapi śabdasamūhaḥ paryāyaḥ prasajyeta ekārthatvāt / naca teṣāṃ śabdānāṃ kaścitparyāyatvaṃ manyate / dvitīyamanūdya dūṣayati bhedavāniti // *3,72f.* vāśabdo yadyarthe / yadi nirvāhyatvādirarthaḥ parasparaṃ dharmiṇā na bhedavān syāttadā tadbhedadvayasya bhedisvarūpamātratve paryāyatvādidoṣaprasaṅgādbhedāntaravadityaṅgīkaraṇīyam / tathāca parasparaṃ bhedaṃ dharmibhedaṃ vā'śrityobhayatrānavasthā syāditi / *3,74* evaṃ viśeṣānabhyupagame mahāvākyārthānupapattimabhidhāyāvāntaravākye 'pi tāmatidiśati satyeti // satyajñānādike 'pyevaṃ satyaṃ jñānamanantaṃ brahmetyādike 'vāntaravākye 'pyevaṃ vikalpya dūṣaṇamabhidhānīyamityarthaḥ / tathāhi / satyajñānādikaṃ parasparaṃ brahmaṇā cātyantābhinnaṃ vā bhinnaṃ vā bhinnābhinnaṃ vā / nādyaḥ / tathā sati svaprakāśabrahmātmakasya tasya satyajñānādiśāstrapratipādyatvaprasaṅgāt / satyajñānādipadānāṃ paryāyatvāpattyā sahaprayogānupapattiprasaṅgācca / na dvitīyaḥ / apasiddhāntāt / mithyātvāpattyā śāstrasyātattvāvedakatvaprasaṅgācca / ajñānatvādeḥ satyatvāpatteśca / na tṛtīyaḥ / anavasthāprasaṅgāt / svanirvāhakatvasya coktavidhayā nirvaktumaśakyatvāditi / *3,75* nanu satyajñānādīnāṃ parasparaṃ brahmaṇā cātyantamabheda eva / naca tāvatā satyajñānādipadānāṃ paryāyatvam / vācyārthabhedasadbhāvāt / parāparasāmānyavācināṃ saguṇabrahmavācināṃ vā teṣāṃ parabrahmaṇi lakṣaṇayā pravṛttyaṅgīkārāt / naca vācyaṃ satyapadena lakṣitasyaiva jñānapadena lakṣaṇāyāṃ vaiyarthyāt, adhikalakṣaṇāyāṃ ca nākhaṇḍārthatāsiddhiriti / lakṣyārthabhedābhāve 'pyāropitāsatyatvādivyavṛttyarthatvenapadāntarāṇāṃ saprayojanatvāt / ata eva na śāstravaiyarthyam / svaprakāśe 'pyāropitākāravyāvṛttyarthatvena śāstrasya saprayojanattvāditi cenna / kiṃ brahmaviśeṣaṇatvenāsatyatvādivyāvṛttibodhaḥ prayojanamucyate / kiṃvā svatantra eva vyāvṛttibodhaḥ / *3,76* ādye doṣamāha na vyāvṛttyeti // ... na vyāvṛttyā prayojanam / vyāvṛttasyāviśeṣatve ... itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā / brahmaviśeṣaṇatvenāsatyatvādivyāvṛttilakṣaṇaṃ prayojanaṃ satyādipadānāṃ tvayā vaktuṃ na śakyate / kuta ityata āha vyāvṛttasyeti // vyāvṛttatayā pratītasya brahmaṇo 'viśeṣatve satītyarthaḥ / abhāvaviśeṣāṅgīkāre ca bhāvaviśeṣaiḥ kimaparāddham / dvitīyaṃ dūṣayati na vyāvṛttasyeti // vyāvṛttervyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve sā svatantrā vyāvṛttirna prayojanam / ajijñāsitatvāt / mumukṣuṇā brahma vā taddharmo vā jijñāsitavyaḥ / tatra vyāvṛttirna brahma / tasya bhāvarūpatvādekatvānnirupādhikatvācca / brahmadharmo 'pi na cetkathaṃ mumukṣuṇā jijñāsyeta / ajijñāsitabodhanaṃ ca kathaṃ prayojanaṃ syāditi / *3,79* kiñca satyādipadāni brahmaṇi kiṃ satyatvādidharmānābhidadhatyasattvādivyāvṛttiprayojanāni / utānyathā vā / nādyaḥ / anaṅgīkārādityāha na vyāvṛttyeti // vyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve 'ṅgīkṛte sati, viśeṣaṇābhidhānamukhena vyāvṛttiḥ padānāṃ prayojanamiti vaktuṃ na śakyata ityarthaḥ / *3,80* dvitīyaṃ dūṣayati na vyāvṛttasyeti // vyāvṛttasya brahmaṇo 'viśeṣatve satyatvādidharmāpratipādana iti yāvat / asatyatvādivyāvṛttiḥ padānāṃ prayojanamiti vaktuṃ na śakyate / nahi tīre nadītvamanabhidadhato nadīpadasyānadītvavyāvṛttiḥ prayojanaṃ sambhavati / virodhyākārasamarpaṇena hi virodhyākārāntaraṃ vyāvartanīyam / yaduktaṃ śāstraṃ cāropitākāravyāvṛttyā svaprakāśe 'pi prayojanavaditi / tadapyanenaiva nirastam / nirviśeṣe svayaṃprakāśamāne virodhyākārāropa evānupapanna iti coktam / evaṃ viśeṣānaṅgīkāre vākyadvayasyānupapattimabhidhāyopasaṃharati taditi // ... tadakhaṇḍaṃ ca khaṇḍitam tattasmādakhaṇḍaṃ nirviśeṣaṃ vākyadvayapratipādyamityetanmataṃ khaṇḍitaṃ dūṣitaṃ veditavyamityarthaḥ / *3,81* svakriyāviruddhaṃ ca nirviśeṣatvavacanamityāha nirviśeṣatvamiti // nirviśeṣatvametena mūko 'hamitivad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा मूको ऽहमित्येतत्स्वक्रियाविरुद्धम् । वक्तृत्वाभावो ह्यनेनोच्यते वचनक्रियया च वक्तृत्वमिति । तथा निर्विशेषं ब्रह्मेति स्वक्रियाविरुद्धं भवेत् । कथम् । एतेन निर्विशेषत्वेन विशेषेणापतितेन हेतुना । विशेषाभावो हि निर्विशेषं ब्रह्मेति वाक्येन प्रतिपादयितुमिष्यः । प्रतिपादनक्रियया च विशेषाभावलक्षणो विशेषः प्राप्नोतीति । अयमपि विशेषो निर्विशेषमित्यनेन निराक्रियत इति कुतस्तत्रापि स्वक्रियाविरोधः । प्रतीतिविरोध इति चेत् । तर्ह्येतद्वचनकर्तृत्वमपि मूको ऽहमित्यनेन निराक्रियत इति कुतस्तत्रापि स्वक्रियाविरोधः । प्रतीतिविरोध इति चेत् । समःसमाधिः । परबोधनोपायाभावाद्विशेषाभाव उपादीयते । नतु ब्रह्मविशेषतयेति चेत् । अत्रापि परबोधनोपायाभावादेवेदं वचनम् । वस्तुतस्त्वसौ मूक एवेत्यस्तु । निर्विशेषम् इत्यस्य विशेषनिरास एव तात्पर्यम् । न निर्विशेषत्वविशेषविधौ । अतः कथं विरोध इति चेत् । तर्हि मूको ऽहमित्यस्यापि वक्तृत्वनिरासे तात्पर्यम् । नैतद्वचनवक्तृत्व इति कुतस्तत्रापि विरोधः । न तत्र स्ववचनविरोधः । किन्तु स्वक्रियाविरोध इति चेत् । प्रकृते ऽपि किमन्यो ऽभिहित इत्यास्तां प्रपञ्चः । तदिदमुक्तं मूको ऽहमितिवदिति ॥ *३,८२* यदर्थमयं प्रयत्नस्तदाह अभिन्ने ऽपीति ॥ अभिन्ने ऽपि विशेषो ऽयं बलादापतति ह्यतः अत उक्तप्रकारेण महावाक्यावान्तरवाक्ययोरन्यथानुपपत्तिबलाद्भेदरहिते ऽपि ब्रह्मण्ययमनुपपत्तिशान्तिहेतुर्विशेषो नाम शक्तिविशेषो ऽङ्गीकरणीयः प्राप्नोति । इदमुक्तं भवति । महावाक्यप्रतिपाद्यमैक्यमवान्तरवाक्यप्रतिपाद्यं च सत्यत्वादिकं ब्रह्मणा परस्परं चाभिन्नमेव । एकधैवानुद्रष्टव्यमित्याद्येकरस(त्व)प्रतिपादकश्रुतेः । न चोक्तदोषः । यतो भेदहीने ऽपि वस्तुन्यस्ति कश्चिच्छक्तिविशेषो येन प्रकाशमानमपि न प्रकाशत इत्यादि युज्यते । स च विशेषो ऽनयैवार्थापत्त्यावगम्यत इत्येव त्वया वक्तव्यमिति । *३,८५* नन्वङ्गीकृते ऽपि विशेषे नानुपपत्तिशान्तिः । सो ऽपि हि विशेषो यदि वस्तुनो भिन्नस्तर्हि भेदानवस्थादि दोषः स्यादभिन्नत्वे च विशेषतद्वद्भावानुपपत्तेस्तादवस्थ्यादित्यत आह विशेषेति ॥ विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत्

yathā mūko 'hamityetatsvakriyāviruddham / vaktṛtvābhāvo hyanenocyate vacanakriyayā ca vaktṛtvamiti / tathā nirviśeṣaṃ brahmeti svakriyāviruddhaṃ bhavet / katham / etena nirviśeṣatvena viśeṣeṇāpatitena hetunā / viśeṣābhāvo hi nirviśeṣaṃ brahmeti vākyena pratipādayitumiṣyaḥ / pratipādanakriyayā ca viśeṣābhāvalakṣaṇo viśeṣaḥ prāpnotīti / ayamapi viśeṣo nirviśeṣamityanena nirākriyata iti kutastatrāpi svakriyāvirodhaḥ / pratītivirodha iti cet / tarhyetadvacanakartṛtvamapi mūko 'hamityanena nirākriyata iti kutastatrāpi svakriyāvirodhaḥ / pratītivirodha iti cet / samaḥsamādhiḥ / parabodhanopāyābhāvādviśeṣābhāva upādīyate / natu brahmaviśeṣatayeti cet / atrāpi parabodhanopāyābhāvādevedaṃ vacanam / vastutastvasau mūka evetyastu / nirviśeṣam ityasya viśeṣanirāsa eva tātparyam / na nirviśeṣatvaviśeṣavidhau / ataḥ kathaṃ virodha iti cet / tarhi mūko 'hamityasyāpi vaktṛtvanirāse tātparyam / naitadvacanavaktṛtva iti kutastatrāpi virodhaḥ / na tatra svavacanavirodhaḥ / kintu svakriyāvirodha iti cet / prakṛte 'pi kimanyo 'bhihita ityāstāṃ prapañcaḥ / tadidamuktaṃ mūko 'hamitivaditi // *3,82* yadarthamayaṃ prayatnastadāha abhinne 'pīti // abhinne 'pi viśeṣo 'yaṃ balādāpatati hyataḥ ata uktaprakāreṇa mahāvākyāvāntaravākyayoranyathānupapattibalādbhedarahite 'pi brahmaṇyayamanupapattiśāntiheturviśeṣo nāma śaktiviśeṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ prāpnoti / idamuktaṃ bhavati / mahāvākyapratipādyamaikyamavāntaravākyapratipādyaṃ ca satyatvādikaṃ brahmaṇā parasparaṃ cābhinnameva / ekadhaivānudraṣṭavyamityādyekarasa(tva)pratipādakaśruteḥ / na coktadoṣaḥ / yato bhedahīne 'pi vastunyasti kaścicchaktiviśeṣo yena prakāśamānamapi na prakāśata ityādi yujyate / sa ca viśeṣo 'nayaivārthāpattyāvagamyata ityeva tvayā vaktavyamiti / *3,85* nanvaṅgīkṛte 'pi viśeṣe nānupapattiśāntiḥ / so 'pi hi viśeṣo yadi vastuno bhinnastarhi bhedānavasthādi doṣaḥ syādabhinnatve ca viśeṣatadvadbhāvānupapattestādavasthyādityata āha viśeṣeti // viśeṣatadvatoścaiva svanirvāhakatā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपर्यायशब्दान्तरनियामक इत्यशेषभेदकायर्निर्वाहकत्वोपलक्षणम् । एतदुक्तं भवति । जीवब्रह्मैक्यादीनामेकधैवेत्यादिश्रुत्या चैतन्यस्वरूपमात्रत्वं प्रतीयते । चैतन्ये स्वप्रकाशतया सिद्धे ऽप्यसिद्धिरपर्यायशब्दवेद्यत्वम्, चैतन्यप्रकाशस्य नाविद्यानिवर्तकत्वमद्वैतज्ञानस्य तन्निवर्तकत्वमित्यर्थक्रियविशेषः । चैतन्यमेकं सत्यत्वादीन्यनेकानीति सङ्खयावैलक्षण्यमित्यादिभेदकार्याणि चावगम्यते । एतदुभयान्यथानुपपत्त्या भेदरहिते ऽपि चैतन्ये भेद्रप्रतिनिधिस्तत्कायर्कारी कश्चिदतिशयो ऽस्तीति कल्प्यते । गत्यन्तराभावात् । तथाचार्थापत्त्या स्वरूपग्राहिण्या भेदकार्यनिर्वाहक एव(च)असौ सिद्ध इति किं तत्र प्रमाणान्तरान्वेषणेनेति । अनेनैव विशेषस्य लक्षणं चोक्तं भवति । भेदहाने ऽप्यनुपचरितभेदव्यवहारनिमित्तं विशेष इति । *३,८७* अन्यवादिभिरपि विशेषो ऽङ्गीकार्यः एवमद्वैतवादिना विशेषमङ्गीकारयित्वान्यानप्यङ्गीकारयति सो ऽस्तीति ॥ ॥। सो ऽस्ति वस्तुष्वशेषतः

aparyāyaśabdāntaraniyāmaka ityaśeṣabhedakāyarnirvāhakatvopalakṣaṇam / etaduktaṃ bhavati / jīvabrahmaikyādīnāmekadhaivetyādiśrutyā caitanyasvarūpamātratvaṃ pratīyate / caitanye svaprakāśatayā siddhe 'pyasiddhiraparyāyaśabdavedyatvam, caitanyaprakāśasya nāvidyānivartakatvamadvaitajñānasya tannivartakatvamityarthakriyaviśeṣaḥ / caitanyamekaṃ satyatvādīnyanekānīti saṅkhayāvailakṣaṇyamityādibhedakāryāṇi cāvagamyate / etadubhayānyathānupapattyā bhedarahite 'pi caitanye bhedrapratinidhistatkāyarkārī kaścidatiśayo 'stīti kalpyate / gatyantarābhāvāt / tathācārthāpattyā svarūpagrāhiṇyā bhedakāryanirvāhaka eva(ca)asau siddha iti kiṃ tatra pramāṇāntarānveṣaṇeneti / anenaiva viśeṣasya lakṣaṇaṃ coktaṃ bhavati / bhedahāne 'pyanupacaritabhedavyavahāranimittaṃ viśeṣa iti / *3,87* anyavādibhirapi viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ evamadvaitavādinā viśeṣamaṅgīkārayitvānyānapyaṅgīkārayati so 'stīti // ... so 'sti vastuṣvaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं ब्रह्मणि मायावादिना विशेषो ऽङ्गीकरणीयः । किं नाम प्रपञ्चसत्यतावादिभिरप्यशेषद्रव्येषु स विशेषो ऽङ्गीकार्यः । तथा हि पटस्तच्छौक्लयं च तावन्न भिद्येते । अङ्गुलीद्वयवद्भेदेनानुपलम्भात् । अयुतसिद्धत्वादिति चेत् । किमयुतसिद्धत्वं नाम । अवश्यमाश्रयाश्रयिभावेनावस्थानमिति चेत् । किमेतावता भेदेन न प्रत्येतव्यम् । नापि कुण्डमिव पटो ऽधिकरणत्वेन बदराणीव शौक्लयमाधेयत्वेन परिस्फुरति । किं नाम तदेव तदिति । न चैषा प्रतीतिर्भ्रान्तिः । बाधकाभावात् । शौक्लयपटयोर्भेदावगाहिनी प्रत्यक्षप्रतीतिर्हि बाधिका भवेत् । अनुमानादीनामभेदप्रत्यय(क्ष)रोधेनोत्थानस्यैवासम्भवात् । नच भेदावगाहिनी प्रत्यक्षप्रतीतिरस्तीत्युक्तम् । तेन प्रत्यक्षत एव सिद्धः पटशौक्लययोरभेदः । दृश्यन्ते च भेदकार्याणि, पटशौक्लयबुद्धयोरन्यूनानतिरिक्तविषयत्वाभावः, तच्छब्दयोरपर्यायत्वं अपर्यायशब्दस्मारकत्वं, जलाहरणाद्यर्थक्रियाभेदः, पटमानयेत्युक्ते यत्किञ्चिच्छुक्लयानानयनं, शुक्लमानयेत्युक्ते नियमेन पटस्यानयनम्, अपटः पट इतिवदशुक्लः पट इत्यनयोर्विरोधाभावः, अन्धस्यापि पटो ऽयमितिवच्छुक्लो ऽयमिति च प्रतीत्यनुत्पत्तिः, शुक्लाप्रतिपत्तिवत्पटाप्रतिपत्त्यभावः, महारजनसम्पर्केण शुक्लत्ववत्पटस्या(प्या)वृत्तत्वाभावः, पटवद्वा शौक्लयस्याप्यनावृत्तत्वाभावः, इत्येवमादीनि । नचैषा प्रतीतिर्भान्तिः । बाधितत्वाभिमानस्याप्यभावात् । व्यवहाराद्यविसंवादाच्च तदेतयोरभेदभेदकार्यप्रतीत्योरन्यथानुपपत्त्या निर्भेदे ऽपि पटे ऽस्ति कश्चिदतिशयो भेदप्रतिनिधिर्यद्वशादिदं सर्वं समञ्जसं स्यादित्येव कल्पनीयम् । न चातिशयो ऽभिन्ने ऽपि विशेषकत्वाद्विशेष इति गीयते । एवमन्यत्रापि द्रव्ये विशेषः प्रतिपत्तव्यः । ननु भेदाभेदाङ्गीकारेणानुपपत्तेः शमनात् किं विशेषेणेति चेन्न । परस्परविरुद्धयोर्भेदाभेदयोरेकत्रावस्थानघटनाया(म)पि विशेषस्याप्यङ्गीकरणीयत्वात् । प्रतीतत्वात्को विरोध इति चेत् । सत्यम् । प्रतीतिरपि कथमुपपन्नेति चिन्तायां वस्तुस्वभावातिशयस्यानुसरणीयत्वात् । भेदाभेदानवस्थापरिहारार्थमपि विशेषाङ्गीकारस्यावश्यकत्वस्योक्तत्वादिति । *३,९१* ननु सर्ववस्तुषु यद्यस्ति विशेषः, स च वस्तुनो न भिद्यते, प्राप्तं तर्हि सकलवस्तूनामैक्यमित्यत आह विशेषा इति ॥ *३,९२* विशेषास्ते ऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः । स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः

na kevalaṃ brahmaṇi māyāvādinā viśeṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / kiṃ nāma prapañcasatyatāvādibhirapyaśeṣadravyeṣu sa viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ / tathā hi paṭastacchauklayaṃ ca tāvanna bhidyete / aṅgulīdvayavadbhedenānupalambhāt / ayutasiddhatvāditi cet / kimayutasiddhatvaṃ nāma / avaśyamāśrayāśrayibhāvenāvasthānamiti cet / kimetāvatā bhedena na pratyetavyam / nāpi kuṇḍamiva paṭo 'dhikaraṇatvena badarāṇīva śauklayamādheyatvena parisphurati / kiṃ nāma tadeva taditi / na caiṣā pratītirbhrāntiḥ / bādhakābhāvāt / śauklayapaṭayorbhedāvagāhinī pratyakṣapratītirhi bādhikā bhavet / anumānādīnāmabhedapratyaya(kṣa)rodhenotthānasyaivāsambhavāt / naca bhedāvagāhinī pratyakṣapratītirastītyuktam / tena pratyakṣata eva siddhaḥ paṭaśauklayayorabhedaḥ / dṛśyante ca bhedakāryāṇi, paṭaśauklayabuddhayoranyūnānatiriktaviṣayatvābhāvaḥ, tacchabdayoraparyāyatvaṃ aparyāyaśabdasmārakatvaṃ, jalāharaṇādyarthakriyābhedaḥ, paṭamānayetyukte yatkiñcicchuklayānānayanaṃ, śuklamānayetyukte niyamena paṭasyānayanam, apaṭaḥ paṭa itivadaśuklaḥ paṭa ityanayorvirodhābhāvaḥ, andhasyāpi paṭo 'yamitivacchuklo 'yamiti ca pratītyanutpattiḥ, śuklāpratipattivatpaṭāpratipattyabhāvaḥ, mahārajanasamparkeṇa śuklatvavatpaṭasyā(pyā)vṛttatvābhāvaḥ, paṭavadvā śauklayasyāpyanāvṛttatvābhāvaḥ, ityevamādīni / nacaiṣā pratītirbhāntiḥ / bādhitatvābhimānasyāpyabhāvāt / vyavahārādyavisaṃvādācca tadetayorabhedabhedakāryapratītyoranyathānupapattyā nirbhede 'pi paṭe 'sti kaścidatiśayo bhedapratinidhiryadvaśādidaṃ sarvaṃ samañjasaṃ syādityeva kalpanīyam / na cātiśayo 'bhinne 'pi viśeṣakatvādviśeṣa iti gīyate / evamanyatrāpi dravye viśeṣaḥ pratipattavyaḥ / nanu bhedābhedāṅgīkāreṇānupapatteḥ śamanāt kiṃ viśeṣeṇeti cenna / parasparaviruddhayorbhedābhedayorekatrāvasthānaghaṭanāyā(ma)pi viśeṣasyāpyaṅgīkaraṇīyatvāt / pratītatvātko virodha iti cet / satyam / pratītirapi kathamupapanneti cintāyāṃ vastusvabhāvātiśayasyānusaraṇīyatvāt / bhedābhedānavasthāparihārārthamapi viśeṣāṅgīkārasyāvaśyakatvasyoktatvāditi / *3,91* nanu sarvavastuṣu yadyasti viśeṣaḥ, sa ca vastuno na bhidyate, prāptaṃ tarhi sakalavastūnāmaikyamityata āha viśeṣā iti // *3,92* viśeṣāste 'pyanantāśca parasparaviśeṣiṇaḥ / svanirvāhakatāyuktāḥ santi vastuṣvaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते प्रकृतस्वरूपा विशेषा अशेषतो वस्तुष्वनन्तेषु द्रव्येष्वनन्ता एव सन्ति । न पुनरेक एव सर्वत्रातो नोक्तदोषः । सो ऽस्तीत्येकवचनं तु समुदायापेक्षया प्रयुक्तमिति भावः । नन्वेकैकस्मिंश्च द्रव्ये विशेषो ऽप्येकैको ऽस्ति तदा पटो महांश्छुक्लश्चलतीति विचित्रानेकव्यवहारानुपपत्तिः । न ह्येकस्मादविचित्रस्वभावाद्विचित्रानेककार्योत्पत्तिर्दृष्टा । तथा सत्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । ततश्च विशेषाङ्गीकारो व्यर्थः स्यादित्यत आह विशेषा इति ॥ ते ऽप्युक्तलक्षणा विशेषा अशेषतो ऽपि वस्तुषु प्रत्येकमनन्ताः सन्त्यतो नोक्तदोषावकाशः अनन्ता इत्युपलक्षणम् । यत्र यावन्तो व्यवहारास्तत्र तावन्तो विशेषा इति ज्ञातव्यम् । प्रतिद्रव्यमनेकत्वे विशेषाणां परस्परं भेदेन भाव्यम् । भेदाविनाभूतत्वादनेकत्वस्य । तथाच भिन्ननां द्रव्याभेदे द्रव्यस्यापि भेदप्रसङ्ग इत्यत आह परम्परेति ॥ परस्परविशेषवत्त्वेनैवानेकत्वं सम्भवति । विशेषस्य भेदकार्यकारिताया उक्तत्वादिति भावः । विशेषाणामपि विशेषान्तराङ्गीकारे ऽनवस्थेत्यत आह स्वनिर्वाहकतेति ॥ पूर्वं द्रव्येण विशेषस्याभेदचिन्ता । इदानीं तु परस्परमिति स्फुटो ऽर्थभेदः । सर्वं चैतद्विशेषस्वरूपसाधकार्थापत्त्यैव सिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुक्तम् । नहि स्वयमनुपपन्नमनुपपत्त्यन्तरशान्त्यै प्रभवति । किन्तु यथायथोपपद्यते तथातथैव स्वरूपग्राहिण्या ऽर्थापत्यैव कल्प्यते । यद्यपि विशेषः प्रत्यक्षो ऽपि भवति । "येन प्रत्यक्षसिद्धेनऽ; इति वक्ष्यमाणत्वात् । तथापि विप्रतिपन्नो न तन्मात्रेण बोधयितुं शक्यत इत्यर्थापत्तिरुपन्यस्तेति । *३,९४* यदर्थं तदैक्यस्येत्यादिना सर्ववादिभिर्विशेषो ऽङ्गीकारितस्तदिदानीमाह अत इति ॥ अतो ऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते निर्भेदमपि ब्रह्मातो विशेषसामर्थ्यादनन्तगुणं भण्यत इति । यत्परेण पृष्टं लक्ष्यलक्षणयोर्भेद इत्यादि तस्येदमुत्तरम् ब्रह्म निर्भेदमिति ॥ यदत्रोक्तमनेकलक्षराभिन्नस्यानेकत्वप्रसङ्गः, लक्षणानां वानेकत्वानुपपत्तिः, शब्दपर्ययत्वं, गुणगुणित्वाद्यनुपपत्तिरिति, तस्योत्तरं निर्भेदमप्यतो विशेषशद्गुणानामनन्तत्वं, ब्रह्मणश्चैकत्वम्, अनन्ता गुणा अस्येति गुणगुण्यादिभावो, ब्रह्म च गुणाश्चेत्यपुनरुक्तभणनं च युज्यत इति । अत्र जगज्जन्मादिकारणत्वमिति वक्तव्ये ऽनन्तगुणमिति वचनमिदं सूत्रमनन्तगुण(वत्)त्वमेव ब्रह्मणो लक्षणमभिप्रेत्य तत्साधनाय जगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणं प्रतिपादयितुं प्रवृत्तमिति सूचयितुम् । तदेवं जगज्जन्मादिकारणत्वस्य स्वलक्षणत्वे बाधकाभावान्न तटस्थत्वकल्पनं युक्तमिति सिद्धम् । अत्राह । किमर्थं लक्ष्यलक्षणयोरभेदमङ्गीकृत्य विशेषबलेन सर्वव्यवहारसमाधानं क्रियते । भेद एव कस्मान्नाङ्गीक्रियते । गुणगुणिभावस्तु समवायसम्बन्धाद्भविष्यति । यदि च सूत्रकारेण समवायो निराकरिष्यत इति नाङ्गीकारार्हस्तदा गुणगुणिनोरेव स कश्चित्तादृशः स्वभावभेद इत्यङ्गीकरणीयम् । नहि पटादौ भेदाभावे ऽपि विशेषबलाद्वयवहारविशेषदर्शनमात्रेण ब्रह्मण्यपि तथा कल्पयितुं युक्तम् । निश्चायकप्रमाणाभावात् । निश्चायकप्रमाणोपन्यासार्थं हि सम्भावना कल्प्यते । यथाऽहुः *३,९५* "सम्भावितः प्रतिज्ञायाअर्थः साध्येत हेतुना । न तस्य हेतुभिस्त्राणमुत्पतन्नेव यो मृतःऽ; ॥ इति । न पुनः सम्भावनैवार्थ(स्य)साधिकेत्यत आह एवं धर्मानिति ॥ एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदो ऽप्युदीर्यते

te prakṛtasvarūpā viśeṣā aśeṣato vastuṣvananteṣu dravyeṣvanantā eva santi / na punareka eva sarvatrāto noktadoṣaḥ / so 'stītyekavacanaṃ tu samudāyāpekṣayā prayuktamiti bhāvaḥ / nanvekaikasmiṃśca dravye viśeṣo 'pyekaiko 'sti tadā paṭo mahāṃśchuklaścalatīti vicitrānekavyavahārānupapattiḥ / na hyekasmādavicitrasvabhāvādvicitrānekakāryotpattirdṛṣṭā / tathā satyākasmikatvaprasaṅgāt / tataśca viśeṣāṅgīkāro vyarthaḥ syādityata āha viśeṣā iti // te 'pyuktalakṣaṇā viśeṣā aśeṣato 'pi vastuṣu pratyekamanantāḥ santyato noktadoṣāvakāśaḥ anantā ityupalakṣaṇam / yatra yāvanto vyavahārāstatra tāvanto viśeṣā iti jñātavyam / pratidravyamanekatve viśeṣāṇāṃ parasparaṃ bhedena bhāvyam / bhedāvinābhūtatvādanekatvasya / tathāca bhinnanāṃ dravyābhede dravyasyāpi bhedaprasaṅga ityata āha parampareti // parasparaviśeṣavattvenaivānekatvaṃ sambhavati / viśeṣasya bhedakāryakāritāyā uktatvāditi bhāvaḥ / viśeṣāṇāmapi viśeṣāntarāṅgīkāre 'navasthetyata āha svanirvāhakateti // pūrvaṃ dravyeṇa viśeṣasyābhedacintā / idānīṃ tu parasparamiti sphuṭo 'rthabhedaḥ / sarvaṃ caitadviśeṣasvarūpasādhakārthāpattyaiva siddhamiti na pṛthak pramāṇamuktam / nahi svayamanupapannamanupapattyantaraśāntyai prabhavati / kintu yathāyathopapadyate tathātathaiva svarūpagrāhiṇyā 'rthāpatyaiva kalpyate / yadyapi viśeṣaḥ pratyakṣo 'pi bhavati / "yena pratyakṣasiddhena'; iti vakṣyamāṇatvāt / tathāpi vipratipanno na tanmātreṇa bodhayituṃ śakyata ityarthāpattirupanyasteti / *3,94* yadarthaṃ tadaikyasyetyādinā sarvavādibhirviśeṣo 'ṅgīkāritastadidānīmāha ata iti // ato 'nantaguṇaṃ brahma nirbhedamapi bhaṇyate nirbhedamapi brahmāto viśeṣasāmarthyādanantaguṇaṃ bhaṇyata iti / yatpareṇa pṛṣṭaṃ lakṣyalakṣaṇayorbheda ityādi tasyedamuttaram brahma nirbhedamiti // yadatroktamanekalakṣarābhinnasyānekatvaprasaṅgaḥ, lakṣaṇānāṃ vānekatvānupapattiḥ, śabdaparyayatvaṃ, guṇaguṇitvādyanupapattiriti, tasyottaraṃ nirbhedamapyato viśeṣaśadguṇānāmanantatvaṃ, brahmaṇaścaikatvam, anantā guṇā asyeti guṇaguṇyādibhāvo, brahma ca guṇāścetyapunaruktabhaṇanaṃ ca yujyata iti / atra jagajjanmādikāraṇatvamiti vaktavye 'nantaguṇamiti vacanamidaṃ sūtramanantaguṇa(vat)tvameva brahmaṇo lakṣaṇamabhipretya tatsādhanāya jagajjanmādikāraṇatvalakṣaṇaṃ pratipādayituṃ pravṛttamiti sūcayitum / tadevaṃ jagajjanmādikāraṇatvasya svalakṣaṇatve bādhakābhāvānna taṭasthatvakalpanaṃ yuktamiti siddham / atrāha / kimarthaṃ lakṣyalakṣaṇayorabhedamaṅgīkṛtya viśeṣabalena sarvavyavahārasamādhānaṃ kriyate / bheda eva kasmānnāṅgīkriyate / guṇaguṇibhāvastu samavāyasambandhādbhaviṣyati / yadi ca sūtrakāreṇa samavāyo nirākariṣyata iti nāṅgīkārārhastadā guṇaguṇinoreva sa kaścittādṛśaḥ svabhāvabheda ityaṅgīkaraṇīyam / nahi paṭādau bhedābhāve 'pi viśeṣabalādvayavahāraviśeṣadarśanamātreṇa brahmaṇyapi tathā kalpayituṃ yuktam / niścāyakapramāṇābhāvāt / niścāyakapramāṇopanyāsārthaṃ hi sambhāvanā kalpyate / yathā'huḥ *3,95* "sambhāvitaḥ pratijñāyāarthaḥ sādhyeta hetunā / na tasya hetubhistrāṇamutpatanneva yo mṛtaḥ'; // iti / na punaḥ sambhāvanaivārtha(sya)sādhiketyata āha evaṃ dharmāniti // evaṃ dharmāniti śrutyā tadabhedo 'pyudīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगज्जन्मादिकारणत्वं परब्रह्मणो विष्णोर्लक्षणमभिहितम् । तस्य हरहिरण्यगर्भादिचेतनेषु प्रधानाद्यचेतनेषु च पाशुपताद्यागमानुमानावष्टम्भेनातिव्याप्तिमाशङ्क्यात्र परिहरति भगवान्त्सूत्रकारः । तत्र पूर्वपक्षमारचयति शैवाद्येति ॥ शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु । तद्वाक्योपमयान्यच्च प्रमाणत्वे ऽनुमीयते

