Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 2.2

रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये भूभूधरादेजर्गतो नाशित्वसिद्धये यस्यान्यथाभावस्तस्यानित्यत्वमीरितं क्षपणकेन । तथाशब्दः समुच्चये । रूपादियुक्तस्याप्यनित्यत्वमीरितमिति । यद्वा यत् रूपादियु(क्तं तत्त)क् तत्तथानित्यमीरितमित योजना । तस्येत्यत यस्येत्यनेनान्वयः । अन्यथा तु यच्छब्दश्रवणात्तच्छब्दाध्याहारः । पूर्ववाक्यात्तस्येत्यनुवर्तते वा । एतच्चोपपादयिष्यते । *८,३८३* उक्तमुपसंहरति व्याप्त्येति ॥ व्याप्त्या तयान्यथाभावादात्मनो ऽनित्यता भवेत्

rūpādiyuktasya tathā jagannāśitvasiddhaye bhūbhūdharādejargato nāśitvasiddhaye yasyānyathābhāvastasyānityatvamīritaṃ kṣapaṇakena / tathāśabdaḥ samuccaye / rūpādiyuktasyāpyanityatvamīritamiti / yadvā yat rūpādiyu(ktaṃ tatta)k tattathānityamīritamita yojanā / tasyetyata yasyetyanenānvayaḥ / anyathā tu yacchabdaśravaṇāttacchabdādhyāhāraḥ / pūrvavākyāttasyetyanuvartate vā / etaccopapādayiṣyate / *8,383* uktamupasaṃharati vyāptyeti // vyāptyā tayānyathābhāvādātmano 'nityatā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्योर्ध्वगतिरप्येषा या मुक्तिरिति कथ्यते । अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा

nityordhvagatirapyeṣā yā muktiriti kathyate / alokākāśamāptasya kathaṃ na vikṛtiśca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपिशब्दः प्रमेयान्तरनिराकरणसमुच्चयार्थः । चशब्दः परिमाणपर्यायेण सह समुच्चये । या एषा नित्योर्ध्वगतिर्मुक्तिरिति जैनैः कथ्यते सा च कथमात्मनो विकृतिर्नो भवेत् । भेवेदेव । तत्कथम् । अलोकाकाशमाप्तस्य । प्राक् लोकाकाशस्थो ह्ययमात्मा निरन्तरोर्ध्वगत्यालोकाकाशमाप्नोति । तथाचान्यथाभावादात्मनो ऽनित्यत्वापत्तिरिति भावः । अनेनान्त्या (या)अवस्थितिः सन्ततोर्ध्वगतिलक्षणा । ततश्चात्मनो ऽनित्यत्वापत्तिरिति सूत्रखण्डस्यार्थ उक्तो भवति । नन्वन्यथाभावमात्रमनित्यत्वस्य प्रयोजकमिति न तावद्भवदीयः पक्ष इत्युक्तम् । नापि मदीयः पक्षः । तत्कथं प्रदेशविशेषसंयोगमात्ररूपान्यथात्वेन मुक्तात्मनो ऽनित्यत्वप्रसञ्जनमित्यतो जैनपक्षो ऽयमिति समर्थयितुं तावत्पृच्छति कीदृशश्चेति ॥ *८,३८७* कीदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते क्षपणकेन हि क्षित्यादेः सर्वस्य नित्यत्वाद्यनेकान्तं समर्थयमानेन द्रव्यपर्यायाभ्यां नित्यत्वमनित्यत्वं चेत्युक्तम् । द्रव्याकारस्य कदाप्यनपायान्नित्यत्वम् । पर्यायो ऽन्यथाभावः तस्मादनित्यत्वमिति । तत्र वक्तव्यम् । कीदृशो ऽत्रान्यथाभावो नाशं प्रति हेतुतयेष्यते । किं संस्थानादिलक्षणापगमरूपो वा, सधारणो वेति भावः । आद्यं शङ्कते संस्थानेति ॥ संस्थानापगमश्चेत् ॥। संस्थानग्रहणं लक्षणोपलक्षणम् । नाशहेतुतयेष्यत इति सम्बन्धः । प्रतिषेधति स नेति ॥ ॥। स नहि भूसागरादिषु

apiśabdaḥ prameyāntaranirākaraṇasamuccayārthaḥ / caśabdaḥ parimāṇaparyāyeṇa saha samuccaye / yā eṣā nityordhvagatirmuktiriti jainaiḥ kathyate sā ca kathamātmano vikṛtirno bhavet / bhevedeva / tatkatham / alokākāśamāptasya / prāk lokākāśastho hyayamātmā nirantarordhvagatyālokākāśamāpnoti / tathācānyathābhāvādātmano 'nityatvāpattiriti bhāvaḥ / anenāntyā (yā)avasthitiḥ santatordhvagatilakṣaṇā / tataścātmano 'nityatvāpattiriti sūtrakhaṇḍasyārtha ukto bhavati / nanvanyathābhāvamātramanityatvasya prayojakamiti na tāvadbhavadīyaḥ pakṣa ityuktam / nāpi madīyaḥ pakṣaḥ / tatkathaṃ pradeśaviśeṣasaṃyogamātrarūpānyathātvena muktātmano 'nityatvaprasañjanamityato jainapakṣo 'yamiti samarthayituṃ tāvatpṛcchati kīdṛśaśceti // *8,387* kīdṛśaścānyathābhāvo nāśahetutayeṣyate kṣapaṇakena hi kṣityādeḥ sarvasya nityatvādyanekāntaṃ samarthayamānena dravyaparyāyābhyāṃ nityatvamanityatvaṃ cetyuktam / dravyākārasya kadāpyanapāyānnityatvam / paryāyo 'nyathābhāvaḥ tasmādanityatvamiti / tatra vaktavyam / kīdṛśo 'trānyathābhāvo nāśaṃ prati hetutayeṣyate / kiṃ saṃsthānādilakṣaṇāpagamarūpo vā, sadhāraṇo veti bhāvaḥ / ādyaṃ śaṅkate saṃsthāneti // saṃsthānāpagamaścet ... saṃsthānagrahaṇaṃ lakṣaṇopalakṣaṇam / nāśahetutayeṣyata iti sambandhaḥ / pratiṣedhati sa neti // ... sa nahi bhūsāgarādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तुं शक्यत इति शेषः । कुतो नेत्यत आह स न हीति ॥ यावल्लक्ष्यभाविलक्षणापगमलक्षणो ऽन्यथाभावो भूसागरादिषु पक्षैकदेशभूतेषु न हीदानीं प्रमितस्ततो हेतोः सन्दिग्धासिद्धत्वं स्यादित्यर्थः । प्रमितत्वे तु तस्यानित्यत्वे ऽपि संशयो नास्तीत्यनुमानं व्यर्थमापद्यते । *८,३८८* तर्हि द्वितीयो ऽस्त्विति शङ्कते यः कश्चिदिति ॥ यः कश्चिदन्यथाभावो यदि ॥। पूर्ववदेव सम्बन्धः । अविवक्षितविशेष इत्यर्थः । एवं तर्हि मुक्तात्मनो ऽप्यनित्यत्वापादनं सुस्थितमिति भावेनाह मुक्तिश्चेति ॥ ॥। मुक्तिश्च तादृशी तादृशी अन्यथाभावस्वरूपा । एवमप्यात्मनो नित्यत्वे भूभूधरादीनामपि नित्यत्वं स्यात् । अन्यथा हेतोरनैकान्त्यात् । तदिदमुक्तं सूत्रकृता । "उभयनित्यत्वात्ऽ; इति । अवयवोपचयापचयलक्षणो ऽन्यथाभावो ऽनित्यत्वे हेतुरिति चेत् (न) । स्फटिकादौ पक्षैकदेशे सन्दिग्धत्वात् । रूपादिमत्त्वं सविशेषणमुपादीयते चेत्को दोष इति चेन्न । परस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । नहि परो रूपादिमत्किञ्चिन्नित्यमभ्युपैति । आत्मनस्तु प्रभया रूपादिमत्त्वमापादितमेव । यद्वा आत्मनो रूपादिमत्त्वं स्वसिद्धान्त एव । रूपादिमतो ऽनित्यत्वमिति व्याप्त्यङ्गीकारे पूर्वोक्तानित्यत्वप्रसङ्गो व्याख्यातव्यः । *८,३९१* क्षपणकोक्तमर्थान्तरं दूषयितुमनुवदति देहेति ॥ देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः

vaktuṃ śakyata iti śeṣaḥ / kuto netyata āha sa na hīti // yāvallakṣyabhāvilakṣaṇāpagamalakṣaṇo 'nyathābhāvo bhūsāgarādiṣu pakṣaikadeśabhūteṣu na hīdānīṃ pramitastato hetoḥ sandigdhāsiddhatvaṃ syādityarthaḥ / pramitatve tu tasyānityatve 'pi saṃśayo nāstītyanumānaṃ vyarthamāpadyate / *8,388* tarhi dvitīyo 'stviti śaṅkate yaḥ kaściditi // yaḥ kaścidanyathābhāvo yadi ... pūrvavadeva sambandhaḥ / avivakṣitaviśeṣa ityarthaḥ / evaṃ tarhi muktātmano 'pyanityatvāpādanaṃ susthitamiti bhāvenāha muktiśceti // ... muktiśca tādṛśī tādṛśī anyathābhāvasvarūpā / evamapyātmano nityatve bhūbhūdharādīnāmapi nityatvaṃ syāt / anyathā hetoranaikāntyāt / tadidamuktaṃ sūtrakṛtā / "ubhayanityatvāt'; iti / avayavopacayāpacayalakṣaṇo 'nyathābhāvo 'nityatve heturiti cet (na) / sphaṭikādau pakṣaikadeśe sandigdhatvāt / rūpādimattvaṃ saviśeṣaṇamupādīyate cetko doṣa iti cenna / parasya vaiyarthyaprasaṅgāt / nahi paro rūpādimatkiñcinnityamabhyupaiti / ātmanastu prabhayā rūpādimattvamāpāditameva / yadvā ātmano rūpādimattvaṃ svasiddhānta eva / rūpādimato 'nityatvamiti vyāptyaṅgīkāre pūrvoktānityatvaprasaṅgo vyākhyātavyaḥ / *8,391* kṣapaṇakoktamarthāntaraṃ dūṣayitumanuvadati deheti // dehamāne vikāraḥ syāditi sthāsnūnanātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह ॥। देहमाने देहमानत्वे । प्रमिते (सती)ति शेषः । विकारः स्यात् स्थावराणां सात्मकत्वाङ्गीकृतावात्मन इति शेषः । इति स मा भूदित्येवमर्थम् । स्थास्नून् वृक्षादीन् । अनात्मनः आत्मानधिष्ठितान् । आह क्षपणकः । अत्र क्षपणकः स्थावराननात्मन आहेत्येतावत्येव वक्तव्ये यदात्मनो देहपरिमाणत्वस्य प्रमितत्वात् वृक्षादीनामपि सात्मकत्वे तत्परिमाणत्वापत्तावङ्कुरावस्थायामणुमात्रस्य महावृक्षावस्थायां च महतो विकारित्वं विकारित्वादनित्यत्वं च प्रसज्येत । तन्मा प्रासाङ्क्षीदित्येतद(प्रसञ्जीत्येवमर्)थति हेतुकथनं, तत्पूर्वोक्तप्रमेयदृढीकरणार्थम् । यदि विकारित्वमात्रमनित्यत्वे प्रयोजकं जैनो नाभ्युपेयात् । तदा विकारित्वेनानित्यत्वप्रसङ्गाद्बिभ्यता स्थावराणामनात्मत्वं यत्तेनाभ्युपगतं तदनुपपन्नं स्यात् । नहि स्थावराणां सात्मकतायामात्मनो लक्षणापगमो भवति । किन्त्वन्यथाभावमात्रमिति । यद्वा दूषणसौकर्यार्थं हेत्वनुवादः । *८,३९३* तदिदं विकारित्वापत्तिभयात्स्थावराणामनात्मत्वाङ्गीकरणमयुक्तम् । तथा सति हस्त्यादिशरीराणामप्यनात्मत्वस्याङ्गीकायर्त्वप्रसङ्गात् । तत्कथमित्यत आह हस्त्यादीति ॥ ॥। हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभावः

