Manu-Smrti 4

चतुर्थम् आयुषो भागम् उषित्वा)-आद्यं गुरौ द्विजाः । द्वितीयम् आयुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत्) ॥

caturtham āyuṣo bhāgam uṣitvā)-ādyaṃ gurau dvijāḥ | dvitīyam āyuṣo bhāgaṃ kṛta.dāro gṛhe vaset) ||

अद्रोहेण-एव भूतानाम् अल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिस् तां समास्थाय) विप्रो जीवेद्) अनापदि ॥

adroheṇa-eva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ | yā vṛttis tāṃ samāsthāya) vipro jīved) anāpadi ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यात्रामात्रप्रसिद्धिअर्थं स्वैः कर्मभिर् अगर्हितैः । अक्लेशेन शरीरस्य कुर्वीत) धनसंचयम् ॥

yātrāmātraprasiddhi.arthaṃ svaiḥ karmabhir agarhitaiḥ | akleśena śarīrasya kurvīta) dhanasaṃcayam ||

ऋतअमृताभ्यां जीवेत्) तु मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यअनृताभ्याम् अपि वा न श्ववृत्त्या कदा चन ॥

ṛta.amṛtābhyāṃ jīvet) tu mṛtena pramṛtena vā | satya.anṛtābhyām api vā na śvavṛttyā kadā cana ||

ऋतम् उञ्छशिलं ज्ञेयम् अमृतं स्याद्) अयाचितम् । मृतं तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥

ṛtam uñcha.śilaṃ jñeyam amṛtaṃ syād) ayācitam | mṛtaṃ tu yācitaṃ bhaikṣaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यअनृतं तु वाणिज्यं तेन च-एव-अपि जीव्यते) । सेवा श्ववृत्तिर् आख्याता) तस्मात् तां परिवर्जयेत्) ॥

satya.anṛtaṃ tu vāṇijyaṃ tena ca-eva-api jīvyate) | sevā śvavṛttir ākhyātā) tasmāt tāṃ parivarjayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसूलधान्यको वा स्यात्) कुम्भीधान्यक एव वा । त्र्यहएहिको वा-अपि भवेद्) अश्वस्तनिक एव वा ॥

kusūla.dhānyako vā syāt) kumbhī.dhānyaka eva vā | tryaha.ehiko vā-api bhaved) a.śvastanika eva vā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्णाम् अपि च-एतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् । ज्यायान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः ॥

caturṇām api ca-eteṣāṃ dvijānāṃ gṛhamedhinām | jyāyān paraḥ paro jñeyo dharmato lokajittamaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्कर्म-एको भवत्य्) एषां त्रिभिर् अन्यः प्रवर्तते) । द्वाभ्याम् एकश् चतुर्थस् तु ब्रह्मसत्त्रेण जीवति) ॥

ṣaṭ.karma-eko bhavaty) eṣāṃ tribhir anyaḥ pravartate) | dvābhyām ekaś caturthas tu brahmasattreṇa jīvati) ||

वर्तयंश्) च शिलौञ्छाभ्याम् अग्निहोत्रपरायणः । इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत्) सदा ॥

vartayaṃś) ca śila.uñchābhyām agnihotra.parāyaṇaḥ | iṣṭīḥ pārvāyaṇāntīyāḥ kevalā nirvapet) sadā ||

न लोकवृत्तं वर्तेत) वृत्तिहेतोः कथं चन । अजिह्माम् अशथां शुद्धाम् जीवेद्) ब्राह्मणजीविकाम् ॥

na lokavṛttaṃ varteta) vṛttihetoḥ kathaṃ cana | a.jihmām a.śathāṃ śuddhām jīved) brāhmaṇajīvikām ||

संतोषं परम् आस्थाय) सुखार्थी संयतो भवेत्) । संतोषमूलं हि सुखं दुःखमूलं विपर्ययः ॥

saṃtoṣaṃ param āsthāya) sukhārthī saṃyato bhavet) | saṃtoṣa.mūlaṃ hi sukhaṃ duḥkha.mūlaṃ viparyayaḥ ||

अतो ऽअन्यतमया वृत्त्या जीवंस्) तु स्नातको द्विजः । स्वर्गआयुष्ययशस्यानि व्रताणि-इमानि धारयेत्) ॥ [म्स्वर्ग्यआयुष्य। ]

ato 'anyatamayā vṛttyā jīvaṃs) tu snātako dvijaḥ | svarga.āyuṣya.yaśasyāni vratāṇi-imāni dhārayet) || [M.svargya.āyuṣya. ]

वेदौदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्याद्) अतन्द्रितः । तद्द् हि कुर्वन्) यथाशक्ति प्राप्नोति) परमां गतिम् ॥

veda.uditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryād) atandritaḥ | tadd hi kurvan) yathāśakti prāpnoti) paramāṃ gatim ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-ईहेत)-अर्थान् प्रसङ्गेन न विरुद्धेन कर्मणा । न विद्यमानेष्व्) अर्थेषु न-आर्त्याम् अपि यतस् ततः ॥ [म्न कल्पमानेष्व् अर्थेषु ]

na-īheta)-arthān prasaṅgena na viruddhena karmaṇā | na vidyamāneṣv) artheṣu na-ārtyām api yatas tataḥ || [M.na kalpamāneṣv artheṣu ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियार्थेषु सर्वेषु न प्रसज्येत) कामतः । अतिप्रसक्तिं च-एतेषां मनसा संनिवर्तयेत्) ॥