jagajjanmādikāraṇatvaṃ parabrahmaṇo viṣṇorlakṣaṇamabhihitam / tasya harahiraṇyagarbhādicetaneṣu pradhānādyacetaneṣu ca pāśupatādyāgamānumānāvaṣṭambhenātivyāptimāśaṅkyātra pariharati bhagavāntsūtrakāraḥ / tatra pūrvapakṣamāracayati śaivādyeti // śaivādyāgamasamprāptadṛṣṭagena phalena tu / tadvākyopamayānyacca pramāṇatve 'numīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईशवाक्यत्वत॥। तत्राद्यस्तावत्प्रमाणम् । तदुक्तसाधनानुष्ठाने सति प्रत्यक्षत एव फलदर्शनात् । *३,९८* तदयं प्रयोगः । विमत आगमः प्रमाणं सफलप्रवृत्तिजनकत्वात् चरकसुश्रुतादिवत् । यद्यप्रमाणमभविष्यत् न समर्थां प्रवृत्तिमकरिष्यद्विप्रलम्भकवाक्यवत् । तदुक्तम्"प्रमाणतो ऽर्थप्रतिपत्तौ प्रवृत्तिसामर्थ्यादर्थवत्प्रमाणम्ऽ; इति । ततश्च तत्प्रणेतुः शिवस्य परमाप्तत्वमवधार्य तद्दृष्टान्तेन तत्प्रणीतस्य द्वितीयस्याप्यागमस्य प्रामाण्यमवसीयते । अत्र च प्रयोगः । विप्रतिपन्न आगमः प्रमाणं शिववाक्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवदिति । विपक्षे शिवस्यानाप्तत्वप्रसङ्गो बाधकः । तदेवमनुमितप्रामाण्येन शैवागमेन शिवस्य जगज्जन्मादिकारणत्वा(स्य)भिधानान्नेदं लक्षणं विष्णोरुपपद्यत इति शैवाः । अनयैव दिशा तत्तदागमप्रामाण्यं तत्तद्देवतावादिनां प्रत्यवस्थानानि द्रष्टव्यानि । उपलक्षणं चैतत् । अनुमानेनापि शिवादीनां जगज्जन्मादिकारणत्वं सर्वज्ञत्वादिकं शक्यसाधनम् । तथा हि । क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्घटवत् । विवादाध्यासितं कर्म प्रयत्नाधारजम् कर्मत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् । विप्रतिपन्ने पृथिव्युदके, प्रयत्नवता धृते, गुरुत्वे सत्यपातित्वात्, सम्प्रतिपन्नवत् । क्षित्यादिकं प्रयत्नवद्विनाश्यम् (वि)नाश्यत्वात्सम्प्रतिपन्नवत् । इत्यादिभिरनुमानैर्विश्वोदयस्थितिलयकर्तरि सामान्यतः सिद्धे अस्मदादीनां तदसम्भवात् भगवांश्छिव एव परिशेषाज्जगज्जन्मादिकर्ता सिद्धयति । यथा च (वि)चित्रादिकार्यदशर्नात्तदनुगुण एव कर्ता कल्प्यते एवं विचित्रानेककार्यदशर्नात्(नेन) कल्प्यमानो ऽपि कर्ता तदनुगुणः सार्वज्ञादिमानेव सिद्धयति । अथवा क्षित्यादिकं कर्तेत्यदन्तर्गतमेव सवर्ज्ञत्वादिकं न यत्नान्तरमपेक्षते । निमित्तोपादानफलाद्यभिज्ञस्य तदनुगुणेच्छाप्रयत्नवत एव कर्तृत्वम् । एवं हिरण्यगर्भादिष्वपि परिशेषेण जगत्कारणत्वं योज्यमिति । *३,१०२फ़्।* अथ शैवाद्यगमप्रमाण्यसाधकानुमाननिरासः एवमागमादनुमानाच्चान्येषां जगज्जन्मादिकारणत्वे प्राप्ते प्रतिविहितं सूत्रकृता । आगमादनुमानतो वान्ये जगत्कारणत्वेन न कल्पनीयाः । कुतः । शास्त्रयोनित्वात् । ऋग्यजुःसामाथर्वाश्चेत्यादिनोक्तं शास्त्रं योनिः कारणमभिव्यञ्जकं प्रमाणमस्येति शास्त्रयोनि तस्य भावः शास्त्रयोनित्वं तस्मात् । एतदुक्तं भवति । जगज्जन्मादिकारणस्य वस्तुनो वेदादिशास्त्रैकसमधिगम्यत्वेन शैवाद्यागमानुमानागोचरत्वान्न तैरन्येषां जगत्कारणत्वं कल्पनीयम् । किन्तु शास्त्रं यस्य जगत्कारणत्वमाचष्टे स एव तथाभ्युपगन्तव्य इति । *३,१०३* स्यादेतत् । यदि शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं सौत्रो हेतुः सिद्धः स्यान्न चैवम् । प्रत्यक्षागम्यत्वे ऽपि शैवाद्यागमैरनुमानैश्चोक्तविधया जगत्कारणत्वस्य निश्चेतुं शक्यत्वात्, इत्याशङ्कय सौत्रहेतुसिद्धये शैवाद्यागमगम्यत्वं तावन्निराचिकीर्षुस्तत्प्रामाण्यसाधकं परोपन्यस्तमनुमानमपाकरोति इति चेदिति ॥ ॥। इति चेत् तद्गव्यभिचारिणा । अप्रामाण्यानुमा च स्यान् ॥। तद्गः प्रत्यक्षावगतश्चासौ व्यभिचारः फलव्यभिचारश्च सो ऽस्यस्तीति तद्गव्यभिचारिवाक्यं तेन दृष्टान्तभूतेन शिवादीनां जगत्कारणत्वा(वगमहेतुभूता)गमस्येशवाक्यत्वादिना हेतुनाप्रामाण्यानुमितिश्च स्यात् । एतदुक्तं भवति । यदि प्रत्यक्षसंवादेन दृष्टार्थानां शिवादिवाक्यानां प्रामाण्यमनुमाय तद्दृष्टान्तेनादृष्टार्थानामपि शिवादिवाक्यत्वेन हेतुना प्रामाण्यमनुमीयते, तर्हि दृष्टार्थेष्वेव वाक्येषु यत्प्रत्यक्षत एव फलव्यभिचारवद्दृश्यते तस्य, विमतमप्रमाणमसमर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद्विप्रलम्भकवाक्यवदित्यप्रामाण्यमनुमाय, तद्दृष्टान्तेन शिवादिवाक्यत्वादिहेतुनैवादृष्टार्थानामपि, विमतान्यप्रमाणानि शिवादिवाक्यत्वात् सम्प्रतिपन्नवदित्यप्रामाण्यमनुमातुं शक्यत एव । न हि दृष्टार्थं सर्वमेव शिववाक्यं समर्थप्रवृत्तिजनकम् । विफलप्रवृत्तिजनकस्यापि बहुलमुपलम्भात् । ननु तदपि वाक्यं प्रमाणमेव । फलव्यभिचारस्तु कर्तृकर्मादिवैगुण्यनिमित्त इति चेत्तर्हि तदपि वाक्यमप्रमाणमेव फलसंवासदस्तु काकतालीयो वा जगद्वयामोहकानां शिवादीनां गुडजिह्विका वेत्यस्तु । प्रामाण्ये हि सुदृढनिरूढे व्यभिचारस्य कर्त्रादिवैगुण्यं कारणं कल्पनीयम् । फलाव्यभिचारेणैव प्रामाण्यं परिकल्पयतः स्फुटमितरेतराश्रयत्वम् । शिववाक्यत्वं फलसंवादिन्यनैकान्तिकमिति चेन्न । तत्रापि फलविसंवादिन्यनैकान्त्यात् । किञ्च यः शिवागमस्यादृष्टार्थस्याप्येवं प्रामाण्यं मन्यते स हिरण्यगर्भाद्यागमानामपि प्रामाण्यमङ्गीकरोति न वा । नाद्यः । परस्परविरुद्धयोरुभयोः प्रामाण्यायोगात् । न द्वितीयः । अनुमानप्रकारस्य समानत्वे वैषम्यानुपपत्तेः । अथ तदनुमानमप्रयोजकं हिरण्यगर्भवाक्यत्वे ऽप्यागन्तुकेन विप्रलम्भादीनां दोषेणैकस्याप्रामाण्यसम्भवादिति चेत् । समं समाधानम् । अनेनैव न्यायेन चैत्यवन्दनादिवाक्यानामपि प्रामाण्यं शक्यसाधनम् । नहि तद्वक्ता कदापि सत्यं नावदीत् । तदेवं शैवाद्यागमप्रामाण्यस्याशक्यसाधनत्वान्न तेन जगत्कर्ता सिद्धयति (इति) । *३,१०७* अथ जगत्कारणत्वे अनुमानानवकाश इति व्युत्पादनम् मा भूच्छैवाद्यागमाज्जगज्जन्मादिकर्तृसिद्धिः । उक्तानुमानैस्तु भविष्यति । तत्कथं शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं जगत्कारणस्येति चेत् । किं शास्त्रानुसार्यनुमानं जगत्कारणे प्रमाणमुच्यते । उत स्वतन्त्रम् । आद्यस्त्वङ्गीक्रियत एव । तेनास्मत्पक्षस्यैव सिद्धेः । शास्त्रस्य भगवदेकनिष्ठतायाः समन्वयसूत्रे वक्ष्यमाणत्वात् । द्वितीयं दूषयति न पृथगिति ॥ ॥। न पृथक् चानुमेश्वरे

īśavākyatvata... tatrādyastāvatpramāṇam / taduktasādhanānuṣṭhāne sati pratyakṣata eva phaladarśanāt / *3,98* tadayaṃ prayogaḥ / vimata āgamaḥ pramāṇaṃ saphalapravṛttijanakatvāt carakasuśrutādivat / yadyapramāṇamabhaviṣyat na samarthāṃ pravṛttimakariṣyadvipralambhakavākyavat / taduktam"pramāṇato 'rthapratipattau pravṛttisāmarthyādarthavatpramāṇam'; iti / tataśca tatpraṇetuḥ śivasya paramāptatvamavadhārya taddṛṣṭāntena tatpraṇītasya dvitīyasyāpyāgamasya prāmāṇyamavasīyate / atra ca prayogaḥ / vipratipanna āgamaḥ pramāṇaṃ śivavākyatvātsampratipannavaditi / vipakṣe śivasyānāptatvaprasaṅgo bādhakaḥ / tadevamanumitaprāmāṇyena śaivāgamena śivasya jagajjanmādikāraṇatvā(sya)bhidhānānnedaṃ lakṣaṇaṃ viṣṇorupapadyata iti śaivāḥ / anayaiva diśā tattadāgamaprāmāṇyaṃ tattaddevatāvādināṃ pratyavasthānāni draṣṭavyāni / upalakṣaṇaṃ caitat / anumānenāpi śivādīnāṃ jagajjanmādikāraṇatvaṃ sarvajñatvādikaṃ śakyasādhanam / tathā hi / kṣityādikaṃ sakartṛkaṃ kāryatvādghaṭavat / vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajam karmatvātsampratipannavat / vipratipanne pṛthivyudake, prayatnavatā dhṛte, gurutve satyapātitvāt, sampratipannavat / kṣityādikaṃ prayatnavadvināśyam (vi)nāśyatvātsampratipannavat / ityādibhiranumānairviśvodayasthitilayakartari sāmānyataḥ siddhe asmadādīnāṃ tadasambhavāt bhagavāṃśchiva eva pariśeṣājjagajjanmādikartā siddhayati / yathā ca (vi)citrādikāryadaśarnāttadanuguṇa eva kartā kalpyate evaṃ vicitrānekakāryadaśarnāt(nena) kalpyamāno 'pi kartā tadanuguṇaḥ sārvajñādimāneva siddhayati / athavā kṣityādikaṃ kartetyadantargatameva savarjñatvādikaṃ na yatnāntaramapekṣate / nimittopādānaphalādyabhijñasya tadanuguṇecchāprayatnavata eva kartṛtvam / evaṃ hiraṇyagarbhādiṣvapi pariśeṣeṇa jagatkāraṇatvaṃ yojyamiti / *3,102f.* atha śaivādyagamapramāṇyasādhakānumānanirāsaḥ evamāgamādanumānāccānyeṣāṃ jagajjanmādikāraṇatve prāpte prativihitaṃ sūtrakṛtā / āgamādanumānato vānye jagatkāraṇatvena na kalpanīyāḥ / kutaḥ / śāstrayonitvāt / ṛgyajuḥsāmātharvāścetyādinoktaṃ śāstraṃ yoniḥ kāraṇamabhivyañjakaṃ pramāṇamasyeti śāstrayoni tasya bhāvaḥ śāstrayonitvaṃ tasmāt / etaduktaṃ bhavati / jagajjanmādikāraṇasya vastuno vedādiśāstraikasamadhigamyatvena śaivādyāgamānumānāgocaratvānna tairanyeṣāṃ jagatkāraṇatvaṃ kalpanīyam / kintu śāstraṃ yasya jagatkāraṇatvamācaṣṭe sa eva tathābhyupagantavya iti / *3,103* syādetat / yadi śāstraikasamadhigamyatvaṃ sautro hetuḥ siddhaḥ syānna caivam / pratyakṣāgamyatve 'pi śaivādyāgamairanumānaiścoktavidhayā jagatkāraṇatvasya niścetuṃ śakyatvāt, ityāśaṅkaya sautrahetusiddhaye śaivādyāgamagamyatvaṃ tāvannirācikīrṣustatprāmāṇyasādhakaṃ paropanyastamanumānamapākaroti iti cediti // ... iti cet tadgavyabhicāriṇā / aprāmāṇyānumā ca syān ... tadgaḥ pratyakṣāvagataścāsau vyabhicāraḥ phalavyabhicāraśca so 'syastīti tadgavyabhicārivākyaṃ tena dṛṣṭāntabhūtena śivādīnāṃ jagatkāraṇatvā(vagamahetubhūtā)gamasyeśavākyatvādinā hetunāprāmāṇyānumitiśca syāt / etaduktaṃ bhavati / yadi pratyakṣasaṃvādena dṛṣṭārthānāṃ śivādivākyānāṃ prāmāṇyamanumāya taddṛṣṭāntenādṛṣṭārthānāmapi śivādivākyatvena hetunā prāmāṇyamanumīyate, tarhi dṛṣṭārtheṣveva vākyeṣu yatpratyakṣata eva phalavyabhicāravaddṛśyate tasya, vimatamapramāṇamasamarthapravṛttijanakatvādvipralambhakavākyavadityaprāmāṇyamanumāya, taddṛṣṭāntena śivādivākyatvādihetunaivādṛṣṭārthānāmapi, vimatānyapramāṇāni śivādivākyatvāt sampratipannavadityaprāmāṇyamanumātuṃ śakyata eva / na hi dṛṣṭārthaṃ sarvameva śivavākyaṃ samarthapravṛttijanakam / viphalapravṛttijanakasyāpi bahulamupalambhāt / nanu tadapi vākyaṃ pramāṇameva / phalavyabhicārastu kartṛkarmādivaiguṇyanimitta iti cettarhi tadapi vākyamapramāṇameva phalasaṃvāsadastu kākatālīyo vā jagadvayāmohakānāṃ śivādīnāṃ guḍajihvikā vetyastu / prāmāṇye hi sudṛḍhanirūḍhe vyabhicārasya kartrādivaiguṇyaṃ kāraṇaṃ kalpanīyam / phalāvyabhicāreṇaiva prāmāṇyaṃ parikalpayataḥ sphuṭamitaretarāśrayatvam / śivavākyatvaṃ phalasaṃvādinyanaikāntikamiti cenna / tatrāpi phalavisaṃvādinyanaikāntyāt / kiñca yaḥ śivāgamasyādṛṣṭārthasyāpyevaṃ prāmāṇyaṃ manyate sa hiraṇyagarbhādyāgamānāmapi prāmāṇyamaṅgīkaroti na vā / nādyaḥ / parasparaviruddhayorubhayoḥ prāmāṇyāyogāt / na dvitīyaḥ / anumānaprakārasya samānatve vaiṣamyānupapatteḥ / atha tadanumānamaprayojakaṃ hiraṇyagarbhavākyatve 'pyāgantukena vipralambhādīnāṃ doṣeṇaikasyāprāmāṇyasambhavāditi cet / samaṃ samādhānam / anenaiva nyāyena caityavandanādivākyānāmapi prāmāṇyaṃ śakyasādhanam / nahi tadvaktā kadāpi satyaṃ nāvadīt / tadevaṃ śaivādyāgamaprāmāṇyasyāśakyasādhanatvānna tena jagatkartā siddhayati (iti) / *3,107* atha jagatkāraṇatve anumānānavakāśa iti vyutpādanam mā bhūcchaivādyāgamājjagajjanmādikartṛsiddhiḥ / uktānumānaistu bhaviṣyati / tatkathaṃ śāstraikasamadhigamyatvaṃ jagatkāraṇasyeti cet / kiṃ śāstrānusāryanumānaṃ jagatkāraṇe pramāṇamucyate / uta svatantram / ādyastvaṅgīkriyata eva / tenāsmatpakṣasyaiva siddheḥ / śāstrasya bhagavadekaniṣṭhatāyāḥ samanvayasūtre vakṣyamāṇatvāt / dvitīyaṃ dūṣayati na pṛthagiti // ... na pṛthak cānumeśvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथञ्चिद्भेदे ऽपि भागासिद्धत्वात् । न खलु गिरिसागरादीनामभूत्वाभावित्वमस्माभिरुपलभ्यते । तर्हि द्रव्येषु तावत्सावयवत्वात्कार्यन्वयसिद्धिरस्त्विति चेन्न । सावयवत्वं (हि) समवायिकारणवत्त्वमुत परिणामिकारणवत्त्वम् वा । आद्ये प्रतिवाद्यसिद्धिः । द्वितीये वाद्यसिद्धिः । किञ्च यस्य कार्यत्वमात्रे(ऽपि) विप्रतिपत्तिः स कथं कारणवत्तामेवाभ्युपेयात् । *३,१०८* ननु क्षित्यादीनां प्रत्यक्षत एव प्रदेशवत्त्वमनुभूयते । अन्यथा कथं भूतले घटभावाभावौ युगपत्सम्भवत इत्रत चेन्न । तर्ह्येवमाकाशादीनामपि कार्यत्वप्रसङ्गात् । कथमन्यथा (गगने) पक्षिणो भावाभावौ युगपदिति तत्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । संयोगस्य सत्वात्यन्ताभावसमानाश्रयत्वादेवमिति चेत् । समं प्रकृते ऽपि । खननादिना येषां विभागो नोदनादिना च येषां संयोगस्ते क्षित्यादीनामवयवाः प्रत्यक्षसिद्धा इति चेत् । तत्किं संयोगविभागिसजतीयद्रव्यान्तरवत्त्वं सावयवत्वमित्युक्तं भवति उत तदारब्धत्वम् । आद्ये परमाणुभिर्व्यभिचारः । द्वितीये व्यर्थविशेषणत्वं पूर्ववदसिद्धिश्चेति । एतेन विवादाध्यासितं कर्म प्रयत्नाधारजमित्येतदपि निरस्तम् । यदपि पृथिव्युदके प्रयत्नवता धृते इत्यनुमितम् । तदपि पूर्ववत्सिद्धसाधनम् । किञ्च संयोगवेगप्रयत्नवददृष्टमपि कस्माद्गुरुत्वप्रतिबन्धकं न कल्प्यते । अपातित्वं च सन्दिग्धासिद्धम् । महत्त्वेन पततानुपलम्भसम्भवात् । एतेन चरमानुमानमपि निरस्तम् । क्षित्यादिकं विकर्तृकम् अनुपलभ्यमानकर्तृकत्वाद्गगनवदित्यादिना सत्प्रतिपक्षता च सर्वानुमानानाम् । अनुपलभ्य(मान)त्वं चास्मदुपलब्ध्ययोग्यत्वमिति न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः । परसुखादौ व्यभिचार इति चेन्न । तस्यानुमानादुपलब्धेः । तर्हि क्षित्यादिकर्ताप्यनुमानादुपलभ्यत इति चेन्न । अनुमानादीश्वरोपलब्धावस्मदनुमानस्य दुष्टत्वम् । तथा चानुमानादीश्वरोपलब्धिरितीतरेतराश्रयप्रसङ्ग(त्व)आत् । अनयैव दिशा सर्वाणि जगत्कारणमात्रसाधनानि स्वतन्त्रतानुमानानि निरसनीयानि(इति) । *३,११४* यच्च शिवादीनां जगत्कारणत्वे परिशेषानुमानं तदपि किं शास्त्रानुसारि किंवा केवलम् । नाद्यः । शास्त्रस्य भगवदेकपरताया वक्ष्यमाणत्वात् । द्वितीयं दूषयति न पृथक् चेति ॥ ईश्वरे शिवे जगत्कर्तरि च पृथगनुमानं न मानमित्यर्थः । तत्कथमित्यत आह पुंस्त्वेति ॥ पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना पूर्वोक्तेन (एव) वर्त्मना शैवागमप्रामाण्यानुमाननिराकरणमार्गेणैव । सत्प्रतिपक्षत्वेनैवेत्यर्थः । एवकारो न दूषणान्तरान्वेषणेन वृथा मनः खेदनीयं स्फुटदोषे सतीति द्योतयति । *३,११६* ईश्वरवाक्यत्वं कथमत्र हेतुः स्यादित्यत आह पुंस्त्वेति ॥ पूर्वोक्तेन (एव) वर्त्मनेति सत्प्रतिपक्षतामात्रमतिदिष्यम् । नतु स हेतुरिति भावः । अयमत्र प्रयोगः । शिवो न जगत्कारणं पुंस्त्वाद्देवदत्तवदिति । ननु शिवः केन प्रमाणेन सिद्धः । अथ परिशेषतो जगत्कर्तृत्वं तस्मिन्ननुमिमानस्य तवापि कुतः सिद्धः । लोकप्रवादादिनेति चेत् । ममापि तथेत्यस्तु । भवदभिमते ब्रह्मणि हेतुरनैकान्तिक इति चेन्न । केवलानुमानवादिनं प्रत्यनीश्वरवादाङ्गीकारेण प्रत्यवस्थानात् । ननु जकत्कारणत्वं शिवनिष्ठमन्यत्रानुपपत्तौ सत्यां किञ्चिन्निष्ठतया प्रमितत्वादिति हि परिशेषानुमानम् । तत्कथमस्यायं प्रतिपक्ष इति चेन्न । विरुद्धार्थसाधनमात्रेण प्रतिपक्षसम्भवात् । प्रयोगतो ऽप्येकधर्मनिष्ठतायाः प्रमाणप्रयोजनशून्यत्वात् अन्यथैवंविधार्थिकप्रतिपक्षाणामन्यत्रानन्तर्भावेनादूषणत्वप्रसङ्गात् । न चैवमस्त्विति वाच्यम् । प्रतिरोधकत्व(स्याप्रतिबन्धकत्व)स्यानुभवसिद्धत्वात् । नन्वेवं सति सामान्यसिद्धिरनुपपन्नाऽपद्यत इति चेत् । आपद्यताम् । तदनुमानानां दूषितत्वात् । *३,१२०* किमतो यद्येवमिति चेत्, सिद्धः सौत्रहेतुरित्याह शास्त्रयोनित्वमिति ॥ शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद् भवेत्

kathañcidbhede 'pi bhāgāsiddhatvāt / na khalu girisāgarādīnāmabhūtvābhāvitvamasmābhirupalabhyate / tarhi dravyeṣu tāvatsāvayavatvātkāryanvayasiddhirastviti cenna / sāvayavatvaṃ (hi) samavāyikāraṇavattvamuta pariṇāmikāraṇavattvam vā / ādye prativādyasiddhiḥ / dvitīye vādyasiddhiḥ / kiñca yasya kāryatvamātre('pi) vipratipattiḥ sa kathaṃ kāraṇavattāmevābhyupeyāt / *3,108* nanu kṣityādīnāṃ pratyakṣata eva pradeśavattvamanubhūyate / anyathā kathaṃ bhūtale ghaṭabhāvābhāvau yugapatsambhavata itrata cenna / tarhyevamākāśādīnāmapi kāryatvaprasaṅgāt / kathamanyathā (gagane) pakṣiṇo bhāvābhāvau yugapaditi tatrāpi vaktuṃ śakyatvāt / saṃyogasya satvātyantābhāvasamānāśrayatvādevamiti cet / samaṃ prakṛte 'pi / khananādinā yeṣāṃ vibhāgo nodanādinā ca yeṣāṃ saṃyogaste kṣityādīnāmavayavāḥ pratyakṣasiddhā iti cet / tatkiṃ saṃyogavibhāgisajatīyadravyāntaravattvaṃ sāvayavatvamityuktaṃ bhavati uta tadārabdhatvam / ādye paramāṇubhirvyabhicāraḥ / dvitīye vyarthaviśeṣaṇatvaṃ pūrvavadasiddhiśceti / etena vivādādhyāsitaṃ karma prayatnādhārajamityetadapi nirastam / yadapi pṛthivyudake prayatnavatā dhṛte ityanumitam / tadapi pūrvavatsiddhasādhanam / kiñca saṃyogavegaprayatnavadadṛṣṭamapi kasmādgurutvapratibandhakaṃ na kalpyate / apātitvaṃ ca sandigdhāsiddham / mahattvena patatānupalambhasambhavāt / etena caramānumānamapi nirastam / kṣityādikaṃ vikartṛkam anupalabhyamānakartṛkatvādgaganavadityādinā satpratipakṣatā ca sarvānumānānām / anupalabhya(māna)tvaṃ cāsmadupalabdhyayogyatvamiti na kaścitkṣudropadravaḥ / parasukhādau vyabhicāra iti cenna / tasyānumānādupalabdheḥ / tarhi kṣityādikartāpyanumānādupalabhyata iti cenna / anumānādīśvaropalabdhāvasmadanumānasya duṣṭatvam / tathā cānumānādīśvaropalabdhiritītaretarāśrayaprasaṅga(tva)āt / anayaiva diśā sarvāṇi jagatkāraṇamātrasādhanāni svatantratānumānāni nirasanīyāni(iti) / *3,114* yacca śivādīnāṃ jagatkāraṇatve pariśeṣānumānaṃ tadapi kiṃ śāstrānusāri kiṃvā kevalam / nādyaḥ / śāstrasya bhagavadekaparatāyā vakṣyamāṇatvāt / dvitīyaṃ dūṣayati na pṛthak ceti // īśvare śive jagatkartari ca pṛthaganumānaṃ na mānamityarthaḥ / tatkathamityata āha puṃstveti // puṃstvahetubalādeva pūrvoktenaiva vartmanā pūrvoktena (eva) vartmanā śaivāgamaprāmāṇyānumānanirākaraṇamārgeṇaiva / satpratipakṣatvenaivetyarthaḥ / evakāro na dūṣaṇāntarānveṣaṇena vṛthā manaḥ khedanīyaṃ sphuṭadoṣe satīti dyotayati / *3,116* īśvaravākyatvaṃ kathamatra hetuḥ syādityata āha puṃstveti // pūrvoktena (eva) vartmaneti satpratipakṣatāmātramatidiṣyam / natu sa heturiti bhāvaḥ / ayamatra prayogaḥ / śivo na jagatkāraṇaṃ puṃstvāddevadattavaditi / nanu śivaḥ kena pramāṇena siddhaḥ / atha pariśeṣato jagatkartṛtvaṃ tasminnanumimānasya tavāpi kutaḥ siddhaḥ / lokapravādādineti cet / mamāpi tathetyastu / bhavadabhimate brahmaṇi heturanaikāntika iti cenna / kevalānumānavādinaṃ pratyanīśvaravādāṅgīkāreṇa pratyavasthānāt / nanu jakatkāraṇatvaṃ śivaniṣṭhamanyatrānupapattau satyāṃ kiñcinniṣṭhatayā pramitatvāditi hi pariśeṣānumānam / tatkathamasyāyaṃ pratipakṣa iti cenna / viruddhārthasādhanamātreṇa pratipakṣasambhavāt / prayogato 'pyekadharmaniṣṭhatāyāḥ pramāṇaprayojanaśūnyatvāt anyathaivaṃvidhārthikapratipakṣāṇāmanyatrānantarbhāvenādūṣaṇatvaprasaṅgāt / na caivamastviti vācyam / pratirodhakatva(syāpratibandhakatva)syānubhavasiddhatvāt / nanvevaṃ sati sāmānyasiddhiranupapannā'padyata iti cet / āpadyatām / tadanumānānāṃ dūṣitatvāt / *3,120* kimato yadyevamiti cet, siddhaḥ sautraheturityāha śāstrayonitvamiti // śāstrayonitvametena kāraṇasya balād bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेनोक्तप्रकारेण । कारणस्य जगत इति शेषः । बलात्प्रकारान्तरेणासिद्धिबलात् । *३,१२१* जगत्कारणस्यानुमानावेद्यत्वं श्रुतिभिरपि सिद्धमित्याह नावेदविदिति ॥ नावेदविन्न तर्केण मतिरित्यादिवाक्यतः । तर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन

etenoktaprakāreṇa / kāraṇasya jagata iti śeṣaḥ / balātprakārāntareṇāsiddhibalāt / *3,121* jagatkāraṇasyānumānāvedyatvaṃ śrutibhirapi siddhamityāha nāvedaviditi // nāvedavinna tarkeṇa matirityādivākyataḥ / tarko jñāpayituṃ śakto neśitāraṃ kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"नावेदविन्मनुते(दं)तं बृहन्तम्ऽ; । "नैषा तर्केण मतिरापनेयाऽ; । "नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्तिऽ; इत्यादिवाक्यतः, इति ज्ञायत इति शेषः । तर्क इत्यनुमानमात्रोपलक्षणम् । ईशितारं जगत्कारणं(त्कर्तारम्) । कथञ्चन सामान्यतो विशेषतश्च । यदपि कार्यत्वादिहेतोः पक्षधर्मताबलादन्यस्माद्वानुमानदीश्वरस्य सार्वज्ञादिसिद्धिरिति तदपि प्रतिपक्षदुष्टत्वादयुक्तमित्याह वनकृत्त्वादीति ॥ वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः । किञ्चिज्ज्ञानं हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम्

"nāvedavinmanute(daṃ)taṃ bṛhantam'; / "naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā'; / "nendriyāṇi nānumānaṃ vedā hyevainaṃ vedayanti'; ityādivākyataḥ, iti jñāyata iti śeṣaḥ / tarka ityanumānamātropalakṣaṇam / īśitāraṃ jagatkāraṇaṃ(tkartāram) / kathañcana sāmānyato viśeṣataśca / yadapi kāryatvādihetoḥ pakṣadharmatābalādanyasmādvānumānadīśvarasya sārvajñādisiddhiriti tadapi pratipakṣaduṣṭatvādayuktamityāha vanakṛttvādīti // vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasya ceśituḥ / kiñcijjñānaṃ hi puṃstvena śakyaṃ sādhayituṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्वत्रैवं प्रयोक्तव्यम्, ईश्वरः किञ्चिज्ज्ञः पंरत्वाद्देवदत्तवदिति । तत्रेश्वरः प्रमितो वा न वा । आद्ये येन प्र(यत्प्र)माणेन सिद्धस्तेनैव तस्य सार्वज्ञसिद्धेर्धर्मिग्राहक(प्रमाण)विरोधः । द्वितीये त्वाश्रयासिद्धिः । तत्कथमुच्यते ईशितुः किञ्चिज्ज्ञत्वं च पुंस्त्वेन साधयितुं शक्यं हीति तत्राह सुखमिति ॥ तत्कथमित्यत उक्तं वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्येति ॥ प्रसिद्धकर्तृरहितं वनं सकर्तृकं कार्यत्वादित्यादिना यो वनादिकर्ता सिद्धः तेनैवाकारेण तं पक्षीकृत्य प्रयोगे न को ऽपि दोष इत्याशयः । वनकृत्त्वं पर्वताधारकत्वमित्यादिरूपो धर्मस्तेनोपेतस्य । नहि वनकर्तेत्येतावता सर्वज्ञ इति लभ्यते । प्रसिद्धवनकर्तुरसर्वज्ञत्वात् । स एवक्षित्यादिकर्तेति कथं न सार्वज्ञ्यमिति चेन्न । तद्भावे प्रमाणाभावात् । नहि कार्यत्वादिहेतुः कर्तारमिव तस्य सर्वत्रैकत्वं गमयितुं शक्नोति । लाघवादेकत्वमाश्रीयत इति चेत्(न) । लोकदर्शनानुसारेण कर्तारं कल्पयतो गौरवाश्रयणस्यैवो(स्यो)चितत्वात् । लोके हि गजगवयगर्दभादीनां घटादीनां च निर्मातारो विजातीया एवोपलभ्यन्ते । नच वनकर्ता किञ्चिज्ज्ञ इति साधने किमीश्वरस्येति वाच्यम् । तस्य चेश्वरतायाः परेण । अन्यथा वनकर्तरि सिद्धे किमीश्वरसिद्धावायातमित्यपि स्यात् । *३,१२५* न केवलं किञ्चिज्ज्ञत्वसाधनं सुकरम् । किन्तु स्वकृतकार्याज्ञत्वमपि शक्यसाधनमित्याशयेनाह वृक्षकृदिति ॥ वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत् आदिशब्दः प्रकारवचनः । परेशितुः सत्यसङ्कल्पत्वाद्युपेतस्य । *३,१२८* आभाससमानयोगक्षेमं चेश्वरानुमानजातमित्याह चातिप्रसङ्ग इति ॥ ॥। चातिप्रसङ्गो ऽनुमयेदृशा

nanvatraivaṃ prayoktavyam, īśvaraḥ kiñcijjñaḥ paṃratvāddevadattavaditi / tatreśvaraḥ pramito vā na vā / ādye yena pra(yatpra)māṇena siddhastenaiva tasya sārvajñasiddherdharmigrāhaka(pramāṇa)virodhaḥ / dvitīye tvāśrayāsiddhiḥ / tatkathamucyate īśituḥ kiñcijjñatvaṃ ca puṃstvena sādhayituṃ śakyaṃ hīti tatrāha sukhamiti // tatkathamityata uktaṃ vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasyeti // prasiddhakartṛrahitaṃ vanaṃ sakartṛkaṃ kāryatvādityādinā yo vanādikartā siddhaḥ tenaivākāreṇa taṃ pakṣīkṛtya prayoge na ko 'pi doṣa ityāśayaḥ / vanakṛttvaṃ parvatādhārakatvamityādirūpo dharmastenopetasya / nahi vanakartetyetāvatā sarvajña iti labhyate / prasiddhavanakarturasarvajñatvāt / sa evakṣityādikarteti kathaṃ na sārvajñyamiti cenna / tadbhāve pramāṇābhāvāt / nahi kāryatvādihetuḥ kartāramiva tasya sarvatraikatvaṃ gamayituṃ śaknoti / lāghavādekatvamāśrīyata iti cet(na) / lokadarśanānusāreṇa kartāraṃ kalpayato gauravāśrayaṇasyaivo(syo)citatvāt / loke hi gajagavayagardabhādīnāṃ ghaṭādīnāṃ ca nirmātāro vijātīyā evopalabhyante / naca vanakartā kiñcijjña iti sādhane kimīśvarasyeti vācyam / tasya ceśvaratāyāḥ pareṇa / anyathā vanakartari siddhe kimīśvarasiddhāvāyātamityapi syāt / *3,125* na kevalaṃ kiñcijjñatvasādhanaṃ sukaram / kintu svakṛtakāryājñatvamapi śakyasādhanamityāśayenāha vṛkṣakṛditi // vṛkṣakṛnnākhilaṃ vṛkṣaṃ vetti puṃstvāddhi caitravat ādiśabdaḥ prakāravacanaḥ / pareśituḥ satyasaṅkalpatvādyupetasya / *3,128* ābhāsasamānayogakṣemaṃ ceśvarānumānajātamityāha cātiprasaṅga iti // ... cātiprasaṅgo 'numayedṛśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रिणी वन्ध्या । षष्ठो रसो रसान्तरवानित्युक्ते प्रथमादिरसेन सिद्धसाधनं स्यात् । सप्तमरसवानित्युक्ते अप्रसिद्धविशेषणता स्यात् । अतः सोत्तर इत्युक्तम् । ईश्वरानुमानस्य प्रमाणतायामेतेषामपि प्रामाण्यं स्यादिति शेषः । ननु वस्तुत्वं घटादावनैकान्तिकमिति चेन्न । तस्यापि पक्षत्वात् । तुरगृङ्गादीनामनुपलम्भबाध इति चेत् । क्षित्यादिसकर्तुरप्येवमेव । अयोग्यत्वान्नोपलभ्यत इति चेत् । तुरगविषाणमपि एवम(मेवा)स्तु । न च(नु) विषाणं नाम महत्त्वे सत्युद्भूतरूप(ः) शरीरावयवविशेषः । स कथमुपलब्ध्ययोग्यः स्यादिति चेत् । कर्तापि तर्हि कुलालादिरिव महत्त्वे सत्यद्भुतरूपशरीरवान्कथमुपलब्ध्ययोग्यो भविष्यति । अशरीरत्वान्नोपलभ्यत इति चेत् । रूपाभावात्तुरगविषाणमपि तथास्तु । विषाणं रूपवदेवेति चेत् । कर्तापि शरीरवानेव । शरीरं कर्तृत्वे ऽनुपयुक्तमिति चेत् न । किमुपयोगेन । न हि तदुत्पत्त्या व्याप्तिर्बौद्धानामिव भवताम् । धर्मादिमत्त्वं शरीरित्वे प्रयोजकमिति चेन्न । तस्यापि कर्तृत्वेन साधनादिति । ननु कथमत्र प्रयोक्तव्यम् । अनुमानत्वं यदि कार्यत्वादौ वर्तेत तदा तदविशिष्टे वस्तुत्वादौ(अपि) वर्तेतेत्येवमिति । *३,१३३* ननु विचारशास्त्रमारभ्य जगत्कारणे ऽनुमानानवकाशव्युत्पादनं व्याहतमित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति उपक्रमादीति ॥ उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्यास्यादनुमा ततः

citriṇī vandhyā / ṣaṣṭho raso rasāntaravānityukte prathamādirasena siddhasādhanaṃ syāt / saptamarasavānityukte aprasiddhaviśeṣaṇatā syāt / ataḥ sottara ityuktam / īśvarānumānasya pramāṇatāyāmeteṣāmapi prāmāṇyaṃ syāditi śeṣaḥ / nanu vastutvaṃ ghaṭādāvanaikāntikamiti cenna / tasyāpi pakṣatvāt / turagṛṅgādīnāmanupalambhabādha iti cet / kṣityādisakarturapyevameva / ayogyatvānnopalabhyata iti cet / turagaviṣāṇamapi evama(mevā)stu / na ca(nu) viṣāṇaṃ nāma mahattve satyudbhūtarūpa(ḥ) śarīrāvayavaviśeṣaḥ / sa kathamupalabdhyayogyaḥ syāditi cet / kartāpi tarhi kulālādiriva mahattve satyadbhutarūpaśarīravānkathamupalabdhyayogyo bhaviṣyati / aśarīratvānnopalabhyata iti cet / rūpābhāvātturagaviṣāṇamapi tathāstu / viṣāṇaṃ rūpavadeveti cet / kartāpi śarīravāneva / śarīraṃ kartṛtve 'nupayuktamiti cet na / kimupayogena / na hi tadutpattyā vyāptirbauddhānāmiva bhavatām / dharmādimattvaṃ śarīritve prayojakamiti cenna / tasyāpi kartṛtvena sādhanāditi / nanu kathamatra prayoktavyam / anumānatvaṃ yadi kāryatvādau varteta tadā tadaviśiṣṭe vastutvādau(api) vartetetyevamiti / *3,133* nanu vicāraśāstramārabhya jagatkāraṇe 'numānānavakāśavyutpādanaṃ vyāhatamityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati upakramādīti // upakramādiliṅgebhyo nānyāsyādanumā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु शास्त्रैकसमधिगम्यं जगत्कारणम् । तथापि शास्त्रत एवान्येषां हरहिरण्यगर्भादीनां प्रधानादीनां च जगत्कारणत्वप्रतीतेरतिव्यापकमिदं लक्षणम् । नच तच्छास्त्रं विष्णुपरमिति वाच्यम् । अभियुक्तैः शिवादिपरत्वेन व्याख्यातत्वात् । यद्यपि नामानि सर्वाणीत्यादिश्रुत्या शिवादिनाम्नां विष्णौ शक्तिमात्रमवसीयते । तथापि न तात्पर्ये प्रमाणमस्ति । यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति हि न्यायः । नच शक्तिमात्रेण तात्पर्यं कल्पयितुं युक्तम् । अतिप्रसङ्गात् । अन्यत्र तात्पर्य(स्य च) ज्ञापकमभियुक्तव्याख्यानमस्तीत्युक्तम् । तस्मादलक्षणमेतदित्याशङ्कय परिहृतं सूत्रकृता तत्तु समन्वयादिति । ॥ ॐ तत्तुसमन्वयात् ॐ ॥ *३,१४५* सूत्रवाक्ययोजना तत्रान्वयपदार्थमाह त एवेति ॥ त एवान्वयनामानस् ॥।