āha ... dehamāne dehamānatve / pramite (satī)ti śeṣaḥ / vikāraḥ syāt sthāvarāṇāṃ sātmakatvāṅgīkṛtāvātmana iti śeṣaḥ / iti sa mā bhūdityevamartham / sthāsnūn vṛkṣādīn / anātmanaḥ ātmānadhiṣṭhitān / āha kṣapaṇakaḥ / atra kṣapaṇakaḥ sthāvarānanātmana āhetyetāvatyeva vaktavye yadātmano dehaparimāṇatvasya pramitatvāt vṛkṣādīnāmapi sātmakatve tatparimāṇatvāpattāvaṅkurāvasthāyāmaṇumātrasya mahāvṛkṣāvasthāyāṃ ca mahato vikāritvaṃ vikāritvādanityatvaṃ ca prasajyeta / tanmā prāsāṅkṣīdityetada(prasañjītyevamar)thati hetukathanaṃ, tatpūrvoktaprameyadṛḍhīkaraṇārtham / yadi vikāritvamātramanityatve prayojakaṃ jaino nābhyupeyāt / tadā vikāritvenānityatvaprasaṅgādbibhyatā sthāvarāṇāmanātmatvaṃ yattenābhyupagataṃ tadanupapannaṃ syāt / nahi sthāvarāṇāṃ sātmakatāyāmātmano lakṣaṇāpagamo bhavati / kintvanyathābhāvamātramiti / yadvā dūṣaṇasaukaryārthaṃ hetvanuvādaḥ / *8,393* tadidaṃ vikāritvāpattibhayātsthāvarāṇāmanātmatvāṅgīkaraṇamayuktam / tathā sati hastyādiśarīrāṇāmapyanātmatvasyāṅgīkāyartvaprasaṅgāt / tatkathamityata āha hastyādīti // ... hastyādideheṣu hyapi syādanyathābhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतात्तावद्वृक्षस्यापि पुष्पफलावाप्तिर्दृश्यते । तया श्रवणमनुमीयते । विमतः श्रवणवान् गीतसान्निध्ये सति लब्धविकासत्वाद्राजादिवदिति । न चायं स्वभाव एव । राजादेरपि तत्प्रसङ्गात् । श्रवणेन च श्रोत्रसद्भावो ऽनुमीयते । एवं शीतोष्णस्पर्शविशेषात्कार्श्यं दृश्यते । तेन सुकुमारशरीरवत्स्पर्शज्ञानमनुमीयते । तेन च त्वगिन्द्रियसत्त्वम् । तथोदकादिरसात्स्थितिरशुष्यतो ऽवस्थानं दृश्यते । तेन सम्मतदेहवद्रसज्ञानं ततो रसनेन्द्रियसद्भावो ऽनुमीयते । एवं कमनीयकान्तावलोकनेनोत्कोरकत्वं तिलवृक्षस्योपलभ्यते । तेन दर्शनकामौ । ततो नयनमनसी सिद्धयतः । धूपोपयागेन चातिशयदर्शनाद्घ्राणसिद्धिरिति प्रसिद्धशरीराविशेषात्स्थावराणामनात्मता न सिद्धयेत् । केचिन्मूले निषिक्तानामपामुपरि सर्पणादाध्यात्मिकवायुसम्बन्धमनुमाय सात्मकत्वमनुमियते । तदसत् । भस्मगुलिकादौ व्यभिचारात् । एतेनाविशेषादित्येतत्प्रकारान्तरेण व्याख्यातं भवति । *८,३९७* "वक्ति स्वप्रभम्ऽ; इत्यादिकमुत्सूत्रितं कस्माद्वर्णितमिति मन्दाशङ्कां निवारयितुं सूत्रारूढं करोति एवञ्चेति ॥ एवञ्चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित्

gītāttāvadvṛkṣasyāpi puṣpaphalāvāptirdṛśyate / tayā śravaṇamanumīyate / vimataḥ śravaṇavān gītasānnidhye sati labdhavikāsatvādrājādivaditi / na cāyaṃ svabhāva eva / rājāderapi tatprasaṅgāt / śravaṇena ca śrotrasadbhāvo 'numīyate / evaṃ śītoṣṇasparśaviśeṣātkārśyaṃ dṛśyate / tena sukumāraśarīravatsparśajñānamanumīyate / tena ca tvagindriyasattvam / tathodakādirasātsthitiraśuṣyato 'vasthānaṃ dṛśyate / tena sammatadehavadrasajñānaṃ tato rasanendriyasadbhāvo 'numīyate / evaṃ kamanīyakāntāvalokanenotkorakatvaṃ tilavṛkṣasyopalabhyate / tena darśanakāmau / tato nayanamanasī siddhayataḥ / dhūpopayāgena cātiśayadarśanādghrāṇasiddhiriti prasiddhaśarīrāviśeṣātsthāvarāṇāmanātmatā na siddhayet / kecinmūle niṣiktānāmapāmupari sarpaṇādādhyātmikavāyusambandhamanumāya sātmakatvamanumiyate / tadasat / bhasmagulikādau vyabhicārāt / etenāviśeṣādityetatprakārāntareṇa vyākhyātaṃ bhavati / *8,397* "vakti svaprabham'; ityādikamutsūtritaṃ kasmādvarṇitamiti mandāśaṅkāṃ nivārayituṃ sūtrārūḍhaṃ karoti evañceti // evañcātmākārtsnyamiti tata evāha vedavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् । जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम्

sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ sadāśivam / jagadvicitraracanākartāraṃ doṣavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहुः पाशुपतास् ॥। चशब्दः पूर्वतनैः(मतैः) सह समुच्चयार्थः । हिशब्दो हेतौ । तत् पशुपतेः सर्वजगत्काणत्वादिकं मतं नोपादेयम् । कुतः । पत्युः पशुपतेः । असामञ्जस्यात् दोषित्वात् । तदनङ्गीकारे च बहुश्रुतिविरोध इति योजना । कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति अस्येति ॥ ॥। अस्य देवस्य स्तुहि गर्तगम्

āhuḥ pāśupatās ... caśabdaḥ pūrvatanaiḥ(mataiḥ) saha samuccayārthaḥ / hiśabdo hetau / tat paśupateḥ sarvajagatkāṇatvādikaṃ mataṃ nopādeyam / kutaḥ / patyuḥ paśupateḥ / asāmañjasyāt doṣitvāt / tadanaṅgīkāre ca bahuśrutivirodha iti yojanā / kāstāḥ śrutaya ityatastā udāharati asyeti // ... asya devasya stuhi gartagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् । यद् विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्टते मया

utpipeṣa śirastasya gṛṇīṣe satpatiṃ padam / yad viṣṇorupamaṃ hantuṃ rudramākṛṣṭate mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः । घ्नञ्छिश्नदेवानेको ऽसावासीन्नारायणः परः

dhanuryaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ mā śiśnadevatāḥ / ghnañchiśnadevāneko 'sāvāsīnnārāyaṇaḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् । यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन् पुरुषं पशुम्

tasmād rudraḥ samprasādaścābhūtāṃ vaiṣṇavaṃ makham / yajñena yajñamayajantābadhnan puruṣaṃ paśum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा *८,४०१फ़्।* "स्तुहि गर्तगम्ऽ; इत्यनेन"स्तुहि श्रुतं गर्तमदं युवानं मृगं न भीममुपहत्नुमुग्रम् । मृऌआ जरित्रे रुद्र स्तवानो ऽन्यं ते अस्मान्निवपन्तु सेनाऽ; इति (ऋ।२-३३-११) । "उत्पिपेषऽ; इत्यनेन"रुद्रस्य त्वेव धनुरार्त्निः रि उत्पिपेषऽ; इति । "गृणीषःऽ; इत्यनेन"कुमारश्चित्पितरं वन्दमानं प्रति नानाम रुद्रोपयन्तम् । भूरेर्दातारं सत्पतिं गृणीषे स्तुतस्त्वं भेषजा रास्यस्मऽ; इति (ऋ।२-३३-१२) । "पदम्ऽ; इत्यनेन"तव श्रिये मरुतो मर्जयन्त रुद्र यत्ते जनिम चारु चित्रम् । पदं यद्विष्णोरुपमं निधायि तेन पासि गुह्यं नाम गोनाम्ऽ; इति (ऋ।५-३-३) । "यं कामयेऽ; इत्यनेन"यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्ऽ; इति (ऋ।१०-१२५-५) । "माऽ; इत्यनेन"मा शिश्नदेवा अपि गुरृतं नऽ; इति । "घ्नन्ऽ; इत्यनेन"घ्नंच्छिश्नदेवां अभिवर्पसा भूद्ऽ; इति । "एकोसौऽ; इत्यनेन"एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नच शङ्करःऽ; इति । "तस्मात्ऽ; इत्यनेन"स रुष्यः स प्रसन्नो यद्रुष्यो यत्प्रसन्नस्तस्माद्रुद्रसम्प्रसादावभूताम्ऽ; इति । "वैष्णवम्ऽ; इत्यनेन"तेषां मखं वैष्णवं यश आर्छत्ऽ; इति । यज्ञेनेति, अबध्नन्निति, यो भूतानामिति प्रसिद्धम् । *८,४०२* कथमेताभिः श्रुतिभिः पशुपतेनिर्र्देषत्वं विरुद्धमित्यतस्तासां तात्पर्यमाह इत्यादीति ॥ इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः

yo bhūtānāmadhipatī rudrastanticaro vṛṣā *8,401f.* "stuhi gartagam'; ityanena"stuhi śrutaṃ gartamadaṃ yuvānaṃ mṛgaṃ na bhīmamupahatnumugram / mṛḷā jaritre rudra stavāno 'nyaṃ te asmānnivapantu senā'; iti (ṛ.2-33-11) / "utpipeṣa'; ityanena"rudrasya tveva dhanurārtniḥ ri utpipeṣa'; iti / "gṛṇīṣaḥ'; ityanena"kumāraścitpitaraṃ vandamānaṃ prati nānāma rudropayantam / bhūrerdātāraṃ satpatiṃ gṛṇīṣe stutastvaṃ bheṣajā rāsyasma'; iti (ṛ.2-33-12) / "padam'; ityanena"tava śriye maruto marjayanta rudra yatte janima cāru citram / padaṃ yadviṣṇorupamaṃ nidhāyi tena pāsi guhyaṃ nāma gonām'; iti (ṛ.5-3-3) / "yaṃ kāmaye'; ityanena"yaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ kṛṇomi taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhām'; iti (ṛ.10-125-5) / "mā'; ityanena"mā śiśnadevā api gurṛtaṃ na'; iti / "ghnan'; ityanena"ghnaṃcchiśnadevāṃ abhivarpasā bhūd'; iti / "ekosau'; ityanena"eko nārāyaṇa āsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ'; iti / "tasmāt'; ityanena"sa ruṣyaḥ sa prasanno yadruṣyo yatprasannastasmādrudrasamprasādāvabhūtām'; iti / "vaiṣṇavam'; ityanena"teṣāṃ makhaṃ vaiṣṇavaṃ yaśa ārchat'; iti / yajñeneti, abadhnanniti, yo bhūtānāmiti prasiddham / *8,402* kathametābhiḥ śrutibhiḥ paśupatenirrdeṣatvaṃ viruddhamityatastāsāṃ tātparyamāha ityādīti // ityādiśrutisāmarthyāt pāratantryaṃ janirmṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हविर्भिः कृते सति वया बन्धको रुद्रो, रुद्रियं महित्वं रौद्रं पदं, विदे विविदे लेभे, हि यथा तथा हे अश्विनौ युवामपि इरावत् अन्नवत्, वर्ति वर्तनं, यासिष्यं अयासिष्य प्राप्तवन्तौ स्थ इति । "स्तुहिऽ; इत्यनेन स्तावकतया पारतन्त्र्यम् । हे रुद्र त्वं श्रुतं प्रसिद्धं, गर्तसदं हृदयगुहानिवासं, युवानं, मृगं न भीमं सिंहमिव भीषणम्, उग्रम् उग्राणां दैत्यानाम्, उपहन्तुनम् उपहन्तारं, नृहरिं, स्तुहि स्तौषि । स एवं स्तवान स्तुवंस्त्वं, जरित्रे स्तोत्रे, त्वां स्तुवन्तं माम् । मृऌअ मृडय सुखस्य । ते सेनाश्चास्मदन्यमेव निवपन्तु घ्नन्त्विति । "रुद्रस्यऽ; इत्यनेनाज्ञत्वं पारतन्त्र्यं मृतिश्च । आरोपितं धनुर्हनाववष्टभ्यावस्थितस्य रुद्रस्य शिरो ज्यायां (वभ्रिरू)कामरूपेणेन्द्रेण छिन्नायामुत्क्षिप्ता धनुरार्त्निरुत्पिपेष चिच्छेदेति । "कुमारःऽ; इत्यनेनापि पारतन्त्र्यं जनिश्च । हे रुद्र कुमारः पुत्रो भवान् जगद्वयामोहनाय कैलासमुपयन्तं, त्वां वन्दमानं पितरं कृष्णं प्रति ननाम । तेन स्तुतस्त्वं भूरेः पुरुषार्थस्य दातारं सत्पतिं गृणीषे स्तौषि स्तुतवानसि । एवम्भूतस्त्वमस्माभिः स्तुतः अस्मे ऽस्मभ्यं भेषजा भेषजानि संसारव्याधिनिरसनानि ज्ञानानि रासि ददासि देहीति । "तव श्रियःऽ; इत्यनेन पराधीनपदप्राप्तिर्जनिः पारतन्त्र्यं च । हे रुद्र यत् येभ्यस्ते जनिम जन्माभूत्ते मरुतो ब्रह्मणो ऽतीतवर्तमानास्तव श्रिये सम्पदे चारु सुन्दरं चित्रमाश्चर्यं उपमं उप समीपे मा लक्ष्मीर्यस्य संवहनकर्त्री तत्तथोक्तम् । यद्विष्णोः पदं मर्जयन्तः शोधितवन्तः क्षालितवन्तः । तत्त्वया हृदि निधायि न्यधायि । तेन कारणेन त्वं गोनां गवां (वाचां) मध्ये गुह्यं नाम नारायणादिकं पासि जपोपदेशादिना पालयसीति । "अहम्ऽ; इत्यनेन मृतिः । अहं ब्रह्मद्विषे ब्रह्मद्विषां दैत्यानां शरवे हिंसकं रुद्राय रुद्रं हन्तवै हन्तुमेव प्रलये धनुरातनोमि विस्तारयामीति । *८,४०४* "यम्ऽ; इत्यनेन पराधीनपदप्राप्तिः । अहं यं यं रुद्रं कर्तुं कामये तं तमुग्रं रुद्रं कृणोमि करोमि एवं तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधां सुमेधसं करोमीति । "माऽ; इत्यनेनाज्ञत्वम् । अतीतानागतवर्तमाना गुह्याभिमानिनो देवा रुद्रा अपि नो ऽस्माकमुपास्यमृतं ज्ञानरूपं ब्रह्म मागुर्न ज्ञातवन्त इति । घ्नन्नित्यनेन मृतिः । गुह्याभिमानिदेवान्घ्नन्नीश्वरो वर्पसा बलेन सर्वमभ्यभूदभिभूतवानिति । "एकःऽ; इत्यनेन प्रलये ऽभावो जनिश्च । "तस्मात्ऽ; इत्यनेन जनिः । परमेश्वररोषजो रुद्र इत्यर्थः । सम्प्रसादो ब्रह्मा । "तेषाम्ऽ; इत्यादिवाक्यैः पारतन्त्र्यम् । तेषां देवानां यशो, वैष्णवं मखं विष्णुमखे पशुत्वेन नियुक्तं रुद्रमार्छत्प्राप्तवदिति । देवा यज्ञेन रुद्रेण पशुना यज्ञं विष्णुमयजन्तेति । देवाः पुरुषं रुद्रं पशुमबध्नन्निति । यो भूतानामधिपती रुद्रः स विष्णोराज्ञारूपायां तन्त्यां चरति वृषा प्रसिद्धतन्त्यामिवेति । *८,४०८* एतासां श्रुतीनामेतदर्थत्वोपपादनं त्वचार्येणैवान्यत्रोदाहृतेभ्यो वाक्येभ्यष्टीकातश्चावगन्तव्यम् । अत एव सामर्थ्यादित्युक्तम् । *८,४०९* सूत्रार्थमुपसंहरति सदोषत्वादिति ॥ ॥। सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः

havirbhiḥ kṛte sati vayā bandhako rudro, rudriyaṃ mahitvaṃ raudraṃ padaṃ, vide vivide lebhe, hi yathā tathā he aśvinau yuvāmapi irāvat annavat, varti vartanaṃ, yāsiṣyaṃ ayāsiṣya prāptavantau stha iti / "stuhi'; ityanena stāvakatayā pāratantryam / he rudra tvaṃ śrutaṃ prasiddhaṃ, gartasadaṃ hṛdayaguhānivāsaṃ, yuvānaṃ, mṛgaṃ na bhīmaṃ siṃhamiva bhīṣaṇam, ugram ugrāṇāṃ daityānām, upahantunam upahantāraṃ, nṛhariṃ, stuhi stauṣi / sa evaṃ stavāna stuvaṃstvaṃ, jaritre stotre, tvāṃ stuvantaṃ mām / mṛḷa mṛḍaya sukhasya / te senāścāsmadanyameva nivapantu ghnantviti / "rudrasya'; ityanenājñatvaṃ pāratantryaṃ mṛtiśca / āropitaṃ dhanurhanāvavaṣṭabhyāvasthitasya rudrasya śiro jyāyāṃ (vabhrirū)kāmarūpeṇendreṇa chinnāyāmutkṣiptā dhanurārtnirutpipeṣa cicchedeti / "kumāraḥ'; ityanenāpi pāratantryaṃ janiśca / he rudra kumāraḥ putro bhavān jagadvayāmohanāya kailāsamupayantaṃ, tvāṃ vandamānaṃ pitaraṃ kṛṣṇaṃ prati nanāma / tena stutastvaṃ bhūreḥ puruṣārthasya dātāraṃ satpatiṃ gṛṇīṣe stauṣi stutavānasi / evambhūtastvamasmābhiḥ stutaḥ asme 'smabhyaṃ bheṣajā bheṣajāni saṃsāravyādhinirasanāni jñānāni rāsi dadāsi dehīti / "tava śriyaḥ'; ityanena parādhīnapadaprāptirjaniḥ pāratantryaṃ ca / he rudra yat yebhyaste janima janmābhūtte maruto brahmaṇo 'tītavartamānāstava śriye sampade cāru sundaraṃ citramāścaryaṃ upamaṃ upa samīpe mā lakṣmīryasya saṃvahanakartrī tattathoktam / yadviṣṇoḥ padaṃ marjayantaḥ śodhitavantaḥ kṣālitavantaḥ / tattvayā hṛdi nidhāyi nyadhāyi / tena kāraṇena tvaṃ gonāṃ gavāṃ (vācāṃ) madhye guhyaṃ nāma nārāyaṇādikaṃ pāsi japopadeśādinā pālayasīti / "aham'; ityanena mṛtiḥ / ahaṃ brahmadviṣe brahmadviṣāṃ daityānāṃ śarave hiṃsakaṃ rudrāya rudraṃ hantavai hantumeva pralaye dhanurātanomi vistārayāmīti / *8,404* "yam'; ityanena parādhīnapadaprāptiḥ / ahaṃ yaṃ yaṃ rudraṃ kartuṃ kāmaye taṃ tamugraṃ rudraṃ kṛṇomi karomi evaṃ taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhāṃ sumedhasaṃ karomīti / "mā'; ityanenājñatvam / atītānāgatavartamānā guhyābhimānino devā rudrā api no 'smākamupāsyamṛtaṃ jñānarūpaṃ brahma māgurna jñātavanta iti / ghnannityanena mṛtiḥ / guhyābhimānidevānghnannīśvaro varpasā balena sarvamabhyabhūdabhibhūtavāniti / "ekaḥ'; ityanena pralaye 'bhāvo janiśca / "tasmāt'; ityanena janiḥ / parameśvararoṣajo rudra ityarthaḥ / samprasādo brahmā / "teṣām'; ityādivākyaiḥ pāratantryam / teṣāṃ devānāṃ yaśo, vaiṣṇavaṃ makhaṃ viṣṇumakhe paśutvena niyuktaṃ rudramārchatprāptavaditi / devā yajñena rudreṇa paśunā yajñaṃ viṣṇumayajanteti / devāḥ puruṣaṃ rudraṃ paśumabadhnanniti / yo bhūtānāmadhipatī rudraḥ sa viṣṇorājñārūpāyāṃ tantyāṃ carati vṛṣā prasiddhatantyāmiveti / *8,408* etāsāṃ śrutīnāmetadarthatvopapādanaṃ tvacāryeṇaivānyatrodāhṛtebhyo vākyebhyaṣṭīkātaścāvagantavyam / ata eva sāmarthyādityuktam / *8,409* sūtrārthamupasaṃharati sadoṣatvāditi // ... sadoṣatvānneśaḥ paśupatistataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य शिवस्य । अशरीरस्यापि गगनादेर्जगता सम्बन्धदर्शनात्कथमेतदित्यत सम्बन्धमेवे व्याख्याति । क्वचित् कार्ये । कर्तृत्वेनेति । कायर्कर्तृत्वलक्षणः सम्बन्धो न युज्यत इत्यर्थः । क्वचिदित्यनेन कुतः सर्वकर्तृत्वमिति सूचयति । अयमत्र प्रयोगः । शिवो न कर्ताशरीरत्वात् सुप्तप्रलीनवदिति । ननु शिवः सिद्धो न वा । न द्वितीयः । आश्रयासिद्धेः । आद्ये तु कर्तृत्वेनैव सिद्ध इति धर्मिग्राहकमानविरोधः । किञ्च भवन्मते(ऽपि) शिवस्य कर्तृत्वं शरीरित्वं चाङ्गीक्रियत एव । तथा चापसिद्धान्तान्यतरासिद्धी स्यातामिति । उच्यते । इदमत्राकूतम् । पशुपतेर्जगत्कारणत्वं वदन्प्रष्टव्यः । किं पाशुपतादिशास्त्राण्यनुमानानि (चा)वाऽश्रित्येदमुच्यते, उत श्रुत्यादिकम् । आद्ये त्वतिप्रसङ्गो ऽयमुच्यते । यदि पाशुपताद्याश्रित्येदमुच्यते तर्हि तस्याशरीरत्वमपि ततः सिद्धमिति तदप्यङ्गीकार्यं स्यात् । तथाच कर्तृत्वानुपपत्तिरिति । अत एव न युज्यतेति लिङ्प्रयोगः । द्वितीये तु वक्ष्यत इति । एवञ्च न कश्चिद्दोषः । शिवस्वरूपस्य अस्माकं श्रुत्यादितः सिद्धेराश्रयासिद्धयभावात् । परसिद्धेनाशरीरत्वेन कर्तृत्वाभावापादनाद्धर्मिग्राहकविरोधाद्यभावात् । एतेन पाशुपतादिविरोधात् श्रुतयो ऽन्यथा योज्या इति निरस्तम् । *८,४१२* नन्वशरीरस्यापि कर्तृत्वे बाधकाभावाद्वयाप्तिविधुरो ऽयं प्रसङ्गः । कारकप्रयोक्तृत्वं हि कर्तृत्वं न शरीरित्वमित्यत आह देहिन इति ॥ ॥। देहिनो ज्ञानदृष्टितः

tasya śivasya / aśarīrasyāpi gaganāderjagatā sambandhadarśanātkathametadityata sambandhameve vyākhyāti / kvacit kārye / kartṛtveneti / kāyarkartṛtvalakṣaṇaḥ sambandho na yujyata ityarthaḥ / kvacidityanena kutaḥ sarvakartṛtvamiti sūcayati / ayamatra prayogaḥ / śivo na kartāśarīratvāt suptapralīnavaditi / nanu śivaḥ siddho na vā / na dvitīyaḥ / āśrayāsiddheḥ / ādye tu kartṛtvenaiva siddha iti dharmigrāhakamānavirodhaḥ / kiñca bhavanmate('pi) śivasya kartṛtvaṃ śarīritvaṃ cāṅgīkriyata eva / tathā cāpasiddhāntānyatarāsiddhī syātāmiti / ucyate / idamatrākūtam / paśupaterjagatkāraṇatvaṃ vadanpraṣṭavyaḥ / kiṃ pāśupatādiśāstrāṇyanumānāni (cā)vā'śrityedamucyate, uta śrutyādikam / ādye tvatiprasaṅgo 'yamucyate / yadi pāśupatādyāśrityedamucyate tarhi tasyāśarīratvamapi tataḥ siddhamiti tadapyaṅgīkāryaṃ syāt / tathāca kartṛtvānupapattiriti / ata eva na yujyateti liṅprayogaḥ / dvitīye tu vakṣyata iti / evañca na kaściddoṣaḥ / śivasvarūpasya asmākaṃ śrutyāditaḥ siddherāśrayāsiddhayabhāvāt / parasiddhenāśarīratvena kartṛtvābhāvāpādanāddharmigrāhakavirodhādyabhāvāt / etena pāśupatādivirodhāt śrutayo 'nyathā yojyā iti nirastam / *8,412* nanvaśarīrasyāpi kartṛtve bādhakābhāvādvayāptividhuro 'yaṃ prasaṅgaḥ / kārakaprayoktṛtvaṃ hi kartṛtvaṃ na śarīritvamityata āha dehina iti // ... dehino jñānadṛṣṭitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च देहादिवद् विश्वमस्य स्याद् ॥। यदुक्तमशरीरत्वाच्छिवस्य कर्तृत्वानुपपत्तिरिति । तदसत् । कुलालादयो हि कर्तारो दण्डादिकं साक्षात्प्रयत्नेनाधिष्ठातुमनीशानास्तदधिष्ठानाय साक्षात्प्रयत्नाधिष्ठेयं स्यात् । ततः किमपरेण शरीरेण । अत एव भगवान्विश्वमूर्तिरिति गीयते । न चादिसृष्टेः प्राक् कारकाभावः । मायादेरनादेर्विद्यमानत्वात् । अन्यथा सृष्टयनुपपत्तेरिति । आदिपदेनेन्द्रियाणां वक्ष्यमाणस्याधिष्ठानस्य च सङ्ग्रहः । तदिदं नोपपद्यत इत्यर्थः । कुतो नेत्यतः सौत्रहेतुं व्याख्याति भोगेति ॥ ॥। भोगसम्भवात्

na ca dehādivad viśvamasya syād ... yaduktamaśarīratvācchivasya kartṛtvānupapattiriti / tadasat / kulālādayo hi kartāro daṇḍādikaṃ sākṣātprayatnenādhiṣṭhātumanīśānāstadadhiṣṭhānāya sākṣātprayatnādhiṣṭheyaṃ syāt / tataḥ kimapareṇa śarīreṇa / ata eva bhagavānviśvamūrtiriti gīyate / na cādisṛṣṭeḥ prāk kārakābhāvaḥ / māyāderanādervidyamānatvāt / anyathā sṛṣṭayanupapatteriti / ādipadenendriyāṇāṃ vakṣyamāṇasyādhiṣṭhānasya ca saṅgrahaḥ / tadidaṃ nopapadyata ityarthaḥ / kuto netyataḥ sautrahetuṃ vyākhyāti bhogeti // ... bhogasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य शिवस्य । तदा आदिसृष्टिसमये । कुतो नास्ति । प्रागुत्पन्नानां पृथिव्यादीनां महाभूतानां प्रलये सति । तस्मात्कर्तृत्वमपि तस्य नोपपद्यत इति शेषः । ननु कारकाणामेव अधिष्ठानत्वं भविष्यति । मैवम् । साधिष्ठानस्य चेतनस्य भोगादिप्रसक्तेरुक्तत्वात् । नन्वयं निरधिष्ठानत्वहेतुः कर्तुर्विपक्षात्कुलालादिर्वाकर्तुः सपक्षाद्घटादेरपि व्यावृत्तत्वादसाधारणः । मैवम् । गगनादौ सपक्षे वृत्तेः । नन्विदं सूत्रद्वयं व्युत्क्रमेण कुतो व्याख्यातम् । सम्बन्धानुपपत्त्यधिष्ठानानानुपपत्त्योरुभयोरपि परिहारः करणवच्चेदित्यनेन निरस्यत इति ज्ञापनार्थम् । यदि खलु यथाक्रममेव व्याख्यायेत । तदा सन्निहिताधिष्ठानानुपपत्तिपरिहारनिरासकमेवेदं ज्ञायेत । व्युत्क्रमेण तु उभयमध्ये व्याख्याने सत्युभयसम्बन्धि विज्ञायत इति । अत एव भाष्ये ऽधिष्ठानादिरूपमित्युक्तमत्र तु देहादिवदिति । *८,४१९* ननु युक्तं कुलालस्याधिष्ठानसापेक्षत्वं शरीरित्वम् । शरीरं हि गुरुत्वात्प्रसक्तपतनं तत्प्रतिबन्धाय स्पर्शवदधिष्ठानमपेक्षते । अनवस्थितशरीरस्य कर्तृत्वायोगात् । ईश्वरस्य तु शरीरविधुरस्य किमधिष्ठानमेव । इहेदं जातमित्यदिव्यवहारस्तु गगनादिकमाश्रित्योपपत्स्यत इत्यत आह अदेहश्चेदिति ॥ अदेहश्चेदसार्वज्ञः शिलाकाष्ठादिवत् सदा सदेत्यनेन व्याप्तिमुपपादयति । अत एव शिलाकाष्ठादिवदित्यनेकदृष्टान्तोपादानम् । तथाच कुतः सावर्ज्ञम् । कुतश्च सर्वकर्तृत्वमिति भावः । स्यादेतत् । न सर्वथा सदाशिवः अशरीरः । किन्तु लीलया शरीराण्यपि गृह्णाति । ततो नायं दोषः । नच भोगादिप्राप्तिः । लीलया गृहीतस्य विग्रहस्य तदहेतुत्वादित्यत आह देही चेदिति ॥ देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात्