indriyārtheṣu sarveṣu na prasajyeta) kāmataḥ | atiprasaktiṃ ca-eteṣāṃ manasā saṃnivartayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वान् परित्यजेद्) अर्थान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः । यथा तथा-अध्यापयंस्) तु सा ह्य् अस्य कृतकृत्यता ॥

sarvān parityajed) arthān svādhyāyasya virodhinaḥ | yathā tathā-adhyāpayaṃs) tu sā hy asya kṛtakṛtyatā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयसः कर्मणो ऽअर्थस्य श्रुतस्य-अभिजनस्य च । वेषवाच्बुद्धिसारूप्यम् आचरन्) विचरेद्) इह ॥

vayasaḥ karmaṇo 'arthasya śrutasya-abhijanasya ca | veṣa.vāc.buddhi.sārūpyam ācaran) vicared) iha ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिवृद्धिकराण्य् आशु धन्यानि च हितानि च । नित्यं शास्त्राण्य् अवेक्षेत) निगमांश् च-एव वैदिकान् ॥

buddhi.vṛddhi.karāṇy āśu dhanyāni ca hitāni ca | nityaṃ śāstrāṇy avekṣeta) nigamāṃś ca-eva vaidikān ||

यथा यथा हि पुरुषः शास्त्रं समधिगच्छति) । तथा तथा विजानाति) विज्ञानं च-अस्य रोचते) ॥

yathā yathā hi puruṣaḥ śāstraṃ samadhigacchati) | tathā tathā vijānāti) vijñānaṃ ca-asya rocate) ||

ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं च सर्वदा । नृयज्ञं पितृयज्ञं च यथाशक्ति न हापयेत्) ॥

ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ ca sarvadā | nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca yathāśakti na hāpayet) ||

एतान् एके महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः । अनीहमानाः) सततम् इन्द्रियेष्व् एव जुह्वति) ॥

etān eke mahāyajñān yajñaśāstravido janāḥ | an.īhamānāḥ) satatam indriyeṣv eva juhvati) ||

वाच्य् एके जुह्वति) प्राणं प्राणे वाचं च सर्वदा । वाचि प्राणे च पश्यन्तो) यज्ञनिर्वृत्तिम् अक्षयाम् ॥

vācy eke juhvati) prāṇaṃ prāṇe vācaṃ ca sarvadā | vāci prāṇe ca paśyanto) yajñanirvṛttim akṣayām ||

ज्ञानेन-एव-अपरे विप्रा यजन्त्य्) एतैर् मखैः सदा । [म्। यजन्ते तैर् मखैः सदा] ज्ञानमूलाम् क्रियाम् एषां पश्यन्तो) ज्ञानचक्षुषा ॥

jñānena-eva-apare viprā yajanty) etair makhaiḥ sadā | [M. yajante tair makhaiḥ sadā] jñāna.mūlām kriyām eṣāṃ paśyanto) jñānacakṣuṣā ||

अग्निहोत्रं च जुहुयाद्) आदिअन्ते द्युनिशोः सदा । दर्शेन च-अर्धमासान्ते पौर्णामासेन च-एव हि ॥

agnihotraṃ ca juhuyād) ādi.ante dyu.niśoḥ sadā | darśena ca-ardhamāsānte paurṇāmāsena ca-eva hi ||

सस्यान्ते नवसस्यैष्ट्या तथा-ऋतुअन्ते द्विजो ऽअध्वरैः । पशुना त्व् अयनस्य-आदौ समान्ते सौमिकैर् मखैः ॥ [मयनान्ते तु समांते]

sasyānte navasasya.iṣṭyā tathā-ṛtu.ante dvijo 'adhvaraiḥ | paśunā tv ayanasya-ādau samānte saumikair makhaiḥ || [M.ayanānte tu samāṃte]

न-अनिष्ट्वा) नवसस्यैष्ट्या पशुना च-अग्निमान् द्विजः । नवान्नम् अद्यात्)-मांसं वा दीर्घम् आयुर् जिजीविषुः ॥

na-an.iṣṭvā) navasasya.iṣṭyā paśunā ca-agnimān dvijaḥ | navānnam adyāt)-māṃsaṃ vā dīrgham āyur jijīviṣuḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवेन-अनर्चिता ह्य् अस्य पशुहव्येन च-अग्नयः । प्राणान् एव-अत्तुम् इच्छन्ति) नवान्नआमिषगर्धिनः ॥

navena-an.arcitā hy asya paśuhavyena ca-agnayaḥ | prāṇān eva-attum icchanti) navānna.āmiṣagardhinaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसनअशनशय्याभिर् अद्भिर् मूलफलेन वा । न-अस्य कश् चिद् वसेद्) गेहे शक्तितो ऽअनर्चितो ऽअतिथिः ॥

āsana.aśana.śayyābhir adbhir mūla.phalena vā | na-asya kaś cid vased) gehe śaktito 'an.arcito 'atithiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाषाण्डिनो विकर्मस्थान् बैडालव्रतिकान्-शठान् । हैतुकान् बकवृत्तींश् च वाच्मात्रेण-अपि न-अर्चयेत्) ॥

pāṣāṇḍino vikarmasthān baiḍāla.vratikān-śaṭhān | haitukān baka.vṛttīṃś ca vāc.mātreṇa-api na-arcayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदविद्याव्रतस्नातान्-श्रोत्रियान् गृहमेधिनः । पूजयेद्द्) हव्यकव्येन विपरीतांश् च वर्जयेत्) ॥

vedavidyā.vrata.snātān-śrotriyān gṛhamedhinaḥ | pūjayedd) havya.kavyena viparītāṃś ca varjayet) ||