astu śāstraikasamadhigamyaṃ jagatkāraṇam / tathāpi śāstrata evānyeṣāṃ harahiraṇyagarbhādīnāṃ pradhānādīnāṃ ca jagatkāraṇatvapratīterativyāpakamidaṃ lakṣaṇam / naca tacchāstraṃ viṣṇuparamiti vācyam / abhiyuktaiḥ śivādiparatvena vyākhyātatvāt / yadyapi nāmāni sarvāṇītyādiśrutyā śivādināmnāṃ viṣṇau śaktimātramavasīyate / tathāpi na tātparye pramāṇamasti / yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha iti hi nyāyaḥ / naca śaktimātreṇa tātparyaṃ kalpayituṃ yuktam / atiprasaṅgāt / anyatra tātparya(sya ca) jñāpakamabhiyuktavyākhyānamastītyuktam / tasmādalakṣaṇametadityāśaṅkaya parihṛtaṃ sūtrakṛtā tattu samanvayāditi / // oṃ tattusamanvayāt oṃ // *3,145* sūtravākyayojanā tatrānvayapadārthamāha ta eveti // ta evānvayanāmānas ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचनवृत्त्यैव सकलशास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्मेत्युक्तम् तदाक्षिप्य समाधातुमिदमधिकरणमारभ्यते । तथाहि । "यतो वाचो निवर्तन्तेऽ"अशब्दमस्पर्शम्ऽ; इत्यादिश्रुतेः,"शब्दो न यत्र पुरुकारकवान्ऽ; इत्यादिस्मृतेश्च ब्रह्म अवाच्यमवसीयते । वचनवृत्तिश्च द्रव्यगुणक्रियाजातिनिमित्ता । नच ब्रह्मणो द्रव्यादियोगो ऽस्ति । "केवलो निर्गुणश्चऽ"निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्ऽ; इत्याद्यागमात् । तत्कथं तस्य वाच्यता सम्भवति । औपनिषदत्वं (तु) च लक्षणया वृत्त्या सम्भवन्न वाच्यतामपेक्षते । अतो ऽवाच्यत्वाद्ब्रह्मणो न वचनवृत्त्या शास्त्रगम्यत्वमिति । अपर आह न सर्वशास्त्रप्रतिपाद्यत्वं ब्रह्मणः सम्भवति निश्चयोपायाभावात् । उपक्रमादयो हि तन्निश्चयोपायाः । तैश्चास्मदाद्यधिगतशास्त्रस्य कथञ्चिद्ब्रह्मविषयतावधारणे ऽप्यस्मदनधिगतशास्त्रस्य तत्परतावधारणायोगात् । "अनन्ता वै वेदाःऽ; इति श्रुतेरनन्तं हि शास्त्रमवगम्यते । नचानन्तशास्त्राधिगमो ऽस्माकं कल्पकोटिशतैरपि सम्भवति । विफलश्च शास्त्रैकदेशस्य ब्रह्मपरत्वाध्यवसायः । एकदेशान्तरे तद्विपरीतप्रतिपादनस्यापि शङ्कनात् । नच वस्तुनि विकल्पः सम्भवति इति अत्रापि सन्देहः समास्कन्दति, इत्यतो न सर्वशास्त्रप्रामाण्याज्जगज्जन्मादिकारणं समस्तगुणपरिपूर्णं ब्रह्म सिद्धयति । इत्येवं प्राप्ते अवाच्यत्वशङ्कां तावन्निराचष्टे सूत्रकारः ईक्षतेर्नाशब्दमिति ॥ ॥ ईक्षतेर्नाशब्दम् ॐ ॥ तद्वयाचष्टे ईक्षणीयत्वत इति ॥ *३,१५७* अत्र ईक्षतेरिति धातुनिर्देशः । न चाविवक्षितार्थं शब्दमात्रं ब्रह्मणो वाच्यत्वे हेतुर्भवितुमर्हतीति तदर्थो ऽनेनोपलक्ष्यते । नच ब्रह्मासम्बन्धीक्षणमप्यत्र हेतुर्भवति अतिप्रसङ्गात् । सम्बन्धश्च न कर्तृत्वादिरूपः श्रुत्यननुगमात् विपक्षे बाधकाभा(वाच्च)वप्रसङ्गाच्च । अत ईक्षणं ब्रह्मकर्मकमेव हेतुत्वेन वाच्यम् । नचैतदपि युक्तम् व्यधिकरणत्वप्रसङ्गात् । तस्मादीक्षणकर्मत्वमेव हेतुतया विवक्षितम् इत्याशयेनोक्तम् ईक्षणीयत्वत इति ॥ ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव ॥। न विद्यते वाचकः शब्दो यस्य तदशब्दम् । अवाच्यमित्यर्थः । वाच्यमिति वक्तव्ये नावाच्यमिति वचनं"द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतःऽ; इति वचनादवधारणार्थमित्यभिप्रेत्योक्तं वाच्य एवेति ॥ नन्ववधारणमपि किमर्थम् । उच्यते । तत्त्वनिर्णयार्थं हि न्यायसूत्रम् । निर्णयश्च स्वपरपक्षसाधनोपलम्भाभ्यामेव भवति । नान्यतरमात्रेण । यथोक्तम् । विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति । तदत्रावधारणे कृते वाच्यत्वविधिरवाच्यत्वनिषेधश्चेत्युभयमपि श्रुत्यर्थाभ्यां प्रतिज्ञातं स्यात् । उभयसाधनार्थश्चेक्षणीयत्वहेतुर्विज्ञायते । तथाच निर्णयो भवेत् । वाच्यमिति तु प्रतिज्ञाते परपक्षप्रतिषेधो न कृतः स्यात् । नच तदर्थमन्यत्सूत्रमस्ति । अतो युक्तो ऽयं निर्देशः । एवमन्यत्रापि वेदितव्यम् । इदमुक्तं भवति । ब्रह्म वाच्यं भवितुमर्हति, न पुनरवाच्यमीक्षणकर्मत्वाद्घटवत् । ईक्षणीयत्वं च ब्रह्मणः"स एतस्माज्जीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षतेऽ"आत्मन्येवात्मानं पश्येत्ऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति । *३,१५७फ़्।* ननु ब्रह्मणो वाच्यत्वाभावे किं बाधकम् । ईक्षणीयत्वं न स्यात् । तथाच ब्रह्मज्ञानाभावेन शास्त्रवैयर्थ्यमनिर्मोक्षश्च स्यादिति चेन्न । वाच्यत्वस्याव्यापकत्वादीक्षणीयत्वस्याव्याप्यत्वाच्च । नह्यव्यापकनिवृत्तिरव्याप्यनिवृत्तिमापाद(यति)यितुं शक्नोति । ईक्षणीयत्वं हि प्रत्यक्षानुमानागमतदाभासनिमित्तं व्यापकं युक्तम् । वाच्यत्वं च शब्दवृत्तिविशेषोपाधिकं व्याप्यमेवेति । मैवम् । न तावदिदं मोक्षार्थमुपदिष्यं ब्रह्मेक्षणं प्रमाणाभासजन्यम् । भ्रान्तेरविद्यानिवर्तकत्वाभावात् । नापि प्रत्यक्षानुमानजम् । शास्त्रैकसमधिगम्यतायाः साधितत्वात् । तथाच प्रकारान्तराभावे सति यदि ब्रह्म वाच्यमपि न भवेत्तदेक्षणीयमपि न भवेदिति बाधकं सम्भवत्येव । नच व्याप्त्य(भा)सम्भवः । व्यतिरेकसम्भवात् । यत् यत्कारकाविषयः तत् तत्क्रियाविषयः यथा कुठाराद्यविषयो गगनं न छिदाविषय इति सामान्यव्याप्तिसम्भवाच्च । *३,१६५* ननु माभूत्प्रमाणाभासैः प्रत्यक्षानुमानाभ्यां चैक्षणं ब्रह्मणः, मा च भूद्वाच्यम्, तथापि शब्दलक्ष्यतयेक्षणीयं च भविष्यति, तथाच विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको हेतुः, इत्यत आह न चेति ॥ ॥। नचान्यथा । लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि ॥। हि यस्मादन्यथा वाच्यत्वाभावे लक्ष्यत्वं क्वापि न दृष्टम् । तस्मादवाच्यत्वे ब्रह्मणो लक्ष्यत्वा(योगा)भावाल्लक्षणयापि नेक्षणीयत्वमिति शेषः । केनचिच्छब्देन वाच्यमेव हि तीरादिकं केनचिल्लक्ष्यं दृष्टमिति । *३,१६७* अवाच्यस्यापिलक्ष्यत्वे अनवस्थितिः नन्ववाच्यमपि लक्ष्यं किं न स्यात् । ततश्च विपक्षे बाधकाभावादप्रयोजको ऽयं प्रसङ्गहेतुः, इत्यत आह किं तदिति ॥ ॥। किं तदित्यनवस्थितिः

vacanavṛttyaiva sakalaśāstrapratipādyaṃ brahmetyuktam tadākṣipya samādhātumidamadhikaraṇamārabhyate / tathāhi / "yato vāco nivartante'"aśabdamasparśam'; ityādiśruteḥ,"śabdo na yatra purukārakavān'; ityādismṛteśca brahma avācyamavasīyate / vacanavṛttiśca dravyaguṇakriyājātinimittā / naca brahmaṇo dravyādiyogo 'sti / "kevalo nirguṇaśca'"niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntam'; ityādyāgamāt / tatkathaṃ tasya vācyatā sambhavati / aupaniṣadatvaṃ (tu) ca lakṣaṇayā vṛttyā sambhavanna vācyatāmapekṣate / ato 'vācyatvādbrahmaṇo na vacanavṛttyā śāstragamyatvamiti / apara āha na sarvaśāstrapratipādyatvaṃ brahmaṇaḥ sambhavati niścayopāyābhāvāt / upakramādayo hi tanniścayopāyāḥ / taiścāsmadādyadhigataśāstrasya kathañcidbrahmaviṣayatāvadhāraṇe 'pyasmadanadhigataśāstrasya tatparatāvadhāraṇāyogāt / "anantā vai vedāḥ'; iti śruteranantaṃ hi śāstramavagamyate / nacānantaśāstrādhigamo 'smākaṃ kalpakoṭiśatairapi sambhavati / viphalaśca śāstraikadeśasya brahmaparatvādhyavasāyaḥ / ekadeśāntare tadviparītapratipādanasyāpi śaṅkanāt / naca vastuni vikalpaḥ sambhavati iti atrāpi sandehaḥ samāskandati, ityato na sarvaśāstraprāmāṇyājjagajjanmādikāraṇaṃ samastaguṇaparipūrṇaṃ brahma siddhayati / ityevaṃ prāpte avācyatvaśaṅkāṃ tāvannirācaṣṭe sūtrakāraḥ īkṣaternāśabdamiti // // īkṣaternāśabdam oṃ // tadvayācaṣṭe īkṣaṇīyatvata iti // *3,157* atra īkṣateriti dhātunirdeśaḥ / na cāvivakṣitārthaṃ śabdamātraṃ brahmaṇo vācyatve heturbhavitumarhatīti tadartho 'nenopalakṣyate / naca brahmāsambandhīkṣaṇamapyatra heturbhavati atiprasaṅgāt / sambandhaśca na kartṛtvādirūpaḥ śrutyananugamāt vipakṣe bādhakābhā(vācca)vaprasaṅgācca / ata īkṣaṇaṃ brahmakarmakameva hetutvena vācyam / nacaitadapi yuktam vyadhikaraṇatvaprasaṅgāt / tasmādīkṣaṇakarmatvameva hetutayā vivakṣitam ityāśayenoktam īkṣaṇīyatvata iti // īkṣaṇīyatvato viṣṇurvācya eva ... na vidyate vācakaḥ śabdo yasya tadaśabdam / avācyamityarthaḥ / vācyamiti vaktavye nāvācyamiti vacanaṃ"dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayataḥ'; iti vacanādavadhāraṇārthamityabhipretyoktaṃ vācya eveti // nanvavadhāraṇamapi kimartham / ucyate / tattvanirṇayārthaṃ hi nyāyasūtram / nirṇayaśca svaparapakṣasādhanopalambhābhyāmeva bhavati / nānyataramātreṇa / yathoktam / vimṛśya pakṣapratipakṣābhyāmarthāvadhāraṇaṃ nirṇaya iti / tadatrāvadhāraṇe kṛte vācyatvavidhiravācyatvaniṣedhaścetyubhayamapi śrutyarthābhyāṃ pratijñātaṃ syāt / ubhayasādhanārthaścekṣaṇīyatvaheturvijñāyate / tathāca nirṇayo bhavet / vācyamiti tu pratijñāte parapakṣapratiṣedho na kṛtaḥ syāt / naca tadarthamanyatsūtramasti / ato yukto 'yaṃ nirdeśaḥ / evamanyatrāpi veditavyam / idamuktaṃ bhavati / brahma vācyaṃ bhavitumarhati, na punaravācyamīkṣaṇakarmatvādghaṭavat / īkṣaṇīyatvaṃ ca brahmaṇaḥ"sa etasmājjīvadhanātparātparaṃ puriśayaṃ puruṣamīkṣate'"ātmanyevātmānaṃ paśyet'; ityādiśrutisiddhamiti / *3,157f.* nanu brahmaṇo vācyatvābhāve kiṃ bādhakam / īkṣaṇīyatvaṃ na syāt / tathāca brahmajñānābhāvena śāstravaiyarthyamanirmokṣaśca syāditi cenna / vācyatvasyāvyāpakatvādīkṣaṇīyatvasyāvyāpyatvācca / nahyavyāpakanivṛttiravyāpyanivṛttimāpāda(yati)yituṃ śaknoti / īkṣaṇīyatvaṃ hi pratyakṣānumānāgamatadābhāsanimittaṃ vyāpakaṃ yuktam / vācyatvaṃ ca śabdavṛttiviśeṣopādhikaṃ vyāpyameveti / maivam / na tāvadidaṃ mokṣārthamupadiṣyaṃ brahmekṣaṇaṃ pramāṇābhāsajanyam / bhrānteravidyānivartakatvābhāvāt / nāpi pratyakṣānumānajam / śāstraikasamadhigamyatāyāḥ sādhitatvāt / tathāca prakārāntarābhāve sati yadi brahma vācyamapi na bhavettadekṣaṇīyamapi na bhavediti bādhakaṃ sambhavatyeva / naca vyāptya(bhā)sambhavaḥ / vyatirekasambhavāt / yat yatkārakāviṣayaḥ tat tatkriyāviṣayaḥ yathā kuṭhārādyaviṣayo gaganaṃ na chidāviṣaya iti sāmānyavyāptisambhavācca / *3,165* nanu mābhūtpramāṇābhāsaiḥ pratyakṣānumānābhyāṃ caikṣaṇaṃ brahmaṇaḥ, mā ca bhūdvācyam, tathāpi śabdalakṣyatayekṣaṇīyaṃ ca bhaviṣyati, tathāca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako hetuḥ, ityata āha na ceti // ... nacānyathā / lakṣyatvaṃ kvāpi dṛṣṭaṃ hi ... hi yasmādanyathā vācyatvābhāve lakṣyatvaṃ kvāpi na dṛṣṭam / tasmādavācyatve brahmaṇo lakṣyatvā(yogā)bhāvāllakṣaṇayāpi nekṣaṇīyatvamiti śeṣaḥ / kenacicchabdena vācyameva hi tīrādikaṃ kenacillakṣyaṃ dṛṣṭamiti / *3,167* avācyasyāpilakṣyatve anavasthitiḥ nanvavācyamapi lakṣyaṃ kiṃ na syāt / tataśca vipakṣe bādhakābhāvādaprayojako 'yaṃ prasaṅgahetuḥ, ityata āha kiṃ taditi // ... kiṃ tadityanavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो लाक्षणिकशब्दे प्रयुक्ते वाच्यार्थे ऽनुपपत्तिं पश्यतो लक्षणीये ऽर्थे किं तद्यदनेन लक्ष्यमिति जिज्ञासायां शब्द एव प्रयोक्तव्यः । तेनापि चेन्न वाच्यं किन्तु लक्ष्यमेव तर्हि पुनः किं तदिति जिज्ञासाया अनिवृत्तत्वाच्छब्दान्तरमेव वाच्यम् । तेनापि चेल्लक्ष्यमेव पुनर्जिज्ञासैवेत्यपर्यवसानं स्यात् । पूर्वपूर्वलक्षणासिद्धावुत्तरोत्तरलक्षणासिद्धेर्मूलक्षतिः । यदि च केनचिच्छब्देन वाच्यं स्यात्तदा तदुक्तावुपरतजिज्ञासो लाक्षणिककार्यं प्रतीयात् । वाच्यत्वे ऽपि सम्बन्धग्रहणाय पूर्वसिद्धेरपेक्षितत्वेनानवस्थितेरिति चेन्न । अभिमान्यधिकरणे वक्तव्यत्वात् । तस्माद्विपक्षे ऽनवस्थालक्षणबाधकसद्भावादवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति युक्तो ऽतिप्रसङ्ग इति । लाक्षणिको हि शब्दो न श्रुतमात्रो ऽर्थान्तरे धियमुपजनयति तत्रागृहीतशक्तित्वात् । किन्तु वाच्यार्थर्(थे)बुद्धिमुत्पाद्य तदनुपपत्तिदर्शने सति । न तावतापि । वाच्यार्थानुपपत्तिदर्शनस्य तत्त्यागमात्रहेतुत्वात् । किं नामार्थान्तरस्य स्वरूपतो वाच्यार्थसम्बन्धितया चावगतौ सत्याम् । गङ्गादिशब्देन हि स्वरूपतो गङ्गादिसम्बन्धितया चावगतमेव तीरादिकं लक्ष्यं दृष्टम् । नानवगतस्वरूपं कूर्मरोमादि । नाप्यन्यसम्बन्धितयावगतं तीरादि । तथाच वैदिकशब्दलक्ष्यत्वे ब्रह्मणः प्रतीतिरङ्गीकार्या । नच तीरादिवत्प्रत्यक्षादिना तस्य प्रतीतिः (सम्भवति) । ततो लाक्षणिकशब्दे प्रयुक्ते वाच्यार्थे ऽनुपपत्तिं पश्यतो लक्षणीये ऽर्थे किं तद्यदनेन लक्ष्यमिति जिज्ञासायां शब्द एव प्रयोक्तव्यः । तेनापि चेन्न वाच्यं किन्तु लक्ष्यमेव तर्हि पुनः किं तदिति जिज्ञासाया अनिवृत्तत्वाच्छब्दान्तरमेव वाच्यम् । तेनापि चेल्लक्ष्यमेव पुनर्जिज्ञासैवेत्यपर्यवसानं स्यात् । पूर्वपूर्वलक्षणासिद्धावुत्तरोत्तरलक्षणासिद्धेर्मूलक्षतिः । यदि च केनचिच्छब्देन वाच्यं स्यात्तदा तदुक्तावुपरतजिज्ञासो लाक्षणिककार्यं प्रतीयात् । वाच्यत्वे ऽपि सम्बन्धग्रहणाय पूर्वसिद्धेरपेक्षितत्वेनानवस्थितेरिति चेन्न । अभिमान्यधिकरणे वक्तव्यत्वात् । तस्माद्विपक्षे ऽनवस्थालक्षणबाधकसद्भावादवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति युक्तो ऽतिप्रसङ्ग इति । *३,१६९फ़्।* सूदशास्त्रे माधुर्यादिविशेषवाचके शब्दः प्रसिद्धाः नन्विक्षुक्षीरगुडादीनां विशेषास्तावद्विद्यन्ते । अनुभवसिद्धत्वात् । नच ते केनापि शब्देन वाच्याः । तद्वाचकशब्दाभावात् । तथापि लक्ष्या दृश्यन्ते । अन्यथा तत्र वाग्व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । अतो ऽवाच्यत्वे लक्ष्यत्वं न स्यादिति प्रसङ्गः प्रशिथिलमूलः । यथोक्तम्"इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । भेदस्तथापि नाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यतेऽ; इति । यथा(च) माधुर्यादिविशेषाणामवाच्यानामपि प्रतीततामात्रेण लक्ष्यत्वात् । तथा ब्रह्मणो ऽवाच्यस्यापि स्वयंप्रकाशत्वेन प्रसिद्धस्य लक्ष्यत्वं सम्भवतीत्यत आह माधुर्यादीति ॥ *३,१७०* माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा तच्छब्दैर्माधुर्यादिविशेषशब्दैः । सदेत्यवधारणार्थे । उदिता वाच्या एवेति । ननु माधुर्य(आदि)विशेषशब्दः साधारणः । किमेतावता । नहि गोशब्दो ऽनेकार्थ इति न कस्यपि वाचकः । तथाच लक्षको ऽपि न स्यात् । वाच्यार्थद्वारत्वाल्लक्षणायाः । ननु (च) वाचकत्वं पदधर्मः । माधुर्यादिविशेष इति च न पदं किन्तु वाक्यमेव । अनेपदात्मकत्वात् । तथा च कथं तच्छब्दैरुदिता इति । मैवम् । ऐकपद्यमैकस्वर्वं च समासप्रयोजनमिति शब्दैरङ्गीकृतत्वात् । अथवा तच्छब्दैः सूदशास्त्रादिप्रसिद्धैर्वाचकशब्दैरुदिता इति व्याख्येयम् । तथाचोक्तम् "विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् । गुडस्य पनसादीनां निर्हरीत्यभिधीयतेऽ; ॥ इति । यथा च ध्वनिविशेषाणां मन्दव्युत्पत्तिभिरविदिता अपि श्रुतिस्वरजातिरागादिशब्दा वाचकाः सङ्गीतशास्त्रप्रसिद्धाः तथा माधुर्यादिविशेषाणामपि तत्तदधिकृतशास्त्रेषु प्रसिद्धा वाचकाः शब्दाः कथं न स्युः । ततश्च"इक्षुक्षीरगुडादीनाम्ऽ; इति वचनमात्मनो व्युत्पत्त्यभावख्यापनार्थं शारदानिन्दया प्रत्यवायार्जनार्थं च । अतो न प्रशिथिलमूलो ऽतिप्रसङ्ग इति । यदपि स्वप्रकाशतया सिद्धत्वाद्ब्रह्मणोलक्ष्यत्वोपपत्तिरिति तदुपरिष्यान्निराकरिष्यते(ति) । *३,१७३* अन्वयबोधार्थं लक्षनाङ्गीकारो न युक्तः नन्ववाच्यो ऽपि नदीतीरफलसंसर्गलक्षणो वाक्यार्थो लक्ष्यो नद्यादिपदैरुपलक्ष्यते । यथोक्तम्"वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति नः स्थितिःऽ; । इति । तथा च व्याप्त्यभावादप्रयोजको ऽयं प्रसङ्गः । वाक्यार्थश्च ब्रह्माभ्युपेयते न पदार्थः । अतो लौकिकवाक्यार्थवदवाच्यमपि लक्ष्यं किं न स्यादित्यत आह वाक्यार्थो ऽपीति ॥ वाक्यार्थो ऽपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत्

tato lākṣaṇikaśabde prayukte vācyārthe 'nupapattiṃ paśyato lakṣaṇīye 'rthe kiṃ tadyadanena lakṣyamiti jijñāsāyāṃ śabda eva prayoktavyaḥ / tenāpi cenna vācyaṃ kintu lakṣyameva tarhi punaḥ kiṃ taditi jijñāsāyā anivṛttatvācchabdāntarameva vācyam / tenāpi cellakṣyameva punarjijñāsaivetyaparyavasānaṃ syāt / pūrvapūrvalakṣaṇāsiddhāvuttarottaralakṣaṇāsiddhermūlakṣatiḥ / yadi ca kenacicchabdena vācyaṃ syāttadā taduktāvuparatajijñāso lākṣaṇikakāryaṃ pratīyāt / vācyatve 'pi sambandhagrahaṇāya pūrvasiddherapekṣitatvenānavasthiteriti cenna / abhimānyadhikaraṇe vaktavyatvāt / tasmādvipakṣe 'navasthālakṣaṇabādhakasadbhāvādavācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi yukto 'tiprasaṅga iti / lākṣaṇiko hi śabdo na śrutamātro 'rthāntare dhiyamupajanayati tatrāgṛhītaśaktitvāt / kintu vācyārthar(the)buddhimutpādya tadanupapattidarśane sati / na tāvatāpi / vācyārthānupapattidarśanasya tattyāgamātrahetutvāt / kiṃ nāmārthāntarasya svarūpato vācyārthasambandhitayā cāvagatau satyām / gaṅgādiśabdena hi svarūpato gaṅgādisambandhitayā cāvagatameva tīrādikaṃ lakṣyaṃ dṛṣṭam / nānavagatasvarūpaṃ kūrmaromādi / nāpyanyasambandhitayāvagataṃ tīrādi / tathāca vaidikaśabdalakṣyatve brahmaṇaḥ pratītiraṅgīkāryā / naca tīrādivatpratyakṣādinā tasya pratītiḥ (sambhavati) / tato lākṣaṇikaśabde prayukte vācyārthe 'nupapattiṃ paśyato lakṣaṇīye 'rthe kiṃ tadyadanena lakṣyamiti jijñāsāyāṃ śabda eva prayoktavyaḥ / tenāpi cenna vācyaṃ kintu lakṣyameva tarhi punaḥ kiṃ taditi jijñāsāyā anivṛttatvācchabdāntarameva vācyam / tenāpi cellakṣyameva punarjijñāsaivetyaparyavasānaṃ syāt / pūrvapūrvalakṣaṇāsiddhāvuttarottaralakṣaṇāsiddhermūlakṣatiḥ / yadi ca kenacicchabdena vācyaṃ syāttadā taduktāvuparatajijñāso lākṣaṇikakāryaṃ pratīyāt / vācyatve 'pi sambandhagrahaṇāya pūrvasiddherapekṣitatvenānavasthiteriti cenna / abhimānyadhikaraṇe vaktavyatvāt / tasmādvipakṣe 'navasthālakṣaṇabādhakasadbhāvādavācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi yukto 'tiprasaṅga iti / *3,169f.* sūdaśāstre mādhuryādiviśeṣavācake śabdaḥ prasiddhāḥ nanvikṣukṣīraguḍādīnāṃ viśeṣāstāvadvidyante / anubhavasiddhatvāt / naca te kenāpi śabdena vācyāḥ / tadvācakaśabdābhāvāt / tathāpi lakṣyā dṛśyante / anyathā tatra vāgvyavahārābhāvaprasaṅgāt / ato 'vācyatve lakṣyatvaṃ na syāditi prasaṅgaḥ praśithilamūlaḥ / yathoktam"ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat / bhedastathāpi nākhyātuṃ sarasvatyāpi śakyate'; iti / yathā(ca) mādhuryādiviśeṣāṇāmavācyānāmapi pratītatāmātreṇa lakṣyatvāt / tathā brahmaṇo 'vācyasyāpi svayaṃprakāśatvena prasiddhasya lakṣyatvaṃ sambhavatītyata āha mādhuryādīti // *3,170* mādhuryādiviśeṣāśca tacchabdairuditāḥ sadā tacchabdairmādhuryādiviśeṣaśabdaiḥ / sadetyavadhāraṇārthe / uditā vācyā eveti / nanu mādhurya(ādi)viśeṣaśabdaḥ sādhāraṇaḥ / kimetāvatā / nahi gośabdo 'nekārtha iti na kasyapi vācakaḥ / tathāca lakṣako 'pi na syāt / vācyārthadvāratvāllakṣaṇāyāḥ / nanu (ca) vācakatvaṃ padadharmaḥ / mādhuryādiviśeṣa iti ca na padaṃ kintu vākyameva / anepadātmakatvāt / tathā ca kathaṃ tacchabdairuditā iti / maivam / aikapadyamaikasvarvaṃ ca samāsaprayojanamiti śabdairaṅgīkṛtatvāt / athavā tacchabdaiḥ sūdaśāstrādiprasiddhairvācakaśabdairuditā iti vyākhyeyam / tathācoktam "viśadaṃ kṣīramādhuryaṃ sthiramājyasya tīkṣṇakam / guḍasya panasādīnāṃ nirharītyabhidhīyate'; // iti / yathā ca dhvaniviśeṣāṇāṃ mandavyutpattibhiraviditā api śrutisvarajātirāgādiśabdā vācakāḥ saṅgītaśāstraprasiddhāḥ tathā mādhuryādiviśeṣāṇāmapi tattadadhikṛtaśāstreṣu prasiddhā vācakāḥ śabdāḥ kathaṃ na syuḥ / tataśca"ikṣukṣīraguḍādīnām'; iti vacanamātmano vyutpattyabhāvakhyāpanārthaṃ śāradānindayā pratyavāyārjanārthaṃ ca / ato na praśithilamūlo 'tiprasaṅga iti / yadapi svaprakāśatayā siddhatvādbrahmaṇolakṣyatvopapattiriti tadupariṣyānnirākariṣyate(ti) / *3,173* anvayabodhārthaṃ lakṣanāṅgīkāro na yuktaḥ nanvavācyo 'pi nadītīraphalasaṃsargalakṣaṇo vākyārtho lakṣyo nadyādipadairupalakṣyate / yathoktam"vākyārtho lakṣyamāṇo hi sarvatraiveti naḥ sthitiḥ'; / iti / tathā ca vyāptyabhāvādaprayojako 'yaṃ prasaṅgaḥ / vākyārthaśca brahmābhyupeyate na padārthaḥ / ato laukikavākyārthavadavācyamapi lakṣyaṃ kiṃ na syādityata āha vākyārtho 'pīti // vākyārtho 'pi hi vākyārthaśabdenaivodito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवशब्दस्योदित इति (अनेन) सम्बन्धः । वाक्यार्थशब्दस्य वाक्यार्थावाचकत्वे ऽन्यत्तद्वाच्यं वाच्यम् । नह्यस्माभिर्लक्षकेनैव शब्देन वाच्यत्वमाशास्यते । किन्तु केनचिच्छब्देन वाच्यमेव केनचिच्छब्देन लक्ष्यमिति भावः । अयं चाङ्गीकारवादो ज्ञेयः । अन्विताभिधानस्य समर्थितत्वात् । ब्रह्मणो वाक्यार्थत्वं तु संसर्गत्वस्य संसृष्टत्वस्य वानङ्गीकारादयुक्तम् । वाक्यस्याखण्डार्थनिष्ठतया निरस्तत्वात् (इति) । *३,१७५* एवं व्यभिचारं निरस्य सुस्था प्रसङ्गमूलभूता व्याप्तिरित्याह नावाच्यमिति ॥ नावाच्यं तेन किञ्चित् स्याद् ॥। लक्ष्यमिति शेषः । अथवा ब्रह्मणो ऽवाच्यत्वे तस्य वस्तुत्वमेव न स्यात् । यतो ऽवाच्यम् । किञ्चिदपि नास्ति इति प्रसङ्गान्तरसूचनमिदम् । ब्रह्मावाच्यतं न श्रुत्यर्थः ननु"यतो वाचो निवर्तन्तेऽ; इत्याद्यागमविरोधात्कालात्ययापदिष्यमीक्षणीयत्वेन वाच्यत्वसाधनम् । प्रसङ्गानां च विपर्ययापर्यवसानमिति । स्यादेतदेवम् । यदि ब्रह्मावाच्यत्वं श्रुत्यर्थः स्यात् । न चैवम् । तथा व्याख्याने स्वक्रियाविरोधापत्तेरित्याह यत इति ॥ ॥। यत इत्यादिकैर्वदन् । अवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूको ऽहमितिवत् सुधीः

evaśabdasyodita iti (anena) sambandhaḥ / vākyārthaśabdasya vākyārthāvācakatve 'nyattadvācyaṃ vācyam / nahyasmābhirlakṣakenaiva śabdena vācyatvamāśāsyate / kintu kenacicchabdena vācyameva kenacicchabdena lakṣyamiti bhāvaḥ / ayaṃ cāṅgīkāravādo jñeyaḥ / anvitābhidhānasya samarthitatvāt / brahmaṇo vākyārthatvaṃ tu saṃsargatvasya saṃsṛṣṭatvasya vānaṅgīkārādayuktam / vākyasyākhaṇḍārthaniṣṭhatayā nirastatvāt (iti) / *3,175* evaṃ vyabhicāraṃ nirasya susthā prasaṅgamūlabhūtā vyāptirityāha nāvācyamiti // nāvācyaṃ tena kiñcit syād ... lakṣyamiti śeṣaḥ / athavā brahmaṇo 'vācyatve tasya vastutvameva na syāt / yato 'vācyam / kiñcidapi nāsti iti prasaṅgāntarasūcanamidam / brahmāvācyataṃ na śrutyarthaḥ nanu"yato vāco nivartante'; ityādyāgamavirodhātkālātyayāpadiṣyamīkṣaṇīyatvena vācyatvasādhanam / prasaṅgānāṃ ca viparyayāparyavasānamiti / syādetadevam / yadi brahmāvācyatvaṃ śrutyarthaḥ syāt / na caivam / tathā vyākhyāne svakriyāvirodhāpatterityāha yata iti // ... yata ityādikairvadan / avācyatvaṃ kathaṃ brūyānmūko 'hamitivat sudhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत इत्यादिशब्दैर्ब्रह्मोक्तवा(हि) तस्यावाच्यत्वं वाच्यम् । अन्यथा यस्यकस्यचिदवाच्यताऽपत्तेः । तथाच यत इत्यादिकैः पदैर्ब्रह्मैव वदन्कथं पुनस्तस्यावाच्यत्वं श्रुत्यर्थतया ब्रूयात् । मूको ऽहमितिवत्स्वक्रियाविरोधात् । सुधीरिति विपरीतलक्षणया परस्याकोविदत्वमाह । *३,१७६* लक्ष्यत्वाङ्गीकारे अनवस्थानिरूपणम् स्यादेवं स्वक्रियाविरोधो यदि यत इत्यादिशब्दैर्ब्रह्म वचनवृत्त्योक्तवा तस्यावाच्यत्वमुच्यते । न त्वेवम् । किं नाम यत इत्यादिशब्दैर्लक्ष्यमेवेत्यतः क्वास्ति स्वक्रियाविरोध इत्यत आह येनेति ॥ येन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सो ऽवदत् ब्रह्म लक्ष्यमिति वदतापि लक्ष्यशब्दवाच्यत्वं तस्याङ्गीकर्तव्यम् । तथाच किं शब्दान्तरेणापराद्धम् । अथ लक्ष्यशब्देनापि लक्ष्यते न तूच्यत इति ब्रूयात्तदा किं तदित्यपेक्षायां शब्दान्तरं ब्रूयादित्यनवस्था स्यात् । अथ यावत्पदजातं ब्रह्मणि प्रयुज्यते तत्सर्वमपि लक्षणयैवेति परिहारे कुतो ऽनवस्थेति चेन्न । अनवबोधात् । नहि प्रश्नपरिहारक्रमनिमित्तेयमनवस्था येन सकृदेवोत्तरेण निवर्तेत किन्तु लक्षणायाः प्रतीतिपूर्वकत्वाच्छब्देन विना प्रत्यायकान्तराभावात्तत्रापि लक्षणाऽश्रयणे मूलक्षयात् । अतः स्वक्रियाविरोधान्नेदं श्रुतिव्याख्यानमिति नानुमानादेः कश्चिद्दोषः । अविरुद्धं तु व्याख्यानमुत्तरत्र करिष्यत इति । *३,१७७* अमुख्यार्थस्वीकारः लज्जाकरः इतश्च न ब्रह्मणि श्रुतानां वैदिकानां सर्वशब्दानां लक्षणाश्रयणं युक्तमित्याह एकस्यापीति ॥ *३,१७८* एकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम्

yata ityādiśabdairbrahmoktavā(hi) tasyāvācyatvaṃ vācyam / anyathā yasyakasyacidavācyatā'patteḥ / tathāca yata ityādikaiḥ padairbrahmaiva vadankathaṃ punastasyāvācyatvaṃ śrutyarthatayā brūyāt / mūko 'hamitivatsvakriyāvirodhāt / sudhīriti viparītalakṣaṇayā parasyākovidatvamāha / *3,176* lakṣyatvāṅgīkāre anavasthānirūpaṇam syādevaṃ svakriyāvirodho yadi yata ityādiśabdairbrahma vacanavṛttyoktavā tasyāvācyatvamucyate / na tvevam / kiṃ nāma yata ityādiśabdairlakṣyamevetyataḥ kvāsti svakriyāvirodha ityata āha yeneti // yena lakṣyamiti proktaṃ lakṣyaśabdena so 'vadat brahma lakṣyamiti vadatāpi lakṣyaśabdavācyatvaṃ tasyāṅgīkartavyam / tathāca kiṃ śabdāntareṇāparāddham / atha lakṣyaśabdenāpi lakṣyate na tūcyata iti brūyāttadā kiṃ tadityapekṣāyāṃ śabdāntaraṃ brūyādityanavasthā syāt / atha yāvatpadajātaṃ brahmaṇi prayujyate tatsarvamapi lakṣaṇayaiveti parihāre kuto 'navastheti cenna / anavabodhāt / nahi praśnaparihārakramanimitteyamanavasthā yena sakṛdevottareṇa nivarteta kintu lakṣaṇāyāḥ pratītipūrvakatvācchabdena vinā pratyāyakāntarābhāvāttatrāpi lakṣaṇā'śrayaṇe mūlakṣayāt / ataḥ svakriyāvirodhānnedaṃ śrutivyākhyānamiti nānumānādeḥ kaściddoṣaḥ / aviruddhaṃ tu vyākhyānamuttaratra kariṣyata iti / *3,177* amukhyārthasvīkāraḥ lajjākaraḥ itaśca na brahmaṇi śrutānāṃ vaidikānāṃ sarvaśabdānāṃ lakṣaṇāśrayaṇaṃ yuktamityāha ekasyāpīti // *3,178* ekasyāpi hi śabdasya gauṇārthasvīkṛtau satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः । अमुख्यार्था इति वदन् यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् । कथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः

mahatī jāyate lajjā yatra tatrākhilā ravāḥ / amukhyārthā iti vadan yastanmārgānuvartinām / kathaṃ na jāyate lajjā vaktuṃ śābdatvamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायं नियमो युज्यते । "यस्यानुवित्तः प्रतिबद्ध आत्माऽ"तरति शोकमात्मवित्ऽ; इति (आदौ) दृश्यात्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् । नहि गौणात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपपद्यत इति । *३,१८५* श्रुतहानिः अश्रुतकल्पना च अत्र प्रथमसूत्रे परात्परमित्यादिषु वाक्येषु निर्गुणज्ञापकोक्तया हेतुसिद्धिःसमर्थिता । ज्ञापकस्य चान्यथासिद्धिरुत्तरसूत्रे परिहृत्येतावत्सूत्रद्वयतात्पर्यं स्फुटमवगम्यते । अधिकं विवक्षुराह आत्मेति ॥ आत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः । जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा

nāyaṃ niyamo yujyate / "yasyānuvittaḥ pratibaddha ātmā'"tarati śokamātmavit'; iti (ādau) dṛśyātmaniṣṭhasya mokṣopadeśāt / nahi gauṇātmaniṣṭhasya mokṣa upapadyata iti / *3,185* śrutahāniḥ aśrutakalpanā ca atra prathamasūtre parātparamityādiṣu vākyeṣu nirguṇajñāpakoktayā hetusiddhiḥsamarthitā / jñāpakasya cānyathāsiddhiruttarasūtre parihṛtyetāvatsūtradvayatātparyaṃ sphuṭamavagamyate / adhikaṃ vivakṣurāha ātmeti // ātmabrahmādayaḥ śabdāḥ sākṣāt pūrṇābhidhāyinaḥ / janmādikāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ ca yadā tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि । कल्पयित्वा विना मानं लक्ष्यं शुद्धं वदन् पदैः

vandhyāputropamaṃ māyāśabalaṃ vācyamityapi / kalpayitvā vinā mānaṃ lakṣyaṃ śuddhaṃ vadan padaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् । आह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पनम्