asya śivasya / tadā ādisṛṣṭisamaye / kuto nāsti / prāgutpannānāṃ pṛthivyādīnāṃ mahābhūtānāṃ pralaye sati / tasmātkartṛtvamapi tasya nopapadyata iti śeṣaḥ / nanu kārakāṇāmeva adhiṣṭhānatvaṃ bhaviṣyati / maivam / sādhiṣṭhānasya cetanasya bhogādiprasakteruktatvāt / nanvayaṃ niradhiṣṭhānatvahetuḥ karturvipakṣātkulālādirvākartuḥ sapakṣādghaṭāderapi vyāvṛttatvādasādhāraṇaḥ / maivam / gaganādau sapakṣe vṛtteḥ / nanvidaṃ sūtradvayaṃ vyutkrameṇa kuto vyākhyātam / sambandhānupapattyadhiṣṭhānānānupapattyorubhayorapi parihāraḥ karaṇavaccedityanena nirasyata iti jñāpanārtham / yadi khalu yathākramameva vyākhyāyeta / tadā sannihitādhiṣṭhānānupapattiparihāranirāsakamevedaṃ jñāyeta / vyutkrameṇa tu ubhayamadhye vyākhyāne satyubhayasambandhi vijñāyata iti / ata eva bhāṣye 'dhiṣṭhānādirūpamityuktamatra tu dehādivaditi / *8,419* nanu yuktaṃ kulālasyādhiṣṭhānasāpekṣatvaṃ śarīritvam / śarīraṃ hi gurutvātprasaktapatanaṃ tatpratibandhāya sparśavadadhiṣṭhānamapekṣate / anavasthitaśarīrasya kartṛtvāyogāt / īśvarasya tu śarīravidhurasya kimadhiṣṭhānameva / ihedaṃ jātamityadivyavahārastu gaganādikamāśrityopapatsyata ityata āha adehaścediti // adehaścedasārvajñaḥ śilākāṣṭhādivat sadā sadetyanena vyāptimupapādayati / ata eva śilākāṣṭhādivadityanekadṛṣṭāntopādānam / tathāca kutaḥ sāvarjñam / kutaśca sarvakartṛtvamiti bhāvaḥ / syādetat / na sarvathā sadāśivaḥ aśarīraḥ / kintu līlayā śarīrāṇyapi gṛhṇāti / tato nāyaṃ doṣaḥ / naca bhogādiprāptiḥ / līlayā gṛhītasya vigrahasya tadahetutvādityata āha dehī cediti // dehī cedantavāneva yajñadattanidarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तवान्मरणवान्स्यात् । उपलक्षणं चैतत् । दुःखादिमांश्च स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । नन्वसौ विग्रहो न तद्धेतुरित्युक्तम् । मैवम् । शरीरं न भोगायतनं चेत्यस्य व्याहतत्वात् । शरीरत्वेनैव तदनुमानाच्च । तदिदमाह एवेति ॥ एतेन"अन्तवत्त्मसर्वज्ञता वाऽ; इति सूत्रं व्याख्यातं भवति । पाठक्रमादर्थक्रमो गरीयानित्यतो व्युत्क्रमेण व्याख्यानम् । *८,४२१* नन्वेवं शिवस्य जगत्कारणत्वमपाकुर्वतां को ऽभिप्रायः । किमकर्तृकमेवेदं विश्वमिति । किंवा विष्णुकर्तृकमिति । नाद्यः । कार्यस्याकर्तृकत्वे विरोधात् । अपसिद्धान्तप्रसक्तेश्च । न द्वितीयः । विष्णावपि कर्तर्यभ्युपगम्यमाने दोषाणामेषां समानत्वेन (स्व)व्याहतत्वात् । तथाहि यदुक्तमसामञ्जस्यं शिवस्य तत्तावद्विष्णावपि समम् । "जनितोत विष्णोःऽ; इत्यादौ जन्मादिदोषश्रवणात् । सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं तु स्फुटमेवेत्यत आह नचेति ॥ नचैतदखिलं विष्णौ ॥। एतदखिलं दोषजातं, विष्णावपि विश्वस्य कर्तर्यभ्युपगते समानमिति न वाच्यम् । कुतः । श्रुत्यैव सकलदोषपरिहारेण विष्णोर्विश्वकारणत्वस्य प्रतिपादितत्वात् । ननु पशुपतेरप्येवमागमैरनुमानैश्च जगत्कारणता प्रतिपादितैव । ततः को विशेष इत्यत आह श्रुतीति ॥ ॥। श्रुतिप्रामाण्यगौरवात् पाशुपतादितो ऽपि श्रुतीनां प्रामाण्यस्य गुरुत्वात् । एतदुक्तं भवति । पाशुपतादिकं हि शिवे जगत्कर्तरि सर्वज्ञे सिद्धे तत्प्रणीतत्वेन प्रमाणत्वेन निश्चीयेत । निश्चिते च तत्प्रामाण्ये शिवस्यैवंविधस्य सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयता दुरवधारणप्रामाण्यम् । अन्यतः शिवस्यैवंविधतासिद्धावलमनेन । न चान्यत्तादृशं प्रमाणमस्ति । अनुमानानां दूषितत्वात् । नचैवं श्रुतिप्रामाण्यम् । अपौरुषेयत्वेन करणदोषाणां बाधकप्रत्ययस्य चाभावे सति तस्य निष्कम्पमेव स्वतो निश्चितत्वात् । अतो निश्चितप्रमाणभावया श्रुत्या विधूतावद्यगन्धं विष्णोर्जगत्कारणत्वं सिद्धयत्येवेति । *८,४२३फ़्।* कास्ताः श्रुतय इत्यतस्ता उदाहरति मन इति ॥ मनोबुद्धयङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः

antavānmaraṇavānsyāt / upalakṣaṇaṃ caitat / duḥkhādimāṃśca syādityapi draṣṭavyam / nanvasau vigraho na taddheturityuktam / maivam / śarīraṃ na bhogāyatanaṃ cetyasya vyāhatatvāt / śarīratvenaiva tadanumānācca / tadidamāha eveti // etena"antavattmasarvajñatā vā'; iti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati / pāṭhakramādarthakramo garīyānityato vyutkrameṇa vyākhyānam / *8,421* nanvevaṃ śivasya jagatkāraṇatvamapākurvatāṃ ko 'bhiprāyaḥ / kimakartṛkamevedaṃ viśvamiti / kiṃvā viṣṇukartṛkamiti / nādyaḥ / kāryasyākartṛkatve virodhāt / apasiddhāntaprasakteśca / na dvitīyaḥ / viṣṇāvapi kartaryabhyupagamyamāne doṣāṇāmeṣāṃ samānatvena (sva)vyāhatatvāt / tathāhi yaduktamasāmañjasyaṃ śivasya tattāvadviṣṇāvapi samam / "janitota viṣṇoḥ'; ityādau janmādidoṣaśravaṇāt / sambandhānupapattyādikaṃ tu sphuṭamevetyata āha naceti // nacaitadakhilaṃ viṣṇau ... etadakhilaṃ doṣajātaṃ, viṣṇāvapi viśvasya kartaryabhyupagate samānamiti na vācyam / kutaḥ / śrutyaiva sakaladoṣaparihāreṇa viṣṇorviśvakāraṇatvasya pratipāditatvāt / nanu paśupaterapyevamāgamairanumānaiśca jagatkāraṇatā pratipāditaiva / tataḥ ko viśeṣa ityata āha śrutīti // ... śrutiprāmāṇyagauravāt pāśupatādito 'pi śrutīnāṃ prāmāṇyasya gurutvāt / etaduktaṃ bhavati / pāśupatādikaṃ hi śive jagatkartari sarvajñe siddhe tatpraṇītatvena pramāṇatvena niścīyeta / niścite ca tatprāmāṇye śivasyaivaṃvidhasya siddhirityanyonyāśrayatā duravadhāraṇaprāmāṇyam / anyataḥ śivasyaivaṃvidhatāsiddhāvalamanena / na cānyattādṛśaṃ pramāṇamasti / anumānānāṃ dūṣitatvāt / nacaivaṃ śrutiprāmāṇyam / apauruṣeyatvena karaṇadoṣāṇāṃ bādhakapratyayasya cābhāve sati tasya niṣkampameva svato niścitatvāt / ato niścitapramāṇabhāvayā śrutyā vidhūtāvadyagandhaṃ viṣṇorjagatkāraṇatvaṃ siddhayatyeveti / *8,423f.* kāstāḥ śrutaya ityatastā udāharati mana iti // manobuddhayaṅgitāṃ viṣṇorlakṣayāmo ya eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता । देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवो ऽग्रतो ऽभवत्

sa eva deho vijñānamaiśvaryaṃ śaktirūrjitā / deho viṣṇorna te viṣṇo vāsudevo 'grato 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको नारायणस्त्वासीन्न ब्रह्मा नच शङ्करः । अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः

eko nārāyaṇastvāsīnna brahmā naca śaṅkaraḥ / ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ mātrayā paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः । ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमाक्षरः

saddehaḥ sukhagandhaśca jñānabhāḥ satparākramaḥ / jñānajñānaḥ sukhasukhaḥ sa viṣṇuḥ paramākṣaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः । प्रियं तस्य शिरे मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः

ānanda eka evāgra āsīnnārāyaṇaḥ prabhuḥ / priyaṃ tasya śire modapramodau ca bhujau hareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत् क्वचित् । मनसो ऽस्याभवद् ब्रह्मा ललाटादपि शङ्करः

ānando madhyato brahma pucchaṃ nānyadabhūt kvacit / manaso 'syābhavad brahmā lalāṭādapi śaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादास सरस्वती । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्

pakṣayorgaruḍaḥ śeṣo mukhādāsa sarasvatī / sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन"बुद्धिमनो ऽङ्गप्रत्यङ्गवत्तां भगवतो लक्षयामाह । बुद्धिमान्मनोवानङ्गवान्प्रत्यङ्गवान्ऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । "य एवऽ; इत्यनेन"यदात्मको भगवांस्तदात्मिका व्यक्तिः किमात्मको भगवान्ज्ञानात्मक ऐश्वर्यात्मकः शक्त्यात्मकःऽ; इति । ऊर्जिता बलवती । सर्वत्राप्रतिबद्धा । एतदातमको भगवांस्ततस्तस्य देहो ऽप्येतदात्मक इति श्रुतिलब्धो ऽर्थः । "न ते विष्णौऽ; इत्यनेन"न ते विष्णो जायमानो न जातो देवमहिम्नः परमन्तमापऽ; इति । "वासुदेवःऽ; इत्यनेन"वासुदेवो वा इदमग्र आसीत्ऽ; इति । "मात्रयाऽ; इत्यनेन"परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्तिऽ; इति । कथमेताभिः श्रुतिभिरभिप्रेतार्थसिद्धिरित्यतस्तासां तात्पर्यमाह इत्यादीति ॥ इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः । विष्णोर्देहाज्जगत् सर्वमाविरासीदितीयते