शक्तितो ऽअपचमानेभ्यो दातव्यं) गृहमेधिना । संविभागश् च भूतेभ्यः कर्तव्यो) ऽअनुपरोधतः ॥

śaktito 'a.pacamānebhyo dātavyaṃ) gṛhamedhinā | saṃvibhāgaś ca bhūtebhyaḥ kartavyo) 'an.uparodhataḥ ||

राजतो धनम् अन्विच्छेत्) संसीदन्) स्नातकः क्षुधा । याज्यअन्तेवासिनोर् वा-अपि न त्व् अन्यत इति स्थितिः ॥

rājato dhanam anvicchet) saṃsīdan) snātakaḥ kṣudhā | yājya.antevāsinor vā-api na tv anyata iti sthitiḥ ||

न सीदेत्) स्नातको विप्रः क्षुधा शक्तः कथं चन । न जीर्णमलवद्वासा भवेच्) च विभवे सति ॥

na sīdet) snātako vipraḥ kṣudhā śaktaḥ kathaṃ cana | na jīrṇa.malavad.vāsā bhavec) ca vibhave sati ||

कॢप्तकेशनखश्मश्रुर् दान्तः शुक्लअम्बरः शुचिः । स्वाध्याये च-एव युक्तः स्यान्) नित्यम् आत्महितेषु च ॥

kḷptakeśa.nakha.śmaśrur dāntaḥ śukla.ambaraḥ śuciḥ | svādhyāye ca-eva yuktaḥ syān) nityam ātmahiteṣu ca ||

वैणवीं धारयेद्) यष्टिं सौदकं च कमण्डलुम् । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभं रौक्मे च कुण्डले ॥

vaiṇavīṃ dhārayed) yaṣṭiṃ sa.udakaṃ ca kamaṇḍalum | yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhaṃ raukme ca kuṇḍale ||

न-ईक्षेत)-उद्यन्तम्) आदित्यं न-अस्तं यान्तं) कदा चन । न-उपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥

na-īkṣeta)-udyantam) ādityaṃ na-astaṃ yāntaṃ) kadā cana | na-upasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न लङ्घयेद्) वत्सतन्त्रीं न प्रधावेच्) च वर्षति । न च-उदके निरीक्षेत) स्वरूपम् इति धारणा ॥

na laṅghayed) vatsatantrīṃ na pradhāvec) ca varṣati | na ca-udake nirīkṣeta) svarūpam iti dhāraṇā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदं गां दैवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम् । प्रदक्षिणानि कुर्वीत) प्रज्ञातांश् च वनस्पतीन् ॥

mṛdaṃ gāṃ daivataṃ vipraṃ ghṛtaṃ madhu catuṣpatham | pradakṣiṇāni kurvīta) prajñātāṃś ca vanaspatīn ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-उपगच्छेत्) प्रमत्तो ऽअपि स्त्रियम् आर्तवदर्शने । समानशयने च-एव न शयीत) तया सह ॥

na-upagacchet) pramatto 'api striyam ārtavadarśane | samānaśayane ca-eva na śayīta) tayā saha ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजसा-अभिप्लुतां नारीं नरस्य ह्य् उपगच्छतः) । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुर् आयुश् च-एव प्रहीयते) ॥

rajasā-abhiplutāṃ nārīṃ narasya hy upagacchataḥ) | prajñā tejo balaṃ cakṣur āyuś ca-eva prahīyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां विवर्जयतस्) तस्य रजसा समभिप्लुताम् । प्रज्ञा तेजो बलं चक्षुर् आयुश् च-एव प्रवर्धते) ॥

tāṃ vivarjayatas) tasya rajasā samabhiplutām | prajñā tejo balaṃ cakṣur āyuś ca-eva pravardhate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-अश्नीयाद्) भार्यया सार्धं न-एनाम् ईक्षेत) च-अश्नतीम्) । क्षुवतीं जृम्भमाणां) वा न च-आसीनां यथासुखम् ॥

na-aśnīyād) bhāryayā sārdhaṃ na-enām īkṣeta) ca-aśnatīm) | kṣuvatīṃ jṛmbhamāṇāṃ) vā na ca-āsīnāṃ yathāsukham ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-अञ्जयन्तीं) स्वके नेत्रे न च-अभ्यक्ताम् अनावृताम् । न पश्येत्) प्रसवन्तीं) च तेजस्कामो द्विजोत्तमः ॥

na-añjayantīṃ) svake netre na ca-abhyaktām anāvṛtām | na paśyet) prasavantīṃ) ca tejas.kāmo dvijottamaḥ ||

न-अन्नम् अद्याद्) एकवासा न नग्नः स्नानम् आचरेत्) । न मूत्रं पथि कुर्वीत) न भस्मनि न गोव्रजे ॥

na-annam adyād) ekavāsā na nagnaḥ snānam ācaret) | na mūtraṃ pathi kurvīta) na bhasmani na govraje ||

न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते । न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदा चन ॥

na phālakṛṣṭe na jale na cityāṃ na ca parvate | na jīrṇadevāyatane na valmīke kadā cana ||