ātmaśabdoditasyaiva jñānaṃ muktāvasādhanam / āha śrutaparityāgaḥ syāccāsyāśrutakalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यात् सर्वत्र च ॥। यो वादी तदेतदनिर्वाच्यमायाख्यज्ञानशबलं किञ्चिद्ब्रह्म कल्पयित्वा तदेव वैदिकैरशेषपदवाच्यमित्यपि कल्पयित्वा मायतीतं शुद्धं सर्वज्ञं सर्वशक्तिपरिपूर्णमस्मदभिमतं परं ब्रह्म पदैर्लक्ष्यमिति वदन्वदति । अस्य वादिनः श्रुतपरित्यागःसर्वत्र सर्ववाक्येषु स्यात् । कथम् । वचनवृत्त्यैव प्रथमप्रतीतस्य शुद्धस्य ब्रह्मणो विना कारणेन परित्यागात् । कथं शुद्धस्य प्रतीतत्वम् । आत्मब्रह्मादिशब्दानां वेदे श्रवणात् । आत्मब्रह्मादिशब्दाश्च साक्षाद्वचनवृत्त्या पूर्णाभिधायिनो यदा यस्मात्तदा तस्मात् श्रुतपरित्याग इति । *३,१८६* न केवलं श्रुतपरित्यागः किन्तु सर्वत्रापि वाक्येष्वश्रुतकल्पनं च स्यात् । कथम् । मायाशबलस्य ब्रह्मणो वन्ध्यापुत्रोपमत्वात् । तत्कथम् । विना मानम् । मानाभावात् । तदपि कथम् । श्रुतिष्वात्मब्रह्मादिशब्दश्रवणात्तेषां च पूर्णाभिधायित्वेन मायाशबलविषयत्वात् । ननु युष्माभिरेव जन्मादिसूत्रे मायाशबलस्य लक्ष्यत्वेनाङ्गीकृतत्वात्कथं (तत्)वन्ध्यापुत्रोपममिति । मैवम् । प्रथमसूत्रे जिज्ञास्यतयोक्तस्य सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः परब्रह्मण एवास्माभिर्जगज्जन्मादिकारणत्वेन लक्षितत्वाङ्गीकारादित्याद्यसूत्रतात्पर्यम् । आत्मशब्दोदितस्येति द्वितीयस्य । आत्मादिशब्दः पर्णार्थो ऽपि दृश्ये श्रुतो गौणविषय इति नियमं यो ब्रवीति स तथाविधात्मशब्दोदितस्य ज्ञानं मुक्तावसाधनमेवाह । गौणात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वानुपपत्तेः । तथाचास्य श्रुतपरित्यागः स्यात् । दृश्यात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनताया"यस्यानुवित्तःऽ; इत्यादौ श्रुतत्वादिति । न चैवमापादिते श्रुतपरित्यागाश्रुतकल्पने शक्याङ्गीकारे इत्याह यत्रेति ॥ ॥। यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते यत्र ययोर्मध्ये एकमपि प्रसक्तम् । किमुभयमिति शेषः । *३,१९०* अथ लोकजुगुप्सितमपीदमुभयं न दूषणं ममेत्यभ्युपेयात्तत्राह नियमेनेति ॥ *३,१९१* नियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते

syāt sarvatra ca ... yo vādī tadetadanirvācyamāyākhyajñānaśabalaṃ kiñcidbrahma kalpayitvā tadeva vaidikairaśeṣapadavācyamityapi kalpayitvā māyatītaṃ śuddhaṃ sarvajñaṃ sarvaśaktiparipūrṇamasmadabhimataṃ paraṃ brahma padairlakṣyamiti vadanvadati / asya vādinaḥ śrutaparityāgaḥsarvatra sarvavākyeṣu syāt / katham / vacanavṛttyaiva prathamapratītasya śuddhasya brahmaṇo vinā kāraṇena parityāgāt / kathaṃ śuddhasya pratītatvam / ātmabrahmādiśabdānāṃ vede śravaṇāt / ātmabrahmādiśabdāśca sākṣādvacanavṛttyā pūrṇābhidhāyino yadā yasmāttadā tasmāt śrutaparityāga iti / *3,186* na kevalaṃ śrutaparityāgaḥ kintu sarvatrāpi vākyeṣvaśrutakalpanaṃ ca syāt / katham / māyāśabalasya brahmaṇo vandhyāputropamatvāt / tatkatham / vinā mānam / mānābhāvāt / tadapi katham / śrutiṣvātmabrahmādiśabdaśravaṇātteṣāṃ ca pūrṇābhidhāyitvena māyāśabalaviṣayatvāt / nanu yuṣmābhireva janmādisūtre māyāśabalasya lakṣyatvenāṅgīkṛtatvātkathaṃ (tat)vandhyāputropamamiti / maivam / prathamasūtre jijñāsyatayoktasya sarvajñasya sarvaśakteḥ parabrahmaṇa evāsmābhirjagajjanmādikāraṇatvena lakṣitatvāṅgīkārādityādyasūtratātparyam / ātmaśabdoditasyeti dvitīyasya / ātmādiśabdaḥ parṇārtho 'pi dṛśye śruto gauṇaviṣaya iti niyamaṃ yo bravīti sa tathāvidhātmaśabdoditasya jñānaṃ muktāvasādhanamevāha / gauṇātmajñānasya mokṣasādhanatvānupapatteḥ / tathācāsya śrutaparityāgaḥ syāt / dṛśyātmajñānasya mokṣasādhanatāyā"yasyānuvittaḥ'; ityādau śrutatvāditi / na caivamāpādite śrutaparityāgāśrutakalpane śakyāṅgīkāre ityāha yatreti // ... yatraikamapi loko jugupsate yatra yayormadhye ekamapi prasaktam / kimubhayamiti śeṣaḥ / *3,190* atha lokajugupsitamapīdamubhayaṃ na dūṣaṇaṃ mametyabhyupeyāttatrāha niyameneti // *3,191* niyamenobhayaṃ syāddhi yasya svaparayormate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः अस्माभिरापाद्यते परेणाङ्गीक्रियते । नहि लोकजुगुप्सितं नामैकं प्रतिज्ञाहान्यादिकमिव निग्रहस्थानमस्ति । लोकस्याव्यवस्थितत्वात् । "गतानुगतिको लोकःऽ; इति वचनादिति मन्वानेनेति स्वपरयोर्मते मतेन । यस्य नियमेनोभयमिदं स्यादयं दुर्घटैरङ्गीकारानर्हैर्भूषणैर्विपरीतलक्षणया दूषणैरहङ्कृतः स्यात् । यदि श्रुतमपि विशुद्धं ब्रह्म परित्यज्यते तर्हि सकलो ऽपि वेदार्थस्त्यज्यतामविशेषात् । यदि चाश्नुतमपि मायाशबलं ब्रह्म कल्प्यते । तदा चैत्यवन्दनादेः स्वर्गसाधनत्वादेर(दिकम)पि कल्पनी(यं)यत्वं स्यात् । विशेषाभावादित्याशयः । *३,१९२* श्रुतहाने महाप्रत्यवायः न केवलं श्रौतस्य परमात्मनस्त्यागे ऽतिप्रसङ्गमात्रम् । महाप्रत्यवायो ऽप्यस्तीत्याह अन्धमिति ॥ अन्धन्तमो नित्युदुःखं तस्य स्याद् वसनद्वयम्

alaṅkṛtaḥ sadaivāyaṃ durghaṭaireva bhūṣaṇaiḥ asmābhirāpādyate pareṇāṅgīkriyate / nahi lokajugupsitaṃ nāmaikaṃ pratijñāhānyādikamiva nigrahasthānamasti / lokasyāvyavasthitatvāt / "gatānugatiko lokaḥ'; iti vacanāditi manvāneneti svaparayormate matena / yasya niyamenobhayamidaṃ syādayaṃ durghaṭairaṅgīkārānarhairbhūṣaṇairviparītalakṣaṇayā dūṣaṇairahaṅkṛtaḥ syāt / yadi śrutamapi viśuddhaṃ brahma parityajyate tarhi sakalo 'pi vedārthastyajyatāmaviśeṣāt / yadi cāśnutamapi māyāśabalaṃ brahma kalpyate / tadā caityavandanādeḥ svargasādhanatvādera(dikama)pi kalpanī(yaṃ)yatvaṃ syāt / viśeṣābhāvādityāśayaḥ / *3,192* śrutahāne mahāpratyavāyaḥ na kevalaṃ śrautasya paramātmanastyāge 'tiprasaṅgamātram / mahāpratyavāyo 'pyastītyāha andhamiti // andhantamo nityuduḥkhaṃ tasya syād vasanadvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धयतीत्यन्धम् । अलङ्कृतस्य वसनाभ्यां भाव्यम् । "वस्त्रहीनमलङ्कारं घृतहीनं तु भोजनम् । भावहीनं तु सल्लापं न प्रशंसन्ति पण्डिताःऽ; ॥ इति वचनात् । अतो वसनद्वयमिदं स्यादिति परिहासः । अत्र प्रमाणमाह अनन्दा इति ॥ अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः

andhayatītyandham / alaṅkṛtasya vasanābhyāṃ bhāvyam / "vastrahīnamalaṅkāraṃ ghṛtahīnaṃ tu bhojanam / bhāvahīnaṃ tu sallāpaṃ na praśaṃsanti paṇḍitāḥ'; // iti vacanāt / ato vasanadvayamidaṃ syāditi parihāsaḥ / atra pramāṇamāha anandā iti // anandā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ / tāṃste pretyābhigacchantyavidvāṃso budho janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः

asuryā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ / tāṃste pretyābhigacchanti ye kecātmahano janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिश्रुतयो मानं शतशो ऽत्र समन्ततः

ityādiśrutayo mānaṃ śataśo 'tra samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेयत्वावचनात् उपादेयत्वाच्च नगौणः आत्मा एवशब्दो नैवेति सम्बद्धयते । दृश्यत्वेनेति शेषः । एवं सूत्रस्वरूपं निर्धार्य व्याचष्टे तमेवेति ॥ तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ चेति ह । उक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः

heyatvāvacanāt upādeyatvācca nagauṇaḥ ātmā evaśabdo naiveti sambaddhayate / dṛśyatveneti śeṣaḥ / evaṃ sūtrasvarūpaṃ nirdhārya vyācaṣṭe tameveti // tamevaikaṃ jānathānyā vāco muñcatha ceti ha / ukta ātmā kathaṃ gauṇo heyapakṣe hyasau śrutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्य आत्मा गौण एवेति नियममङ्गीकुर्वाणेन"तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ, अमृतस्यैष सेतुःऽ इति श्रुतो ऽप्यात्मा गौणो ऽङ्गीकरणीयः । तस्य तं जानथेति दृश्यत्वश्रवणात् । कथं चायं गौणो ऽङ्गीकर्तं शक्यः । यतो ऽसौ गौणो मुमुक्षुणा हेयेषु"आत्मा वाचो विमुञ्चथऽ; इति श्रुतः । अस्य च हेयत्वावचनात् । प्रत्युत तमेवैकं जानथेत्युपादेयत्ववचनाच्च (इति) । चशब्दो वाक्यार्थद्वयसमुच्चयार्थः । हेत्याश्चर्ये । *३,१९७* ननु गौणानामपि ब्रिह्मादिदेवतानामुपादेयत्वं वक्ष्यति अङ्गावबद्धास्त्वित्यादौ । अतो ऽनैकान्तिको ऽयं हेतुरित्यत आह परिवारतयेति ॥ परिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः

dṛśya ātmā gauṇa eveti niyamamaṅgīkurvāṇena"tamevaikaṃ jānatha ātmānamanyā vāco vimuñcatha, amṛtasyaiṣa setuḥ' iti śruto 'pyātmā gauṇo 'ṅgīkaraṇīyaḥ / tasya taṃ jānatheti dṛśyatvaśravaṇāt / kathaṃ cāyaṃ gauṇo 'ṅgīkartaṃ śakyaḥ / yato 'sau gauṇo mumukṣuṇā heyeṣu"ātmā vāco vimuñcatha'; iti śrutaḥ / asya ca heyatvāvacanāt / pratyuta tamevaikaṃ jānathetyupādeyatvavacanācca (iti) / caśabdo vākyārthadvayasamuccayārthaḥ / hetyāścarye / *3,197* nanu gauṇānāmapi brihmādidevatānāmupādeyatvaṃ vakṣyati aṅgāvabaddhāstvityādau / ato 'naikāntiko 'yaṃ heturityata āha parivāratayeti // parivāratayā grāhyā api heyāḥ pradhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णे ऽप्यय उदाहृतः पूर्णस्येत्यस्यां श्रुतौ तावत्कस्यचिन्महाप्रलये स्वस्य स्वस्मिन्नेवाप्ययो नान्यत्रलीनभाव उदाहृतः । स्वाप्ययशब्दश्च सौत्र उपलक्षणमात्रम् । पूर्णत्वमप्युदाहर्तव्यम् । ताभ्यामसौ निर्गुण इति ज्ञायते । श्रुत्युक्तत्वाच्च वाच्य इत्यतो निर्गुणस्य वाच्यत्वसिद्धिरिति । *३,२०१* ननु स्वाप्ययः पूर्णत्वं च सगुणस्य किं न स्यात् । मैवम् । सगुणस्य स्वाप्ययानुपपत्तिस्तावद्भाष्य एवोक्ता । पूर्णत्वानुपपत्तिमाह कथमिति ॥ कथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत्

iti svasyaiva pūrṇasya pūrṇe 'pyaya udāhṛtaḥ pūrṇasyetyasyāṃ śrutau tāvatkasyacinmahāpralaye svasya svasminnevāpyayo nānyatralīnabhāva udāhṛtaḥ / svāpyayaśabdaśca sautra upalakṣaṇamātram / pūrṇatvamapyudāhartavyam / tābhyāmasau nirguṇa iti jñāyate / śrutyuktatvācca vācya ityato nirguṇasya vācyatvasiddhiriti / *3,201* nanu svāpyayaḥ pūrṇatvaṃ ca saguṇasya kiṃ na syāt / maivam / saguṇasya svāpyayānupapattistāvadbhāṣya evoktā / pūrṇatvānupapattimāha kathamiti // kathaṃ māyāvyavacchinnaḥ pūrṇo mukhyatayā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यार्थः । "एको देवःऽ; इत्यस्यां श्रुतौ निर्गुणस्य ब्रह्मणः श्रुतत्वाच्चास्य वाच्यत्वमुपपन्नमिति । अत्र श्रुतो ऽपि सगुणः किं न स्यादित्यत आह पदं चेति ॥ *३,२०४* पदं च निर्गुण इति कथं गौणं वदिष्यति अत्र हि वाक्ये केवलो निर्गुणश्चेति श्रूयते । निर्गुण इति च पदं कथं गौणं वदिष्यति । व्याहतत्वात् । अतो न सगुणो ऽत्र श्रुत इति । *३,२०६फ़्।* लक्ष्यत्वेऽपि लक्ष्यपदादपि वाचकत्वसमर्थनम् सत्यमस्यां श्रुतौ निर्गुणादिपदप्रतिपाद्यं निर्गुणं ब्रह्मेति । किन्तु लक्षणयैव । तथाच कथमनेन निर्गुणस्य वाच्यत्वसिद्धिः । नच वाच्यं निर्गुणशब्देन निर्गुणं चेल्लक्ष्यं तर्हि तद्वाच्यं वाच्यम् । वाच्यार्थद्वारत्वाल्लक्षणायाः । नच सगुणं निर्गुणपदवाच्यम् । व्याघातात् । सगुणस्य निर्गुणत्वं तथा सति स्यादिति । गुणाभावविशिष्टस्य वाच्यत्वाङ्गीकारात् । निर्विकल्पकस्वरूपमात्रस्योपलक्ष्यत्वात् । एकमेव हि निर्विशेषं वस्तु परमसूक्ष्मं गुणाभावाद्युपाधिभिरीषत्स्थूलं जातम् । गुणाद्युपाधिभिस्तु स्थूलतरमित्यतो निर्गुणशब्देन गुणाभावविशिष्टवाच्यद्वारा स्वरूपमुपलक्ष्यमिति न कश्चिद्विरोधः । एवं पूर्णादिपदानामपि लक्षणाप्रकारो द्रष्टव्य इत्याशङ्कयोक्तमेव परिहारं न विस्मरेत्याह गुणाभावेति ॥ *३,२०७* गुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम्

tasyārthaḥ / "eko devaḥ'; ityasyāṃ śrutau nirguṇasya brahmaṇaḥ śrutatvāccāsya vācyatvamupapannamiti / atra śruto 'pi saguṇaḥ kiṃ na syādityata āha padaṃ ceti // *3,204* padaṃ ca nirguṇa iti kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati atra hi vākye kevalo nirguṇaśceti śrūyate / nirguṇa iti ca padaṃ kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati / vyāhatatvāt / ato na saguṇo 'tra śruta iti / *3,206f.* lakṣyatve'pi lakṣyapadādapi vācakatvasamarthanam satyamasyāṃ śrutau nirguṇādipadapratipādyaṃ nirguṇaṃ brahmeti / kintu lakṣaṇayaiva / tathāca kathamanena nirguṇasya vācyatvasiddhiḥ / naca vācyaṃ nirguṇaśabdena nirguṇaṃ cellakṣyaṃ tarhi tadvācyaṃ vācyam / vācyārthadvāratvāllakṣaṇāyāḥ / naca saguṇaṃ nirguṇapadavācyam / vyāghātāt / saguṇasya nirguṇatvaṃ tathā sati syāditi / guṇābhāvaviśiṣṭasya vācyatvāṅgīkārāt / nirvikalpakasvarūpamātrasyopalakṣyatvāt / ekameva hi nirviśeṣaṃ vastu paramasūkṣmaṃ guṇābhāvādyupādhibhirīṣatsthūlaṃ jātam / guṇādyupādhibhistu sthūlataramityato nirguṇaśabdena guṇābhāvaviśiṣṭavācyadvārā svarūpamupalakṣyamiti na kaścidvirodhaḥ / evaṃ pūrṇādipadānāmapi lakṣaṇāprakāro draṣṭavya ityāśaṅkayoktameva parihāraṃ na vismaretyāha guṇābhāveti // *3,207* guṇābhāvopalakṣyaṃ cet padaṃ tadapi vācakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणपदेन गुणाभावविशिष्टवाच्यद्वारोपलक्ष्यं चेच्छुद्धं ब्रह्म मन्यस इत्यर्थः । अपि तथापि, तत्पदं लक्ष्यपदम् । ब्रह्मणो वाचकमङ्गीकरणीयम् । तथाच वाच्यत्वमेवापतितमित्यर्थः । *३,२०९* सर्वदोषास्पदत्वात् अवाच्यत्वमतं नादरणीयम् ननु लक्ष्यपदेनापि ब्रह्म लक्ष्यमेव न वाच्यमिति चेन्न । अनवस्थाया उक्तत्वात् । किञ्च निर्गुणपदलक्ष्यमित्यनेनापि लक्ष्यत्वे किमस्य वाच्यम् । न तावदन्यत् । तत्र निर्गुणपदस्यैवाश्रवणेन तल्लक्ष्यपदस्य दूरोत्सारितत्वात् । शुद्धं चेत्किं लक्षणया । किञ्चैवं यद्यद्ब्रह्मतया प्रतिपाद्यते तत्तद्ब्रह्मेति वदता साधु समर्थितो ब्रह्मवाद इत्याशयवानधिकरणार्थमुपसंहरति अत इति ॥ अतो ऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् । कथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः

nirguṇapadena guṇābhāvaviśiṣṭavācyadvāropalakṣyaṃ cecchuddhaṃ brahma manyasa ityarthaḥ / api tathāpi, tatpadaṃ lakṣyapadam / brahmaṇo vācakamaṅgīkaraṇīyam / tathāca vācyatvamevāpatitamityarthaḥ / *3,209* sarvadoṣāspadatvāt avācyatvamataṃ nādaraṇīyam nanu lakṣyapadenāpi brahma lakṣyameva na vācyamiti cenna / anavasthāyā uktatvāt / kiñca nirguṇapadalakṣyamityanenāpi lakṣyatve kimasya vācyam / na tāvadanyat / tatra nirguṇapadasyaivāśravaṇena tallakṣyapadasya dūrotsāritatvāt / śuddhaṃ cetkiṃ lakṣaṇayā / kiñcaivaṃ yadyadbrahmatayā pratipādyate tattadbrahmeti vadatā sādhu samarthito brahmavāda ityāśayavānadhikaraṇārthamupasaṃharati ata iti // ato 'navasthitimukhasarvadoṣamahāspadam / kathametanmataṃ sadbhirādriyeta vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेतने ऽपि प्रधाने भवत्यात्मशब्दः । आत्मनः सर्वार्थकारित्वात् । यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये ममात्मा भद्रसेन इत्यात्मशब्ददर्शनादिति । तत्रोत्तरम् तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ नैवमात्मशब्दालम्बनं प्रधानं कल्प्यम् । स आत्मातत्त्वमसीति श्वेतकेतोस्तन्निष्ठामुपदिश्य तस्य तावदेव चिरमिति मोक्षोपदेशात् । न ह्यचेतननिष्ठस्य मोक्षो युक्तः । *३,२१०फ़्।* स्यादेतत् । ब्रह्मैव ज्ञीप्सितम् । तच्च न प्रथमं सूक्ष्मतया शक्यं श्वेतकेतुं ग्राहयितुमिति तत्सम्बद्धं प्रधानमेव स्थूलतयाऽत्मत्वेन ग्राह्यते । अरुन्धतीमिवातिसूक्ष्मां दर्शयितुं तत्सन्निहितां स्थूलतारकां दर्शयन्तीयमरुन्धतीति । अस्यां शङ्कायामुत्तरम् हेयत्वावचनाच्च ॥ एवं सति स्थूलतारावन्नायमात्मेति हेयत्वं ब्रूयात् । नचैवमब्रवीत् । अतो नैषा कल्पना युक्ता । चशब्द एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधं समुच्चिनोति ॥ *३,२११* स्वाप्ययात् ॥ सच्छब्दवाच्य प्रस्तुत्य स्वं ह्यपीतो भवतीत्युच्यते । नह्यचेतने चेतनस्याप्ययः सुप्तौ लये च सम्भवति । अतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् । गतिसामान्यात् ॥ यदि च क्वचिदप्यचेतनं प्रधानं जगतः कारणमुच्येत वेदान्तेषु । तथा सति कथञ्चिदीक्षणादिकं कल्प्येत । न चैवम् । अतो वेदान्तोत्पाद्याया गतेरवगतेरैकरूप्याच्च न प्रधानं जगत्कारणमिति ॥ श्रुतत्वाच्च ॥ स कारणं कारणाधिपाधिप इति साक्षात्सर्वज्ञस्येश्वरस्य जगत्कारणत्वं श्रूयते । अतश्च न प्रधानं जगत्कारणं वेदान्तवेद्यम् । ज्ञानक्रियाशक्ती त्वपरिणामिनो ऽपीश्वरस्य सवितुरिव युज्येते । इत्येवं साङ्खयनिराकरणायैतानि सूत्राणि भगवान्सूत्रकारश्चकारऽ; । इति यन्मायावादिनो वदन्ति तन्नेत्यर्थः । कुतो नेति चेत् न । सूत्राक्षराणामनानुगुण्यात् । *३,२१८* पराभिमताधिकरणशरीरपरामर्शः तथा हि । अशब्दं हि तदिति हेतूकृतमशब्दत्वं नाम शब्दगोचरत्वं वा शब्दावाच्यत्वं वा अवैदिकत्वं वा कारणतयावैदिकत्वं वा । सर्वत्राप्यसिद्धिरित्याह नहीति ॥ ॥। नह्यशब्दत्वं प्रधाने ऽङ्गीकरोत्यसौ

acetane 'pi pradhāne bhavatyātmaśabdaḥ / ātmanaḥ sarvārthakāritvāt / yathā rājñaḥ sarvārthakāriṇi bhṛtye mamātmā bhadrasena ityātmaśabdadarśanāditi / tatrottaram tanniṣṭhasya mokṣopadeśāt // naivamātmaśabdālambanaṃ pradhānaṃ kalpyam / sa ātmātattvamasīti śvetaketostanniṣṭhāmupadiśya tasya tāvadeva ciramiti mokṣopadeśāt / na hyacetananiṣṭhasya mokṣo yuktaḥ / *3,210f.* syādetat / brahmaiva jñīpsitam / tacca na prathamaṃ sūkṣmatayā śakyaṃ śvetaketuṃ grāhayitumiti tatsambaddhaṃ pradhānameva sthūlatayā'tmatvena grāhyate / arundhatīmivātisūkṣmāṃ darśayituṃ tatsannihitāṃ sthūlatārakāṃ darśayantīyamarundhatīti / asyāṃ śaṅkāyāmuttaram heyatvāvacanācca // evaṃ sati sthūlatārāvannāyamātmeti heyatvaṃ brūyāt / nacaivamabravīt / ato naiṣā kalpanā yuktā / caśabda ekavijñānena sarvavijñānapratijñāvirodhaṃ samuccinoti // *3,211* svāpyayāt // sacchabdavācya prastutya svaṃ hyapīto bhavatītyucyate / nahyacetane cetanasyāpyayaḥ suptau laye ca sambhavati / ataśca na pradhānaṃ sacchabdavācyam / gatisāmānyāt // yadi ca kvacidapyacetanaṃ pradhānaṃ jagataḥ kāraṇamucyeta vedānteṣu / tathā sati kathañcidīkṣaṇādikaṃ kalpyeta / na caivam / ato vedāntotpādyāyā gateravagateraikarūpyācca na pradhānaṃ jagatkāraṇamiti // śrutatvācca // sa kāraṇaṃ kāraṇādhipādhipa iti sākṣātsarvajñasyeśvarasya jagatkāraṇatvaṃ śrūyate / ataśca na pradhānaṃ jagatkāraṇaṃ vedāntavedyam / jñānakriyāśaktī tvapariṇāmino 'pīśvarasya savituriva yujyete / ityevaṃ sāṅkhayanirākaraṇāyaitāni sūtrāṇi bhagavānsūtrakāraścakāra'; / iti yanmāyāvādino vadanti tannetyarthaḥ / kuto neti cet na / sūtrākṣarāṇāmanānuguṇyāt / *3,218* parābhimatādhikaraṇaśarīraparāmarśaḥ tathā hi / aśabdaṃ hi taditi hetūkṛtamaśabdatvaṃ nāma śabdagocaratvaṃ vā śabdāvācyatvaṃ vā avaidikatvaṃ vā kāraṇatayāvaidikatvaṃ vā / sarvatrāpyasiddhirityāha nahīti // ... nahyaśabdatvaṃ pradhāne 'ṅgīkarotyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तु समन्वयादिति समस्तस्यापि शास्त्रस्य ब्रह्मणि समन्वये प्रतिज्ञाते सति यद्यपि मुख्यया वृत्त्या शब्दगोचरता साङ्खयनिराकरणं चेत्युभयमपि प्रतिपाद्यं भवति । उभयाभावे ऽपि समन्वयानुपपत्तेः तथापि शब्दगोचरतैव प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् हि यस्मात्तस्मात्सैवात्र प्रतिपाद्यते न साङ्खयनिराकरणम् । तत्पुनरीक्षतिकर्मव्यपदेशात्स इत्यादौ करिष्यत इति । कुतःशब्दवाच्यतायाः प्रथमप्रतिपाद्यत्वमित्यत आह तदभाव इति ॥ ॥। तदभावे कुतो ऽन्वयः

tattu samanvayāditi samastasyāpi śāstrasya brahmaṇi samanvaye pratijñāte sati yadyapi mukhyayā vṛttyā śabdagocaratā sāṅkhayanirākaraṇaṃ cetyubhayamapi pratipādyaṃ bhavati / ubhayābhāve 'pi samanvayānupapatteḥ tathāpi śabdagocarataiva prathamapratipādyā syāt hi yasmāttasmātsaivātra pratipādyate na sāṅkhayanirākaraṇam / tatpunarīkṣatikarmavyapadeśātsa ityādau kariṣyata iti / kutaḥśabdavācyatāyāḥ prathamapratipādyatvamityata āha tadabhāva iti // ... tadabhāve kuto 'nvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाच्यत्वे हि ब्रह्मणि शब्दसम्बन्ध एवानुपपन्नः । जगत्कारणत्वादिवाक्यविचारस्तु दूरे । साङ्खयनिराकरणाभावे तु सृष्टयादिवाक्यानामेव समन्वयानुपपत्तिः । अतः प्रथमं वाच्यत्वसमर्थनेन समन्वयसम्भावनायां सत्यां वाक्यविशेषनिष्ठस्य विचारस्य पश्चादवसर इति । *३,२२७* समन्वयकथनात् न लक्षणाभिप्रेतासूत्रकारस्य ननु वाच्यत्वाभावे ऽपि लक्षणया वृत्त्या समन्वयो भविष्यतीत्यवाच्यत्वाक्षेपं निर्दलतयोपेक्ष्य सूत्रकारेणादौ साङ्खयमतं निराकृतमित्यङ्गीकारे कथमसङ्गतिरित्यत आह कथं चेति ॥ कथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम् स्यादेवम् । यदि सूत्रकारः शब्दानां ब्रह्मणि लक्षणामभिप्रेयात् । न चैतदस्ति । यदि सूत्रकारो ब्रह्मणि शब्दानां लक्षणामभिप्रैति । तदा कथं समन्वयं ब्रूयात् । किन्त्वन्वयमात्रं ब्रूयात् । समन्वयं चाब्रवीत् । तेन ज्ञायते न लक्षणा सूत्रकारस्याभिप्रेता किं नाम मुख्यवृत्तिरेवेति । *३,२२८* समन्वयः वाच्यार्थे एव घटने न लक्ष्यार्थे समन्वयं ब्रुवता कथं मुख्यवृत्तिरभिप्रेतेति ज्ञायत इत्यत आह यो ऽसाविति ॥ यो ऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः

avācyatve hi brahmaṇi śabdasambandha evānupapannaḥ / jagatkāraṇatvādivākyavicārastu dūre / sāṅkhayanirākaraṇābhāve tu sṛṣṭayādivākyānāmeva samanvayānupapattiḥ / ataḥ prathamaṃ vācyatvasamarthanena samanvayasambhāvanāyāṃ satyāṃ vākyaviśeṣaniṣṭhasya vicārasya paścādavasara iti / *3,227* samanvayakathanāt na lakṣaṇābhipretāsūtrakārasya nanu vācyatvābhāve 'pi lakṣaṇayā vṛttyā samanvayo bhaviṣyatītyavācyatvākṣepaṃ nirdalatayopekṣya sūtrakāreṇādau sāṅkhayamataṃ nirākṛtamityaṅgīkāre kathamasaṅgatirityata āha kathaṃ ceti // kathaṃ ca lakṣaṇāvādī brūyād brahmasamanvayam syādevam / yadi sūtrakāraḥ śabdānāṃ brahmaṇi lakṣaṇāmabhipreyāt / na caitadasti / yadi sūtrakāro brahmaṇi śabdānāṃ lakṣaṇāmabhipraiti / tadā kathaṃ samanvayaṃ brūyāt / kintvanvayamātraṃ brūyāt / samanvayaṃ cābravīt / tena jñāyate na lakṣaṇā sūtrakārasyābhipretā kiṃ nāma mukhyavṛttireveti / *3,228* samanvayaḥ vācyārthe eva ghaṭane na lakṣyārthe samanvayaṃ bruvatā kathaṃ mukhyavṛttirabhipreteti jñāyata ityata āha yo 'sāviti // yo 'sau śabdasya mukhyārthastatraiva syāt samanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीचीनो (हि) अन्वयः समन्वयः । सच शब्दस्य वाच्यार्थ एव घटते । तत्रैव साक्षाच्छक्तिमत्त्वात् । लक्ष्यार्थे तु वाच्याथर्द्वारेणान्वयो न समीचीनः । अतः समन्वयशब्दं प्रयुञ्जानेन सूत्रकृता वाच्यवाचकभाव एव प्रतिज्ञात इति ज्ञायते । स चावाच्यत्वशङ्कानिरासमन्तरेण सर्वथाप्यसम्भावितः स्यादिति वाच्यत्वसमर्थनमेव प्राथमिकमिति । इदं चाभ्युपगम्योक्तम् । लक्षणावादे ऽन्वय एव नोपपद्यते । कुतः समन्वयः । समीचीनता तु तात्पर्यवत्ता । सा च लाक्षणिके ऽप्यर्थे शब्दानां सम्भवतीति न समन्वयसिद्धयर्थं वाच्यत्वं समर्थनीयमिति चेन्न । संशब्दसार्थान्तरं व्याख्यायामपि जघन्यवृत्त्या लक्षणया समन्वयाश्रयणनिबन्धे कारणाभावात् । *३,२२९* जन्मादिकारणे समन्वयस्योक्तत्वात् न निर्गुणे समन्वयप्रसङ्गः नन्वस्ति कारणम् । तत्तु समन्वयादिति निर्गुणे हि ब्रह्मणि समन्वयः सूत्रकृता प्रतिज्ञातः । न च तत्र शब्दानां वचनवृत्तिः सम्भवति । तस्या द्रव्यादिसम्बन्धनिबन्धनत्वात् । निर्गुणे च तदभावात् । अतो ज्ञायते लक्षणाऽश्रिता सूत्रकृतेति । एवंच सति संशब्दस्याप्युक्त एवार्थो निश्चीयत इति । स्यादप्येवम् । यदि निर्गुणे समन्वयः प्रतिज्ञातः स्यात् । न चैवम् । तथा हि किमत्र निर्गुणस्य प्रकृतत्वात्तदिति तत्परामर्शो ऽङ्गीक्रियते । उत सगुणस्य प्रकृतत्वे ऽपि तत्परामर्शासम्भवेन जहदजहल्लक्षणया निर्गुणपरामर्शो ऽभ्युपेयते । आद्यं दूषयति जन्मादीति ॥ जन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् । उक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशो ऽत्र निर्गुणे