anena"buddhimano 'ṅgapratyaṅgavattāṃ bhagavato lakṣayāmāha / buddhimānmanovānaṅgavānpratyaṅgavān'; iti śrutimupādatte / "ya eva'; ityanena"yadātmako bhagavāṃstadātmikā vyaktiḥ kimātmako bhagavānjñānātmaka aiśvaryātmakaḥ śaktyātmakaḥ'; iti / ūrjitā balavatī / sarvatrāpratibaddhā / etadātamako bhagavāṃstatastasya deho 'pyetadātmaka iti śrutilabdho 'rthaḥ / "na te viṣṇau'; ityanena"na te viṣṇo jāyamāno na jāto devamahimnaḥ paramantamāpa'; iti / "vāsudevaḥ'; ityanena"vāsudevo vā idamagra āsīt'; iti / "mātrayā'; ityanena"paro mātrayā tanvā vṛdhāna na te mahitvamanvaśnuvanti'; iti / kathametābhiḥ śrutibhirabhipretārthasiddhirityatastāsāṃ tātparyamāha ityādīti // ityādiśrutisandarbhabalānnityaguṇātmanaḥ / viṣṇordehājjagat sarvamāvirāsīditīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यश्चासौ गुणात्मा चेति तथोक्तः । तस्मात् । तत्र"बुद्धिःऽ; इति श्रुत्या विष्णोर्देहवत्त्वमवगम्यते । अङ्गं देहः, प्रत्यङ्गानि हस्तादीनि, लक्षयामहे ज्ञापयामः । कथं बुद्धिमानित्यादि । "यदात्मको भगवान्ऽ; इत्यनया भगवतो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वात् । व्यक्तिः देहः । "न ते विष्णौऽ; इत्यना भगवो देहस्य ज्ञानादिगुणात्मकत्वमनादिनित्यत्वम् । जातादिभिरप्राप्यमहित्वस्यान्यथानुपपत्तेः । "वासुदेवःऽ; इति श्रुतिद्वयेनानादिनित्यदेहत्वम् । "अजस्यऽ; इत्यनया देहवत्त्वं तस्याप्यजत्वम् । "परो मात्रयाऽ; इत्यनया देशकालगुणैरपरिच्छिन्नतनुत्वम् । "सद्देहःऽ; इत्यादिश्रुतिद्वयेन जन्मादिदोषरहितगुणात्मदेहवत्त्वम् । सद्देहो जन्मादिदोषरहितदेहः । सुखगन्धः सुगन्धः । ज्ञानभा न तु तैजसभाः । ज्ञानज्ञान इत्यादेरतिशयितज्ञान इत्यादिरित्यर्थः । प्रियादिशब्दाः सुखविशेषवाचिनः । अन्यत् प्राकृतादिकम् । "मनसःऽ; इत्यादिश्रुतिद्वयेन देहवत्त्वं ततो जगतो जन्म च । "ब्राह्मणो ऽस्यऽ; इत्यादिवाक्यशेषात् । पक्षयोः पार्श्वयोः । *८,४२४फ़्।* अत्र कासुचित् श्रुतिषु विवक्षितार्थो न स्फुटं प्रतीयते । किन्तूपपत्तिसाध्य इत्याशयवतोक्तम् बलादिति ॥ आविरासीदित्यनेन सत्कार्यवादं सूचयति । ईयते ज्ञायते । अत्र सकलजगत्कारणत्वस्यैव श्रुतिसिद्धत्वे सर्वदोषपरिहारः सिध्यत्येव । नहि दोषेषु सत्सु तत्सम्भवति । तथापि देहाभावप्रयुक्तानि दूषणानि प्रयुक्तानि । तस्य च देहस्य ज्ञानानन्दादिगुणात्मकत्वेन जननादिदोषपरिहारो ऽपि सिद्धः । जनितोतेत्यादिवाक्यं तु बह्वीभिर्निरवकाशादिभिः श्रुतिभिः विरुद्धमन्यथाव्याख्येयम् । तदिदमुक्तम् सन्दर्भबलादिति ॥ *८,४२८* स्यादेतत् । देहो ज्ञानानन्दादिगुणात्मानादिनित्यश्चेत्येतच्छशो विषाणवानितिवद्विरुद्धम् । यो देहः स भौतिको जन्मादिमानिति नियमदर्शनात् । ततो विष्णोर्देहमङ्गीकृत्य तस्याभौतिकत्वाद्यङ्गीकारे शशस्यापि विषाणित्वमङ्गीकार्यमित्यतो देहस्याभौतिकत्वादिना विरोधं तावदपाकरोति मानसत्त्वादिति ॥ मानवत्त्वाद् विरोधः को ॥। क इत्याक्षेपे । नास्ति विरोध इत्यर्थः । इदानीं शशविषाणप्रतिबन्दीं मोचयति नेति ॥ ॥। नामानं क्वचिदिष्यते अङ्गीकुर्मः शशविषाणमपि । यदि परमेश्वरविग्रहस्यानन्दाद्यात्मकत्वमस्ति प्रामाणिकं स्यात् । नचैवम् । नह्यप्रामाणिकं केनापि कदापि क्वचिदप्येष्युं शक्यत इति । ननु प्रामाणिकत्वे ऽपि विरोधाभावः कथमित्यत आह अविरोध इति ॥ अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते

nityaścāsau guṇātmā ceti tathoktaḥ / tasmāt / tatra"buddhiḥ'; iti śrutyā viṣṇordehavattvamavagamyate / aṅgaṃ dehaḥ, pratyaṅgāni hastādīni, lakṣayāmahe jñāpayāmaḥ / kathaṃ buddhimānityādi / "yadātmako bhagavān'; ityanayā bhagavato dehasya jñānādiguṇātmakatvāt / vyaktiḥ dehaḥ / "na te viṣṇau'; ityanā bhagavo dehasya jñānādiguṇātmakatvamanādinityatvam / jātādibhiraprāpyamahitvasyānyathānupapatteḥ / "vāsudevaḥ'; iti śrutidvayenānādinityadehatvam / "ajasya'; ityanayā dehavattvaṃ tasyāpyajatvam / "paro mātrayā'; ityanayā deśakālaguṇairaparicchinnatanutvam / "saddehaḥ'; ityādiśrutidvayena janmādidoṣarahitaguṇātmadehavattvam / saddeho janmādidoṣarahitadehaḥ / sukhagandhaḥ sugandhaḥ / jñānabhā na tu taijasabhāḥ / jñānajñāna ityāderatiśayitajñāna ityādirityarthaḥ / priyādiśabdāḥ sukhaviśeṣavācinaḥ / anyat prākṛtādikam / "manasaḥ'; ityādiśrutidvayena dehavattvaṃ tato jagato janma ca / "brāhmaṇo 'sya'; ityādivākyaśeṣāt / pakṣayoḥ pārśvayoḥ / *8,424f.* atra kāsucit śrutiṣu vivakṣitārtho na sphuṭaṃ pratīyate / kintūpapattisādhya ityāśayavatoktam balāditi // āvirāsīdityanena satkāryavādaṃ sūcayati / īyate jñāyate / atra sakalajagatkāraṇatvasyaiva śrutisiddhatve sarvadoṣaparihāraḥ sidhyatyeva / nahi doṣeṣu satsu tatsambhavati / tathāpi dehābhāvaprayuktāni dūṣaṇāni prayuktāni / tasya ca dehasya jñānānandādiguṇātmakatvena jananādidoṣaparihāro 'pi siddhaḥ / janitotetyādivākyaṃ tu bahvībhirniravakāśādibhiḥ śrutibhiḥ viruddhamanyathāvyākhyeyam / tadidamuktam sandarbhabalāditi // *8,428* syādetat / deho jñānānandādiguṇātmānādinityaścetyetacchaśo viṣāṇavānitivadviruddham / yo dehaḥ sa bhautiko janmādimāniti niyamadarśanāt / tato viṣṇordehamaṅgīkṛtya tasyābhautikatvādyaṅgīkāre śaśasyāpi viṣāṇitvamaṅgīkāryamityato dehasyābhautikatvādinā virodhaṃ tāvadapākaroti mānasattvāditi // mānavattvād virodhaḥ ko ... ka ityākṣepe / nāsti virodha ityarthaḥ / idānīṃ śaśaviṣāṇapratibandīṃ mocayati neti // ... nāmānaṃ kvacidiṣyate aṅgīkurmaḥ śaśaviṣāṇamapi / yadi parameśvaravigrahasyānandādyātmakatvamasti prāmāṇikaṃ syāt / nacaivam / nahyaprāmāṇikaṃ kenāpi kadāpi kvacidapyeṣyuṃ śakyata iti / nanu prāmāṇikatve 'pi virodhābhāvaḥ kathamityata āha avirodha iti // avirodho virodhaśca mānenaiva hi gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ययोः क्वचित्सहदर्शनं तयोरविरोधः । ययोस्तु नियमेन व्यधिकरणतयैव दशर्नं तयोः विरोध इत्येवं सहदर्शनासहदर्शनलक्षणेन मानेन (हि) वस्तूनामविरोधविरोधाववगन्तव्यौ । तन्नियमाकस्यान्यस्याभावात् । अतः प्रमाणेन सहदृष्टे ऽर्थे विरोधः कथं स्याद्वयाघातादिति । उपसंहरति अत इति ॥ *८,४२९* अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते प्रमाणैः सहदृष्टे ऽर्थे विरोधस्यानाशङ्कनीयत्वात् । उक्तम् उदाहृताभिः श्रुतिभिः । समस्तं चिदानन्दाद्यात्मकनिरवद्यविग्रहेण जगत्कारणत्वम् । एतच्चारूपवदेवेत्यादिना वक्ष्यमाणं शिष्यहितैषिणाऽचार्येणात्रोक्तमिति ज्ञातव्यम् । नन्वेतदस्माकमपि समानम् । तथाहि । यद्यपि पाशुपतादिकमशक्यावधारणप्रमाणभावम् । तथापि"ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति । ऽ"एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे । ऽ"स इमान् लोकानीशत ईशनीभिःऽ; इत्याद्याः श्रुतयस्तावच्छिवस्य जगज्जन्मादिहेतुतामाचक्षते । शिवादिनामोपेतत्वात् । नच तथाविधस्यासमञ्जसत्वं सम्भवतीत्युदाहृताः श्रुतयो ऽन्यथा योज्याः । अतः सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं श्रुतिरेवाभासयिष्यति । तद्घटकं वा किमपि कल्पयिष्यतीत्यत आह शिवादीति ॥ शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः

yayoḥ kvacitsahadarśanaṃ tayoravirodhaḥ / yayostu niyamena vyadhikaraṇatayaiva daśarnaṃ tayoḥ virodha ityevaṃ sahadarśanāsahadarśanalakṣaṇena mānena (hi) vastūnāmavirodhavirodhāvavagantavyau / tanniyamākasyānyasyābhāvāt / ataḥ pramāṇena sahadṛṣṭe 'rthe virodhaḥ kathaṃ syādvayāghātāditi / upasaṃharati ata iti // *8,429* ata uktaṃ samastaṃ ca vāsudevasya yujyate pramāṇaiḥ sahadṛṣṭe 'rthe virodhasyānāśaṅkanīyatvāt / uktam udāhṛtābhiḥ śrutibhiḥ / samastaṃ cidānandādyātmakaniravadyavigraheṇa jagatkāraṇatvam / etaccārūpavadevetyādinā vakṣyamāṇaṃ śiṣyahitaiṣiṇā'cāryeṇātroktamiti jñātavyam / nanvetadasmākamapi samānam / tathāhi / yadyapi pāśupatādikamaśakyāvadhāraṇapramāṇabhāvam / tathāpi"jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti / '"eko rudro na dvitīyāya tasthe / '"sa imān lokānīśata īśanībhiḥ'; ityādyāḥ śrutayastāvacchivasya jagajjanmādihetutāmācakṣate / śivādināmopetatvāt / naca tathāvidhasyāsamañjasatvaṃ sambhavatītyudāhṛtāḥ śrutayo 'nyathā yojyāḥ / ataḥ sambandhānupapattyādikaṃ śrutirevābhāsayiṣyati / tadghaṭakaṃ vā kimapi kalpayiṣyatītyata āha śivādīti // śivādināmayuktāśca śrutayo viṣṇuvācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेदेवं यद्येताः श्रुतयः शिवपराः स्युः । नचैवम् । किन्तु शिवादिनामयुक्ता अपि विष्णुविषया एव । नन्वेतत्कुतः । एवं सत्यस्माभिरपि वक्तुं शक्यत एव । एको नारायण इत्याद्या अपि श्रुतयः शिवपरा इति । मैवम् । शिवादिनाम्नां विष्णौ शक्तिमत्त्वात् । नारायणादिनाम्नां शिवे शक्त्यभवात् । अत्रापि किं मानमित्यत आह नामानीति ॥ *८,४३०* नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवनामधाः । विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम्

bhavedevaṃ yadyetāḥ śrutayaḥ śivaparāḥ syuḥ / nacaivam / kintu śivādināmayuktā api viṣṇuviṣayā eva / nanvetatkutaḥ / evaṃ satyasmābhirapi vaktuṃ śakyata eva / eko nārāyaṇa ityādyā api śrutayaḥ śivaparā iti / maivam / śivādināmnāṃ viṣṇau śaktimattvāt / nārāyaṇādināmnāṃ śive śaktyabhavāt / atrāpi kiṃ mānamityata āha nāmānīti // *8,430* nāmāni sarvāṇi ca yameko yo devanāmadhāḥ / viṣṇunāmāni nānyasya sarvanāmā hariḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ । इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः

na nārāyaṇanāmāni tadanyeṣvapare harau / ityādiśrutayastatra mānaṃ coktaḥ samanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन"नामानि विश्वाभि न सन्ति लोकेऽ; इत्यादिकां श्रुतिमुपादत्ते । "एकःऽ; इत्यनेन । "यो देवानां नामधा एक एवेति । नामानि धत्त इति नामधाः । नान्यस्य वाचकानि । न तदन्येषु वर्तन्ते । अपरे शिवादिशब्दाः । उक्तः समन्वयश्च तत्र मानमिति सम्बन्धः । समन्वयग्रहणेनैतदपि परिहृतम् । एता अपि श्रुतीरहं शिवादिवि(ववि)षयतया व्याख्यास्यामीति । उपक्रमादिभिर्लिङ्गादिभिश्च भगवत्परतया निश्चितत्वादिति । *८,४३१* मा भूच्छतिभिः शिवस्य जगत्कारणत्वावधारणं शैवपुराणैस्तु भविष्यति । नच तान्यपि विष्णुपराणि । उपक्रमादिबलेन शिवविषयतया निश्चितत्वादित्यत आह पुराणानीति । पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत् प्रमा पुराणाद्यैः वैष्णवैः । विरुद्धत्वात् प्राक् प्राबल्यचिन्तायाः सत्प्रतिपक्षत्वात् । तदुत्तरं बाधितत्वाच्च । तत् तत्र, शिवस्य जगत्कारणत्वे । न केवलं वैष्णवादिपुराणादिविरुद्धत्वादप्रमाणं शैवपुराणम् । किन्तु शैवप्रमाण(पुराण)विरुद्धत्वादपीत्याह तदिति । तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः

anena"nāmāni viśvābhi na santi loke'; ityādikāṃ śrutimupādatte / "ekaḥ'; ityanena / "yo devānāṃ nāmadhā eka eveti / nāmāni dhatta iti nāmadhāḥ / nānyasya vācakāni / na tadanyeṣu vartante / apare śivādiśabdāḥ / uktaḥ samanvayaśca tatra mānamiti sambandhaḥ / samanvayagrahaṇenaitadapi parihṛtam / etā api śrutīrahaṃ śivādivi(vavi)ṣayatayā vyākhyāsyāmīti / upakramādibhirliṅgādibhiśca bhagavatparatayā niścitatvāditi / *8,431* mā bhūcchatibhiḥ śivasya jagatkāraṇatvāvadhāraṇaṃ śaivapurāṇaistu bhaviṣyati / naca tānyapi viṣṇuparāṇi / upakramādibalena śivaviṣayatayā niścitatvādityata āha purāṇānīti / purāṇāni purāṇādyairviruddhatvānna tat pramā purāṇādyaiḥ vaiṣṇavaiḥ / viruddhatvāt prāk prābalyacintāyāḥ satpratipakṣatvāt / taduttaraṃ bādhitatvācca / tat tatra, śivasya jagatkāraṇatve / na kevalaṃ vaiṣṇavādipurāṇādiviruddhatvādapramāṇaṃ śaivapurāṇam / kintu śaivapramāṇa(purāṇa)viruddhatvādapītyāha taditi / tadviruddheṣu no mānaṃ pūrvāparavirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विरुद्धेषु शैवपुराणादिविरुद्धेषु शिवजगत्कारणादिषु नो मानम् । शैवपुराणमिति शेषः । कथं शैवपुराणस्य शैवपुराणविरोध इत्यत आह पूर्वेति ॥ एतच्चान्यत्र दर्शितम् । किञ्च शैववैष्णवपक्षपातशून्यब्राह्मपुराणविरुद्धत्वाच्च शैवपुराणं विमते ऽर्थे न मानमित्याह समेति ॥ समब्राह्मविरोधाच्च ॥। इदमप्यन्यत्र दर्शितम् । एवं तर्हि वैष्णवानामपि पुराणादीनामप्रामाण्यं स्यात् । तेषामपि शैवब्राह्मपुराणविरुद्धत्वात्पूर्वापरविरोधाच्चेत्यत आह नियमादिति ॥ *८,४३२* ॥। नियमाद् वैष्णवेष्वपि एकप्रकारत्वात् । पूर्वापरविरोधाभावात् । शैवादिपुराणानामेतत्प्रतिबन्धकत्वाद्यसामर्थ्यादित्यपेरर्थः । तेषां नाप्रामाण्यमिति शेषः । ननु वैष्णवेष्वपि पुराणादिषु शिवादीनां जगत्कारणत्वादिकं विष्णुना तदीयस्तुत्यादिकारणं च प्रतीयत एव । तत्कथं नियम उच्यत इत्यत आह मोहार्थमिति ॥ मोहार्थमुक्तितश्चैव ॥। शिवादीनां जगत्कारणत्वादेरयोग्यजनव्यामोहनार्थमेवोक्तिः, चशब्दाद्विष्णुना शिवस्तुत्यादेर्मोहार्थं कृतस्यानुवादतश्च नियमो न विरुद्ध इति । कथं शैवपुराणादीनां प्रतिरोधकत्वाद्यसामथ्यर्मित्यत आह मोहार्थमिति ॥ शैवपुराणादीनां मोहार्थमेव उक्तितः कृतत्वात् । चशब्देन वैष्णवानां तत्त्वज्ञानाथर्मेव कृतत्वात् । अत्र चार्थे ऽन्यत्र प्रमाणान्युक्तानि । *८,४३३* अधिकरणार्थमुपसंहरति विष्णुरिति ॥ ॥। विष्णुरेको गुणार्णवः

tadviruddheṣu śaivapurāṇādiviruddheṣu śivajagatkāraṇādiṣu no mānam / śaivapurāṇamiti śeṣaḥ / kathaṃ śaivapurāṇasya śaivapurāṇavirodha ityata āha pūrveti // etaccānyatra darśitam / kiñca śaivavaiṣṇavapakṣapātaśūnyabrāhmapurāṇaviruddhatvācca śaivapurāṇaṃ vimate 'rthe na mānamityāha sameti // samabrāhmavirodhācca ... idamapyanyatra darśitam / evaṃ tarhi vaiṣṇavānāmapi purāṇādīnāmaprāmāṇyaṃ syāt / teṣāmapi śaivabrāhmapurāṇaviruddhatvātpūrvāparavirodhāccetyata āha niyamāditi // *8,432* ... niyamād vaiṣṇaveṣvapi ekaprakāratvāt / pūrvāparavirodhābhāvāt / śaivādipurāṇānāmetatpratibandhakatvādyasāmarthyādityaperarthaḥ / teṣāṃ nāprāmāṇyamiti śeṣaḥ / nanu vaiṣṇaveṣvapi purāṇādiṣu śivādīnāṃ jagatkāraṇatvādikaṃ viṣṇunā tadīyastutyādikāraṇaṃ ca pratīyata eva / tatkathaṃ niyama ucyata ityata āha mohārthamiti // mohārthamuktitaścaiva ... śivādīnāṃ jagatkāraṇatvāderayogyajanavyāmohanārthamevoktiḥ, caśabdādviṣṇunā śivastutyādermohārthaṃ kṛtasyānuvādataśca niyamo na viruddha iti / kathaṃ śaivapurāṇādīnāṃ pratirodhakatvādyasāmathyarmityata āha mohārthamiti // śaivapurāṇādīnāṃ mohārthameva uktitaḥ kṛtatvāt / caśabdena vaiṣṇavānāṃ tattvajñānātharmeva kṛtatvāt / atra cārthe 'nyatra pramāṇānyuktāni / *8,433* adhikaraṇārthamupasaṃharati viṣṇuriti // ... viṣṇureko guṇārṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुतो न्यायतः पाशुपतमतनिराकरणन्यायतः । अतो न निराक्रियन्त इति शेषः । कथमनेन न्यायेन तन्निराकरणमित्यत आह अशेषेणेति ॥ ॥। अशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः

amuto nyāyataḥ pāśupatamatanirākaraṇanyāyataḥ / ato na nirākriyanta iti śeṣaḥ / kathamanena nyāyena tannirākaraṇamityata āha aśeṣeṇeti // ... aśeṣeṇa siddhāntasyāviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः केवलाया एव शक्तेः । सदाशिवग्रहणेन मतान्तराद्भेदो दर्शितः । तत्र सदाशिवस्य शक्तितो जन्मानभ्युपगमात् । एवमुपन्यस्तं महावाममतं तावदयुक्तमित्याह तदिति ॥ ॥। तन्नोपपद्यते

tasyāḥ kevalāyā eva śakteḥ / sadāśivagrahaṇena matāntarādbhedo darśitaḥ / tatra sadāśivasya śaktito janmānabhyupagamāt / evamupanyastaṃ mahāvāmamataṃ tāvadayuktamityāha taditi // ... tannopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरन्तरोपन्यस्तं महावाममतं तदिति परामृशति । कुत इत्याकाङ्क्षायां सूत्रम् उत्पत्त्यसम्भवादिति । तद्वयाख्यातुं तावद्वयाप्तिमुपपादयति दृष्टेति ॥ दृष्टा पुम्भ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुम्भ्यो वा विशेषतः । केवलाभ्यो नहि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात्

nirantaropanyastaṃ mahāvāmamataṃ taditi parāmṛśati / kuta ityākāṅkṣāyāṃ sūtram utpattyasambhavāditi / tadvayākhyātuṃ tāvadvayāptimupapādayati dṛṣṭeti // dṛṣṭā pumbhyaḥ sadā sṛṣṭiḥ strīpumbhyo vā viśeṣataḥ / kevalābhyo nahi strībhyastata utpattyasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्च्यं महावाममतं ॥। अत्र सृष्टिशब्देनापत्त्योत्पत्तिर्विवक्षिता न सृष्टिमात्रम् । तस्य केवलाभ्यो ऽपि स्त्रीभ्यो दर्शनात् । सदेति व्यभिचाराभावं सूचयति । वाशब्दस्तुशब्दार्थः । विशेषतः प्राचुर्येण । केषाञ्चिदेव हि द्रोणादीनां सृष्टिः केवलेभ्यः पुरुषेभ्यो दृष्टा । नन्वचतुरादिसूत्रेण स्त्रीपुंसेभ्य इति भवितव्यम् । स्त्रीपुंभ्य इति कथम् । "समासान्तो विधिरनित्यःऽ; इति भविष्यति । यद्वा द्वन्द्वात्परः समासान्तो ऽसौ निपातितः । अत्र तु स्त्रीभिः सहिताः पुमांसः (स्त्रीमुमांसस्ते)तेभ्य इति न द्वन्द्व इति न भविष्यति । केवलाभ्यः पुरु(षानुग्रहहीनाभ्यः)षाननुगृहीताभ्यः । ततः किमित्यतः सूत्रं व्याख्याति तत इति ॥ यत एवं व्याप्तिर्यतश्च प्रकृता(तिः) केवला । शिवादीनां ततो जन्माङ्गीकारात् । ततः कारणात्ततः शक्तेरपत्योत्पत्त्यसम्भवात् इत्यर्थः । *८,४३९* अयमत्र प्रयोगः । आदिकालीनापत्त्योत्पत्तिर्न केवलस्त्रीकृता(कर्तृका) अपत्योत्पत्तित्वात् । यापत्त्योत्पत्तिः सा न केवलस्त्रीकर्तृका । यथा सम्प्रतिपन्ना । सा हि कदाचित् पुरुषमात्रात्क्वचित्पुरुषानुगृहीताभ्यः स्त्रीभ्यो दृष्टा । न पुनः क्वापि केवलाभ्यः स्त्रीभ्यो दृष्टा । येनोक्तव्याप्तेर्व्यभिचारः स्यादिति । यद्वा शक्तिर्नापत्त्यप्रसवित्री केवलस्त्रीत्वात्सम्प्रतिपन्नकेवलस्त्रीवत् । अत्र केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्य इत्यन्वयकथनं दृष्टेत्यादि तद्वयभिचारपरिहारार्थमिति ज्ञातव्यम् । यदि वा केवलस्त्रीत्वान्नापत्यप्रसवित्री चेच्छक्तिः स्यात्तदा केवलपु(लात्पु)रुषत्वात् पुरुषोत्तमो ऽपि तथा न स्यादित्याक्षेपमपाकर्तुं प्रागेव दृष्टेत्याद्युक्तम् । असिद्धं च केवलत्वं तस्य लक्ष्मीपतेरित्याशयेन स्त्रीपुंभ्य इत्युक्तम् । केवलाभ्य इति तु व्याप्त्युपपादकम् । अथवा यत्"निराकृतौ विशेषस्य भावात्ऽ; इत्यनेनास्य दोषस्यासाधारणत्वमुक्तम् तदुपपादनाय दृष्टेत्याद्युपन्यासः । *८,४४१* इदानीमधिकाशङ्कया मतान्तरमुत्थापयति वामैरिति ॥ ॥। वामैरन्यदुदीर्यते मध्यवामैरित्यर्थः । अन्यत् महावामसिद्धान्तात् । किं तदित्यत आह शिवेति ॥ शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः

nārcyaṃ mahāvāmamataṃ ... atra sṛṣṭiśabdenāpattyotpattirvivakṣitā na sṛṣṭimātram / tasya kevalābhyo 'pi strībhyo darśanāt / sadeti vyabhicārābhāvaṃ sūcayati / vāśabdastuśabdārthaḥ / viśeṣataḥ prācuryeṇa / keṣāñcideva hi droṇādīnāṃ sṛṣṭiḥ kevalebhyaḥ puruṣebhyo dṛṣṭā / nanvacaturādisūtreṇa strīpuṃsebhya iti bhavitavyam / strīpuṃbhya iti katham / "samāsānto vidhiranityaḥ'; iti bhaviṣyati / yadvā dvandvātparaḥ samāsānto 'sau nipātitaḥ / atra tu strībhiḥ sahitāḥ pumāṃsaḥ (strīmumāṃsaste)tebhya iti na dvandva iti na bhaviṣyati / kevalābhyaḥ puru(ṣānugrahahīnābhyaḥ)ṣānanugṛhītābhyaḥ / tataḥ kimityataḥ sūtraṃ vyākhyāti tata iti // yata evaṃ vyāptiryataśca prakṛtā(tiḥ) kevalā / śivādīnāṃ tato janmāṅgīkārāt / tataḥ kāraṇāttataḥ śakterapatyotpattyasambhavāt ityarthaḥ / *8,439* ayamatra prayogaḥ / ādikālīnāpattyotpattirna kevalastrīkṛtā(kartṛkā) apatyotpattitvāt / yāpattyotpattiḥ sā na kevalastrīkartṛkā / yathā sampratipannā / sā hi kadācit puruṣamātrātkvacitpuruṣānugṛhītābhyaḥ strībhyo dṛṣṭā / na punaḥ kvāpi kevalābhyaḥ strībhyo dṛṣṭā / yenoktavyāptervyabhicāraḥ syāditi / yadvā śaktirnāpattyaprasavitrī kevalastrītvātsampratipannakevalastrīvat / atra kevalābhyo na hi strībhya ityanvayakathanaṃ dṛṣṭetyādi tadvayabhicāraparihārārthamiti jñātavyam / yadi vā kevalastrītvānnāpatyaprasavitrī cecchaktiḥ syāttadā kevalapu(lātpu)ruṣatvāt puruṣottamo 'pi tathā na syādityākṣepamapākartuṃ prāgeva dṛṣṭetyādyuktam / asiddhaṃ ca kevalatvaṃ tasya lakṣmīpaterityāśayena strīpuṃbhya ityuktam / kevalābhya iti tu vyāptyupapādakam / athavā yat"nirākṛtau viśeṣasya bhāvāt'; ityanenāsya doṣasyāsādhāraṇatvamuktam tadupapādanāya dṛṣṭetyādyupanyāsaḥ / *8,441* idānīmadhikāśaṅkayā matāntaramutthāpayati vāmairiti // ... vāmairanyadudīryate madhyavāmairityarthaḥ / anyat mahāvāmasiddhāntāt / kiṃ tadityata āha śiveti // śivopasarjanā śaktiḥ sasarjedaṃ samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ॥। शिव उपसर्जनं यस्याः सा शिवोपसर्जना । इदमित्यस्यैव व्याख्यानं समन्ततो देशे काले च वर्तमानं कार्यमिति । एतदुक्तं भवति । नोत्पत्त्यसम्भवो ऽस्मन्मते ऽस्ति । अस्माभिः शिवसहितायाः शक्तेर्विश्वप्रस(भ)वस्याङ्गीकृतत्वात् । नचैवं (त)द्वयोः सर्वोत्कृष्टत्वं विरुद्धमापद्यते । शिवस्य शक्तिं पत्युपसर्जनत्वाङ्गीकारादिति । एतत्प्रतिषेधति तच्चेति ॥ ॥। तच्चोपपन्नं न ॥।

iti ... śiva upasarjanaṃ yasyāḥ sā śivopasarjanā / idamityasyaiva vyākhyānaṃ samantato deśe kāle ca vartamānaṃ kāryamiti / etaduktaṃ bhavati / notpattyasambhavo 'smanmate 'sti / asmābhiḥ śivasahitāyāḥ śakterviśvaprasa(bha)vasyāṅgīkṛtatvāt / nacaivaṃ (ta)dvayoḥ sarvotkṛṣṭatvaṃ viruddhamāpadyate / śivasya śaktiṃ patyupasarjanatvāṅgīkārāditi / etatpratiṣedhati tacceti // ... taccopapannaṃ na ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणुवामा ॥। अन्ये ऽपीत्यन्वयः । तानेव विशेषनाम्नाऽह अणुवामा इति ॥ अस्य मतस्य लोके प्रचुरतां सूचयितुं हिशब्दः । सर्वज्ञमित्युपलक्षणम् । जगत्सृष्टयाद्युपयुक्तसकलकारणोपेतम् । इदमुक्तं भवति । शिवसहिता शक्तिर्जगज्जननीत्यभ्युपच्छतो मम नोक्तदोषः । शिवस्य स्वाभाविकसार्वज्ञादिमत्त्वेन देहेन्द्रियानपेक्षणात् । लीलाविग्रहग्रहणेन शक्तिसाहाय्यकरणस्या(सम्भोगस्या)प्युपपत्तेरिति । तदिदं दूषयति न तदिति ॥ ॥। न तद्युक्तम् ॥।

aṇuvāmā ... anye 'pītyanvayaḥ / tāneva viśeṣanāmnā'ha aṇuvāmā iti // asya matasya loke pracuratāṃ sūcayituṃ hiśabdaḥ / sarvajñamityupalakṣaṇam / jagatsṛṣṭayādyupayuktasakalakāraṇopetam / idamuktaṃ bhavati / śivasahitā śaktirjagajjananītyabhyupacchato mama noktadoṣaḥ / śivasya svābhāvikasārvajñādimattvena dehendriyānapekṣaṇāt / līlāvigrahagrahaṇena śaktisāhāyyakaraṇasyā(sambhogasyā)pyupapatteriti / tadidaṃ dūṣayati na taditi // ... na tadyuktam ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न युज्यते ॥। सत्यं शाक्तैः सार्वज्ञादिगुणैर्युक्तं शिवशक्त्याख्यं द्वयमभ्युपगतमिति । तत्तु न युज्यते । कल्पनागौरवात् । तथाहि । न तावत्सार्वज्ञाद्युपेतं प्रत्यक्षेण सिद्धम् । परचित्तवृत्तीनां परं प्रत्यतीन्द्रियत्वात् । नाप्यागमेन । शक्तागमस्य प्रामाण्यसन्देहात् । अपौरुषेयागमस्य परेण प्रामाण्यानादरणात् । आदरणे वा तत एव स्वमतहानेः । ततः प्रपञ्चरचनानुपपत्त्यैव तथाविधं वस्तु कल्पनीयम् । एकेनैव सार्वज्ञादिमता सर्वं निर्वहत्येव । तथाच वृथा तथाभूत(वस्तु)द्वयकल्पने कल्पनागौरवमेव । अत एकमेव तादृशं वस्त्वङ्गीकार्यमिति । ततः किमित्यत आह तत इति । ॥। ततस्त्वीश एक एव प्रयोजकः उक्तहेतोरेकस्यैव सार्वज्ञादिमतो ऽङ्गीकार्यत्वे केवलशक्तेरङ्गीकृतावुत्पत्त्यसम्भवप्रसङ्गादीश एव सार्वज्ञाद्युपेतः प्रपञ्चरचनायाः प्रयोजकः शाक्तैरङ्गीकर्तव्यः स्यात् । एवञ्च कथं न शैवमतप्रवेशः शाक्तमतस्येति । *८,४४५* किमतो यद्येवम् । शाक्तस्यापसिद्धान्तेन पराजयः स्यादिति चेत्सत्यम् । तावतापि भगवत्सिद्धान्तानवकॢप्तिरेव । शैवमतस्यापि भवत्सिद्धान्तविरोधित्वेन निराकतर्व्यत्वादित्यतस्तदप्रतिषेध इति सूत्रांशं सोपपत्तिकं निवेशयति उक्तेति ॥ उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते

na yujyate ... satyaṃ śāktaiḥ sārvajñādiguṇairyuktaṃ śivaśaktyākhyaṃ dvayamabhyupagatamiti / tattu na yujyate / kalpanāgauravāt / tathāhi / na tāvatsārvajñādyupetaṃ pratyakṣeṇa siddham / paracittavṛttīnāṃ paraṃ pratyatīndriyatvāt / nāpyāgamena / śaktāgamasya prāmāṇyasandehāt / apauruṣeyāgamasya pareṇa prāmāṇyānādaraṇāt / ādaraṇe vā tata eva svamatahāneḥ / tataḥ prapañcaracanānupapattyaiva tathāvidhaṃ vastu kalpanīyam / ekenaiva sārvajñādimatā sarvaṃ nirvahatyeva / tathāca vṛthā tathābhūta(vastu)dvayakalpane kalpanāgauravameva / ata ekameva tādṛśaṃ vastvaṅgīkāryamiti / tataḥ kimityata āha tata iti / ... tatastvīśa eka eva prayojakaḥ uktahetorekasyaiva sārvajñādimato 'ṅgīkāryatve kevalaśakteraṅgīkṛtāvutpattyasambhavaprasaṅgādīśa eva sārvajñādyupetaḥ prapañcaracanāyāḥ prayojakaḥ śāktairaṅgīkartavyaḥ syāt / evañca kathaṃ na śaivamatapraveśaḥ śāktamatasyeti / *8,445* kimato yadyevam / śāktasyāpasiddhāntena parājayaḥ syāditi cetsatyam / tāvatāpi bhagavatsiddhāntānavakḷptireva / śaivamatasyāpi bhavatsiddhāntavirodhitvena nirākatarvyatvādityatastadapratiṣedha iti sūtrāṃśaṃ sopapattikaṃ niveśayati ukteti // uktadoṣaśca tatpakṣa iti naivātra dūṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः । सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम्

śrutismṛtītihāsānāṃ sāmastyena virodhataḥ / satāṃ jugupsitatvācca nāṅgīkāryaṃ hi tanmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचक्षते व्याचक्षते । यदित्यस्यार्थे यदिशब्दः । तद्वयाख्यानमति(अति)शयेन विरुद्धं स्वव्याहतं प्रमाणान्तरप्रतिहतं चेत्यर्थः । तत्कथमित्यतः स्वव्याहतिं तावदुपपादयति यत इति ॥ ॥। यत आह स भारते

ācakṣate vyācakṣate / yadityasyārthe yadiśabdaḥ / tadvayākhyānamati(ati)śayena viruddhaṃ svavyāhataṃ pramāṇāntarapratihataṃ cetyarthaḥ / tatkathamityataḥ svavyāhatiṃ tāvadupapādayati yata iti // ... yata āha sa bhārate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्सूत्रकार एव भारते पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमाह । तस्मादत्र तन्निराकरणे सूत्रकारस्य स्ववचनव्याहतिः स्यादित्यर्थः । *८,४४९फ़्।* तद्भारतवचनमुदाहरति पञ्चरात्रस्येति ॥ पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् । ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद् विशिष्टते

yasmātsūtrakāra eva bhārate pañcarātrasya prāmāṇyamāha / tasmādatra tannirākaraṇe sūtrakārasya svavacanavyāhatiḥ syādityarthaḥ / *8,449f.* tadbhāratavacanamudāharati pañcarātrasyeti // pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam / jñāneṣveteṣu rājendra sarveṣvetad viśiṣṭate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते

pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa / ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ॥। "साङ्खयं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नान्युताहो नेति चोच्यताम्ऽ; इति । ज्ञानकारणत्वज्ज्ञानशब्दवाच्यानि साङ्खयादीनि शास्त्राण्यन्योन्यविरुद्धान्युताविरुद्धानीति प्रश्नस्य"साङ्खयं योगः पाशुपतं वेदारण्यकमेव च । ज्ञानान्येतानि भिन्नानि नात्र कार्या विचारणाऽ; इति परिहारो ऽभिहितः । ततः पुनर्वस्तुविकल्पानुपपत्तेः परस्परविरुद्धानां सर्वेषां प्रामाण्ययोगादेतेषु किं प्रमाणमिति जिज्ञासायां,"साङ्खयस्य वक्ता कपिलःऽ; इत्यादिना साङ्खयादीनामनाप्तकर्तृत्वमभिधाय प्राग्वेदारण्यकपदोपलक्षितस्य पञ्चरात्रस्य परमाप्तत्वेन नारायणेन प्रणीतत्त्वात्प्रामाण्यमित्यनेन वाक्येनोच्यते । वेदानां त्वपौरुषेयतया स्वत एव प्रामाण्यं सिद्धमेवेति नोक्तम् । फलवत्प्रवृत्तिजनकत्वादपि पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमिति । पञ्चरात्रविद इत्यनेन वाक्येनोच्यते । यथाक्रमपरा देवतातारतम्यपराः । एकान्तभावोपगताः अव्यभिचारिणीं भक्तिं प्राप्ताः । प्रकारान्तरेण स्वव्याहतिमाह गीता चेति ॥ ॥। गीता च तच्छास्त्रसङ्क्षेप इति हीरितम् तच्छास्त्रसङ्क्षेपः पञ्चरात्रसङ्क्षेप इति हीरितम् । "ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा । पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासो ऽदात्पाण्डवेषु तत् । तेषामेवावतारेषु सेनामध्ये ऽर्जुनाय च । प्रादाद्गीतेति विनिर्दिष्यं(विज्ञातं)(विख्यातं) सङ्क्षेपेणायुयुत्सवेऽ; (ते) इत्यादिना पुराणवाक्येनेति शेषः । ततः प्रमाणतया पञ्चरात्रसङ्क्षेपरूपां गीतां प्रणीतवतो बादरायणस्य पञ्चरात्रप्रामाण्यमनुमतमेवेति पुनरत्र तन्निराकरणे कथं स्वव्याहतिर्न भवेदिति । स्वव्याहतिं प्रकारान्तरेण दर्शयति वेदेनेति ॥ वेदेन पञ्चरात्रेण भक्तया यज्ञेन चैव हि