न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन्न्) अपि न स्थितः । न नदीतीरम् आसाद्य) न च पर्वतमस्तके ॥

na sa.sattveṣu garteṣu na gacchann) api na sthitaḥ | na nadītīram āsādya) na ca parvatamastake ||

वायुअग्निविप्रम् आदित्यम् अपः पश्यंस्) तथा-एव गाः । न कदा चन कुर्वीत) विष्मूत्रस्य विसर्जनम् ॥

vāyu.agni.vipram ādityam apaḥ paśyaṃs) tathā-eva gāḥ | na kadā cana kurvīta) viṣ.mūtrasya visarjanam ||

न-अग्निं मुखेन-उपधमेन् नग्नां न-ईक्षेत च स्त्रियम् । न-अमेध्यं प्रक्षिपेद् अग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् ॥

na-agniṃ mukhena-upadhamen nagnāṃ na-īkṣeta ca striyam | na-amedhyaṃ prakṣiped agnau na ca pādau pratāpayet ||

अधस्तान् न-उपदध्याच्) च न च-एनम् अभिलङ्घयेत्) । न च-एनं पादतः कुर्यान्) न प्राणआबाधम् आचरेत्) ॥

adhastān na-upadadhyāc) ca na ca-enam abhilaṅghayet) | na ca-enaṃ pādataḥ kuryān) na prāṇa.ābādham ācaret) ||

न-अश्नीयात्) संधिवेलायां न गच्छेन्) न-अपि संविशेत्) ।[ न च-एव प्रलिखेद्) भूमिं न-आत्मनो ऽअपहरेत्) स्रजम् ॥

na-aśnīyāt) saṃdhivelāyāṃ na gacchen) na-api saṃviśet) |[ na ca-eva pralikhed) bhūmiṃ na-ātmano 'apaharet) srajam ||

न-अप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत्) । अमेध्यलिप्तम् अन्यद् वा लोहितं वा विषाणि वा ।

na-apsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet) | amedhyaliptam anyad vā lohitaṃ vā viṣāṇi vā |

न-एकः सुप्यात्)-शून्यगेहे न श्रेयांसं प्रबोधयेत्) । [शून्यगृहे स्वप्यान्] न-उदक्यया-अभिभाषेत) यज्ञं गच्छेन्) न च-अवृतः ॥

na-ekaḥ supyāt)-śūnyagehe na śreyāṃsaṃ prabodhayet) | [śūnyagṛhe svapyān] na-udakyayā-abhibhāṣeta) yajñaṃ gacchen) na ca-avṛtaḥ ||

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणानां च संनिधौ । स्वाध्याये भोजने च-एव दक्षिनं पाणिम् उद्धरेत्) ॥

agnyagāre gavāṃ goṣṭhe brāhmaṇānāṃ ca saṃnidhau | svādhyāye bhojane ca-eva dakṣinaṃ pāṇim uddharet) ||

न वारयेद्) गां धयन्तीं) न च-आचक्षीत) कस्य चित् । न दिवि-इन्द्रायुधं दृष्ट्वा) कस्य चिद् दर्शयेद्) बुधः ॥

na vārayed) gāṃ dhayantīṃ) na ca-ācakṣīta) kasya cit | na divi-indrāyudhaṃ dṛṣṭvā) kasya cid darśayed) budhaḥ ||

न-अधर्मिके वसेद्) ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । न-एकः प्रपद्येत)-अध्वानं न चिरं पर्वते वसेत्) ॥

na-adharmike vased) grāme na vyādhi.bahule bhṛśam | na-ekaḥ prapadyeta)-adhvānaṃ na ciraṃ parvate vaset) ||

न शूद्रराज्ये निवसेन्) न-अधार्मिकजनावृते । न पाषण्डिगणाक्रान्ते न-उपस्षृटे) ऽअन्त्यजैर् नृभिः ॥

na śūdrarājye nivasen) na-adhārmikajanāvṛte | na pāṣaṇḍigaṇākrānte na-upasṣṛṭe) 'antyajair nṛbhiḥ ||

न भुञ्जीत)-उद्धृतस्नेहं न-अतिसौहित्यम् आचरेत्) ॥ न-अतिप्रगे न-अतिसायं न सायं प्रातराशितः ॥

na bhuñjīta)-uddhṛta.snehaṃ na-atisauhityam ācaret) || na-atiprage na-atisāyaṃ na sāyaṃ prātar.āśitaḥ ||

न कुर्वीत) वृथाचेष्टां न वार्य् अञ्जलिना पिबेत्) । न-उत्सङ्गे भक्षयेद्) भक्ष्यान्) न जातु स्यात्) कुतूहली ॥

na kurvīta) vṛthāceṣṭāṃ na vāry añjalinā pibet) | na-utsaṅge bhakṣayed) bhakṣyān) na jātu syāt) kutūhalī ||

न नृत्येद् अथ वा गायेन् न वादित्राणि वादयेत्]। [म्न नृत्येन्) न-एव गायेच्) च न वादित्राणि वादयेत्)] न-आस्फोटयेन्) न च क्ष्वेडेन्) न च रक्तो विरावयेत् ॥ [म्न च रक्तो विरोधयेत्]

na nṛtyed atha vā gāyen na vāditrāṇi vādayet]| [M.na nṛtyen) na-eva gāyec) ca na vāditrāṇi vādayet)] na-āsphoṭayen) na ca kṣveḍen) na ca rakto virāvayet || [M.na ca rakto virodhayet]