samīcīno (hi) anvayaḥ samanvayaḥ / saca śabdasya vācyārtha eva ghaṭate / tatraiva sākṣācchaktimattvāt / lakṣyārthe tu vācyāthardvāreṇānvayo na samīcīnaḥ / ataḥ samanvayaśabdaṃ prayuñjānena sūtrakṛtā vācyavācakabhāva eva pratijñāta iti jñāyate / sa cāvācyatvaśaṅkānirāsamantareṇa sarvathāpyasambhāvitaḥ syāditi vācyatvasamarthanameva prāthamikamiti / idaṃ cābhyupagamyoktam / lakṣaṇāvāde 'nvaya eva nopapadyate / kutaḥ samanvayaḥ / samīcīnatā tu tātparyavattā / sā ca lākṣaṇike 'pyarthe śabdānāṃ sambhavatīti na samanvayasiddhayarthaṃ vācyatvaṃ samarthanīyamiti cenna / saṃśabdasārthāntaraṃ vyākhyāyāmapi jaghanyavṛttyā lakṣaṇayā samanvayāśrayaṇanibandhe kāraṇābhāvāt / *3,229* janmādikāraṇe samanvayasyoktatvāt na nirguṇe samanvayaprasaṅgaḥ nanvasti kāraṇam / tattu samanvayāditi nirguṇe hi brahmaṇi samanvayaḥ sūtrakṛtā pratijñātaḥ / na ca tatra śabdānāṃ vacanavṛttiḥ sambhavati / tasyā dravyādisambandhanibandhanatvāt / nirguṇe ca tadabhāvāt / ato jñāyate lakṣaṇā'śritā sūtrakṛteti / evaṃca sati saṃśabdasyāpyukta evārtho niścīyata iti / syādapyevam / yadi nirguṇe samanvayaḥ pratijñātaḥ syāt / na caivam / tathā hi kimatra nirguṇasya prakṛtatvāttaditi tatparāmarśo 'ṅgīkriyate / uta saguṇasya prakṛtatve 'pi tatparāmarśāsambhavena jahadajahallakṣaṇayā nirguṇaparāmarśo 'bhyupeyate / ādyaṃ dūṣayati janmādīti // janmādikāraṇe sākṣādāha devaḥ samanvayam / uktaṃ tadeva jijñāsyaṃ kvāvakāśo 'tra nirguṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र तत्तु समन्वयादिति सूत्रे । निर्गुणे समन्वयस्यावकाशः प्रसङ्गः क्वास्ति । नास्तीत्यर्थः । कुतः । यतो ऽत्र त्रिसूतृयामतीतायाम् । निर्गुणे विषयसप्तमीयम् । निर्गुणस्यावकाशः (प्रसङ्गः) क्वास्ति । न क्वापीत्यर्थः । कथम् । लक्षणसूत्रे जन्मादिकारणत्वेन लक्षिते हि ब्रह्मणि शास्त्रं प्रमाणमभिधाय तस्य समन्वयमाह सूत्रकारः । नच तन्निर्गुणं जन्मादिकारणत्वगुणयोगात् । ननु जन्मादिकारणत्वं तटस्थमेव सत्ब्रह्म लक्षयतीति ब्रूमः । अतो लक्षणसूत्रे प्रकृतं निर्गुणमेवेत्यत उक्तं साक्षाज्जन्मादिकारण इति । उपपादितं चेत्तत्रैव । मा भूल्लक्षणसूत्रे निर्गुणस्य प्रकृतत्वम् । प्रथमसूत्रे जिज्ञास्यतयोक्तं निर्गुणमेव । नहि तस्य कश्चिद्धर्मः श्रूयत इति न वाच्यम् । यतस्तदेव, जन्मादिसूत्रे जन्मादिकारणत्वेन लिलक्षयिषितमेव, जिज्ञास्यमुक्तम् । नह्यन्यज्जिज्ञास्यतया प्रतिज्ञायान्यस्य लक्षणमुच्यते । अनुपयोगादिति । *३,२३१* संशब्दप्रयोगाद्मुख्यवृत्तिरेव युक्ता न लक्षणाश्रयणम् द्वितीयं दूषयति कथं चेति ॥ कथञ्चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ तस्यानुक्रान्तायां त्रिसूतृयां प्रकृतस्य मुख्यार्थस्य वाच्यस्य समन्वयविषयतया त्यागे ऽसम्भवः कथम्, न कथञ्चिदित्यर्थः । अतो निर्गुणसमन्वयस्याप्रतिज्ञातत्वान्न लक्षणाऽश्रयणमत्र युक्तम् । किन्तु प्रथमप्राप्तया मुख्यवृत्त्यैवेति । तदर्थ एव संशब्दो ऽपीति । अज्ञेयत्वात् निर्गुणं नप्रमेयम् किञ्च निर्गुणं चेदत्र तच्छब्देन परामृश्यते । तदा तत्र लक्षणापि न सम्भवतीति व्यर्थं समन्वयसूत्रमापन्नमिति वक्तुं निर्गुणस्याप्रमेयत्वं तावत्साधयति मानेनेति ॥ *३,२३२* मानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम्

atra tattu samanvayāditi sūtre / nirguṇe samanvayasyāvakāśaḥ prasaṅgaḥ kvāsti / nāstītyarthaḥ / kutaḥ / yato 'tra trisūtṛyāmatītāyām / nirguṇe viṣayasaptamīyam / nirguṇasyāvakāśaḥ (prasaṅgaḥ) kvāsti / na kvāpītyarthaḥ / katham / lakṣaṇasūtre janmādikāraṇatvena lakṣite hi brahmaṇi śāstraṃ pramāṇamabhidhāya tasya samanvayamāha sūtrakāraḥ / naca tannirguṇaṃ janmādikāraṇatvaguṇayogāt / nanu janmādikāraṇatvaṃ taṭasthameva satbrahma lakṣayatīti brūmaḥ / ato lakṣaṇasūtre prakṛtaṃ nirguṇamevetyata uktaṃ sākṣājjanmādikāraṇa iti / upapāditaṃ cettatraiva / mā bhūllakṣaṇasūtre nirguṇasya prakṛtatvam / prathamasūtre jijñāsyatayoktaṃ nirguṇameva / nahi tasya kaściddharmaḥ śrūyata iti na vācyam / yatastadeva, janmādisūtre janmādikāraṇatvena lilakṣayiṣitameva, jijñāsyamuktam / nahyanyajjijñāsyatayā pratijñāyānyasya lakṣaṇamucyate / anupayogāditi / *3,231* saṃśabdaprayogādmukhyavṛttireva yuktā na lakṣaṇāśrayaṇam dvitīyaṃ dūṣayati kathaṃ ceti // kathañcāsambhavastasya mukhyārthasya nirākṛtau tasyānukrāntāyāṃ trisūtṛyāṃ prakṛtasya mukhyārthasya vācyasya samanvayaviṣayatayā tyāge 'sambhavaḥ katham, na kathañcidityarthaḥ / ato nirguṇasamanvayasyāpratijñātatvānna lakṣaṇā'śrayaṇamatra yuktam / kintu prathamaprāptayā mukhyavṛttyaiveti / tadartha eva saṃśabdo 'pīti / ajñeyatvāt nirguṇaṃ naprameyam kiñca nirguṇaṃ cedatra tacchabdena parāmṛśyate / tadā tatra lakṣaṇāpi na sambhavatīti vyarthaṃ samanvayasūtramāpannamiti vaktuṃ nirguṇasyāprameyatvaṃ tāvatsādhayati māneneti // *3,232* mānena kena vijñeyamavācyājñeyanirguṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणं वस्तु केन मानेन विज्ञेयम् । न केनापि । कुतः । अज्ञेयत्वात् । ज्ञेयमेव हि प्रमेयं दृष्टं घटादि । शब्दप्रमाणाविषयत्वे ऽवाच्यत्वं हेतुः । वाच्यस्यैव तद्विषयत्वदर्शनात् । ज्ञेयत्वाङ्गीकारे च निर्गुणत्वव्याघातात् । *३,२३४* निर्गुणस्य अमेयत्वे लक्षणयापि वृत्तिर्नसंभवति अस्त्वप्रमेयमेव निर्गुणं ब्रह्म, ततः किमित्यत आह अमेयं चेदिति ॥ अमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन निर्गुणं ब्रह्मामेयं चेदङ्गीकृतम् । तर्ह्यमेयत्वात्तत्र शास्त्रस्य कथञ्चनलक्षणयापि वृत्तिर्न सम्भवतीति समन्वयसूत्रं व्यथर्मेव प्राप्तम् । लक्षणा हि लक्ष्यार्थप्रमितिपूर्विका दृष्टा । नहि तीरं स्वरूपतो गङ्गासम्बन्धित्वेन च प्रमाणतो ऽप्रतिपन्नं गङ्गाशब्देन ज्ञाप्यते । लाक्षणिको ऽपि हि शब्दो लक्ष्यप्रमोत्पादाय प्रयुज्यते । अन्यथा प्रयोजनान्तराभावेन वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तथा चाप्रमेये हेतुफलयोरसम्भवात्कथं लक्षणासम्भवः । ननु प्रसिद्धिरेव लक्षणाहेतुर्न प्रमाणप्रसिद्धिः विशेषणवैयर्थ्यात् । तथाच स्वतः सिद्धे कथं लक्षणा न सम्भवतीति । एवं तर्हि सुतरां लक्षणा नोपपद्यत इति वक्ष्यति । ननु लाक्षणिकाः शब्दा लक्ष्यप्रमामनुत्पादयन्तो ऽपि विपरीताकारव्यावर्तनेन (एव) प्रयोजनवन्तो भविष्यन्तीति । न । निराकृतत्वादिति । *३,२३५* ज्ञानानन्दाद्यनन्तगुणार्णवत्वेन सगुणं परब्रह्मैव जिज्ञास्यम् निर्गुणे समन्वयं निराकृत्य व्यतिरेकमुखेनोपसंहरति तस्मादिति ॥ तस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम्

nirguṇaṃ vastu kena mānena vijñeyam / na kenāpi / kutaḥ / ajñeyatvāt / jñeyameva hi prameyaṃ dṛṣṭaṃ ghaṭādi / śabdapramāṇāviṣayatve 'vācyatvaṃ hetuḥ / vācyasyaiva tadviṣayatvadarśanāt / jñeyatvāṅgīkāre ca nirguṇatvavyāghātāt / *3,234* nirguṇasya ameyatve lakṣaṇayāpi vṛttirnasaṃbhavati astvaprameyameva nirguṇaṃ brahma, tataḥ kimityata āha ameyaṃ cediti // ameyaṃ cenna śāstrasya tatra vṛttiḥ kathañcana nirguṇaṃ brahmāmeyaṃ cedaṅgīkṛtam / tarhyameyatvāttatra śāstrasya kathañcanalakṣaṇayāpi vṛttirna sambhavatīti samanvayasūtraṃ vyatharmeva prāptam / lakṣaṇā hi lakṣyārthapramitipūrvikā dṛṣṭā / nahi tīraṃ svarūpato gaṅgāsambandhitvena ca pramāṇato 'pratipannaṃ gaṅgāśabdena jñāpyate / lākṣaṇiko 'pi hi śabdo lakṣyapramotpādāya prayujyate / anyathā prayojanāntarābhāvena vaiyarthyaprasaṅgāt / tathā cāprameye hetuphalayorasambhavātkathaṃ lakṣaṇāsambhavaḥ / nanu prasiddhireva lakṣaṇāheturna pramāṇaprasiddhiḥ viśeṣaṇavaiyarthyāt / tathāca svataḥ siddhe kathaṃ lakṣaṇā na sambhavatīti / evaṃ tarhi sutarāṃ lakṣaṇā nopapadyata iti vakṣyati / nanu lākṣaṇikāḥ śabdā lakṣyapramāmanutpādayanto 'pi viparītākāravyāvartanena (eva) prayojanavanto bhaviṣyantīti / na / nirākṛtatvāditi / *3,235* jñānānandādyanantaguṇārṇavatvena saguṇaṃ parabrahmaiva jijñāsyam nirguṇe samanvayaṃ nirākṛtya vyatirekamukhenopasaṃharati tasmāditi // tasmācchāstreṇa jijñāsyamasmadīyaṃ guṇārṇavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः यतो निर्गुणे समन्वयो नोपपन्नः । तस्मादस्मदीयं सगुणमेव परं ब्रह्म शास्त्रेण जिज्ञास्यमङ्गीकरणीयम् । ननु पूर्वं विष्णोर्जिज्ञास्यत्वमुक्तम् । इदानीं तु सगुणस्य ब्रह्मण इति विरोध इत्यत उक्तम् वासुदेवाख्यमिति ॥ तथापि प्राक् सगुणस्य हेयत्वादिकमभिहितम्, इदानीं तु जिज्ञास्यत्वमिति कुतो न विरोध इत्यत उक्तम् गुणार्णवमिति ॥ पूर्वमनिर्वचनीयाविद्यावच्छिन्नस्य सगुणस्याप्रामाणिकत्वम् प्राकृतसत्त्वादिगुणबद्धस्य हेयत्वादिकं चाभिहितम् । इदानीं तु ज्ञानानन्दाद्यनन्तगुणार्णवत्वेन सगुणं परब्रह्मोपादेयमुच्यत इति को विरोधः । अर्णव इवाचरतीति क्विपि कृते ऽणर्वतेः पचाद्यचि कृते ऽर्णवशब्दः त्रिलिङ्गः साधुः । नन्वेकमेवाद्वितीयमिति ब्रह्मणो निर्गुणत्वमभिधीयते, अतः कथं गुणार्णवत्वमित्यत उक्तम् अद्वन्द्वमखिलोत्तममिति ॥ अद्वन्द्वमसमम् । समाधिकराहित्यं श्रुत्यर्थ इत्यर्थः । *३,२३७* सर्वप्रमाणाविष्यत्वात् निर्गुणं ब्रह्म शशविषाणयितम् न केवलं निर्गुणे शास्त्रसमन्वयो नोपपद्यते । किन्तु तस्य सत्त्वमेवानुपपन्नमित्याह विज्ञेयेतिर् ॥ विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः

vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ yato nirguṇe samanvayo nopapannaḥ / tasmādasmadīyaṃ saguṇameva paraṃ brahma śāstreṇa jijñāsyamaṅgīkaraṇīyam / nanu pūrvaṃ viṣṇorjijñāsyatvamuktam / idānīṃ tu saguṇasya brahmaṇa iti virodha ityata uktam vāsudevākhyamiti // tathāpi prāk saguṇasya heyatvādikamabhihitam, idānīṃ tu jijñāsyatvamiti kuto na virodha ityata uktam guṇārṇavamiti // pūrvamanirvacanīyāvidyāvacchinnasya saguṇasyāprāmāṇikatvam prākṛtasattvādiguṇabaddhasya heyatvādikaṃ cābhihitam / idānīṃ tu jñānānandādyanantaguṇārṇavatvena saguṇaṃ parabrahmopādeyamucyata iti ko virodhaḥ / arṇava ivācaratīti kvipi kṛte 'ṇarvateḥ pacādyaci kṛte 'rṇavaśabdaḥ triliṅgaḥ sādhuḥ / nanvekamevādvitīyamiti brahmaṇo nirguṇatvamabhidhīyate, ataḥ kathaṃ guṇārṇavatvamityata uktam advandvamakhilottamamiti // advandvamasamam / samādhikarāhityaṃ śrutyartha ityarthaḥ / *3,237* sarvapramāṇāviṣyatvāt nirguṇaṃ brahma śaśaviṣāṇayitam na kevalaṃ nirguṇe śāstrasamanvayo nopapadyate / kintu tasya sattvamevānupapannamityāha vijñeyetir // vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गतं मनसो वाचो ॥।

nirgataṃ manaso vāco ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमपि यदि स्वप्रकाशतया तद्ब्रह्म स्यात् तर्ह्यस्तु । किन्तु समन्वयविषयतया न वक्तव्यम् । यतो ऽस्मच्छास्त्रगं वेदादिविषयो न भवति । तद्विषयत्वे स्वप्रकाशत्वहानिप्रसङ्गात् । प्रकाशान्तरव्यावृत्तिर्हि स्वप्रकाशशब्देनाभिप्रेता मायावादिना । तदिदमेकं सन्धित्सतो ऽन्यच्च्यवत इत्यायातम् । यद्ब्रह्मास्तित्वमभिलषितः शास्त्राविषयत्वमापतितम् । वादीति परिहासः । माशब्दो ऽयं न माङ् । अतो लिङा सम्बन्धः । *३,२४१* वचनजन्यज्ञानाविषयतया स्वप्रकाशत्वं वचनजन्यज्ञानविषयतया इति वचनविषयत्वं व्याहतम् आह । स्वप्रकाशस्यापि ब्रह्मणो न शास्त्रविषयत्वं विरुद्धम् । वचनजन्यस्फुरणाश्रयतया तत्कर्मतया वा वचनविषयत्वाभावेन स्वप्रकाशत्वम् । वचनजन्यवृत्तिव्याप्यतया तद्विषयत्वं चेति व्यवस्थोपपत्तेरिति । तदसत् । स्फुरणं हि ज्ञातता वा ज्ञानं वा । नाद्यः । स्वरूपस्यैव निराकरिष्यमाणत्वात् । द्वितीये ऽपि ज्ञानाश्रयतया विषयत्वं न क्वचिदिति कर्मत्वमेवाश्रयणीयम् । ज्ञानकर्मत्वं च ज्ञानविषयतातिरिक्तं नास्ति । ततश्च वचनजन्यज्ञानाविषयत्वमुक्तं स्यात् । वृत्तिरिति च ज्ञानं तदतिरिक्तं बोध्यते । न तावत्तदतिरिक्तम् । प्रमाणाभावात् । आद्ये तु व्याप्यत्वं न विषयत्वातिरिक्तं निरूपयितुं शक्यमिति वचनजन्यज्ञानविषयत्वमेवोक्तं स्यात् । तथाच व्याघातप्रसङ्गेन नैकमपि सिद्धयतीत्याशवानाह अवाच्यमिति ॥ अवाच्यं वाच्यमित्युक्तवा किमित्युन्मत्तवन्मृषा । अस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः

evamapi yadi svaprakāśatayā tadbrahma syāt tarhyastu / kintu samanvayaviṣayatayā na vaktavyam / yato 'smacchāstragaṃ vedādiviṣayo na bhavati / tadviṣayatve svaprakāśatvahāniprasaṅgāt / prakāśāntaravyāvṛttirhi svaprakāśaśabdenābhipretā māyāvādinā / tadidamekaṃ sandhitsato 'nyaccyavata ityāyātam / yadbrahmāstitvamabhilaṣitaḥ śāstrāviṣayatvamāpatitam / vādīti parihāsaḥ / māśabdo 'yaṃ na māṅ / ato liṅā sambandhaḥ / *3,241* vacanajanyajñānāviṣayatayā svaprakāśatvaṃ vacanajanyajñānaviṣayatayā iti vacanaviṣayatvaṃ vyāhatam āha / svaprakāśasyāpi brahmaṇo na śāstraviṣayatvaṃ viruddham / vacanajanyasphuraṇāśrayatayā tatkarmatayā vā vacanaviṣayatvābhāvena svaprakāśatvam / vacanajanyavṛttivyāpyatayā tadviṣayatvaṃ ceti vyavasthopapatteriti / tadasat / sphuraṇaṃ hi jñātatā vā jñānaṃ vā / nādyaḥ / svarūpasyaiva nirākariṣyamāṇatvāt / dvitīye 'pi jñānāśrayatayā viṣayatvaṃ na kvaciditi karmatvamevāśrayaṇīyam / jñānakarmatvaṃ ca jñānaviṣayatātiriktaṃ nāsti / tataśca vacanajanyajñānāviṣayatvamuktaṃ syāt / vṛttiriti ca jñānaṃ tadatiriktaṃ bodhyate / na tāvattadatiriktam / pramāṇābhāvāt / ādye tu vyāpyatvaṃ na viṣayatvātiriktaṃ nirūpayituṃ śakyamiti vacanajanyajñānaviṣayatvamevoktaṃ syāt / tathāca vyāghātaprasaṅgena naikamapi siddhayatītyāśavānāha avācyamiti // avācyaṃ vācyamityuktavā kimityunmattavanmṛṣā / asmacchāstrasya cauryāya yatate svoktidūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाच्यं वचनजन्यज्ञानविषयः इत्युक्तवा पुनश्च वाच्यं वचनजन्यज्ञानविषयो भवतीत्युन्मत्तवत्स्वोक्तिदूषको व्याहतभाषी । किमिति मृषा वृथैवास्मच्छास्त्रस्य वेदस्य चौर्याय निर्गुणविषयतया योजयितुं यतते । नहि व्याहतभाषिणः किञ्चित्सिद्धयति । उन्मत्तवच्चोरवच्चेति । *३,२४३* श्रुतिसूत्रयोः सगुणविषयत्वेन न निर्विषयत्वापत्तिः स्यादेतत् । श्रुतिसूत्रयोस्तावदेकार्थत्वं युक्तम् । अन्यथा करणेतिकर्तव्यताभावानुपपत्तेः । श्रुतयश्चोपक्रमादिवशात् नित्यशुद्धबुद्धमद्वितीयं निर्गुणमेव प्रतिपादयन्त्यो निरवकाशाः प्रतीयन्ते । ततस्तन्मीमांसापि तद्विषयैव । तथा चान्यथानुपपत्तेयर्थाकथञ्चित् श्रुतिसूत्रयोर्निर्गुणविषयत्वमुपपादनीयम् । अन्यथा विषयाभावेनाप्रामाण्यापत्तेरित्यत आह जन्मादीति ॥ जन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् । वदन्तु श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत् तदर्थतः

avācyaṃ vacanajanyajñānaviṣayaḥ ityuktavā punaśca vācyaṃ vacanajanyajñānaviṣayo bhavatītyunmattavatsvoktidūṣako vyāhatabhāṣī / kimiti mṛṣā vṛthaivāsmacchāstrasya vedasya cauryāya nirguṇaviṣayatayā yojayituṃ yatate / nahi vyāhatabhāṣiṇaḥ kiñcitsiddhayati / unmattavaccoravacceti / *3,243* śrutisūtrayoḥ saguṇaviṣayatvena na nirviṣayatvāpattiḥ syādetat / śrutisūtrayostāvadekārthatvaṃ yuktam / anyathā karaṇetikartavyatābhāvānupapatteḥ / śrutayaścopakramādivaśāt nityaśuddhabuddhamadvitīyaṃ nirguṇameva pratipādayantyo niravakāśāḥ pratīyante / tatastanmīmāṃsāpi tadviṣayaiva / tathā cānyathānupapatteyarthākathañcit śrutisūtrayornirguṇaviṣayatvamupapādanīyam / anyathā viṣayābhāvenāprāmāṇyāpatterityata āha janmādīti // janmādikāraṇaṃ yattat sākṣānnārāyaṇābhidham / vadantu śrutayo brahma śāstraṃ caitat tadarthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते मैव ब्रूयाः कथञ्चन न श्रुतिसूत्रयोर्निर्विषयत्वापत्तिभयेनावाच्यस्यापि तद्विषयत्वं कल्प्यम् । सगुणविषयत्वेन सविषयत्वोपपत्तेः । नचोपक्रमादिवैगुण्यम् । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इत्यादौ साक्षाज्जन्मादिकारणत्वेन,"नारायणं महाज्ञेयम्ऽ; इति नारायणादिशब्दोदितगुणवत्तया च सर्वत्र सगुणस्यैव प्रतीतेरिति भावः । *३,२४५* सर्वप्रमाणाविषयस्य शास्त्रविषयत्वाङ्गीकारे यो व्याघात उक्तो नासौ सुक्ष्मेक्षिकामाश्रित्य । येन सुक्ष्मेक्षिकायामविद्यमानमपि दूषणं स्फुरतीति शङ्कयेत । यथाऽह "न चात्रातीव कर्तव्यं दोषदृष्टिपरं मनः । दोषो ह्यविद्यमानो ऽपि तत्पराणां प्रदृश्यतेऽ; ॥ इति । किन्तु स्थूलदृष्टिभिरप्ययं व्याघातः सुज्ञान इत्याशयवानाह सर्वशब्दैरिति ॥ सर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्तवा तद्विषयं पुनः उन्मत्तं व्याहतभाषिणम् । मुख्यवृत्या समन्वयप्रतिपादनमेवात्र न साङ्ख्यनिराकरणम् निर्गुणे ब्रह्मणि समन्वयनिराकरणमुपसंहरति मा वद इति ॥ मा वदो मा विजानीहि त्यजास्मच्छास्त्रचोरताम्

pravṛttamastvavācyaṃ te maiva brūyāḥ kathañcana na śrutisūtrayornirviṣayatvāpattibhayenāvācyasyāpi tadviṣayatvaṃ kalpyam / saguṇaviṣayatvena saviṣayatvopapatteḥ / nacopakramādivaiguṇyam / "yato vā imāni bhūtāni jāyante'; ityādau sākṣājjanmādikāraṇatvena,"nārāyaṇaṃ mahājñeyam'; iti nārāyaṇādiśabdoditaguṇavattayā ca sarvatra saguṇasyaiva pratīteriti bhāvaḥ / *3,245* sarvapramāṇāviṣayasya śāstraviṣayatvāṅgīkāre yo vyāghāta ukto nāsau sukṣmekṣikāmāśritya / yena sukṣmekṣikāyāmavidyamānamapi dūṣaṇaṃ sphuratīti śaṅkayeta / yathā'ha "na cātrātīva kartavyaṃ doṣadṛṣṭiparaṃ manaḥ / doṣo hyavidyamāno 'pi tatparāṇāṃ pradṛśyate'; // iti / kintu sthūladṛṣṭibhirapyayaṃ vyāghātaḥ sujñāna ityāśayavānāha sarvaśabdairiti // sarvaśabdairavācyaṃ taduktavā tadviṣayaṃ punaḥ unmattaṃ vyāhatabhāṣiṇam / mukhyavṛtyā samanvayapratipādanamevātra na sāṅkhyanirākaraṇam nirguṇe brahmaṇi samanvayanirākaraṇamupasaṃharati mā vada iti // mā vado mā vijānīhi tyajāsmacchāstracoratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो वक्तुं ज्ञातुं च न शक्यं तस्माच्छास्त्रस्य तद्विषयत्वाग्रहो ऽपि त्याज्य इति भावः ॥ मा वद इति ॥ स्मशब्दो ऽत्राध्याहार्यः । तेन च लङुपपत्तिः । मा विजानीहीति माशब्दो ऽयम् । अतो निर्गुणे समन्वयस्याप्रतिज्ञातत्वाद्वचनवृत्त्यैव समन्वयो ऽयमिति वाच्यत्वसमर्थनमेव प्रथमसङ्गतं न साङ्खयनिराकरणमिति सिद्धम् । *३,२४८* स्वव्याख्यानदार्ढ्याय परनिराकरणं न दोषमावहति ननु यथा सूत्राविवक्षितं साङ्खयनिराकरणं कुर्वतो मम दोषः तथा मन्निराकरणं कुवर्तो भवतो ऽपि कथं न दोषः स्यात् । न हीदं कस्यचित्सूत्रस्यार्थतयोच्यत इत्यत आह वयमिति ॥ वयं त्वां श्रुतियुक्तिभ्यां बद्ध्वास्मच्छास्त्रमञ्जसा । विचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम्

yato vaktuṃ jñātuṃ ca na śakyaṃ tasmācchāstrasya tadviṣayatvāgraho 'pi tyājya iti bhāvaḥ // mā vada iti // smaśabdo 'trādhyāhāryaḥ / tena ca laṅupapattiḥ / mā vijānīhīti māśabdo 'yam / ato nirguṇe samanvayasyāpratijñātatvādvacanavṛttyaiva samanvayo 'yamiti vācyatvasamarthanameva prathamasaṅgataṃ na sāṅkhayanirākaraṇamiti siddham / *3,248* svavyākhyānadārḍhyāya paranirākaraṇaṃ na doṣamāvahati nanu yathā sūtrāvivakṣitaṃ sāṅkhayanirākaraṇaṃ kurvato mama doṣaḥ tathā mannirākaraṇaṃ kuvarto bhavato 'pi kathaṃ na doṣaḥ syāt / na hīdaṃ kasyacitsūtrasyārthatayocyata ityata āha vayamiti // vayaṃ tvāṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvāsmacchāstramañjasā / vicārayāmaḥ śrutibhiryuktibhiścaiva sādaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्चर्यतमत्वात् । कथमाश्चर्यतमत्वम् । अनन्तगुणपूर्णत्वात् । दुर्लभं ह्याश्चर्यं भवति । न ह्यनन्तगुणपूर्णं सुलभम् । भासनोपसम्भाषेत्यात्मनेपदम् । वाच्यत्वस्योपपादितत्वात् । अर्थकथनमात्रेणैवालम् । श्रुत्युदाहरणं तु दार्ढ्यार्थमित्यवगन्तव्यम् । *३,२५१* वाच्यस्यावच्यत्वं लोकेऽपि रूढितः सिद्धम् आश्चर्यं हि वस्तु वाच्यमपि न तेन तेनाकारेण विशेषतो निर्दोष्युं शक्यते । व्युत्पत्त्यभावात् । वाङ्मनसयोर्व्याकुलत्वाद्वेत्यतो ऽवाच्यमित्युच्यते । मुख्यातिक्रमेणामुख्यप्रयोगे किं प्रयोजनमिति चेत् । स्यादयं प्रयोजनानुयोगो यद्ययं स्वतन्त्रप्रयोगः स्यात् । नैतदस्ति । रूढत्वात् यथोक्तम्,"रूढोपचारो रूढलक्षणोपचारो लक्षणाऽ; इति । अन्यो ऽप्याह"मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितो ऽथ प्रयोजनात्ऽ; इति । तदिदमाह अवाच्यमिति ॥ अवाच्यमिति लोके ऽपि वक्तयाश्चार्यतमं भुवि

āścaryatamatvāt / kathamāścaryatamatvam / anantaguṇapūrṇatvāt / durlabhaṃ hyāścaryaṃ bhavati / na hyanantaguṇapūrṇaṃ sulabham / bhāsanopasambhāṣetyātmanepadam / vācyatvasyopapāditatvāt / arthakathanamātreṇaivālam / śrutyudāharaṇaṃ tu dārḍhyārthamityavagantavyam / *3,251* vācyasyāvacyatvaṃ loke'pi rūḍhitaḥ siddham āścaryaṃ hi vastu vācyamapi na tena tenākāreṇa viśeṣato nirdoṣyuṃ śakyate / vyutpattyabhāvāt / vāṅmanasayorvyākulatvādvetyato 'vācyamityucyate / mukhyātikrameṇāmukhyaprayoge kiṃ prayojanamiti cet / syādayaṃ prayojanānuyogo yadyayaṃ svatantraprayogaḥ syāt / naitadasti / rūḍhatvāt yathoktam,"rūḍhopacāro rūḍhalakṣaṇopacāro lakṣaṇā'; iti / anyo 'pyāha"mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito 'tha prayojanāt'; iti / tadidamāha avācyamiti // avācyamiti loke 'pi vaktayāścāryatamaṃ bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ ॐ आनन्दमयो ऽभ्यासात् ॐ ॥ एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् । आनन्दमय इत्यादिनाध्यायेन वदत्यजः

// oṃ ānandamayo 'bhyāsāt oṃ // evaṃ śāstrāvagamyatve vibhāgena samanvayam / ānandamaya ityādinādhyāyena vadatyajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विधा (हि) वैदिकाः शब्दाः । केचिद्ब्रह्मण्येवप्रसिद्धाः । अन्ये ऽन्यत्रप्रसिद्धाः, केचिदुभयत्रप्रसिद्धाः, अपरे त्वन्यत्रैवप्रसिद्धा इति । सर्वे ऽपि प्रत्येकं नामलिङ्गात्मकतया । द्विविधाः । साक्षाद्धर्मिवाचिनो नामात्मकाः । धर्मद्वारा धर्मिणि वर्तमाना लिङ्गात्मकाः । तेषु ब्रह्मणि प्रसिद्धानां समन्वयो न वक्तव्यः । विवादाभावात् । तत्रैव च मीमांसावतारात् । तत्र वक्तव्यसमन्वयेषु त्रिविधेषु शब्देष्वन्यत्रप्रसिद्धानां नामात्मकानां शब्दानां विष्णावेव समन्वयम् । तत्र प्रथमे ऽध्याये प्रथमे पादे वदत्यजः । अन्येषामन्येष्विति तत्रतत्र वक्ष्यति । क्रमनियमे तु हेतुरुपरिष्याद्वक्ष्यते । प्रथमे स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां द्वितीयतृतीययोरस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां समन्वयः । चतुर्थे प्रधानस्य शाब्दत्वनिराकरणमित्युक्तम् । द्वितीयतृतीयपादोदाहरणवाक्यानामपि बहुलं स्पष्टब्रह्मलिङ्गत्वात् । द्वितीयतृतीययेर्भेदाभावप्रसङ्गाच्च । सगुणनिर्गुणप्राचुर्येण तद्भेद इति कश्चित् । तन्न । निराकृतत्वात् । प्रधानशाब्दत्वनिरासस्येक्षत्यधिकरणानन्तर्यं विहाय विक्षेपे कारणाभावाच्च । *३,२९३* आनन्दमयाधिकरणे गुणिसामान्यवाचिनां गुणवाचिनां च समन्वयः नन्वत्र पादे सप्ताधिकरणानि समन्वयविभागार्थानि । तत्र सप्तानां शब्दानां ब्रह्मणि समन्वयः सिद्धयेत् । तत्कथमन्यत्रसिद्धानां नामात्मकानां सर्वशब्दानां समन्वयसिद्धिरत्र स्यात् । अन्यथा समन्वयसूत्रेणैवालम् । किमनेनात्यल्पप्रपञ्चनेनेति । मैवम् । एकैकत्राधिकरणे समानन्यायानमनेकशब्दराशीनां निर्णीयमानत्वात् । वाक्यविशेषग्रहणस्य पूवर्पक्षविशेषोपादानस्य सिद्धान्तप्रमाणविशेषस्वीकारस्य चोदाहरणार्थत्वात् । प्रत्येकं निर्णये शास्त्रस्यापर्यवसानप्रसङ्गः । विश्वतोमुखता च सूत्राणां न स्यात् । तर्हि निर्णेतव्यशब्दावच्छेदकोपाधयो वक्तव्याः । अन्यथास्येदमुदाहरणमिति ज्ञातुमशक्यत्वात् । सर्वोदाहरणत्वे च सर्वथाधिकरणान्तरानारम्भप्रसङ्गादिति । सत्यम् । सन्ति प्रत्यधिकरणं निर्णेतव्यार्थावच्छेदकोपाधय इत्याशयवानानन्दमयाधिकरणनिर्णेयशब्दोपाधिमाह गुणीति ॥ *३,२९४* ॥। गुणिसामान्यवाचिनाम्