न पादौ धावयेत्) कांस्ये कदा चिद् अपि भाजने । न भिन्नभाण्डे भुञ्जीत) न भावप्रतिदूषिते ॥

na pādau dhāvayet) kāṃsye kadā cid api bhājane | na bhinnabhāṇḍe bhuñjīta) na bhāvapratidūṣite ||

उपानहौ च वासश् च धृतम् अन्यैर् न धारयेत्) । उपवीतम् अलङ्कारं स्रजं करकम् एव च ॥

upānahau ca vāsaś ca dhṛtam anyair na dhārayet) | upavītam alaṅkāraṃ srajaṃ karakam eva ca ||

न-अविनीतैर् भजेद्) धुर्यैर् न च क्षुध्व्याधिपीडितैः । [म्न-अविनीतैर् व्रजेद्)] न भिन्नशृङ्गअक्षिखुरैर् न वालधिविरूपितैः ॥

na-a.vinītair bhajed) dhuryair na ca kṣudh.vyādhi.pīḍitaiḥ | [M.na-avinītair vrajed)] na bhinna.śṛṅga.akṣi.khurair na vāladhivirūpitaiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनीतैस् तु व्रजेन्) नित्यम् आशुगैर् लक्षणान्वितैः । वर्णरूपौपसंपन्नैः प्रतोदेन-आतुदन्) भृशम् ॥[म्प्रतोदेन-आक्षिपन्]

vinītais tu vrajen) nityam āśugair lakṣaṇānvitaiḥ | varṇa.rūpa.upasaṃpannaiḥ pratodena-ātudan) bhṛśam ||[M.pratodena-ākṣipan]

बालातपः प्रेतधूमो वर्ज्यं भिन्नं तथा-आसनम् । न छिन्द्यान्) नखरोमाणि दन्तैर् न-उत्पाटयेन्) नखान् ॥[म्न च्छिन्द्यान्]

bālātapaḥ pretadhūmo varjyaṃ bhinnaṃ tathā-āsanam | na chindyān) nakha.romāṇi dantair na-utpāṭayen) nakhān ||[M.na cchindyān]

न मृत्लोष्ठं च मृद्नीयान्) न छिन्द्यात्) करजैस् तृणम् ।[म्च्छिन्द्यात्] न कर्म निष्फलं कुर्यान्) न-आयत्याम् असुखौदयम् ॥

na mṛt.loṣṭhaṃ ca mṛdnīyān) na chindyāt) karajais tṛṇam |[M.cchindyāt] na karma niṣphalaṃ kuryān) na-āyatyām a.sukha.udayam ||

लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । स विनाशं व्रजत्य्) आशु सूचका-अशुचिर् एव च ॥ [म्सूचको ऽअशुचिर् एव च]

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ | sa vināśaṃ vrajaty) āśu sūcakā-aśucir eva ca || [M.sūcako 'aśucir eva ca]

न विगर्ह्य कथां कुर्याद्) बहिर् माल्यं न धारयेत्) । [म्। न विगृह्य कथां कुर्याद्] गवां च यानं पृष्ठेन सर्वथा-एव विगर्हितम् ॥

na vigarhya kathāṃ kuryād) bahir mālyaṃ na dhārayet) | [M. na vigṛhya kathāṃ kuryād] gavāṃ ca yānaṃ pṛṣṭhena sarvathā-eva vigarhitam ||

अद्वारेण च न-अतीयाद्) ग्रामं वा वेश्म वा-आवृतम् । रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत्) ॥

a.dvāreṇa ca na-atīyād) grāmaṃ vā veśma vā-āvṛtam | rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet) ||

न-अक्षैर् दीव्येत्) कदा चित् तु स्वयं न-उपानहौ हरेत्) । शयनस्थो न भुञ्जीत) न पाणिस्थं न च-आसने ॥

na-akṣair dīvyet) kadā cit tu svayaṃ na-upānahau haret) | śayanastho na bhuñjīta) na pāṇisthaṃ na ca-āsane ||

सर्वं च तिलसंबद्धं न-अद्याद्) अस्तम् इते रवौ । न च नग्नः शयीत)-इह न च-उच्छिष्टः क्व चिद् व्रजेत्) ॥

sarvaṃ ca tilasaṃbaddhaṃ na-adyād) astam ite ravau | na ca nagnaḥ śayīta)-iha na ca-ucchiṣṭaḥ kva cid vrajet) ||

आर्द्रपादस् तु भुञ्जीत) न-आर्द्रपादस् तु संविशेत्) । आर्द्रपादस् तु भुञ्जानो) दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्) ॥

ārdra.pādas tu bhuñjīta) na-ārdra.pādas tu saṃviśet) | ārdra.pādas tu bhuñjāno) dīrgham āyur avāpnuyāt) ||

अचक्षुर्विषयं दुर्गं न प्रपद्येत) कर्हि चित् । न विष्मूत्रम् उदीक्षेत) न बाहुभ्यां नदीं तरेत्) ॥

a.cakṣurviṣayaṃ durgaṃ na prapadyeta) karhi cit | na viṣ.mūtram udīkṣeta) na bāhubhyāṃ nadīṃ taret) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधितिष्ठेन्) न केशांस् तु न भस्मअस्थिकपालिकाः । न कार्पासअस्थि न तुषान् दीर्घम् आयुर् जिजीविषुः ॥

adhitiṣṭhen) na keśāṃs tu na bhasma.asthi.kapālikāḥ | na kārpāsa.asthi na tuṣān dīrgham āyur jijīviṣuḥ ||