caturvidhā (hi) vaidikāḥ śabdāḥ / kecidbrahmaṇyevaprasiddhāḥ / anye 'nyatraprasiddhāḥ, kecidubhayatraprasiddhāḥ, apare tvanyatraivaprasiddhā iti / sarve 'pi pratyekaṃ nāmaliṅgātmakatayā / dvividhāḥ / sākṣāddharmivācino nāmātmakāḥ / dharmadvārā dharmiṇi vartamānā liṅgātmakāḥ / teṣu brahmaṇi prasiddhānāṃ samanvayo na vaktavyaḥ / vivādābhāvāt / tatraiva ca mīmāṃsāvatārāt / tatra vaktavyasamanvayeṣu trividheṣu śabdeṣvanyatraprasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ śabdānāṃ viṣṇāveva samanvayam / tatra prathame 'dhyāye prathame pāde vadatyajaḥ / anyeṣāmanyeṣviti tatratatra vakṣyati / kramaniyame tu heturupariṣyādvakṣyate / prathame spaṣṭabrahmaliṅgānāṃ dvitīyatṛtīyayoraspaṣṭabrahmaliṅgānāṃ samanvayaḥ / caturthe pradhānasya śābdatvanirākaraṇamityuktam / dvitīyatṛtīyapādodāharaṇavākyānāmapi bahulaṃ spaṣṭabrahmaliṅgatvāt / dvitīyatṛtīyayerbhedābhāvaprasaṅgācca / saguṇanirguṇaprācuryeṇa tadbheda iti kaścit / tanna / nirākṛtatvāt / pradhānaśābdatvanirāsasyekṣatyadhikaraṇānantaryaṃ vihāya vikṣepe kāraṇābhāvācca / *3,293* ānandamayādhikaraṇe guṇisāmānyavācināṃ guṇavācināṃ ca samanvayaḥ nanvatra pāde saptādhikaraṇāni samanvayavibhāgārthāni / tatra saptānāṃ śabdānāṃ brahmaṇi samanvayaḥ siddhayet / tatkathamanyatrasiddhānāṃ nāmātmakānāṃ sarvaśabdānāṃ samanvayasiddhiratra syāt / anyathā samanvayasūtreṇaivālam / kimanenātyalpaprapañcaneneti / maivam / ekaikatrādhikaraṇe samānanyāyānamanekaśabdarāśīnāṃ nirṇīyamānatvāt / vākyaviśeṣagrahaṇasya pūvarpakṣaviśeṣopādānasya siddhāntapramāṇaviśeṣasvīkārasya codāharaṇārthatvāt / pratyekaṃ nirṇaye śāstrasyāparyavasānaprasaṅgaḥ / viśvatomukhatā ca sūtrāṇāṃ na syāt / tarhi nirṇetavyaśabdāvacchedakopādhayo vaktavyāḥ / anyathāsyedamudāharaṇamiti jñātumaśakyatvāt / sarvodāharaṇatve ca sarvathādhikaraṇāntarānārambhaprasaṅgāditi / satyam / santi pratyadhikaraṇaṃ nirṇetavyārthāvacchedakopādhaya ityāśayavānānandamayādhikaraṇanirṇeyaśabdopādhimāha guṇīti // *3,294* ... guṇisāmānyavācinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् न शतक्रत्वादिशब्देभ्य इवैतेभ्यो गुणिविशेषप्रतीतिरस्ति । ते च मयट्प्रत्ययादिना ब्रह्मणे ऽन्यत्प्रत्याययन्तीति भवन्त्यन्यत्रप्रसिद्धाः । गुणवाचिनस्त्वानन्दादयस्ते गुणिनि ब्रह्मणि वर्तितुं नार्हन्तीत्यन्यत्रप्रसिद्धाः । गुणगुणिनोरभेदस्त्वहिकुण्डलाधिकरण एव साक्षात्सूत्रकृता वक्ष्यते । अभेदे ऽपि शब्दादिसाङ्कर्याभावश्चेति । *३,२९६* आनन्दमयादिपञ्चकस्य विष्णुवाचकत्वम् तैत्तिरीयके स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमय इत्यदिनान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पठ्यन्ते । तत्र संशयः । किमेते ऽन्नमयादयः परमात्मैव । उत तदन्यः कश्चिदिति । सर्वत्र ब्रह्मशब्दश्रवणात्तस्य च विष्णावन्यत्र च प्रयोगात् । किं तावत्प्राप्तम् । अन्य एवान्नमयादिशब्दार्थ इति । कुतः । अन्नमयादिशब्दा हि विकरवाचिनः । मयट् प्रत्ययस्य विकारार्थेऽनुशासनात् । विकारस्य च शरीरादिकोशेषु सम्भवात् । सर्वविकारात्मकत्वेन प्रकृतौ वोपपत्तेः । जीवानां वा विकाराभिमानिनामन्नमयत्वादिकं युक्तम् । गौरः श्याम इत्यादिवत् । अधिष्ठात्रीणां ब्रह्मादिदेवतानां वायं शब्दः सम्भवति । अशनिरिन्द्र इतिवत् । नच विकारत्वं परस्य ब्रह्मणः सम्भवति । निर्विकारो ऽक्षरः शुद्ध इत्यादेः । यद्यपि विकार इव प्राचुर्ये ऽपि मयट्प्रत्ययो ऽस्ति । तथाप्यन्नमयशब्दस्तावद्विकारार्थो ऽङ्गीकार्यः । "ओषधीभ्यो ऽन्नमन्नात्पुरुषःऽ; इत्योषधिजनितान्नविकारं पुरुषशब्दाभिधेयं शरीरं प्रकृत्य"स वा एष पुरुषो ऽन्नमन्नरसमयःऽ; इत्युक्तत्वात् । "तस्येदमेव शिरःऽ; इत्यपरोक्षतया निर्देशात् । तथाच द्वैविध्यकल्पनानुपपत्तेः सर्वत्र विकारार्थ एवाङ्गीकार्यः । किञ्चान्नमयादयः पञ्च, ब्रह्म त्वेकमेव, अतः कथं तदेतैः शब्दैरुच्येत । अपि चैते परस्परमन्यतया शरीरशरीरिभावेनान्तरत्वेन चोच्यन्ते । नचैवं ब्रह्म भवितुमर्हति । नच तर्ह्यानन्दमयो ऽस्तु ब्रह्म सर्वान्तरत्वादिति वाच्यम् । विकारप्रवाहपतितत्वात् । अन्नमयाद्यान्तरत्वमात्रेण सर्वान्तरत्वानिश्चयात् । किञ्च ब्रह्मविदाप्नोति परमिति प्रकृतं परं ब्रह्म आनन्दमयस्य"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ; इत्यवयवतया प्रतीयते । नचावयव एवावयवी, विरोधात् । अतो न अन्नमयादयः पञ्चापि ब्रह्म किं त्वन्य एवेति । एवं प्राप्ते सिद्धान्तयत्सूत्रं व्याख्याति समुद्रशायिनमिति ॥ समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रसवं श्रुतिः

guṇavācināṃ ca prathamamāha devaḥ samanvayam na śatakratvādiśabdebhya ivaitebhyo guṇiviśeṣapratītirasti / te ca mayaṭpratyayādinā brahmaṇe 'nyatpratyāyayantīti bhavantyanyatraprasiddhāḥ / guṇavācinastvānandādayaste guṇini brahmaṇi vartituṃ nārhantītyanyatraprasiddhāḥ / guṇaguṇinorabhedastvahikuṇḍalādhikaraṇa eva sākṣātsūtrakṛtā vakṣyate / abhede 'pi śabdādisāṅkaryābhāvaśceti / *3,296* ānandamayādipañcakasya viṣṇuvācakatvam taittirīyake sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamaya ityadinānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayāḥ paṭhyante / tatra saṃśayaḥ / kimete 'nnamayādayaḥ paramātmaiva / uta tadanyaḥ kaściditi / sarvatra brahmaśabdaśravaṇāttasya ca viṣṇāvanyatra ca prayogāt / kiṃ tāvatprāptam / anya evānnamayādiśabdārtha iti / kutaḥ / annamayādiśabdā hi vikaravācinaḥ / mayaṭ pratyayasya vikārārthe'nuśāsanāt / vikārasya ca śarīrādikośeṣu sambhavāt / sarvavikārātmakatvena prakṛtau vopapatteḥ / jīvānāṃ vā vikārābhimānināmannamayatvādikaṃ yuktam / gauraḥ śyāma ityādivat / adhiṣṭhātrīṇāṃ brahmādidevatānāṃ vāyaṃ śabdaḥ sambhavati / aśanirindra itivat / naca vikāratvaṃ parasya brahmaṇaḥ sambhavati / nirvikāro 'kṣaraḥ śuddha ityādeḥ / yadyapi vikāra iva prācurye 'pi mayaṭpratyayo 'sti / tathāpyannamayaśabdastāvadvikārārtho 'ṅgīkāryaḥ / "oṣadhībhyo 'nnamannātpuruṣaḥ'; ityoṣadhijanitānnavikāraṃ puruṣaśabdābhidheyaṃ śarīraṃ prakṛtya"sa vā eṣa puruṣo 'nnamannarasamayaḥ'; ityuktatvāt / "tasyedameva śiraḥ'; ityaparokṣatayā nirdeśāt / tathāca dvaividhyakalpanānupapatteḥ sarvatra vikārārtha evāṅgīkāryaḥ / kiñcānnamayādayaḥ pañca, brahma tvekameva, ataḥ kathaṃ tadetaiḥ śabdairucyeta / api caite parasparamanyatayā śarīraśarīribhāvenāntaratvena cocyante / nacaivaṃ brahma bhavitumarhati / naca tarhyānandamayo 'stu brahma sarvāntaratvāditi vācyam / vikārapravāhapatitatvāt / annamayādyāntaratvamātreṇa sarvāntaratvāniścayāt / kiñca brahmavidāpnoti paramiti prakṛtaṃ paraṃ brahma ānandamayasya"brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'; ityavayavatayā pratīyate / nacāvayava evāvayavī, virodhāt / ato na annamayādayaḥ pañcāpi brahma kiṃ tvanya eveti / evaṃ prāpte siddhāntayatsūtraṃ vyākhyāti samudraśāyinamiti // samudraśāyinaṃ sarvaprasūtiprasavaṃ śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव ब्रह्म परममिति सावधृतिर्जगौ । यतो ऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः

tadeva brahma paramamiti sāvadhṛtirjagau / yato 'to brahmaśabdasya tatraiva niyatatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके । अन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः

yo 'nnaṃ brahmetyādirūpādabhyāsāt taittirīyake / anyāsu caitadrūpāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम् अत्र तैत्तिरीयके"अन्यासु चतदूषासु शाखास्वपि सहस्रशः । आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम्ऽ; इत्येतावताऽनन्दमयो ब्रह्मेति प्रतिज्ञाभागो व्याख्यातः । तत्र तैत्तिरीयक इत्युदाहरणवाक्यग्रहणम् । अन्यास्विति निर्णेतव्यव्यपदेशः । एतद्रूपास्विति गुणिसामान्यगुणवाचिनामवतीष्वित्यर्थः । तत्र हेतुरभ्यासादिति । तद्वयाख्यानं ये ऽन्नमिति । "ये ऽन्नं ब्रह्मोपासते, ये प्राणं ब्रह्मोपासते, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्, विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्ऽ; इत्यन्नमयादिविषयतयोदाहृतेषु श्लोकेषु ब्रह्मशब्दस्याभ्यासादित्यर्थः । एकविषयासकृदुक्तिर्मुख्यो ऽभ्यासः । न चैवमत्रास्ति । किं त्वसकृदक्तिमात्र(मितिज्ञाप)मिति शङ्कायामेकविषयताप्यस्तीति ज्ञापयितुमित्यादेरित्यनुक्तवा इत्यादिरूपादित्युक्तम् । अन्नमयादिविषयत्वेन ब्रह्मशब्दस्य श्रुतत्वादित्युक्तं भवति । ब्रह्मशब्देन कथमयं निश्चय इत्यत आह ब्रह्मशब्दस्येति ॥ तदपि कुत इत्यत आह श्रुतिरिति ॥ "तदेव ब्रह्म परमम्ऽ; इति सावधृतिः श्रुतिः विष्णुमेव ब्रह्मशब्दवाच्यं जगौ यतो ऽत इति योजना । तत्रापि तदिति परामर्शविषयो विष्णुरिति कुत इत्यत उक्तम् समुद्रशायिनमिति ॥ व्याख्यातमेतत्प्रथमसूत्रे । *३,३०४* आनन्दमयशब्दस्य अन्नमयाद्युपलक्षणत्वम् नन्वानन्दमय इत्येव सूत्रे प्रतिज्ञा, तत्कथमानन्दमय इत्याद्यैरिति व्याख्यानमित्यत आह उपलक्षणत्वमिति ॥ उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम्

ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam atra taittirīyake"anyāsu catadūṣāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ / ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam'; ityetāvatā'nandamayo brahmeti pratijñābhāgo vyākhyātaḥ / tatra taittirīyaka ityudāharaṇavākyagrahaṇam / anyāsviti nirṇetavyavyapadeśaḥ / etadrūpāsviti guṇisāmānyaguṇavācināmavatīṣvityarthaḥ / tatra heturabhyāsāditi / tadvayākhyānaṃ ye 'nnamiti / "ye 'nnaṃ brahmopāsate, ye prāṇaṃ brahmopāsate, ānandaṃ brahmaṇo vidvān, vijñānaṃ brahma cedveda, asadbrahmeti veda cet'; ityannamayādiviṣayatayodāhṛteṣu ślokeṣu brahmaśabdasyābhyāsādityarthaḥ / ekaviṣayāsakṛduktirmukhyo 'bhyāsaḥ / na caivamatrāsti / kiṃ tvasakṛdaktimātra(mitijñāpa)miti śaṅkāyāmekaviṣayatāpyastīti jñāpayitumityāderityanuktavā ityādirūpādityuktam / annamayādiviṣayatvena brahmaśabdasya śrutatvādityuktaṃ bhavati / brahmaśabdena kathamayaṃ niścaya ityata āha brahmaśabdasyeti // tadapi kuta ityata āha śrutiriti // "tadeva brahma paramam'; iti sāvadhṛtiḥ śrutiḥ viṣṇumeva brahmaśabdavācyaṃ jagau yato 'ta iti yojanā / tatrāpi taditi parāmarśaviṣayo viṣṇuriti kuta ityata uktam samudraśāyinamiti // vyākhyātametatprathamasūtre / *3,304* ānandamayaśabdasya annamayādyupalakṣaṇatvam nanvānandamaya ityeva sūtre pratijñā, tatkathamānandamaya ityādyairiti vyākhyānamityata āha upalakṣaṇatvamiti // upalakṣaṇatvaṃ śabdānāmānandamayapūrviṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दमयश्चासौ पूर्वश्च स एषामस्ति त आनन्दमयपूर्विणस्तेषाम् । स्यादयं व्याख्यानव्याख्येययोर्विसंवादो यद्यत्रानन्दमयशब्दः स्वमात्रस्य ग्राहकः स्यात् । न चैवम् । किं त्वत्रानन्दमयशब्दस्य समानन्यायानामन्नमयादिशब्दानामुपलक्षणकत्वम् । एवमुत्तरत्राप्याकाशादिशब्दानामपि । स्वसमानन्यायशब्दान्तरोपलक्षणत्वमवगन्तव्यमिति । अजहल्लक्षणा चैषा । तेनानन्दमयस्य त्यागो न मन्तव्यः । अत एव विकारशब्दादित्याद्याक्षेपाणां तत्परिहाराणां स्वतन्त्रयुक्तीनां चोपलक्षणत्वं द्रष्टव्यम् । *३,३०७* यथाश्रुतग्रहणे सूत्राणां सर्वतोमुखत्वानुपपत्तिः स्यादेतत् । मुख्यार्थबाधे तद्योगे प्रयोजने च सति लक्षणा दृष्टा । तदत्र वाचकशब्दप्रयोगे सम्भवति किं लाक्षणिकशब्दप्रयोगे प्रयोजनं सूत्रकारस्य । नचेयं रूढलक्षणा । येन प्रयोजनानपेक्षेत्यत आह सूत्रस्येति ॥ सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये । पुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम्

ānandamayaścāsau pūrvaśca sa eṣāmasti ta ānandamayapūrviṇasteṣām / syādayaṃ vyākhyānavyākhyeyayorvisaṃvādo yadyatrānandamayaśabdaḥ svamātrasya grāhakaḥ syāt / na caivam / kiṃ tvatrānandamayaśabdasya samānanyāyānāmannamayādiśabdānāmupalakṣaṇakatvam / evamuttaratrāpyākāśādiśabdānāmapi / svasamānanyāyaśabdāntaropalakṣaṇatvamavagantavyamiti / ajahallakṣaṇā caiṣā / tenānandamayasya tyāgo na mantavyaḥ / ata eva vikāraśabdādityādyākṣepāṇāṃ tatparihārāṇāṃ svatantrayuktīnāṃ copalakṣaṇatvaṃ draṣṭavyam / *3,307* yathāśrutagrahaṇe sūtrāṇāṃ sarvatomukhatvānupapattiḥ syādetat / mukhyārthabādhe tadyoge prayojane ca sati lakṣaṇā dṛṣṭā / tadatra vācakaśabdaprayoge sambhavati kiṃ lākṣaṇikaśabdaprayoge prayojanaṃ sūtrakārasya / naceyaṃ rūḍhalakṣaṇā / yena prayojanānapekṣetyata āha sūtrasyeti // sūtrasyālpākṣaratvena sarvaśākhāvinirṇaye / punaśca prāpakāddhetostatrādhikaraṇāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि मुख्य एव प्रयोगः क्रियते । तदान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इत्येव प्रयोक्तव्यं स्यात् । तथाच सूत्रस्याल्पाक्षरत्वलक्षणं हीयेत । श्रुत्या ऽर्थाद्वा ज्ञायमानस्यार्थस्यावचनं ह्यल्पाक्षरत्वम् । अयं चार्थो ऽर्थोज्ज्ञायत इति वक्ष्यामः । अतः सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन प्रयोजनेन लाक्षणिकप्रयोगः सूत्रकारस्येति । *३,३०८* ननु सूत्रे यथाश्रुतमेव चेद् गृह्यते तदा कीदृशो दोषो येन लक्षणा व्याख्यातव्येत्यत आह सर्वेति ॥ प्रवृत्तत्वादिति शेषः । यदि हि सूत्रे श्रुतमात्रं गृह्येत तदा सूत्रशतेन वाक्यशतसमन्वय एव सिद्धयेत् । नतु सर्वशाखानिर्णयः । सर्वशाखानिर्णयार्थं प्रवृत्तशनि चैतानि । सूत्रान्तराभावात् । अतः सर्वशाखानिर्णायकत्वस्यान्यथानुपपत्त्या यथाश्रुतमात्रपरित्यागेन लक्षणा व्याख्येयेति गम्यते । लक्षणाऽश्रयणे हि सर्वशाखानिर्णयः सिद्धयतीति । ननु यथा यथाश्रुतग्रहणे बाधकमस्ति सूत्राणां विश्वतोमुखत्वासम्भवः तथोपलक्षणाऽश्रयणे ऽपि बाधकसद्भावः समानः । आनन्दमयशब्देनान्नमयादीनामिव सर्वशब्दानामुपलक्षयितुं शक्यत्वेनोत्तराधिकरणारम्भानुपपत्तेरिति चेत् । किं समानन्यायशब्दान्तरविषयाधिकरणानारम्भप्रसङ्गो बाधकः । किंवा न्यायान्तरविषयशब्दान्तरगोचराधिकरणानरम्भप्रसङ्गः । नाद्यः । इष्टत्वात् । न द्वितीयः । वैषम्यात् । अन्नमयादयो हि समानन्यायतया सम्बन्धेनोपलक्षणतया गृह्यन्ते । तदितरेषां तूपलक्षणायां कः सम्बन्धः । नहि सम्बन्धेन विना लक्षणा दृष्टा । शब्दत्वेन सन्दिग्धत्वेन चोपलक्षणमुपप्लवः । तथा सति तत्तु समन्वयादित्यनेनैव पूर्णत्वात् । अथ समानन्यायविषयत्वे ऽप्यधिकरणान्तरारम्भो दृश्यते । उपलक्षणपक्षे स न स्यादित्यापाद्यत इत्यत आह पुनश्चेति ॥ तत्र पूर्वाधिकरणव्युत्पादिन्यायविषये ऽप्यर्थे यदधिकरणान्तरमारभ्यते तत्पूर्वाधिकरणन्यायाच्छादकाधिकाशङ्कालक्षणात्पुनरधिकरणान्तरारम्भप्रापकाद्धेतोर्विद्यमानाद्युज्यते । इदमुक्तं भवति । समाने ऽपि न्याये पुनरधिकरणान्तरारम्भान्यथानुपपत्त्या यथाश्रुत एव सूत्रार्थ इति यदुक्तं तन्न । अन्यथोपपत्तेः । अधिकाशङ्कया तन्न्यायविषयत्वाभावे परेणाशङ्किते ऽधिकाशङ्कानिराकरणेन पुनस्तन्न्यायविषयत्वप्रदर्शनार्थत्वादधिकरणान्तरारम्भस्य । विश्वतोमुखत्वभङ्गस्तु निरवकाश इति लक्षणाऽश्रयणमेव न्याय्यमिति । *३,३१०* ननु सर्वशाखानिर्णायकत्वमेवैषां सूत्राणां नास्ति । सर्वशाखानां कार्यनिष्ठत्वेनाब्रह्मविषयत्वात् । ब्रह्मनिष्ठस्तु वेदान्तभागो ऽल्पीयान् विनापि लक्षणाऽश्रयणेन यथाश्रुतार्थैः सूत्रैः शक्यो निर्णेतुमिति किं लक्षणाऽश्रयणेनेत्यत आह सर्वे वेदा इति ॥ सर्वे वेदा आमनन्ति यत् पदं त्विति हि श्रुतिः सर्वेषामपि वेदानां ब्रह्मनिष्ठतामाहेति शेषः । सूत्रे आनन्दमयस्यैव निर्देशे कारणम् यद्यत्रोपलक्षणमभिप्रेतं स्यात्तदा प्रथमप्राप्तत्वादन्नमयशब्दमेवोपादद्यात् । आनन्दमयशब्दं तूपाददत्सूत्रकारस्तन्मात्रविवक्षां सूचयतीत्यत आह आनन्दमयेति ॥ आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः

yadi mukhya eva prayogaḥ kriyate / tadānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā ityeva prayoktavyaṃ syāt / tathāca sūtrasyālpākṣaratvalakṣaṇaṃ hīyeta / śrutyā 'rthādvā jñāyamānasyārthasyāvacanaṃ hyalpākṣaratvam / ayaṃ cārtho 'rthojjñāyata iti vakṣyāmaḥ / ataḥ sūtrasyālpākṣaratvena prayojanena lākṣaṇikaprayogaḥ sūtrakārasyeti / *3,308* nanu sūtre yathāśrutameva ced gṛhyate tadā kīdṛśo doṣo yena lakṣaṇā vyākhyātavyetyata āha sarveti // pravṛttatvāditi śeṣaḥ / yadi hi sūtre śrutamātraṃ gṛhyeta tadā sūtraśatena vākyaśatasamanvaya eva siddhayet / natu sarvaśākhānirṇayaḥ / sarvaśākhānirṇayārthaṃ pravṛttaśani caitāni / sūtrāntarābhāvāt / ataḥ sarvaśākhānirṇāyakatvasyānyathānupapattyā yathāśrutamātraparityāgena lakṣaṇā vyākhyeyeti gamyate / lakṣaṇā'śrayaṇe hi sarvaśākhānirṇayaḥ siddhayatīti / nanu yathā yathāśrutagrahaṇe bādhakamasti sūtrāṇāṃ viśvatomukhatvāsambhavaḥ tathopalakṣaṇā'śrayaṇe 'pi bādhakasadbhāvaḥ samānaḥ / ānandamayaśabdenānnamayādīnāmiva sarvaśabdānāmupalakṣayituṃ śakyatvenottarādhikaraṇārambhānupapatteriti cet / kiṃ samānanyāyaśabdāntaraviṣayādhikaraṇānārambhaprasaṅgo bādhakaḥ / kiṃvā nyāyāntaraviṣayaśabdāntaragocarādhikaraṇānarambhaprasaṅgaḥ / nādyaḥ / iṣṭatvāt / na dvitīyaḥ / vaiṣamyāt / annamayādayo hi samānanyāyatayā sambandhenopalakṣaṇatayā gṛhyante / taditareṣāṃ tūpalakṣaṇāyāṃ kaḥ sambandhaḥ / nahi sambandhena vinā lakṣaṇā dṛṣṭā / śabdatvena sandigdhatvena copalakṣaṇamupaplavaḥ / tathā sati tattu samanvayādityanenaiva pūrṇatvāt / atha samānanyāyaviṣayatve 'pyadhikaraṇāntarārambho dṛśyate / upalakṣaṇapakṣe sa na syādityāpādyata ityata āha punaśceti // tatra pūrvādhikaraṇavyutpādinyāyaviṣaye 'pyarthe yadadhikaraṇāntaramārabhyate tatpūrvādhikaraṇanyāyācchādakādhikāśaṅkālakṣaṇātpunaradhikaraṇāntarārambhaprāpakāddhetorvidyamānādyujyate / idamuktaṃ bhavati / samāne 'pi nyāye punaradhikaraṇāntarārambhānyathānupapattyā yathāśruta eva sūtrārtha iti yaduktaṃ tanna / anyathopapatteḥ / adhikāśaṅkayā tannyāyaviṣayatvābhāve pareṇāśaṅkite 'dhikāśaṅkānirākaraṇena punastannyāyaviṣayatvapradarśanārthatvādadhikaraṇāntarārambhasya / viśvatomukhatvabhaṅgastu niravakāśa iti lakṣaṇā'śrayaṇameva nyāyyamiti / *3,310* nanu sarvaśākhānirṇāyakatvamevaiṣāṃ sūtrāṇāṃ nāsti / sarvaśākhānāṃ kāryaniṣṭhatvenābrahmaviṣayatvāt / brahmaniṣṭhastu vedāntabhāgo 'lpīyān vināpi lakṣaṇā'śrayaṇena yathāśrutārthaiḥ sūtraiḥ śakyo nirṇetumiti kiṃ lakṣaṇā'śrayaṇenetyata āha sarve vedā iti // sarve vedā āmananti yat padaṃ tviti hi śrutiḥ sarveṣāmapi vedānāṃ brahmaniṣṭhatāmāheti śeṣaḥ / sūtre ānandamayasyaiva nirdeśe kāraṇam yadyatropalakṣaṇamabhipretaṃ syāttadā prathamaprāptatvādannamayaśabdamevopādadyāt / ānandamayaśabdaṃ tūpādadatsūtrakārastanmātravivakṣāṃ sūcayatītyata āha ānandamayeti // ānandamayarūpe tu brahmaṇaḥ pucchatoktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि अन्नमयादीनामब्रह्मत्वे विकारशब्दः साधारणोपपत्तिः । आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युक्तस्य"ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ; इति पुच्छत्वोक्तया समस्तस्यावयविन आनन्दमयस्याब्रह्मत्वप्राप्तिरधिकाप्युपपत्तिरस्तीत्यतो ऽत्रावहितैर्भवितव्यमिति ज्ञापयितुमानन्दमयनाम गृहीतं सूत्रकृतेत्यन्यथोपपत्तिरुक्ता भव(ती)ति । यद्यानन्दमयो ब्रह्म स्यात्तदा तदवयवस्य समस्ताया मुख्याया आब्रह्मतायाः सम्यग्ब्रह्मताया अप्राप्तेरिति वा । ततश्च तद्वेदनात्परप्राप्तिः श्रुता बाध्येतेति । नन्वन्नमये ऽप्यधिकानुपपत्तिरस्ति । "ओषधीभ्यो ऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमयःऽ; इति । "तस्येदमेव शिरःऽ; इति च । मैवम् । अस्यापि विकारोपपादकत्वेन तदन्तर्भावात् । यद्वा अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति जिज्ञास्यतयोक्तस्य ब्रह्मणः पुच्छत्वोक्तया समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयविचारस्य प्रकृतेन सङ्गतत्वादानन्दमयनामग्रहणमिति योज्यम् । *३,३११* आनन्दमयशब्दस्य अन्नमयाद्युपलक्षणत्वेकारणान्तरम् ननु सूत्राणामुपलक्षणत्वाभावे सर्वशाखानिर्णयाभावप्रसङ्गेनास्तूपलक्षणत्वम् । आनन्दमयशब्दस्यान्नमयाद्युपलक्षणत्वमित्ययं विशेषः कुत इत्यत आह ब्रह्मशब्दस्येति ॥ ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम्

samastābrahmatāprāpterānandamayanāma hi annamayādīnāmabrahmatve vikāraśabdaḥ sādhāraṇopapattiḥ / ānandamayarūpe tu brahmavidāpnoti paramityuktasya"brahma pucchaṃ pratiṣṭhā'; iti pucchatvoktayā samastasyāvayavina ānandamayasyābrahmatvaprāptiradhikāpyupapattirastītyato 'trāvahitairbhavitavyamiti jñāpayitumānandamayanāma gṛhītaṃ sūtrakṛtetyanyathopapattiruktā bhava(tī)ti / yadyānandamayo brahma syāttadā tadavayavasya samastāyā mukhyāyā ābrahmatāyāḥ samyagbrahmatāyā aprāpteriti vā / tataśca tadvedanātparaprāptiḥ śrutā bādhyeteti / nanvannamaye 'pyadhikānupapattirasti / "oṣadhībhyo 'nnam / annātpuruṣaḥ / sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamayaḥ'; iti / "tasyedameva śiraḥ'; iti ca / maivam / asyāpi vikāropapādakatvena tadantarbhāvāt / yadvā athāto brahmajijñāseti jijñāsyatayoktasya brahmaṇaḥ pucchatvoktayā samastābrahmatāprāpterānandamayavicārasya prakṛtena saṅgatatvādānandamayanāmagrahaṇamiti yojyam / *3,311* ānandamayaśabdasya annamayādyupalakṣaṇatvekāraṇāntaram nanu sūtrāṇāmupalakṣaṇatvābhāve sarvaśākhānirṇayābhāvaprasaṅgenāstūpalakṣaṇatvam / ānandamayaśabdasyānnamayādyupalakṣaṇatvamityayaṃ viśeṣaḥ kuta ityata āha brahmaśabdasyeti // brahmaśabdasya cābhyāsāt pañcarūpādiṣu sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे हि हेतुत्वेन(यो) ब्रह्मशब्दाभ्यासो ऽभिहितः सो ऽन्नमयादिष्वपि समानः । तथाचान्नमयादीनामब्रह्मत्वे ऽनैकान्तिकः कथमानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वं साधयेत् । अतो ऽन्नमयादिसाधारणं ब्रह्मशब्दाभ्यासं हेतुत्वेन वदता सूत्रकारेण तेषामपि पक्षत्वमङ्गीकृतमिति ज्ञायते । चशब्देन"अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्तीत्यादिहेतूनामपि साधारण्यं सूचयति । आदिग्रहणादानन्दादीनां ग्रहणम् । तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति । *३,३१३* पुच्छत्वाभिधानेऽपि पूर्णत्वावयवित्वाविरोधः नन्वानन्दमयस्य कथं ब्रह्मत्वम् । ब्रह्म पुच्छमिति ब्रह्मणस्तत्पुच्छत्वाभिधानात् । नच ब्रह्मशब्दो ऽन्यपरः । तथा सत्यत्रैवानैकान्त्यापत्तेः । नच निरपवादो ब्रह्मशब्दो हेतुः न ब्रह्मशब्दमात्रमिति वाच्यम् । ब्रह्म पुच्छमित्यत्राप्यपवादाभावात् । ब्रह्मावयवत्वमिति चेन्न । अद्याप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वासिद्धेरिति । अत्र प्रष्टव्यम् । किमवयवस्य पूर्णत्वे ऽवयविनः पूर्णत्वं नोपपद्यत इत्यभिप्रायः । किं वाऽनन्दमस्यावयविनः पूर्णत्वे तदवयवस्य पूर्णत्वाभावापादनम् । उतावयवावयविनोर्भेदादवयवस्य रमात्मत्वेप नावयविनस्तत्त्वमिति । अत्र दोषमाह ब्रह्मतेति ॥ ब्रह्मतावयवे ऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः । यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताखिला

ānandamayasya brahmatve hi hetutvena(yo) brahmaśabdābhyāso 'bhihitaḥ so 'nnamayādiṣvapi samānaḥ / tathācānnamayādīnāmabrahmatve 'naikāntikaḥ kathamānandamayasyāpi brahmatvaṃ sādhayet / ato 'nnamayādisādhāraṇaṃ brahmaśabdābhyāsaṃ hetutvena vadatā sūtrakāreṇa teṣāmapi pakṣatvamaṅgīkṛtamiti jñāyate / caśabdena"asminnasya ca tadyogaṃ śāstītyādihetūnāmapi sādhāraṇyaṃ sūcayati / ādigrahaṇādānandādīnāṃ grahaṇam / tasmādukta eva sūtrārtha iti / *3,313* pucchatvābhidhāne'pi pūrṇatvāvayavitvāvirodhaḥ nanvānandamayasya kathaṃ brahmatvam / brahma pucchamiti brahmaṇastatpucchatvābhidhānāt / naca brahmaśabdo 'nyaparaḥ / tathā satyatraivānaikāntyāpatteḥ / naca nirapavādo brahmaśabdo hetuḥ na brahmaśabdamātramiti vācyam / brahma pucchamityatrāpyapavādābhāvāt / brahmāvayavatvamiti cenna / adyāpyānandamayasya brahmatvāsiddheriti / atra praṣṭavyam / kimavayavasya pūrṇatve 'vayavinaḥ pūrṇatvaṃ nopapadyata ityabhiprāyaḥ / kiṃ vā'nandamasyāvayavinaḥ pūrṇatve tadavayavasya pūrṇatvābhāvāpādanam / utāvayavāvayavinorbhedādavayavasya ramātmatvepa nāvayavinastattvamiti / atra doṣamāha brahmateti // brahmatāvayave 'pi syāt tathāvayavini svataḥ / yathaiva kṛṣṇakeśasya kṛṣṇasya brahmatākhilā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयो ऽस्य हि यदावयवे ऽपि ब्रह्मता तथा सत्यवयविनि सा स्वतो ऽनायसेन स्यात् । अवयविनो ऽवयवापेक्षया महत्त्वस्य दृष्टत्वात् । ततश्चावयवस्य पूर्णत्वे ऽवयविनः पूर्णत्वानुपपत्तिरिति विरुद्धमेतत् । द्वितीये व्याप्त्यभावं दर्शयति यथैवेति ॥ एतच्च"उद्बबर्हात्मनः केशौऽ; इत्यादिना पुराणे प्रसिद्धम् । अखिला निरुपचरिता । तथाऽनन्दमयावयवस्यापि भविष्यतीति शेषः । अत्र प्रमाणमाह दर्शिता चेति ॥ पार्थदर्शनं च द्यावापृथिव्योरित्यादि तद्वाक्यादवगम्यते । चशब्दः पुराणाद्युक्तिसमुच्चयार्थः । एवशब्दस्त्वेवं प्रमितैव न वाङ्मात्रेणोच्यत इति सम्बद्धयते । ननु लोके यो ऽवयवः स परिच्छिन्नो दृष्टस्तत्कथमेतदित्यतः परमेश्वरस्याघटितघटकतया सर्वत्राप्रतिबद्धया शक्तयान्यत्रादृष्टमपि घटते कात्र कथन्तेत्याह निःसीमा इति ॥ सीमसीमे स्त्रियामुभे इति सीमन् शब्दपर्यायसीमाशब्दोत्तरपदो ऽयं समासः । सीमन्शब्दोत्तरपदत्वे ऽपि डाबुभाभ्यामन्यतरस्यामिति साधु । तृतीये ऽप्येतदेवोत्तरम् । निःसीमा इति । हिशब्दो हेतौ । शिरो नारायण इत्यादिप्रसिद्धिद्योतको वा । *३,३१८* स्यादेतत् । ब्रह्मशब्दबलेनान्नमयादीनां विष्णुत्वं न निश्चेतुं शक्यते । "ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं शङ्करं नीललोहितम्ऽ; ॥ इति तापनीयवाक्ये रुद्रे ऽपि परंब्रह्मशब्दश्रवणादित्यतः पूर्वोत्तरार्धे भिन्नविषयतया व्याख्याति ऋतमिति ॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्

darśitā caiva pārthāya niḥsīmāḥ śaktayo 'sya hi yadāvayave 'pi brahmatā tathā satyavayavini sā svato 'nāyasena syāt / avayavino 'vayavāpekṣayā mahattvasya dṛṣṭatvāt / tataścāvayavasya pūrṇatve 'vayavinaḥ pūrṇatvānupapattiriti viruddhametat / dvitīye vyāptyabhāvaṃ darśayati yathaiveti // etacca"udbabarhātmanaḥ keśau'; ityādinā purāṇe prasiddham / akhilā nirupacaritā / tathā'nandamayāvayavasyāpi bhaviṣyatīti śeṣaḥ / atra pramāṇamāha darśitā ceti // pārthadarśanaṃ ca dyāvāpṛthivyorityādi tadvākyādavagamyate / caśabdaḥ purāṇādyuktisamuccayārthaḥ / evaśabdastvevaṃ pramitaiva na vāṅmātreṇocyata iti sambaddhayate / nanu loke yo 'vayavaḥ sa paricchinno dṛṣṭastatkathametadityataḥ parameśvarasyāghaṭitaghaṭakatayā sarvatrāpratibaddhayā śaktayānyatrādṛṣṭamapi ghaṭate kātra kathantetyāha niḥsīmā iti // sīmasīme striyāmubhe iti sīman śabdaparyāyasīmāśabdottarapado 'yaṃ samāsaḥ / sīmanśabdottarapadatve 'pi ḍābubhābhyāmanyatarasyāmiti sādhu / tṛtīye 'pyetadevottaram / niḥsīmā iti / hiśabdo hetau / śiro nārāyaṇa ityādiprasiddhidyotako vā / *3,318* syādetat / brahmaśabdabalenānnamayādīnāṃ viṣṇutvaṃ na niścetuṃ śakyate / "ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam / ūrdhvaretaṃ virūpākṣaṃ śaṅkaraṃ nīlalohitam'; // iti tāpanīyavākye rudre 'pi paraṃbrahmaśabdaśravaṇādityataḥ pūrvottarārdhe bhinnaviṣayatayā vyākhyāti ṛtamiti // ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत् प्रति । विरूपाक्षाख्यमवरं ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम्