न संवसेच्) च पतितैर् न चाण्डालैर् न पुल्कसैः । न मूर्खैर् न-अवलिप्तैश् च न-अन्त्यैर् न-अन्त्यावसायिभिः ॥

na saṃvasec) ca patitair na cāṇḍālair na pulkasaiḥ | na mūrkhair na-avaliptaiś ca na-antyair na-antyāvasāyibhiḥ ||

न शूद्राय मतिं दद्यान्) न-उच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न च-अस्य-उपदिशेद्) धर्मं न च-अस्य व्रतम् आदिशेत्) ॥

na śūdrāya matiṃ dadyān) na-ucchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam | na ca-asya-upadiśed) dharmaṃ na ca-asya vratam ādiśet) ||

यो ह्य् अस्य धर्मम् आचष्टे) यश् च-एव-आदिशति) व्रतम् । सो ऽअसंवृतं नाम तमः सह तेन-एव मज्जति) ॥

yo hy asya dharmam ācaṣṭe) yaś ca-eva-ādiśati) vratam | so 'asaṃvṛtaṃ nāma tamaḥ saha tena-eva majjati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न संहताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेद्) आत्मनः शिरः । न स्पृशेच्) च-एतद् उच्छिष्टो न च स्नायाद्) विना ततः ॥

na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyed) ātmanaḥ śiraḥ | na spṛśec) ca-etad ucchiṣṭo na ca snāyād) vinā tataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशग्रहान् प्रहारांश् च शिरस्य् एतान् विवर्जयेत्) । शिरःस्नातश् च तैलेन न-अङ्गं किं चिद् अपि स्पृशेत्) ॥

keśagrahān prahārāṃś ca śirasy etān vivarjayet) | śiraḥsnātaś ca tailena na-aṅgaṃ kiṃ cid api spṛśet) ||

न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाद्) अराजन्यप्रसूतितः । सूनाचक्रध्वजवतां वेशेन-एव च जीवताम्) ॥

na rājñaḥ pratigṛhṇīyād) arājanyaprasūtitaḥ | sūnā.cakra.dhvajavatāṃ veśena-eva ca jīvatām) ||

दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमो वेशो दशवेशसमो नृपः ॥

daśasūnā.samaṃ cakraṃ daśacakra.samo dhvajaḥ | daśadhvaja.samo veśo daśaveśa.samo nṛpaḥ ||

दश सूणासहस्राणि यो वाहयति) सौनिकः । तेन तुल्यः स्मृतो राजा घोरस् तस्य प्रतिग्रहः ॥

daśa sūṇāsahasrāṇi yo vāhayati) saunikaḥ | tena tulyaḥ smṛto rājā ghoras tasya pratigrahaḥ ||

यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति) लुब्धस्य-उच्छास्त्रवर्तिनः । स पर्यायेण याति)-इमान् नरकान् एकविंशतिम् ॥

yo rājñaḥ pratigṛhṇāti) lubdhasya-ucchāstravartinaḥ | sa paryāyeṇa yāti)-imān narakān ekaviṃśatim ||

तामिस्रम् अन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ । नरकं कालसूत्रं च महानरकम् एव च ॥

tāmisram andhatāmisraṃ mahāraurava.rauravau | narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakam eva ca ||

संजीवनं महावीचिं तपनं संप्रतापनम् । संहातं च सकाकोलं कुड्मलं प्रतिमूर्तिकम् ॥ [म्पूतिमृत्तिकम् ]

saṃjīvanaṃ mahāvīciṃ tapanaṃ saṃpratāpanam | saṃhātaṃ ca sa.kākolaṃ kuḍmalaṃ pratimūrtikam || [M.pūtimṛttikam ]

लोहशङ्कुम् ऋजीषं च पन्थानं शाल्मलीं नदीम् । असिपत्रवनं च-एव लोहदारकम् एव च ॥

lohaśaṅkum ṛjīṣaṃ ca panthānaṃ śālmalīṃ nadīm | asipatravanaṃ ca-eva lohadārakam eva ca ||

एतद् विदन्तो) विद्वांसो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । न राज्ञः प्रतिगृह्णन्ति) प्रेत्य श्रेयो ऽअभिकाङ्क्षिणः ॥

etad vidanto) vidvāṃso brāhmaṇā brahmavādinaḥ | na rājñaḥ pratigṛhṇanti) pretya śreyo 'abhikāṅkṣiṇaḥ ||

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत) धर्मअर्थौ च-अनुचिन्तयेत्) । कायक्लेशांश् च तन्मूलान् वेदतत्त्वार्थम् एव च ॥

brāhme muhūrte budhyeta) dharma.arthau ca-anucintayet) | kāyakleśāṃś ca tan.mūlān vedatattvārtham eva ca ||

उत्थाय)-आवश्यकं कृत्वा) कृतशौचः समाहितः । पूर्वां संध्यां जपंस् तिष्ठेत्) स्वकाले च-अपरां चिरम् ॥[

utthāya)-āvaśyakaṃ kṛtvā) kṛta.śaucaḥ samāhitaḥ | pūrvāṃ saṃdhyāṃ japaṃs tiṣṭhet) svakāle ca-aparāṃ ciram ||[

ऋषयो दीर्घसंध्यत्वाद् दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयुः) । प्रज्ञां यशश् च कीर्तिं च ब्रह्मवर्चसम् एव च ॥

ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvād dīrgham āyur avāpnuyuḥ) | prajñāṃ yaśaś ca kīrtiṃ ca brahmavarcasam eva ca ||

श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा-अप्य् उपाकृत्य) यथाविधि । युक्तश् छन्दांस्य् अधीयीत) मासान् विप्रो ऽअर्धपञ्चमान् ॥

śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vā-apy upākṛtya) yathāvidhi | yuktaś chandāṃsy adhīyīta) māsān vipro 'ardhapañcamān ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद्) बहिर् उत्सर्जनं द्विजः । माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्णे प्रथमे ऽअहनि ॥

puṣye tu chandasāṃ kuryād) bahir utsarjanaṃ dvijaḥ | māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhṇe prathame 'ahani ||

यथाशास्त्रं तु कृत्वा)-एवम् उत्सर्गं छन्दसां बहिः । विरमेत्) पक्षिणीं रात्रिं तद् एव-एकम् अहर्निशम् ॥

yathāśāstraṃ tu kṛtvā)-evam utsargaṃ chandasāṃ bahiḥ | viramet) pakṣiṇīṃ rātriṃ tad eva-ekam ahar.niśam ||

अत ऊर्ध्वं तु छन्दांसि शुक्लेषु नियतः पठेत्) । वेदाङ्गानि च सर्वाणि कृष्णपक्षेषु संपठेत्) ॥

ata ūrdhvaṃ tu chandāṃsi śukleṣu niyataḥ paṭhet) | vedāṅgāni ca sarvāṇi kṛṣṇapakṣeṣu saṃpaṭhet) ||

न-अविस्पष्टम् अधीयीत) न शूद्रजनसन्निधौ । न निशान्ते परिश्रान्तो) ब्रह्म-अधीत्य) पुनः स्वपेत्) ॥

na-avispaṣṭam adhīyīta) na śūdrajanasannidhau | na niśānte pariśrānto) brahma-adhītya) punaḥ svapet) ||

यथाउदितेन विधिना नित्यं छन्दस्कृतं पठेत्) । ब्रह्म छन्दस्कृतं च-एव द्विजो युक्तो ह्य् अनापदि ।

yathā.uditena vidhinā nityaṃ chandaskṛtaṃ paṭhet) | brahma chandaskṛtaṃ ca-eva dvijo yukto hy anāpadi |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमान् नित्यम् अनध्यायान् अधीयानो) विवर्जयेत्) । अध्यापनं च कुर्वाणः) शिष्याणां विधिपूर्वकम् ॥

imān nityam anadhyāyān adhīyāno) vivarjayet) | adhyāpanaṃ ca kurvāṇaḥ) śiṣyāṇāṃ vidhipūrvakam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णश्रवे ऽअनिले रात्रौ दिवा पांसुसमूहने । एतौ वर्षास्व् अनध्यायाव् अध्यायज्ञाः प्रचक्षते) ॥

karṇaśrave 'anile rātrau divā pāṃsusamūhane | etau varṣāsv an.adhyāyāv adhyāyajñāḥ pracakṣate) ||

विद्युत्स्तनितवर्षेषु महाउल्कानां च संप्लवे । आकालिकम् अनध्यायम् एतेषु मनुर् अब्रवीत्) ॥

vidyut.stanita.varṣeṣu mahā.ulkānāṃ ca saṃplave | ākālikam anadhyāyam eteṣu manur abravīt) ||

एतांस् त्व् अभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु । तदा विद्याद्) अनध्यायम् अनृतौ च-अभ्रदर्शने ॥

etāṃs tv abhyuditān vidyād yadā prāduṣkṛtāgniṣu | tadā vidyād) anadhyāyam an.ṛtau ca-abhradarśane ||

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां च-उपसर्जने ।

nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ ca-upasarjane |

प्रादुष्कृतेष्व् अग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिःस्वने । सज्योतिः स्याद्) अनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा ॥

prāduṣkṛteṣv agniṣu tu vidyut.stanita.niḥsvane | sa.jyotiḥ syād) anadhyāyaḥ śeṣe rātrau yathā divā ||

नित्यअनध्याय एव स्याद्) ग्रामेषु नगरेषु च । धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च सर्वदा ॥ [म्सर्वशः ]

nitya.anadhyāya eva syād) grāmeṣu nagareṣu ca | dharmanaipuṇya.kāmānāṃ pūtigandhe ca sarvadā || [M.sarvaśaḥ ]

अन्तर्गतशवे ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ । अनध्यायो रुद्यमाने) समवाये जनस्य च ॥

antargata.śave grāme vṛṣalasya ca sannidhau | anadhyāyo rudyamāne) samavāye janasya ca ||

उदके मध्यरात्रे च विष्मूत्रस्य विसर्जने । उच्छिष्टः श्राद्धभुक् च-एव मनसा-अपि न चिन्तयेत्) ।

udake madhyarātre ca viṣ.mūtrasya visarjane | ucchiṣṭaḥ śrāddhabhuk ca-eva manasā-api na cintayet) |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिगृह्य) द्विजो विद्वान् एकोद्दिष्टस्य केतनम्] [मेकोद्दिष्टनिकेतनम्] त्र्यहं न कीर्तयेद्) ब्रह्म राज्ञो राहोश् च सूतके ॥

pratigṛhya) dvijo vidvān ekoddiṣṭasya ketanam] [M.ekoddiṣṭa.niketanam] tryahaṃ na kīrtayed) brahma rājño rāhoś ca sūtake ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् एकानुदिष्टस्य गन्धो लेपश् च तिष्ठति । विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्) ॥

yāvad ekānudiṣṭasya gandho lepaś ca tiṣṭhati | viprasya viduṣo dehe tāvad brahma na kīrtayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शयानः) प्रौढपादश् च कृत्वा) च-एव-अवसक्थिकाम् । न-अधीयीत)-आमिषं जग्ध्वा) सूतकान्नाद्यम् एव च ॥

śayānaḥ) prauḍha.pādaś ca kṛtvā) ca-eva-avasakthikām | na-adhīyīta)-āmiṣaṃ jagdhvā) sūtakānnādyam eva ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोर् एव च-उभयोः । अमावास्याचतुर्दश्योः पौर्णमास्यष्टकासु च ॥

nīhāre bāṇaśabde ca saṃdhyayor eva ca-ubhayoḥ | amāvāsyā.caturdaśyoḥ paurṇamāsy.aṣṭakāsu ca ||

अमावास्या गुरुं हन्ति) शिष्यं हन्ति) चतुर्दशी । ब्रह्म-अष्टकपौर्णमास्यौ तस्मात् ताः परिवर्जयेत्) ॥

amāvāsyā guruṃ hanti) śiṣyaṃ hanti) caturdaśī | brahma-aṣṭaka.paurṇamāsyau tasmāt tāḥ parivarjayet) ||

पांसुवर्षे दिशां दाहे गोमायुविरुते तथा । श्वखरौष्ट्रे च रुवति) पङ्क्तौ च न पठेद्) द्विजः ॥

pāṃsuvarṣe diśāṃ dāhe gomāyuvirute tathā | śva.khara.uṣṭre ca ruvati) paṅktau ca na paṭhed) dvijaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-अधीयीत) श्मशानान्ते ग्रामान्ते गोव्रजे ऽअपि वा । वसित्वा) मैथुनं वासः श्राद्धिकं प्रतिगृह्य) च ॥

na-adhīyīta) śmaśānānte grāmānte govraje 'api vā | vasitvā) maithunaṃ vāsaḥ śrāddhikaṃ pratigṛhya) ca ||

प्राणि वा यदि वा-अप्राणि यत् किं चित्-श्राद्धिकं भवेत्) । तद् आलभ्य)-अप्य् अनध्यायः पाण्यास्यो हि द्विजः स्मृतः) ॥

prāṇi vā yadi vā-aprāṇi yat kiṃ cit-śrāddhikaṃ bhavet) | tad ālabhya)-apy anadhyāyaḥ pāṇy.āsyo hi dvijaḥ smṛtaḥ) ||

चोरैर् उपद्रुते ग्रामे संभ्रमे च-अग्निकारिते । ][म्चौरैर् उपप्लुते, संभ्रमे] आकालिकम् अनध्यायं विद्यात्) सर्वाद्भुतेषु च ॥

corair upadrute grāme saṃbhrame ca-agnikārite | ][M.caurair upaplute, saṃbhrame] ākālikam anadhyāyaṃ vidyāt) sarvādbhuteṣu ca ||

उपाकर्मणि च-उत्सर्गे त्रिरात्रं क्षेपणं स्मृतम्) । अष्टकासु त्व् अहोरात्रम् ऋत्वन्तासु च रात्रिषु ॥

upākarmaṇi ca-utsarge trirātraṃ kṣepaṇaṃ smṛtam) | aṣṭakāsu tv ahorātram ṛtvantāsu ca rātriṣu ||

न-अधीयीत)-अश्वम् आरूढो न वृक्षं न च हस्तिनम् । न नावं न खरं न-उष्ट्रं न-इरिणस्थो न यानगः ॥

na-adhīyīta)-aśvam ārūḍho na vṛkṣaṃ na ca hastinam | na nāvaṃ na kharaṃ na-uṣṭraṃ na-iriṇastho na yānagaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विवादे न कलहे न सेनायां न संगरे । न भुक्तमात्रे न-अजीर्णे न वमित्वा) न शुक्तके ॥

na vivāde na kalahe na senāyāṃ na saṃgare | na bhuktamātre na-ajīrṇe na vamitvā) na śuktake ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिथिं च-अननुज्ञाप्य) मारुते वाति) वा भृशम् । रुधिरे च स्रुते) गात्रात्- शस्त्रेण च परिक्षते) ॥

atithiṃ ca-an.anujñāpya) mārute vāti) vā bhṛśam | rudhire ca srute) gātrāt- śastreṇa ca parikṣate) ||

सामध्वनाव् ऋच्यजुषी न-अधीयीत) कदा चन । वेदस्य-अधीत्य) वा-अप्य् अन्तम् आरण्यकम् अधीत्य) च ॥

sāmadhvanāv ṛc.yajuṣī na-adhīyīta) kadā cana | vedasya-adhītya) vā-apy antam āraṇyakam adhītya) ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋग्वेदो देवदैवत्यो यजुर्वेदस् तु मानुषः । सामवेदः स्मृतः) पित्र्यस् तस्मात् तस्य-अशुचिर् ध्वनिः ॥

ṛgvedo deva.daivatyo yajurvedas tu mānuṣaḥ | sāmavedaḥ smṛtaḥ) pitryas tasmāt tasya-aśucir dhvaniḥ ||