viṣṇvākhyamuktamanyatra hyūrdhvaretaṃ ca tat prati / virūpākṣākhyamavaraṃ brahmoktaṃ tadvrate sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्वार्धे विष्ण्वाख्यं परंब्रह्मोक्तमिति योजना । अन्यत्र उत्तरार्धे विरूपाक्षाख्यमुक्तमिति पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयत्वमुक्तम् । भिन्नविषयत्वे ऽन्वयः कथमित्यत उक्तं तत्प्रत्यूर्ध्वरेतमिति । अनेन ऋतमित्यादीनि द्वितीयान्तान्यूर्ध्वरेतसमित्यादीनि प्रथमान्तानीत्युक्तं भवति । तर्हि नपुंसकलिङ्गप्रयोगः कथमित्यत उक्तमपरं ब्रह्मेति । अमुख्यया वृत्त्या जीवे ऽपि ब्रह्मशब्दसद्भावात्तदपेक्षया नपुंसकलिङ्गमिति । तत्प्रत्यूर्ध्वरेतमिति विवृणोति तद्व्रते स्थितमिति ॥ एकविषयतया प्रतीयमानयोः पूर्वोत्तरार्धयोः कुतो भिन्नविषयता कल्प्यत इत्यत आह समानेति ॥ समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् । कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति

iti pūrvārdhe viṣṇvākhyaṃ paraṃbrahmoktamiti yojanā / anyatra uttarārdhe virūpākṣākhyamuktamiti pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatvamuktam / bhinnaviṣayatve 'nvayaḥ kathamityata uktaṃ tatpratyūrdhvaretamiti / anena ṛtamityādīni dvitīyāntānyūrdhvaretasamityādīni prathamāntānītyuktaṃ bhavati / tarhi napuṃsakaliṅgaprayogaḥ kathamityata uktamaparaṃ brahmeti / amukhyayā vṛttyā jīve 'pi brahmaśabdasadbhāvāttadapekṣayā napuṃsakaliṅgamiti / tatpratyūrdhvaretamiti vivṛṇoti tadvrate sthitamiti // ekaviṣayatayā pratīyamānayoḥ pūrvottarārdhayoḥ kuto bhinnaviṣayatā kalpyata ityata āha samāneti // samānādhikṛtatvaṃ ceduttaraṃ nīlalohitam / kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa punaruktaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानमेकमधिकृतमधिकरणं विषयो ययोः पूवोत्तराधर्योस्ते समानाधिकृते तयोर्भावः । यदि पूर्वोत्तरार्धयोरेकविषयत्वं स्यात्तदोत्तरम् उत्तरार्धोक्तं नीललोहितम् कृष्णपिङ्गलरूपेण पूर्वार्धोक्तेन निमित्तेन पुनरुक्तं भविष्यति । कृष्णपिङ्गलनीललोहितशब्दयोरेकार्थत्वात् । अतः प्रतीतमप्येकविषयत्वं परित्यज्य भिन्नविषयत्वग्रहणं न्याय्यमिति । किञ्च ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणे ऽधिपतिरित्युत्तरवाक्ये ब्रह्म अधिपतिर्यस्य रुद्रस्य असौ ब्रह्माधिपतिरिति रुद्रस्य ब्रह्म अधिपतिः प्रतीयते । यस्य चाधिपतिरस्ति कथं तस्य परब्रह्मता स्यादित्यतश्च पूर्वार्धो न रुद्रविषय इत्याशयवानाह ब्रह्माधिपतिरिति ॥ *३,३२०* ब्रह्माधिपतिरित्यत्र तापनीयश्रुतौ पुरः ऋतं सत्यमिति वाक्यं यद्गतम् अत्र तापनीयश्रुतौ ऋतमित्यस्मात्पुरः पुरतः उपरिष्यादिति यावत् । ब्रह्माधिपतिरिति रुद्रस्य पराधीनताप्रतिपादकं पदमस्तीति योजना । स्यादेवं यदि ब्रह्माधिपतिशब्दस्य बहुव्रीहित्वं स्यात् । न चैवम् । षष्ठीतत्पुरुषे कर्मधारये वा सम्भवति बहुव्रीहित्वनिश्चायकाभावादित्यत आह स्वरितेति ॥ स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति

samānamekamadhikṛtamadhikaraṇaṃ viṣayo yayoḥ pūvottarādharyoste samānādhikṛte tayorbhāvaḥ / yadi pūrvottarārdhayorekaviṣayatvaṃ syāttadottaram uttarārdhoktaṃ nīlalohitam kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa pūrvārdhoktena nimittena punaruktaṃ bhaviṣyati / kṛṣṇapiṅgalanīlalohitaśabdayorekārthatvāt / ataḥ pratītamapyekaviṣayatvaṃ parityajya bhinnaviṣayatvagrahaṇaṃ nyāyyamiti / kiñca brahmādhipatirbrahmaṇe 'dhipatirityuttaravākye brahma adhipatiryasya rudrasya asau brahmādhipatiriti rudrasya brahma adhipatiḥ pratīyate / yasya cādhipatirasti kathaṃ tasya parabrahmatā syādityataśca pūrvārdho na rudraviṣaya ityāśayavānāha brahmādhipatiriti // *3,320* brahmādhipatirityatra tāpanīyaśrutau puraḥ ṛtaṃ satyamiti vākyaṃ yadgatam atra tāpanīyaśrutau ṛtamityasmātpuraḥ purataḥ upariṣyāditi yāvat / brahmādhipatiriti rudrasya parādhīnatāpratipādakaṃ padamastīti yojanā / syādevaṃ yadi brahmādhipatiśabdasya bahuvrīhitvaṃ syāt / na caivam / ṣaṣṭhītatpuruṣe karmadhāraye vā sambhavati bahuvrīhitvaniścāyakābhāvādityata āha svariteti // svaritabrahmaśabdāntaṃ bahuvrīhitvameṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद्ब्रह्माधिपतिप्रातिपदिकं स्वतिरब्रह्मशब्दान्तं तस्माद्बहुव्रीहित्वमेव प्राप्नोति । न समासान्तरत्वम् । तथात्वे ऽन्तोदात्तत्वेनानुदात्तं पदमेकवर्जमित्यस्य प्रसङ्गेन पूर्वपदस्य (स्वरितान्तता) स्वरितपूर्वपदान्तता न स्यात् । अथवोद्ग्रन्थमेव पूर्वोक्तमर्थमुक्तवोक्तशङ्कोत्तरत्वेन समस्तो ऽपि श्लोको योज्यः । यद्यपि बहुव्रीहित्वं पूर्वसिद्धमेव । तथापि तन्निश्चयापेक्षयैष्यतीति प्रयोगः । ननु पूर्वपदान्तस्वरस्य स्वरितत्वे ऽपि कुतो बहुव्रीहित्वमिति चेत् । उदाहरणदर्शनादित्याह स्वाहेति ॥ स्वाहेन्द्रशत्रुवर्धस्व यद् बहुव्रीहितामगात् । महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये यद्यस्मात्स्वाहेन्द्रशत्रुर्वधस्वेत्यत्रेन्द्रशत्रुप्रातिपदिकं स्वरितेन्द्रशब्दान्तं बहुव्रीहितां प्राप्तं तस्मादिदमपि तथाविधं बहुव्रीहिरेवेति । *३,३२७* इन्द्रशत्रुप्रातिपदिकस्यापि कृतो बहुव्रीहित्वम् । षष्ठीसमासत्वसम्भवादित्यत आह तस्मादिति ॥ तस्मादस्येन्द्र एवाभूच्छत्रुरित्युत्तरश्रुतेः

yasmādbrahmādhipatiprātipadikaṃ svatirabrahmaśabdāntaṃ tasmādbahuvrīhitvameva prāpnoti / na samāsāntaratvam / tathātve 'ntodāttatvenānudāttaṃ padamekavarjamityasya prasaṅgena pūrvapadasya (svaritāntatā) svaritapūrvapadāntatā na syāt / athavodgranthameva pūrvoktamarthamuktavoktaśaṅkottaratvena samasto 'pi śloko yojyaḥ / yadyapi bahuvrīhitvaṃ pūrvasiddhameva / tathāpi tanniścayāpekṣayaiṣyatīti prayogaḥ / nanu pūrvapadāntasvarasya svaritatve 'pi kuto bahuvrīhitvamiti cet / udāharaṇadarśanādityāha svāheti // svāhendraśatruvardhasva yad bahuvrīhitāmagāt / mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye yadyasmātsvāhendraśatrurvadhasvetyatrendraśatruprātipadikaṃ svaritendraśabdāntaṃ bahuvrīhitāṃ prāptaṃ tasmādidamapi tathāvidhaṃ bahuvrīhireveti / *3,327* indraśatruprātipadikasyāpi kṛto bahuvrīhitvam / ṣaṣṭhīsamāsatvasambhavādityata āha tasmāditi // tasmādasyendra evābhūcchatrurityuttaraśruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मादिन्द्रशब्दः स्वरितान्त उपात्तस्तस्मात् । मन्त्रस्याभिमतस्वरहीनतादोषात् । अस्य वृत्तस्येन्द्रः शत्रुः शातयिताभवत् । न पुनस्त्वष्टुरभिप्रायानुसारेणेन्द्रस्य शत्रुरभवत् । इत्युत्तरवाक्यबलादिदं ज्ञायते यदिन्द्रशत्रुप्रातिपदिकं बहुव्रीहिनर् तत्पुरुष इति । तथा चाहुः "मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतो ऽपराधात्ऽ; ॥ इति । *३,३३३* न केवलं पूर्वपदान्तस्वरितत्वे बहुव्रीहित्वमुदाहरणबलादुदाहरणे ऽप्युत्तरश्रुतिबलात्कल्प्यते । किं नामानुशासनमप्येवमस्तीत्याह पूर्वान्तस्वरित इति ॥ पूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति । महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये

yasmādindraśabdaḥ svaritānta upāttastasmāt / mantrasyābhimatasvarahīnatādoṣāt / asya vṛttasyendraḥ śatruḥ śātayitābhavat / na punastvaṣṭurabhiprāyānusāreṇendrasya śatrurabhavat / ityuttaravākyabalādidaṃ jñāyate yadindraśatruprātipadikaṃ bahuvrīhinar tatpuruṣa iti / tathā cāhuḥ "mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyāprayukto na tamarthamāha / sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svarato 'parādhāt'; // iti / *3,333* na kevalaṃ pūrvapadāntasvaritatve bahuvrīhitvamudāharaṇabalādudāharaṇe 'pyuttaraśrutibalātkalpyate / kiṃ nāmānuśāsanamapyevamastītyāha pūrvāntasvarita iti // pūrvāntasvarite puṃsorbahuvrīhitvameṣyati / mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसोः पुंलिङ्गयोः समस्यमानयोः पूर्वपदान्ते स्वरे स्वरिते सति तत्समासप्रातिपदिकं बहुव्रीहित्वमेष्यतीति सूत्रार्थः । अत्र केचिद्वयभिचारमुद्भावयन्ति तदसत् । सामान्यलक्षणप्राप्तं हि पुनर्विशेषणलक्षणैरपोद्यत इति व्याकरणप्रक्रिया । यथोक्तम् । सामान्यविशेषवता लक्षणेनेति । तत्र विशेषलक्षणान्यपर्यालोच्य सामन्यालक्षणे व्यभिचारोद्भावनं कथं युज्यते । किञ्चानेन सूत्रेण बहुव्रीहौ पूर्वपदे प्रकृतिस्वरत्वमुपलक्ष्यते । ब्रह्मेन्द्रशब्दयोः स्वरितान्तत्वात् । तथाच कुतो व्यभिचारः । यथाऽह पाणिनिः । बहुव्रीहौप्रकृत्या पूर्वपदमिति । अत एव स्वरविनिर्णय इत्याह । अन्यथा समासनिर्णय इत्यवक्ष्यत् । अपिच सन्देहे सति स्वरेण समासनिर्णयार्थमिदमुच्यते । यथोक्तम् । असन्देहं प्रयोजनं व्याचक्षाणेन भाष्यकृता स्थूलपृषतीमनड्वाहीमालभेतेत्यत्र स्थूलपृषतीशब्दे तत्पुरुषबहुव्रीहिसन्देहं व्युत्पाद्य यदि पूर्वपदप्रकृतित्वं बहुव्रीहिः तदा यदि समासान्तोदात्तत्वं तदा तत्पुरुष इत्यादि । तथाचासन्दिग्धे व्यभिचारोद्भावनमसङ्गतमिति । ननु पूर्वान्तस्वरित इति कथम् । सामर्थ्याभावेन समासानुपपत्तेरिति । मैवम् । समासप्रातिपदिके पूर्वान्तस्वरिते सतीति व्याख्यानात् । तथापि स्वरितपूर्वान्त इति स्यात् । बहुव्रीहौ विशेषणस्य पूर्वनिपातात् । न । विशेषणविशेष्यभावस्य कामचारित्वात् । आहिताग्न्यादित्वाद्वेति । *३,३५१* एवं पुनरुक्तिप्रसङ्गेनोत्तरवाक्यबलेन च"ऋतं सत्यमिति पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयत्वमुपपाद्य सङ्क्षेपेण व्याख्यातं वाक्यं विस्तरेण व्याख्याति ऋतमिति ॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्याद्युद्देश्यद्वितीयका । विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा

puṃsoḥ puṃliṅgayoḥ samasyamānayoḥ pūrvapadānte svare svarite sati tatsamāsaprātipadikaṃ bahuvrīhitvameṣyatīti sūtrārthaḥ / atra kecidvayabhicāramudbhāvayanti tadasat / sāmānyalakṣaṇaprāptaṃ hi punarviśeṣaṇalakṣaṇairapodyata iti vyākaraṇaprakriyā / yathoktam / sāmānyaviśeṣavatā lakṣaṇeneti / tatra viśeṣalakṣaṇānyaparyālocya sāmanyālakṣaṇe vyabhicārodbhāvanaṃ kathaṃ yujyate / kiñcānena sūtreṇa bahuvrīhau pūrvapade prakṛtisvaratvamupalakṣyate / brahmendraśabdayoḥ svaritāntatvāt / tathāca kuto vyabhicāraḥ / yathā'ha pāṇiniḥ / bahuvrīhauprakṛtyā pūrvapadamiti / ata eva svaravinirṇaya ityāha / anyathā samāsanirṇaya ityavakṣyat / apica sandehe sati svareṇa samāsanirṇayārthamidamucyate / yathoktam / asandehaṃ prayojanaṃ vyācakṣāṇena bhāṣyakṛtā sthūlapṛṣatīmanaḍvāhīmālabhetetyatra sthūlapṛṣatīśabde tatpuruṣabahuvrīhisandehaṃ vyutpādya yadi pūrvapadaprakṛtitvaṃ bahuvrīhiḥ tadā yadi samāsāntodāttatvaṃ tadā tatpuruṣa ityādi / tathācāsandigdhe vyabhicārodbhāvanamasaṅgatamiti / nanu pūrvāntasvarita iti katham / sāmarthyābhāvena samāsānupapatteriti / maivam / samāsaprātipadike pūrvāntasvarite satīti vyākhyānāt / tathāpi svaritapūrvānta iti syāt / bahuvrīhau viśeṣaṇasya pūrvanipātāt / na / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasya kāmacāritvāt / āhitāgnyāditvādveti / *3,351* evaṃ punaruktiprasaṅgenottaravākyabalena ca"ṛtaṃ satyamiti pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatvamupapādya saṅkṣepeṇa vyākhyātaṃ vākyaṃ vistareṇa vyākhyāti ṛtamiti // ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmetyādyuddeśyadvitīyakā / vibhaktirūrdhvaretādiḥ prathamā rudragocarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादीति सुपां सुलुगिति प्रथमाया लुक् । इत्यादिपूर्वाधर्स्थं यत्पदजातं तत्रस्थमिति वा । द्वितीयेत्येतावत्युच्यमाने कर्मणि द्वितीयैव प्रतीयेत । प्राबल्यात्कारकविभक्तेः । नच तत्सम्भवति । क्रियापेक्षत्वात्कर्मत्वस्य । अत्र च क्रियाभावात् । अत उद्देश्याद्वितीयेत्युक्तम् । तर्हि प्रतिशब्देन भाव्यम् । सत्यम् । अध्याहरिष्यते । श्रौतप्रयोगदर्शनादकारान्तो रेतशब्दो वा समासान्तोडप्रत्ययो वानुसर्तव्यः ॥ ऊर्ध्वरेतादिरिति ॥ ऊर्ध्वरेतमित्यादिपदावयवभूता । एवं रुद्रगोचरेतिवत्पूर्वं विष्णुगोचरेत्यपि द्रष्टव्यम् । एवं विषयविभक्ती तदर्थं चोक्तवा योजनामाह तस्मादिति ॥ तस्माद् विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः । ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थो ऽवसितो भवेत्

ityādīti supāṃ sulugiti prathamāyā luk / ityādipūrvādharsthaṃ yatpadajātaṃ tatrasthamiti vā / dvitīyetyetāvatyucyamāne karmaṇi dvitīyaiva pratīyeta / prābalyātkārakavibhakteḥ / naca tatsambhavati / kriyāpekṣatvātkarmatvasya / atra ca kriyābhāvāt / ata uddeśyādvitīyetyuktam / tarhi pratiśabdena bhāvyam / satyam / adhyāhariṣyate / śrautaprayogadarśanādakārānto retaśabdo vā samāsāntoḍapratyayo vānusartavyaḥ // ūrdhvaretādiriti // ūrdhvaretamityādipadāvayavabhūtā / evaṃ rudragocaretivatpūrvaṃ viṣṇugocaretyapi draṣṭavyam / evaṃ viṣayavibhaktī tadarthaṃ coktavā yojanāmāha tasmāditi // tasmād viṣṇuṃ paraṃ brahma prati rudro vrate sthitaḥ / ūrdhvaretā iti hyeva śrutyartho 'vasito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तयुक्तिसमुदायात् । ऊर्ध्वरेता इत्येतदुपलक्षणमित्याशयेनोक्तम् व्रते स्थित इति ॥ *३,३५५* न केवलमुपपत्तिबलादेवं श्रुत्यर्थो व्याख्यायते । अपि तु श्रुत्यन्तरसमाख्यानादपीत्याह ऋतमिति ॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः । ऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः

uktayuktisamudāyāt / ūrdhvaretā ityetadupalakṣaṇamityāśayenoktam vrate sthita iti // *3,355* na kevalamupapattibalādevaṃ śrutyartho vyākhyāyate / api tu śrutyantarasamākhyānādapītyāha ṛtamiti // ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma prati viṣṇuṃ sadāśivaḥ / ūrdhvaretā dhyāyati ha śaṅkaro nīlalohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा । आर्थर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ

ityarthametamevāha nīlagrīvaśrutiḥ parā / ārtharvaṇī paraṃ brahma tasmādeko hariḥ śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यायति । तमेव । अनेन ध्यायतीत्यध्याहारेण कर्मणि वा द्वितीयेति ज्ञायते । आथर्वणीत्युक्ते प्रसङ्गात्तापनीयश्रुतिरित्येव प्रतिभाति । अत उक्तम् परान्येति ॥ तर्हि किं नामधेया । नीलग्रीवश्रुतिः । एवं पूर्वोत्तरार्धयोर्भिन्नविषयतया व्याख्यानेन लब्धमाह परं ब्रह्मेति ॥ ऋतं सत्यमित्यस्यां श्रुतौ प्रतीतमिति शेषः । तस्मात्पूर्वार्धस्य विष्णुविषयत्वात् । बाधकान्तरमाह तदेवेति ॥ तदेवर्तमिति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः । अवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा

dhyāyati / tameva / anena dhyāyatītyadhyāhāreṇa karmaṇi vā dvitīyeti jñāyate / ātharvaṇītyukte prasaṅgāttāpanīyaśrutirityeva pratibhāti / ata uktam parānyeti // tarhi kiṃ nāmadheyā / nīlagrīvaśrutiḥ / evaṃ pūrvottarārdhayorbhinnaviṣayatayā vyākhyānena labdhamāha paraṃ brahmeti // ṛtaṃ satyamityasyāṃ śrutau pratītamiti śeṣaḥ / tasmātpūrvārdhasya viṣṇuviṣayatvāt / bādhakāntaramāha tadeveti // tadevartamiti prāha kathamevānyathā śrutiḥ / avadhārayantī tasyaiva hyṛtatvādikamañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेति पूर्वार्धो ऽपि यदि रुद्रविषयः सत्यात्तदा तदेवर्तं तदुसत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनामिति श्रुतिस्तस्य विष्णोरृतत्वादिकं कथमञ्जसा कवीनां संमत्या आह । परस्परविरोधेनान्यतरश्रुतेरप्रामाण्यं प्रसज्येतेति भावः । ऋतमिति श्रुती रुद्रस्य ऋतसत्यब्रह्मत्वादीन्याह । तदेवेति (च) श्रुतिर्विष्णोः । तत्र श्रुतिद्वयबलाद्द्वयोरपि ऋतादिशब्दवाच्यत्वे क्वास्ति विरोध इत्यत उक्तम् तस्यैवेति ॥ तत्कथमित्यत उक्तमवधारयन्तीति । विरोधे चाद्यश्रुतेरेव बाधो युक्तः । तदेवेति श्रुतेः प्रबलत्वात्तच्चैतच्छ्रुत्या आपातप्रतीतिजभ्रान्तिबाधात्मकत्वादवसीयते । न ह्यप्राप्तप्रतिषेधो युज्यते । नापि श्रुत्याभासाद्विना तत्प्रापकमस्तीति । ननु तर्हि रुद्रस्य विष्ण्वात्मकत्वेनाविरोधो ऽस्तु । पुनरुक्तिपरिहारायोत्तरार्धोक्तो विरूपाक्षस्त्वपरो भविष्यति । एवं तर्हि विष्णोरेव ब्रह्मशब्द इति क्वास्ति सौत्रस्य हेतोर्व्यभिचारः । न हि पक्षे व्यभिचारः शङ्कयत इति । किञ्च रुद्रादीनां सर्वेषां प्रलये ऽसतां सृष्टावीश्वराञ्जन्मवतां ब्रह्मत्वं कथमुपपद्यते । जन्मादिमत्त्वमेव तेषां कुतो ऽवगम्यत इत्यत आह एक इति ॥ *३,३५७* एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः । वासुदेवो ऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmeti pūrvārdho 'pi yadi rudraviṣayaḥ satyāttadā tadevartaṃ tadusatyamāhustadeva brahma paramaṃ kavīnāmiti śrutistasya viṣṇorṛtatvādikaṃ kathamañjasā kavīnāṃ saṃmatyā āha / parasparavirodhenānyataraśruteraprāmāṇyaṃ prasajyeteti bhāvaḥ / ṛtamiti śrutī rudrasya ṛtasatyabrahmatvādīnyāha / tadeveti (ca) śrutirviṣṇoḥ / tatra śrutidvayabalāddvayorapi ṛtādiśabdavācyatve kvāsti virodha ityata uktam tasyaiveti // tatkathamityata uktamavadhārayantīti / virodhe cādyaśrutereva bādho yuktaḥ / tadeveti śruteḥ prabalatvāttaccaitacchrutyā āpātapratītijabhrāntibādhātmakatvādavasīyate / na hyaprāptapratiṣedho yujyate / nāpi śrutyābhāsādvinā tatprāpakamastīti / nanu tarhi rudrasya viṣṇvātmakatvenāvirodho 'stu / punaruktiparihārāyottarārdhokto virūpākṣastvaparo bhaviṣyati / evaṃ tarhi viṣṇoreva brahmaśabda iti kvāsti sautrasya hetorvyabhicāraḥ / na hi pakṣe vyabhicāraḥ śaṅkayata iti / kiñca rudrādīnāṃ sarveṣāṃ pralaye 'satāṃ sṛṣṭāvīśvarāñjanmavatāṃ brahmatvaṃ kathamupapadyate / janmādimattvameva teṣāṃ kuto 'vagamyata ityata āha eka iti // *3,357* eko nārāyaṇa āsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ / vāsudevo 'gra evāsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेन्द्रसूर्यौ नच गुहो न सोमो न विनायकः । इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा

nendrasūryau naca guho na somo na vināyakaḥ / ityādivākyato viṣṇorutpattiravatāragā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिवाक्यतो रुद्रादीनां प्रलये ऽभावो विष्णोरुत्पत्तिश्चावगम्यते । उत्पत्तिमत्त्वेनाब्रह्मत्वे विष्णोरपि तथात्वं स्यात् । तस्यापि रामकृष्णादिरूपस्योत्पत्तिसद्भावादित्यत आह विष्णोरिति ॥ उत्पत्तिरुत्पत्तिवाक् । अवतारगा प्रादुर्भावविषया । न तु शरीरादिलाभलक्षणा । कुत एतदित्याशङ्कायामेक इत्यादिपूर्ववाक्यं सम्बद्धयते । इत्यादिवाक्यतो विष्णोर्महाप्रलये ऽप्यवस्थानावगमादित्यर्थः । स्वरूपमात्रेणावस्थाने ऽपि शरीरादिलाभलक्षणोत्पत्तिः किं न स्यादिति चेन्न । स्वरूपसत्त्वस्य ब्रह्मशङ्करादावपि समानत्वेन"न ब्रह्मऽ; इत्याद्यनुपपत्तिप्रसङ्गादिति । *३,३५८* ननु यदि ब्रह्मशब्दो विष्णोरेव तदा जीवादौ व्यवहारो न स्यात् । तथाच ब्रह्मत्वापेक्षया नपुंसकप्रयोग इति न स्यात् । ब्रह्मणो ऽधिपतिरित्यपि व्याहतं स्यादित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति मुख्यमिति ॥ मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् ॥। ननु यद्यमुख्यतया ब्रह्मशब्दस्य विष्णोरन्यत्र वृत्तिरङ्गीकृता तर्ह्यन्नमयादयो ऽप्यमुख्यब्रह्मतया कुतो न व्याख्यास्यन्ते । न ह्यत्र मुख्यब्रह्मत्वज्ञापकं किञ्चिदस्तीत्यत आह प्रस्ताव इति ॥ ॥। प्रस्तावः परमित्यपि अत्र हि ब्रह्मविदाप्नोति परमिति परस्यैव ब्रह्मणः प्रस्तावः प्रसङ्गो ऽस्ति । तेनोत्तरेषामपि ब्रह्मशब्दानां परब्रह्मविषयत्वनिश्चयान्नात्रामुख्यार्थाऽशङ्का कार्या । अपिशब्दो वक्ष्यमाणसमुच्चयार्थः । अङ्गीकृत्य चेदं ज्ञापकमुक्तम् । वस्तुतस्तु शक्तिग्रहणसामर्थ्येन प्रथमप्राप्तत्वात् बाधकाभावाच्च नामुख्यार्थकल्पना युक्तेत्याह मुख्येति ॥ मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित्

ityādivākyato rudrādīnāṃ pralaye 'bhāvo viṣṇorutpattiścāvagamyate / utpattimattvenābrahmatve viṣṇorapi tathātvaṃ syāt / tasyāpi rāmakṛṣṇādirūpasyotpattisadbhāvādityata āha viṣṇoriti // utpattirutpattivāk / avatāragā prādurbhāvaviṣayā / na tu śarīrādilābhalakṣaṇā / kuta etadityāśaṅkāyāmeka ityādipūrvavākyaṃ sambaddhayate / ityādivākyato viṣṇormahāpralaye 'pyavasthānāvagamādityarthaḥ / svarūpamātreṇāvasthāne 'pi śarīrādilābhalakṣaṇotpattiḥ kiṃ na syāditi cenna / svarūpasattvasya brahmaśaṅkarādāvapi samānatvena"na brahma'; ityādyanupapattiprasaṅgāditi / *3,358* nanu yadi brahmaśabdo viṣṇoreva tadā jīvādau vyavahāro na syāt / tathāca brahmatvāpekṣayā napuṃsakaprayoga iti na syāt / brahmaṇo 'dhipatirityapi vyāhataṃ syādityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati mukhyamiti // mukhyaṃ brahma haristasmāt ... nanu yadyamukhyatayā brahmaśabdasya viṣṇoranyatra vṛttiraṅgīkṛtā tarhyannamayādayo 'pyamukhyabrahmatayā kuto na vyākhyāsyante / na hyatra mukhyabrahmatvajñāpakaṃ kiñcidastītyata āha prastāva iti // ... prastāvaḥ paramityapi atra hi brahmavidāpnoti paramiti parasyaiva brahmaṇaḥ prastāvaḥ prasaṅgo 'sti / tenottareṣāmapi brahmaśabdānāṃ parabrahmaviṣayatvaniścayānnātrāmukhyārthā'śaṅkā kāryā / apiśabdo vakṣyamāṇasamuccayārthaḥ / aṅgīkṛtya cedaṃ jñāpakamuktam / vastutastu śaktigrahaṇasāmarthyena prathamaprāptatvāt bādhakābhāvācca nāmukhyārthakalpanā yuktetyāha mukhyeti // mukhyabrahmagrahe yukte nāmukhyaṃ yujyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत्

asambhave hi mukhyasya gauṇārthāṅgīkṛtirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चशब्दो ऽवधारणे । अत्र श्रुतौ । कुत इत्यत आह प्रतिपादिता इति ॥ अयमर्थः । मयट्शब्दो हि विकार इव प्राचुर्ये ऽपि मुख्यः । तत्प्रकृतवचने मयडित्यनुशासनात् । नच ब्रह्मशब्दो ऽन्यत्र मुख्यः । नच सावकाशेन निरवकाशस्य बाधो ऽस्ति । अतो निरवकाशब्रह्मशब्दबलात्सावकाशस्य मयटः प्राचुर्यार्थत्वोपपत्तेर्न तद्बलादन्नमयादीनामपरमात्मत्वं कल्प्यमिति । एतेन विकारप्रवाहमध्यपतितत्वान्नानन्दमयशब्दः प्राचुर्यार्थ इत्येतद्गर्भस्रावेणैव गतम् । अन्नमयादिष्वपि मयटः प्राचुर्यार्थतास्वीकारात् । परेणापि हि प्राणमये न विकारार्थत्वं वक्तुं युक्तम् । प्राणानां प्राणविकारत्वासम्भवात् । यथाकथञ्चिद्विकारकल्पने मुख्यार्थपरित्यागात् । स्यादेतत् । अन्नविकारत्ववदन्नप्राचुर्यमपि नेश्वरस्य सम्भवति । तद्धि पाथिर्वशरीराणामन्नोपजीविनां स्यादिति चेन्न । अत्रान्नशब्दस्य प्रसिद्धान्नार्थत्वाभावात् । स्वयमेव हि श्रुतिः"अद्यते ऽत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यतेऽ; इत्यन्नशब्दं निर्वक्ति । अदिधातोः कर्मणि कर्तरि च क्तप्रत्यये सति रूपमेतत् । नच भूतात्तृत्वं प्रसिद्धान्नस्य सम्भवति । तस्मादन्नशब्दो ऽयं भावप्रधानो भूताद्यत्वं भूतात्तृत्वं च वक्ति । *३,३६६* तथापि न तत्प्राचुर्यं परमेश्वरस्य युज्यते । भूतात्तृत्वस्य संहर्तृत्वेन सम्भवे ऽपि भूताद्यत्वस्य कथमप्यसम्भवादित्यत आह भोग्यत्वमिति ॥ भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः अत्राद्यत्वं नाम गौण्या वृत्त्या भोग्यत्वमेव । भोग्यत्वं च हरेः सर्वभूतोपजीव्यतया युज्यते । एवं प्राणमनोविज्ञानशब्दानामपि वाय्वन्तःकरणबुद्धिलक्षणप्रसिद्धार्थतां परित्यज्य प्राण(व)बोध(न)विज्ञानार्थतामुपादाय तत्प्राचुर्यमशरीरे ऽपि परमात्मन्युपपादनीयम् । तत्रोदाहृतश्लोकार्थानां प्रसिद्धार्थे ऽनुपपत्तेरिति । मयटः प्राचुर्यार्थत्वे ऽपि नान्नमयादित्वं परमात्मनो युज्यते । तत्प्रचुर इत्युक्ते तद्विरुद्धस्याप्यल्पस्य प्रसक्तेः । ब्राह्मणप्रचुरो ऽयं ग्राम इति यथा । नहि परमात्मन्यज्ञानदुःखादिलेशो ऽप्यस्ति । मैवम् । विरुद्धाथर्प्राप्तेरशाब्दत्वात् । तत्प्रचुरशब्दो हि तस्य तस्मिन्महत्त्वमात्रमाह । विरुद्धसद्भावस्तु प्रमाणान्तरगम्यः । अन्यथान्नप्रचुरो मखः प्रकाशप्रचुरः सवितेत्युक्ते मखे सवितरि च दुर्भिक्षान्धकारलेशप्रसङ्गात् । *३,३६७* ननु प्राचुर्यं प्रतियोग्यपेक्षयैव भवति । सत्यम् । पदार्थान्तरगताल्पतद्धर्मापेक्षयोपपत्तेरित्याशवान्यथा विरुद्धप्रतीत्यवकाशो न भवेत्तथान्नमयादिशब्दतात्पर्यार्थानाह महाभोक्तेति ॥ महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थो ऽन्नमये भवेत्

caśabdo 'vadhāraṇe / atra śrutau / kuta ityata āha pratipāditā iti // ayamarthaḥ / mayaṭśabdo hi vikāra iva prācurye 'pi mukhyaḥ / tatprakṛtavacane mayaḍityanuśāsanāt / naca brahmaśabdo 'nyatra mukhyaḥ / naca sāvakāśena niravakāśasya bādho 'sti / ato niravakāśabrahmaśabdabalātsāvakāśasya mayaṭaḥ prācuryārthatvopapatterna tadbalādannamayādīnāmaparamātmatvaṃ kalpyamiti / etena vikārapravāhamadhyapatitatvānnānandamayaśabdaḥ prācuryārtha ityetadgarbhasrāveṇaiva gatam / annamayādiṣvapi mayaṭaḥ prācuryārthatāsvīkārāt / pareṇāpi hi prāṇamaye na vikārārthatvaṃ vaktuṃ yuktam / prāṇānāṃ prāṇavikāratvāsambhavāt / yathākathañcidvikārakalpane mukhyārthaparityāgāt / syādetat / annavikāratvavadannaprācuryamapi neśvarasya sambhavati / taddhi pāthirvaśarīrāṇāmannopajīvināṃ syāditi cenna / atrānnaśabdasya prasiddhānnārthatvābhāvāt / svayameva hi śrutiḥ"adyate 'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate'; ityannaśabdaṃ nirvakti / adidhātoḥ karmaṇi kartari ca ktapratyaye sati rūpametat / naca bhūtāttṛtvaṃ prasiddhānnasya sambhavati / tasmādannaśabdo 'yaṃ bhāvapradhāno bhūtādyatvaṃ bhūtāttṛtvaṃ ca vakti / *3,366* tathāpi na tatprācuryaṃ parameśvarasya yujyate / bhūtāttṛtvasya saṃhartṛtvena sambhave 'pi bhūtādyatvasya kathamapyasambhavādityata āha bhogyatvamiti // bhogyatvamatra cādyatvamupajīvyatayā hareḥ atrādyatvaṃ nāma gauṇyā vṛttyā bhogyatvameva / bhogyatvaṃ ca hareḥ sarvabhūtopajīvyatayā yujyate / evaṃ prāṇamanovijñānaśabdānāmapi vāyvantaḥkaraṇabuddhilakṣaṇaprasiddhārthatāṃ parityajya prāṇa(va)bodha(na)vijñānārthatāmupādāya tatprācuryamaśarīre 'pi paramātmanyupapādanīyam / tatrodāhṛtaślokārthānāṃ prasiddhārthe 'nupapatteriti / mayaṭaḥ prācuryārthatve 'pi nānnamayāditvaṃ paramātmano yujyate / tatpracura ityukte tadviruddhasyāpyalpasya prasakteḥ / brāhmaṇapracuro 'yaṃ grāma iti yathā / nahi paramātmanyajñānaduḥkhādileśo 'pyasti / maivam / viruddhātharprāpteraśābdatvāt / tatpracuraśabdo hi tasya tasminmahattvamātramāha / viruddhasadbhāvastu pramāṇāntaragamyaḥ / anyathānnapracuro makhaḥ prakāśapracuraḥ savitetyukte makhe savitari ca durbhikṣāndhakāraleśaprasaṅgāt / *3,367* nanu prācuryaṃ pratiyogyapekṣayaiva bhavati / satyam / padārthāntaragatālpataddharmāpekṣayopapatterityāśavānyathā viruddhapratītyavakāśo na bhavettathānnamayādiśabdatātparyārthānāha mahābhokteti // mahābhoktā mahābhogya ityartho 'nnamaye bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि अन्नमये परमेश्वरे ऽन्नमयशब्देनोक्त इति शेषः । महाप्राणो महाव्यापार इति प्राणमयशब्देनोक्तार्थो भवेदिति योज्यम् । मनु अवबोधन इत्यस्माद्भावे ऽसुन्प्रत्यये मनो बोधः । अत्रापि इत्यर्थो मनोमयशब्दस्य विज्ञानमयशब्दस्य भवेदिति योज्यम् । अपिशब्दान्महानन्द इत्यानन्दमयशब्दार्थो भवेदिति ग्राह्यम् । *३,३६९* नन्वन्नमयादित्वे परमात्मनो ऽनेकत्वप्रसङ्गादेकमेवेति श्रुतिविरोधः स्यात् । तथा विज्ञानं प्रचुरमस्मिन्नानन्दः प्रचुरो ऽस्मिन्निति विज्ञानादीनां परमेश्वरस्य च भेदप्रसङ्गेन विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिविरोधः स्यात् । तथा मनःशब्दस्यावबोधार्थत्वे मनोविज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वेन विज्ञानमयो मनोमय इति पृथगुक्तिर्नोपपद्यत इत्यत आह विशेषेति ॥ विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि

mahāprāṇo mahābodho mahāvijñānavānapi annamaye parameśvare 'nnamayaśabdenokta iti śeṣaḥ / mahāprāṇo mahāvyāpāra iti prāṇamayaśabdenoktārtho bhavediti yojyam / manu avabodhana ityasmādbhāve 'sunpratyaye mano bodhaḥ / atrāpi ityartho manomayaśabdasya vijñānamayaśabdasya bhavediti yojyam / apiśabdānmahānanda ityānandamayaśabdārtho bhavediti grāhyam / *3,369* nanvannamayāditve paramātmano 'nekatvaprasaṅgādekameveti śrutivirodhaḥ syāt / tathā vijñānaṃ pracuramasminnānandaḥ pracuro 'sminniti vijñānādīnāṃ parameśvarasya ca bhedaprasaṅgena vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutivirodhaḥ syāt / tathā manaḥśabdasyāvabodhārthatve manovijñānaśabdayorekārthatvena vijñānamayo manomaya iti pṛthaguktirnopapadyata ityata āha viśeṣeti // viśeṣasāmānyatayā vijñānaṃ mana ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः अत्रैवं विवक्षाभेदेन परिहारत्रयं द्रष्टव्यम् । एकस्य निर्भेदस्यापि हरेर्विशेषबलेनानेकत्वसङ्खयावत्त्वाद्विभागतो ऽन्नमयाद्यनेकत्वोक्तिर्युज्यते । एवं ज्ञानरूपस्य ज्ञानानन्दाद्यात्मकस्यापि हरेर्विशेषशक्तयैव विभागतस्तद्वत्त्वेनोक्तिर्युज्यते एवं मनःशब्दस्यावबोधार्थत्वे ऽपि (विज्ञानं) विज्ञानमय इति मनोमय इत्यपि विभागतः पृथगुक्तिर्युज्यते । कथम् । विशेषसामान्यतया विशेषसामान्यविषयतया । विज्ञानशब्दो हि विशेषज्ञानमाह । "सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम वाची विज्ञानशब्द(स्य) सहपाठबलात्सामान्यज्ञाने पर्यवस्यति । विद्येते हि परमार्थतः सामान्यविशेषाकाराविति समस्ततद्विषयज्ञानमुपपन्नमेवेश्वरस्येति । *३,३७०* तथापि नान्नमयादयः परमात्मा । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्यो ऽन्तर आत्मा प्राणमय इत्यादिनान्नमयादीनामन्योन्यमन्यत्वावगमात् । परमात्मनि तु भेदाभावादित्यत आह अभेदे ऽपीति ॥ अभेदे ऽपि विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः

ekasya jñānarūpasya hareruktirvibhāgataḥ atraivaṃ vivakṣābhedena parihāratrayaṃ draṣṭavyam / ekasya nirbhedasyāpi harerviśeṣabalenānekatvasaṅkhayāvattvādvibhāgato 'nnamayādyanekatvoktiryujyate / evaṃ jñānarūpasya jñānānandādyātmakasyāpi harerviśeṣaśaktayaiva vibhāgatastadvattvenoktiryujyate evaṃ manaḥśabdasyāvabodhārthatve 'pi (vijñānaṃ) vijñānamaya iti manomaya ityapi vibhāgataḥ pṛthaguktiryujyate / katham / viśeṣasāmānyatayā viśeṣasāmānyaviṣayatayā / vijñānaśabdo hi viśeṣajñānamāha / "sāmānyairye tvavijñeyā viśeṣā mama vācī vijñānaśabda(sya) sahapāṭhabalātsāmānyajñāne paryavasyati / vidyete hi paramārthataḥ sāmānyaviśeṣākārāviti samastatadviṣayajñānamupapannameveśvarasyeti / *3,370* tathāpi nānnamayādayaḥ paramātmā / tasmādvā etasmādannarasamayāt / anyo 'ntara ātmā prāṇamaya ityādinānnamayādīnāmanyonyamanyatvāvagamāt / paramātmani tu bhedābhāvādityata āha abhede 'pīti // abhede 'pi viśeṣeṇaivānya ityudito hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदनिमित्ता अन्यादिशब्दा भेदशब्दाः । हरौ विशेषं ब्रूयुरित्यस्यापवादमाह हरेरिति ॥ ॥। हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः

bhedanimittā anyādiśabdā bhedaśabdāḥ / harau viśeṣaṃ brūyurityasyāpavādamāha hareriti // ... harerjīvajaḍairapi bhedaṃ hi mukhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मतर्कवचो ऽप्येवम् ॥। विशेषबलादेवेति एको ऽपीति वापिशब्दसम्बन्धः । इत्यादीति क्रियाविशेषणम् । *३,३८०* किञ्चोत्तरस्मिन्ननुवाके वरुणो भृगोरेतस्मिन्ननुवाके प्रतिपादितमेव वस्तु ब्रह्मत्वेनोपदिशति । अतश्चान्नमयादिकं परं ब्रह्मेत्याह भृगोरिति ॥ ॥। भृगोश्चैतद् वदिष्यति

brahmatarkavaco 'pyevam ... viśeṣabalādeveti eko 'pīti vāpiśabdasambandhaḥ / ityādīti kriyāviśeṣaṇam / *3,380* kiñcottarasminnanuvāke varuṇo bhṛgoretasminnanuvāke pratipāditameva vastu brahmatvenopadiśati / ataścānnamayādikaṃ paraṃ brahmetyāha bhṛgoriti // ... bhṛgoścaitad vadiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुवाकस्योत्तरत्वेन वदिष्यतीत्युक्तम् । तस्य च ब्रह्मत्वमुपरिष्यादुपपादयिष्यते । तथा च ब्रह्मशब्दादुत्तरानुवाकसंवादाच्चान्नमयादीनां पञ्चानामपि ब्रह्मत्वे सिद्धे मयट्प्रत्ययादीनां प्राचुर्यार्थत्व(द्वयर्थतया)व्याख्यानं युक्तमिति । *३,३८१* नन्वत्रान्नमयादिशब्दाः श्रूयन्ते । उत्तरत्र (तु) मयट्प्रत्ययहीना अन्नादिशब्दा एव । शब्दभेदे च निमित्तभेदेनाभिधेयभेदेन चावश्यं भवितव्यम् । न चान्नमयादिशब्दा अन्नादिशब्दपर्याया इति युक्तम् । प्रत्ययार्थस्याधिकस्य विद्यमानत्वात् । नच भीमसेनो भीमो बलभद्रो बलः सत्यभामा सत्या पुनर्नवा नवा, काचमाची माचीत्यादिवत्स्यादिति वाच्यम् । वैषम्यात् । भीमादिशब्दा हि प्रत्येकं तद्वाचकाः । न चान्नशब्दमात्रमन्नमयस्य वाचकम् । प्रत्ययस्य स्वार्थिकत्वप्रसङ्गात् । प्राचुर्यार्थश्च मयडित्युक्तम् । नह्यन्नमयो यज्ञ इति वक्तव्ये ऽन्नशब्दमात्रं प्रयुज्यते । तस्मात्तत्रात्र च पृथग्वस्तुप्रतिपादनात्कथं तत्संवादेनात्रापि ब्रह्मप्रतिपादनमित्युच्यते । किं त्वत्रान्नमयादयः कोशास्तत्र तु ब्रह्मेत्यत आह प्राप्यत्वेनेति ॥ प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेनर् तत्राप्यन्यदुच्यते एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्येत्यादिप्राच्यत्वेन निर्देशे मयटः स्पष्टोक्तेस्तत्रापि नान्यदुच्यते । *३,३८५फ़्।* प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि

anuvākasyottaratvena vadiṣyatītyuktam / tasya ca brahmatvamupariṣyādupapādayiṣyate / tathā ca brahmaśabdāduttarānuvākasaṃvādāccānnamayādīnāṃ pañcānāmapi brahmatve siddhe mayaṭpratyayādīnāṃ prācuryārthatva(dvayarthatayā)vyākhyānaṃ yuktamiti / *3,381* nanvatrānnamayādiśabdāḥ śrūyante / uttaratra (tu) mayaṭpratyayahīnā annādiśabdā eva / śabdabhede ca nimittabhedenābhidheyabhedena cāvaśyaṃ bhavitavyam / na cānnamayādiśabdā annādiśabdaparyāyā iti yuktam / pratyayārthasyādhikasya vidyamānatvāt / naca bhīmaseno bhīmo balabhadro balaḥ satyabhāmā satyā punarnavā navā, kācamācī mācītyādivatsyāditi vācyam / vaiṣamyāt / bhīmādiśabdā hi pratyekaṃ tadvācakāḥ / na cānnaśabdamātramannamayasya vācakam / pratyayasya svārthikatvaprasaṅgāt / prācuryārthaśca mayaḍityuktam / nahyannamayo yajña iti vaktavye 'nnaśabdamātraṃ prayujyate / tasmāttatrātra ca pṛthagvastupratipādanātkathaṃ tatsaṃvādenātrāpi brahmapratipādanamityucyate / kiṃ tvatrānnamayādayaḥ kośāstatra tu brahmetyata āha prāpyatveneti // prāpyatvena mayaṭproktenar tatrāpyanyaducyate etamannamayamātmānamupasaṅkramyetyādiprācyatvena nirdeśe mayaṭaḥ spaṣṭoktestatrāpi nānyaducyate / *3,385f.* pracurānnādirevāto hyannamannamayetyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते

ucyate hyaviśeṣeṇa nānyat kiñcidihocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तः ॥। यस्मादित्यस्योपरि सम्बन्धः । श्रुत्यन्तरे छन्दोगश्रुतावित्युक्तमित्युत्तरेणान्वयः । यदा वै सुखं लभते ऽथ करोति नासुखं लब्ध्वा करोति सुखमेव लब्ध्वा करोतीति श्रुत्यन्तरे परमेश्वरव्यापारस्यानन्दाविनाभूतत्वमुक्तमित्यर्थः । आनन्दशब्द(स्य)श्च पूर्णानन्द एव मुख्यवृत्तिरित्यत्रापि श्रुतिमाह भूमेति ॥ ॥। भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत्

uktaḥ ... yasmādityasyopari sambandhaḥ / śrutyantare chandogaśrutāvityuktamityuttareṇānvayaḥ / yadā vai sukhaṃ labhate 'tha karoti nāsukhaṃ labdhvā karoti sukhameva labdhvā karotīti śrutyantare parameśvaravyāpārasyānandāvinābhūtatvamuktamityarthaḥ / ānandaśabda(sya)śca pūrṇānanda eva mukhyavṛttirityatrāpi śrutimāha bhūmeti // ... bhūmā sukhaṃ nālpe sukhaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तं ॥। यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्तीति छन्दोगश्रुतौ सुखशब्दस्य पूर्णानन्द एव मुख्यवृत्तिरित्युक्तमित्यर्थः । यद्यपि भूमशब्दो भाववाची । बहोर्लोप भू च बहोरिति वचनात् । तथापि भावभवित्रोरैक्याद्भूमेति पूर्ण एवोच्यते नाल्प इत्युक्तत्वात् स च सन्निधानात्सुखेनेति गम्यते । *३,३९३फ़्।* ॥। यत् प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् । दुःखाद् रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतो ऽस्य च

ityuktaṃ ... yo vai bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhamastīti chandogaśrutau sukhaśabdasya pūrṇānanda eva mukhyavṛttirityuktamityarthaḥ / yadyapi bhūmaśabdo bhāvavācī / bahorlopa bhū ca bahoriti vacanāt / tathāpi bhāvabhavitroraikyādbhūmeti pūrṇa evocyate nālpa ityuktatvāt sa ca sannidhānātsukheneti gamyate / *3,393f.* ... yat pravṛttiśca nṛttagānādikā sukhāt / duḥkhād rodādikā caiva sarvakartṛtvato 'sya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशक्तेनर् दुःखं स्याद् ॥। अत्रापि यद्यस्मादित्यस्योपति सम्बन्धः । प्रवृत्तिश्चतुर्विधा भवति । सुखोद्रेकाद्दुःखोद्रेकात्सुखरागाद्वेषाच्चेति शेषः । सुखोद्रेकात्प्रवृत्तेरुदाहरणमाह नृत्तेति ॥ उन्मत्तस्येति शेषः । दुःखोद्रेकात्प्रवृत्तिमुदाहरति दुःखादिति ॥ केचिदाहुः सुखदुःखतत्साधनरागद्वेषावेव प्रवर्तकाविति । यथोक्तं प्रवर्तनालक्षणा दोषा इति । तन्निरासार्थमेवशब्दः । सुखादेव दुःखादेवेति । न ह्युन्मत्तस्य क्वचिदनुसन्धानमस्ति । येन सुखरागात्तत्साधनमेतदित्यनुसन्धाय नृत्तादौ प्रवर्तेत । किं तूद्रिक्तं सुखमेव तत्प्रवृत्तौ हेतुः । नापि दुःखं द्विषतो ऽपि नारकिणो रोदनादिकं तत्परिहारहेतुरित्यनुसन्धानमस्ति । किन्तु दुःखोद्रेक एव तत्र कारणमित्यनुभवसिद्धम् । सुखरागात्तत्प्राप्त्यर्था भोजनादौ प्रवृत्तिर्दुःखद्वेषाच्च तन्निवृत्त्यर्था कण्टकोद्धरणादौ प्रवृत्तिः सुप्रसिद्धेति नोदाहृता । किमतो यद्येवं चेतनसम्बन्धिनी प्रवृत्तिश्चतुर्विधेत्यत आह सर्वकर्तृत्वत इति ॥ सुखानवाप्तिश्चेति शेषः । ततश्च दुःखोद्रेकनिमित्ता तन्निवृत्त्यर्था सुखावाप्त्यर्था चेति प्रवृत्तित्रयं परमेश्वरे नोपपद्यत इति भावः । *३,३९६* तथापि किमित्यत आह अत इति ॥ ॥। अतः केवललीलया । प्रवर्तको ॥। अतः परिशेषादीश्वरः प्रवर्तको भवन्केवललीलयाऽनन्दोद्रेकादेव भवेदिति सिद्धः परमेश्वरप्रवृत्तेः पूर्णानन्दाविनाभावः । एवमुपोद्घातमुक्तवा प्रयोगमाह अत इति ॥ यत एवं परमेश्वरप्रवृत्तेः सिद्धः पूर्णानन्दाविनाभावः । अतः प्रवर्तको ऽयं केवललीलया पूर्णानन्देन युक्तो भवेदिति । अयमत्र प्रयोगः । ईश्वरः सुखी भवितुमर्हति । प्रवृत्तिकारणत्रयरहितत्वे सति प्रवृत्तिमत्त्वादुन्मत्तवदिति । कार्यानुगुणत्त्वाच्च कारणस्य महाप्रवृत्त्या महानन्द एव सिद्धयतीति । *३,३९७* ॥। न चेदेष प्राण्यादन्याच्च कः पुमान्

sarvaśaktenar duḥkhaṃ syād ... atrāpi yadyasmādityasyopati sambandhaḥ / pravṛttiścaturvidhā bhavati / sukhodrekādduḥkhodrekātsukharāgādveṣācceti śeṣaḥ / sukhodrekātpravṛtterudāharaṇamāha nṛtteti // unmattasyeti śeṣaḥ / duḥkhodrekātpravṛttimudāharati duḥkhāditi // kecidāhuḥ sukhaduḥkhatatsādhanarāgadveṣāveva pravartakāviti / yathoktaṃ pravartanālakṣaṇā doṣā iti / tannirāsārthamevaśabdaḥ / sukhādeva duḥkhādeveti / na hyunmattasya kvacidanusandhānamasti / yena sukharāgāttatsādhanametadityanusandhāya nṛttādau pravarteta / kiṃ tūdriktaṃ sukhameva tatpravṛttau hetuḥ / nāpi duḥkhaṃ dviṣato 'pi nārakiṇo rodanādikaṃ tatparihāraheturityanusandhānamasti / kintu duḥkhodreka eva tatra kāraṇamityanubhavasiddham / sukharāgāttatprāptyarthā bhojanādau pravṛttirduḥkhadveṣācca tannivṛttyarthā kaṇṭakoddharaṇādau pravṛttiḥ suprasiddheti nodāhṛtā / kimato yadyevaṃ cetanasambandhinī pravṛttiścaturvidhetyata āha sarvakartṛtvata iti // sukhānavāptiśceti śeṣaḥ / tataśca duḥkhodrekanimittā tannivṛttyarthā sukhāvāptyarthā ceti pravṛttitrayaṃ parameśvare nopapadyata iti bhāvaḥ / *3,396* tathāpi kimityata āha ata iti // ... ataḥ kevalalīlayā / pravartako ... ataḥ pariśeṣādīśvaraḥ pravartako bhavankevalalīlayā'nandodrekādeva bhavediti siddhaḥ parameśvarapravṛtteḥ pūrṇānandāvinābhāvaḥ / evamupodghātamuktavā prayogamāha ata iti // yata evaṃ parameśvarapravṛtteḥ siddhaḥ pūrṇānandāvinābhāvaḥ / ataḥ pravartako 'yaṃ kevalalīlayā pūrṇānandena yukto bhavediti / ayamatra prayogaḥ / īśvaraḥ sukhī bhavitumarhati / pravṛttikāraṇatrayarahitatve sati pravṛttimattvādunmattavaditi / kāryānuguṇattvācca kāraṇasya mahāpravṛttyā mahānanda eva siddhayatīti / *3,397* ... na cedeṣa prāṇyādanyācca kaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मवित् परमाप्नोतीति यत् प्रथमसूचितम् । तदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत्

brahmavit paramāpnotīti yat prathamasūcitam / tadeva mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षितं ॥। तस्यार्थः । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति मन्त्रवर्णप्रतिपादितमेव वस्तूत्तरेण ग्रन्थेन गीयते । अतश्चान्नमयादयः परं ब्रह्मेति । स्यादेतद्यदि मन्त्रवणो ऽपि परब्रह्मविषयः स्यात् । तदेव कुतः । मन्त्रवर्णे ब्रह्मेत्येव श्रवणात् । तस्य चामुख्यया वृत्त्यान्यत्रापि सम्भवात् । कथं च मान्त्रवर्णिकाथर्प्रपञ्चनार्थमुत्तरो ग्रन्थ इत्यतः सूत्रार्थं विवरितुमुपोद्घातमाह ब्रह्मविदिति ॥ *३,३९८फ़्।* ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यनुवाकस्य प्रथमवाक्ये सूचितं तावत्परब्रह्मैव । परशब्दश्रवणात् । तज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वोक्तेश्च । तदेव च मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवदन्तवन्न भवतीति लक्षितमसाधारणधर्मोपेततया प्रतिपादितमतो मान्त्रवर्णिकं परं ब्रह्मैव । ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युक्ते हि शङ्कात्रयमुदेति । किं लक्षणकं तद्ब्रह्म । न हि लक्षणेन विना वस्तु समस्तव्यावृत्ततया शक्यते ज्ञातुम् । कथं च तद्वेदनं किं प्रतीयमानाकारस्यारोपितत्वमुपेत्य तदेवास्मीत्युतान्यथा । ब्रह्मेति पूर्णं प्रतीतम् । न (हि) च तादृशस्य साक्षात्कारो ऽस्माकं सम्भवतीति । का नाम तत्प्राप्तिर्य ज्ञानसाध्या । सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्तत्वादिति । तत्परिहाराय मन्त्रवर्णमुदाहरति श्रुतिः । तदेषाभ्युक्तेति । तदभ्येतदाशङ्कात्रयं प्रति तत्समाधानतयेति यावत् । एषा ऋगुक्तोच्यत इत्यर्थः । तत्र सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति लक्षणशङ्काया उत्तरम् । एतच्च प्रत्येकं लक्षणम् । वक्ष्यमाणप्रकारेण सत्यत्वादीनामव्यभिचारित्वात् । अत एव समुदितं लक्षणमभ्युपेत्य विशेषणकृत्यान्वेषणे परेषां क्लेशः परास्तः । यो वेदेति द्वितीयशङ्कोत्तरम् । परिपूर्णपरिमाणमपि शक्तिवशाद्भक्तानुकम्पयाल्पपरिमाणं प्रकटयत्सर्वजीवतदुपकारिकार्यकारणप्रेरकत्वेन हृदयगुहावस्थितं ज्ञेयमिति । सो ऽश्नुत इति तृतीयशङ्कोत्तरम् । न संयोगमात्रं तत्प्राप्तिः । नाप्यैक्यापत्त्यादिः । किन्तु तद्वयक्तिस्थाने ततो ऽत्यन्तभिन्नतया सत्यकामत्वादितत्सारूप्याभिव्यक्तिरेवेति । *३,४०३* अस्त्वेवं प्रथमवाक्यसूचितार्थस्य परब्रह्मत्वात्तदुत्थशङ्कापरिहारार्थस्य मन्त्रवर्णस्यापि तत्परत्वम् । तथापि किं प्रकृत इत्यतः सूत्रार्थं विवृणोति तत्रेति ॥ ॥। तत्र सत्यत्वं सृष्टयान्नप्राणयोरपि । उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम्

lakṣitaṃ ... tasyārthaḥ / satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti mantravarṇapratipāditameva vastūttareṇa granthena gīyate / ataścānnamayādayaḥ paraṃ brahmeti / syādetadyadi mantravaṇo 'pi parabrahmaviṣayaḥ syāt / tadeva kutaḥ / mantravarṇe brahmetyeva śravaṇāt / tasya cāmukhyayā vṛttyānyatrāpi sambhavāt / kathaṃ ca māntravarṇikātharprapañcanārthamuttaro grantha ityataḥ sūtrārthaṃ vivaritumupodghātamāha brahmaviditi // *3,398f.* brahmavidāpnoti paramityanuvākasya prathamavākye sūcitaṃ tāvatparabrahmaiva / paraśabdaśravaṇāt / tajjñānasya mokṣahetutvokteśca / tadeva ca mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavadantavanna bhavatīti lakṣitamasādhāraṇadharmopetatayā pratipāditamato māntravarṇikaṃ paraṃ brahmaiva / brahmavidāpnoti paramityukte hi śaṅkātrayamudeti / kiṃ lakṣaṇakaṃ tadbrahma / na hi lakṣaṇena vinā vastu samastavyāvṛttatayā śakyate jñātum / kathaṃ ca tadvedanaṃ kiṃ pratīyamānākārasyāropitatvamupetya tadevāsmītyutānyathā / brahmeti pūrṇaṃ pratītam / na (hi) ca tādṛśasya sākṣātkāro 'smākaṃ sambhavatīti / kā nāma tatprāptirya jñānasādhyā / sarvagatatvena nityaprāptatvāditi / tatparihārāya mantravarṇamudāharati śrutiḥ / tadeṣābhyukteti / tadabhyetadāśaṅkātrayaṃ prati tatsamādhānatayeti yāvat / eṣā ṛguktocyata ityarthaḥ / tatra satyaṃ jñānamanantaṃ brahmeti lakṣaṇaśaṅkāyā uttaram / etacca pratyekaṃ lakṣaṇam / vakṣyamāṇaprakāreṇa satyatvādīnāmavyabhicāritvāt / ata eva samuditaṃ lakṣaṇamabhyupetya viśeṣaṇakṛtyānveṣaṇe pareṣāṃ kleśaḥ parāstaḥ / yo vedeti dvitīyaśaṅkottaram / paripūrṇaparimāṇamapi śaktivaśādbhaktānukampayālpaparimāṇaṃ prakaṭayatsarvajīvatadupakārikāryakāraṇaprerakatvena hṛdayaguhāvasthitaṃ jñeyamiti / so 'śnuta iti tṛtīyaśaṅkottaram / na saṃyogamātraṃ tatprāptiḥ / nāpyaikyāpattyādiḥ / kintu tadvayaktisthāne tato 'tyantabhinnatayā satyakāmatvāditatsārūpyābhivyaktireveti / *3,403* astvevaṃ prathamavākyasūcitārthasya parabrahmatvāttadutthaśaṅkāparihārārthasya mantravarṇasyāpi tatparatvam / tathāpi kiṃ prakṛta ityataḥ sūtrārthaṃ vivṛṇoti tatreti // ... tatra satyatvaṃ sṛṣṭayānnaprāṇayorapi / uktaṃ jñānaṃ tu manasā vijñānenāpyudīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तत्वं तथाऽनन्दमयवाचाप्युदाहृतम् तत्र लक्षणेषु सत्यत्वं सृष्टया"तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतःऽ; इति सृष्टिप्रकरणेन,"स वा एष पुरुषो ऽन्नरसमयःऽ; इति"तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयाद्ऽ; इति चान्नप्राणयोरन्नमयप्राणमययोः प्रकरणाभ्यामु(मप्यु)क्तम् । ज्ञानं तु ब्रह्मलक्षणं मनसा । "तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयाद्ऽ; इत्यादिना मनोमयप्रकरणेन । विज्ञानेनापि । "तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयाद्ऽ; इत्यादिना विज्ञानमयप्रकरणेनाप्युदीरितम् । तथाशब्दः समुच्चये । अनन्तत्वमपि ब्रह्मलक्षणम् । आनन्दमयवाचा । "तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयाद्ऽ; इत्यादिनाऽनन्दमयप्रकरणेन । अपिपदेनोत्तरवाक्यैरप्युदाहृतम् । अत उत्तरेषां षण्णामपि प्रकरणानां मान्त्रवर्णिकपरब्रह्मलक्षणविवृतित्वात् (परं) ब्रह्मैवान्नमयादय इति सूत्रार्थः । सत्यत्वं सृष्टिप्रकरणेनोक्तमित्युक्तम् । तत्कथमित्यत आह सद्भावमिति ॥ सद्भावं यापयेद् यस्मात् सत्यं तत् तेन कथ्यते

anantatvaṃ tathā'nandamayavācāpyudāhṛtam tatra lakṣaṇeṣu satyatvaṃ sṛṣṭayā"tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ'; iti sṛṣṭiprakaraṇena,"sa vā eṣa puruṣo 'nnarasamayaḥ'; iti"tasmādvā etasmādannarasamayād'; iti cānnaprāṇayorannamayaprāṇamayayoḥ prakaraṇābhyāmu(mapyu)ktam / jñānaṃ tu brahmalakṣaṇaṃ manasā / "tasmādvā etasmātprāṇamayād'; ityādinā manomayaprakaraṇena / vijñānenāpi / "tasmādvā etasmānmanomayād'; ityādinā vijñānamayaprakaraṇenāpyudīritam / tathāśabdaḥ samuccaye / anantatvamapi brahmalakṣaṇam / ānandamayavācā / "tasmādvā etasmādvijñānamayād'; ityādinā'nandamayaprakaraṇena / apipadenottaravākyairapyudāhṛtam / ata uttareṣāṃ ṣaṇṇāmapi prakaraṇānāṃ māntravarṇikaparabrahmalakṣaṇavivṛtitvāt (paraṃ) brahmaivānnamayādaya iti sūtrārthaḥ / satyatvaṃ sṛṣṭiprakaraṇenoktamityuktam / tatkathamityata āha sadbhāvamiti // sadbhāvaṃ yāpayed yasmāt satyaṃ tat tena kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सृष्टिरिह प्रोक्ता ॥। सच्छब्दः सद्भाववाची । सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यत इति वचनात् । सद्भावो जन्म । सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितमिति । तथाच सच्छब्दे जन्मवाचीति कर्मण्युपपदे यातेरन्तर्णीतण्यर्थादतो ऽनुपसर्गे क इति कप्रत्यये कृते ऽयस्मयादीनि छन्दसीत्युपपदस्य भसंज्ञायां सत्यमिति भवति । ततः सत्सद्भावं जन्म यापयेत्प्रापयेत्स्वव्यतिरिक्तं सर्वं यस्मात्तस्मात्तद्ब्रह्म सत्यं कथ्यत इति सकलजगज्जन्मकारणत्वं सत्यशब्दार्थं हृदि कृत्वा आत्मन आकाश इत्यादिश्रुत्येहानुवाके सृष्टिः प्रोक्तेत्यर्थः । अस्तु जगत्स्रष्टृत्वं सत्यशब्दार्थः । तथाप्यात्मन आकाश इत्यादिसृष्टिप्रकरणं तद्वयाख्यानमिति न युक्तम् । अवयवार्थकथनादेरभावादित्यत आह जगदिति ॥ ॥। जगत्सद्भावयापकम् । ब्रह्मेति स्थापनायैव ॥। सत्यशब्देन यज्जगत्सद्भावयापकं ब्रह्मेत्युक्तं तस्यार्थस्य स्थापनायैव सृष्टिः प्रोक्ता नावयवार्थकथनाद्यर्था । एतदुक्तं भवति । नावयवार्थकथनादिकमेव व्याख्यानम् । किं तूक्तस्थापनमपि । प्रकृते च सत्यं ब्रह्मेति लक्षणे ऽभिहिते ऽसम्भवीदं पञ्चानां महाभूतानामेव जगज्जन्मादिकारणत्वादित्याशङ्कय महाभूतानामपि ब्रह्मैव कारणं तदन्तर्गतं तत्सत्तादिप्रदं चातो ब्रह्मैव जगज्जनकमिति तत्स्थापनमात्मन आकाश इत्यादिना क्रियत इति भवतीदं तद्वयाख्यानमिति । *३,४०७* अन्नमयप्रकरणं सत्यशब्दार्थ इत्युक्तं तत्कथमित्यत आह सत्त्वमिति ॥ ॥। सत्त्वं जीवनमेव च

iti sṛṣṭiriha proktā ... sacchabdaḥ sadbhāvavācī / sadbhāve sādhubhāve ca sadityetatprayujyata iti vacanāt / sadbhāvo janma / sadbhāvaśabdena prajananaṃ sūcitamiti / tathāca sacchabde janmavācīti karmaṇyupapade yāterantarṇītaṇyarthādato 'nupasarge ka iti kapratyaye kṛte 'yasmayādīni chandasītyupapadasya bhasaṃjñāyāṃ satyamiti bhavati / tataḥ satsadbhāvaṃ janma yāpayetprāpayetsvavyatiriktaṃ sarvaṃ yasmāttasmāttadbrahma satyaṃ kathyata iti sakalajagajjanmakāraṇatvaṃ satyaśabdārthaṃ hṛdi kṛtvā ātmana ākāśa ityādiśrutyehānuvāke sṛṣṭiḥ proktetyarthaḥ / astu jagatsraṣṭṛtvaṃ satyaśabdārthaḥ / tathāpyātmana ākāśa ityādisṛṣṭiprakaraṇaṃ tadvayākhyānamiti na yuktam / avayavārthakathanāderabhāvādityata āha jagaditi // ... jagatsadbhāvayāpakam / brahmeti sthāpanāyaiva ... satyaśabdena yajjagatsadbhāvayāpakaṃ brahmetyuktaṃ tasyārthasya sthāpanāyaiva sṛṣṭiḥ proktā nāvayavārthakathanādyarthā / etaduktaṃ bhavati / nāvayavārthakathanādikameva vyākhyānam / kiṃ tūktasthāpanamapi / prakṛte ca satyaṃ brahmeti lakṣaṇe 'bhihite 'sambhavīdaṃ pañcānāṃ mahābhūtānāmeva jagajjanmādikāraṇatvādityāśaṅkaya mahābhūtānāmapi brahmaiva kāraṇaṃ tadantargataṃ tatsattādipradaṃ cāto brahmaiva jagajjanakamiti tatsthāpanamātmana ākāśa ityādinā kriyata iti bhavatīdaṃ tadvayākhyānamiti / *3,407* annamayaprakaraṇaṃ satyaśabdārtha ityuktaṃ tatkathamityata āha sattvamiti // ... sattvaṃ jīvanameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत् न केवलं जन्मैव सच्छब्दार्थः किन्तु जीवनं च प्राणधारणलक्षणं सत्त्वमेव सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तमेव । अस्ति देवदत्त इत्युक्ते जीवतीति प्रत्ययात् । विशीर्णता च शैथिल्यलक्षणा । सत्त्वं सच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तं स्यात् । कुतः । यद्यस्माद्विशीर्णं वस्तु सन्नमित्याहुः । एवशब्दः षदॢविशरणगत्यवसादनेष्विति पाठान्मुख्य एवायं प्रयोग इति सूचयति । तथाचास्तेः शत्रन्तस्य सदेः क्विबन्तस्य वा सदिति रूपम् । भावप्रधानं चैतत् । सत् सत्त्वं जीवनं विशरणं वा भूतानां यापयतीति सत्यमित्युक्तं भवति । किमतो यद्येवमित्यत आह अत इति ॥ अतो ऽद्यतात्तृतान्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि

viśīrṇatā ca sattvaṃ syāt sannamityāhureva yat na kevalaṃ janmaiva sacchabdārthaḥ kintu jīvanaṃ ca prāṇadhāraṇalakṣaṇaṃ sattvameva sacchabdapravṛttinimittameva / asti devadatta ityukte jīvatīti pratyayāt / viśīrṇatā ca śaithilyalakṣaṇā / sattvaṃ sacchabdapravṛttinimittaṃ syāt / kutaḥ / yadyasmādviśīrṇaṃ vastu sannamityāhuḥ / evaśabdaḥ ṣadḷviśaraṇagatyavasādaneṣviti pāṭhānmukhya evāyaṃ prayoga iti sūcayati / tathācāsteḥ śatrantasya sadeḥ kvibantasya vā saditi rūpam / bhāvapradhānaṃ caitat / sat sattvaṃ jīvanaṃ viśaraṇaṃ vā bhūtānāṃ yāpayatīti satyamityuktaṃ bhavati / kimato yadyevamityata āha ata iti // ato 'dyatāttṛtānnatvaṃ satyaśabdārtha eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एवं सकलभूतानां जीवविनाशहेतुत्वं सत्यशब्दोक्तम् । अतः सत्यशब्दार्थ एवान्नत्वमन्नशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । तत् कथम् । हि यस्मादुपजीव्यत्वलक्षणाद्यता विनाशकत्वलक्षणात्तृता च तदिति । *३,४०८* प्राणमयप्रकरणं च सत्यशब्दार्थ इत्युक्तम् । तत्कथमित्यत आह प्राणमिति ॥ प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्याः पशवश्च ये । आयुः प्राणो हि भूतानामिति यद् गतिजीवने

yata evaṃ sakalabhūtānāṃ jīvavināśahetutvaṃ satyaśabdoktam / ataḥ satyaśabdārtha evānnatvamannaśabdapravṛttinimittam / tat katham / hi yasmādupajīvyatvalakṣaṇādyatā vināśakatvalakṣaṇāttṛtā ca taditi / *3,408* prāṇamayaprakaraṇaṃ ca satyaśabdārtha ityuktam / tatkathamityata āha prāṇamiti // prāṇaṃ devā anuprāṇanti manuṣyāḥ paśavaśca ye / āyuḥ prāṇo hi bhūtānāmiti yad gatijīvane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकीर्तितो मनु अवबोधन इति व्याघातः । ततश्च तस्माद्भावे ऽसुन्प्रत्यये विहिते मन इति ज्ञानमिति चैकार्थता भवति । विज्ञानमयप्रकरणस्य ज्ञानशब्दार्थत्वं स्पष्टमेवेति न प्रपञ्चितम् । अत्र ज्ञानं ब्रह्मेति लक्षणे ऽभिहिते सकलचेतनसाधारण्यादलक्षणमेतदित्याशङ्कायां नावबोधमात्रं ज्ञानमिहविवक्षितम् । किन्तु सकलपदार्थसामान्यविशेषाकारविषयमित्यतो नातिव्याप्तिरित्याभ्यां प्रकरणाभ्यां लक्षणस्यातिव्याप्तिपरिहाराय प्रपञ्चनं कृतमिति । आनन्दमयप्रकरणेनानन्तत्वं व्याख्यातमित्यभिहितम् । तत्कथमित्यत आह नाल्प इति ॥ नाल्पे सुखमिति प्रोक्तयैवानन्दमयतोक्तितः । अनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके

prakīrtito manu avabodhana iti vyāghātaḥ / tataśca tasmādbhāve 'sunpratyaye vihite mana iti jñānamiti caikārthatā bhavati / vijñānamayaprakaraṇasya jñānaśabdārthatvaṃ spaṣṭameveti na prapañcitam / atra jñānaṃ brahmeti lakṣaṇe 'bhihite sakalacetanasādhāraṇyādalakṣaṇametadityāśaṅkāyāṃ nāvabodhamātraṃ jñānamihavivakṣitam / kintu sakalapadārthasāmānyaviśeṣākāraviṣayamityato nātivyāptirityābhyāṃ prakaraṇābhyāṃ lakṣaṇasyātivyāptiparihārāya prapañcanaṃ kṛtamiti / ānandamayaprakaraṇenānantatvaṃ vyākhyātamityabhihitam / tatkathamityata āha nālpa iti // nālpe sukhamiti proktayaivānandamayatoktitaḥ / anantatvaṃ sunirṇītaṃ pūrṇānando hi nālpake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.