iti ... "sāṅkhayaṃ yogaḥ pāśupataṃ vedāraṇyakameva ca / jñānānyetāni bhinnānyutāho neti cocyatām'; iti / jñānakāraṇatvajjñānaśabdavācyāni sāṅkhayādīni śāstrāṇyanyonyaviruddhānyutāviruddhānīti praśnasya"sāṅkhayaṃ yogaḥ pāśupataṃ vedāraṇyakameva ca / jñānānyetāni bhinnāni nātra kāryā vicāraṇā'; iti parihāro 'bhihitaḥ / tataḥ punarvastuvikalpānupapatteḥ parasparaviruddhānāṃ sarveṣāṃ prāmāṇyayogādeteṣu kiṃ pramāṇamiti jijñāsāyāṃ,"sāṅkhayasya vaktā kapilaḥ'; ityādinā sāṅkhayādīnāmanāptakartṛtvamabhidhāya prāgvedāraṇyakapadopalakṣitasya pañcarātrasya paramāptatvena nārāyaṇena praṇītattvātprāmāṇyamityanena vākyenocyate / vedānāṃ tvapauruṣeyatayā svata eva prāmāṇyaṃ siddhameveti noktam / phalavatpravṛttijanakatvādapi pañcarātrasya prāmāṇyamiti / pañcarātravida ityanena vākyenocyate / yathākramaparā devatātāratamyaparāḥ / ekāntabhāvopagatāḥ avyabhicāriṇīṃ bhaktiṃ prāptāḥ / prakārāntareṇa svavyāhatimāha gītā ceti // ... gītā ca tacchāstrasaṅkṣepa iti hīritam tacchāstrasaṅkṣepaḥ pañcarātrasaṅkṣepa iti hīritam / "brahmarudrendrasūryāṇāṃ yaddattaṃ viṣṇunā purā / pañcarātrātmakaṃ jñānaṃ vyāso 'dātpāṇḍaveṣu tat / teṣāmevāvatāreṣu senāmadhye 'rjunāya ca / prādādgīteti vinirdiṣyaṃ(vijñātaṃ)(vikhyātaṃ) saṅkṣepeṇāyuyutsave'; (te) ityādinā purāṇavākyeneti śeṣaḥ / tataḥ pramāṇatayā pañcarātrasaṅkṣeparūpāṃ gītāṃ praṇītavato bādarāyaṇasya pañcarātraprāmāṇyamanumatameveti punaratra tannirākaraṇe kathaṃ svavyāhatirna bhavediti / svavyāhatiṃ prakārāntareṇa darśayati vedeneti // vedena pañcarātreṇa bhaktayā yajñena caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वराहपुराणे भगवद्दर्शनसाधनत्वेन वेदवत्पञ्चरात्रस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्येह पुनस्तन्निराकरणे व्याघात एवेति । *८,४५२* एवं स्वव्याहतिमुपपाद्य प्रमाणान्तरविरोधं दर्शयति श्लोका इति ॥ ॥। श्लोका इति वचः श्रुतौ

evaṃ varāhapurāṇe bhagavaddarśanasādhanatvena vedavatpañcarātrasya prāmāṇyamabhyupagamyeha punastannirākaraṇe vyāghāta eveti / *8,452* evaṃ svavyāhatimupapādya pramāṇāntaravirodhaṃ darśayati ślokā iti // ... ślokā iti vacaḥ śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचः अस्तीति शेषः । "ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्वाङ्गिरस इतिहासपु(सःपु)राणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानिऽ; इत्यस्यां श्रुतौ ऋग्वेदादिप्रमाणोद्देशप्रसङ्गे श्लोका इति पञ्चरात्रमुपात्तम् । "पञ्चरात्रविदो मुख्याःऽ; इति प्रकृतपञ्चरात्रविषयत्वेन"ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः । कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानां हितमुत्तमम्ऽ; इति श्लोकशब्दस्य भारते प्रयोगात् । छन्दोगश्रुतौ ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यारभ्यैकायनमिति पञ्चरात्रमुच्यते । तत्समाख्यया श्लोकशब्दः पञ्चरात्रविषयो ऽशेषो(ऽवगम्यते)ज्ञायते । अतः श्रुत्या पञ्चरात्रप्रामाण्यं सिद्धमिति तदप्रामाण्यवादः श्रुतिविरुद्धः । स्पष्टश्रुतिविरोधं च दर्शयति वेदैश्चेति ॥ *८,४५३* वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः वेदपञ्चरात्रोक्तप्रकारेणणेत्यर्थः । संहिताभेदात्पञ्चरात्रैरिति बहुवचनम् । परस्परविरुद्धशास्त्रद्वयानुसारेण कथं ध्यानमित्यत उक्तम् पञ्चरात्रं चेति ॥ इत्यादिवेदवचनैश्च पञ्चरात्राप्रामाण्यकथनं विरुद्धमिति शेषः । ततः किमित्यत आह पञ्चरात्रमिति ॥ पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते

vacaḥ astīti śeṣaḥ / "ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsapu(saḥpu)rāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānāni'; ityasyāṃ śrutau ṛgvedādipramāṇoddeśaprasaṅge ślokā iti pañcarātramupāttam / "pañcarātravido mukhyāḥ'; iti prakṛtapañcarātraviṣayatvena"ṛṣīnuvāca tānsarvānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ / kṛtaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ hitamuttamam'; iti ślokaśabdasya bhārate prayogāt / chandogaśrutau ṛgvedo yajurveda ityārabhyaikāyanamiti pañcarātramucyate / tatsamākhyayā ślokaśabdaḥ pañcarātraviṣayo 'śeṣo('vagamyate)jñāyate / ataḥ śrutyā pañcarātraprāmāṇyaṃ siddhamiti tadaprāmāṇyavādaḥ śrutiviruddhaḥ / spaṣṭaśrutivirodhaṃ ca darśayati vedaiśceti // *8,453* vedaiśca pañcarātraiśca dhyeyo nārāyaṇaḥ paraḥ vedapañcarātroktaprakāreṇaṇetyarthaḥ / saṃhitābhedātpañcarātrairiti bahuvacanam / parasparaviruddhaśāstradvayānusāreṇa kathaṃ dhyānamityata uktam pañcarātraṃ ceti // ityādivedavacanaiśca pañcarātrāprāmāṇyakathanaṃ viruddhamiti śeṣaḥ / tataḥ kimityata āha pañcarātramiti // pañcarātraṃ ca vedāśca vidyaikaiva dvidheyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एवं पञ्चरात्रनिराकरणं स्वव्याहतं प्रमाणान्तरव्याहतं च । अतो ऽत्र सूत्रकारेण पञ्चरात्रं अपोद्यते दूष्यत इति कथमे(वं)व वक्तुं शक्यते । नहि व्याहतभाषी भगवानिति । *८,४५४* स्यान्मतम् । नास्त्ययं व्याघातः । "यो ऽसौ नारायणः परो ऽवक्तात् प्रसिद्धः परमात्मा स आत्मनाऽत्मानमनेकधा व्यूह्य व्यवस्थितः । तमित्थम्भूतं षाड्गुण्यविग्रहं भगवन्तमभिगमनोपादानेज्यास्वाध्याययोगैः पञ्चकालाभि(धैर)धानैरनेककालमिष्ट्वा क्षीणक्लेशो भगवन्तमेव प्रतिपाद्यतेऽ; इत्यादेः पञ्चरात्रादितस्यार्थस्य स्वीकृतत्वात् । तत्परतैव भारतादिवाक्यानामुपपत्तेरिति । मैवम् । एवं सति साङ्खयादिशास्त्रेष्वप्युपादेयांशस्य विद्यमानत्वेन विशेषतः पञ्चरात्रप्रामाण्याभिधानानुपपत्तेः । कृत्स्नस्येति विशेषणानुपपत्तेश्च । "ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखिलम् । वेदार्थपूरकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतो ऽखिलम्ऽ; इत्यखिलशब्दविरोधाच्चेति । *८,४५५* इतश्च न पञ्चरात्रदूषणं युक्तमित्याह अत्रेति ॥ ॥। अत्र दोषः कः ॥। अत्र पञ्चरात्रे को दोषो येन तन्निराक्रियेत न को ऽपीत्यर्थः । ननु कथं दोषो नास्ति जीवोत्पत्तेरसम्भावितायास्तत्रोक्तत्वादित्यतो ऽङ्गीकारवादेनाह उत्पत्तिरिति ॥ ॥। उत्पत्तिर्ज्ञो ऽत इत्यपि

yata evaṃ pañcarātranirākaraṇaṃ svavyāhataṃ pramāṇāntaravyāhataṃ ca / ato 'tra sūtrakāreṇa pañcarātraṃ apodyate dūṣyata iti kathame(vaṃ)va vaktuṃ śakyate / nahi vyāhatabhāṣī bhagavāniti / *8,454* syānmatam / nāstyayaṃ vyāghātaḥ / "yo 'sau nārāyaṇaḥ paro 'vaktāt prasiddhaḥ paramātmā sa ātmanā'tmānamanekadhā vyūhya vyavasthitaḥ / tamitthambhūtaṃ ṣāḍguṇyavigrahaṃ bhagavantamabhigamanopādānejyāsvādhyāyayogaiḥ pañcakālābhi(dhaira)dhānairanekakālamiṣṭvā kṣīṇakleśo bhagavantameva pratipādyate'; ityādeḥ pañcarātrāditasyārthasya svīkṛtatvāt / tatparataiva bhāratādivākyānāmupapatteriti / maivam / evaṃ sati sāṅkhayādiśāstreṣvapyupādeyāṃśasya vidyamānatvena viśeṣataḥ pañcarātraprāmāṇyābhidhānānupapatteḥ / kṛtsnasyeti viśeṣaṇānupapatteśca / "ṛgādyā bhārataṃ caiva pañcarātramathākhilam / vedārthapūrakaṃ jñeyaṃ pañcarātraṃ yato 'khilam'; ityakhilaśabdavirodhācceti / *8,455* itaśca na pañcarātradūṣaṇaṃ yuktamityāha atreti // ... atra doṣaḥ kaḥ ... atra pañcarātre ko doṣo yena tannirākriyeta na ko 'pītyarthaḥ / nanu kathaṃ doṣo nāsti jīvotpatterasambhāvitāyāstatroktatvādityato 'ṅgīkāravādenāha utpattiriti // ... utpattirjño 'ta ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहैवोक्ता ॥। किं जीवोत्पत्यभिधानमात्रं पञ्चरात्राप्रामाण्यहेतुतयोपादीयते । उताभूतभवनरूपजीवोत्पत्त्यभिधानम् । आद्ये तूत्पत्तिमात्रं इहैव, प्रमाणतयाभ्युपगते मीमांसाशास्त्रे,"ज्ञो ऽत एवऽ; इति सूत्रेणोक्तम् । अपिपदेन"सर्व एव (वै) त आत्मानो व्युच्चरन्तिऽ; इति श्रुतावुक्तेति समुच्चिनोति । ततो वेदतन्मीमांसयोरप्यप्रामाण्यं स्यात् । अन्यथा हेतोरनैकान्त्यापत्तेरिति भावः । "ज्ञो ऽत एवऽ; इति सूत्रार्थे विप्रतिपन्नं प्रति श्रुतिरेवोदाहतर्व्या । स्यादेतत् । द्वितीय एव हेतुरुपादीयते । नचासौ श्रुतिसूत्रयोर्वर्तते । तत्र हि प्राग्विद्यमानस्यैव जीवस्य देहाद्युपाध्यपेक्षयैवोत्पत्तिरुच्यते । नत्वभूतभावलक्षणेत्यत आह नचेति ॥ ॥। नचाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते *८,४५७* नु विषमो ऽयमुपन्यासः । श्रुतिसूत्रयोः खलु"अनादिमायया सुप्तःऽ; । "नानादित्वात्ऽ; इत्यादिनानादिकर्म(कर्मादि)सम्बन्धो ऽभिधीयते । न ह्यभूत्वा (भवतो)भाववतो जीवस्यासावुपपद्यते । अतस्तदनुरोधात्तत्र प्रतीतमपि जीवजननमन्यथा नेतव्यमेव । नच तथाविधं बाधकमिहास्ति । येन मुख्यार्थं परित्याज्यामुख्यार्थं प्रतिपद्येमहि । ततो मुख्यार्थे ग्राह्ये न हेतोरसिद्धिरित्यत आह अनादीति ॥ अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले

ihaivoktā ... kiṃ jīvotpatyabhidhānamātraṃ pañcarātrāprāmāṇyahetutayopādīyate / utābhūtabhavanarūpajīvotpattyabhidhānam / ādye tūtpattimātraṃ ihaiva, pramāṇatayābhyupagate mīmāṃsāśāstre,"jño 'ta eva'; iti sūtreṇoktam / apipadena"sarva eva (vai) ta ātmāno vyuccaranti'; iti śrutāvukteti samuccinoti / tato vedatanmīmāṃsayorapyaprāmāṇyaṃ syāt / anyathā hetoranaikāntyāpatteriti bhāvaḥ / "jño 'ta eva'; iti sūtrārthe vipratipannaṃ prati śrutirevodāhatarvyā / syādetat / dvitīya eva heturupādīyate / nacāsau śrutisūtrayorvartate / tatra hi prāgvidyamānasyaiva jīvasya dehādyupādhyapekṣayaivotpattirucyate / natvabhūtabhāvalakṣaṇetyata āha naceti // ... nacābhūtabhāvastatrāpi kathyate *8,457* nu viṣamo 'yamupanyāsaḥ / śrutisūtrayoḥ khalu"anādimāyayā suptaḥ'; / "nānāditvāt'; ityādinānādikarma(karmādi)sambandho 'bhidhīyate / na hyabhūtvā (bhavato)bhāvavato jīvasyāsāvupapadyate / atastadanurodhāttatra pratītamapi jīvajananamanyathā netavyameva / naca tathāvidhaṃ bādhakamihāsti / yena mukhyārthaṃ parityājyāmukhyārthaṃ pratipadyemahi / tato mukhyārthe grāhye na hetorasiddhirityata āha anādīti // anādikarmaṇā baddho jīvaḥ saṃsāramaṇḍale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमतीति हि तद्वचः तद्वचः पञ्चरात्रवाक्यम् । श्रुतिसूत्रवत्पञ्चरात्रे ऽपि जीवस्यानादिकर्मसम्बन्धाभिधानात्तदनुरोधेन तत्रोक्तं जीवजननमप्यन्यथाव्याख्यातव्यमेव । पक्षपाते कारणाभावात् । तथाच हेतोरसिद्धिस्तदवस्थेत्यर्थः । अथापि स्यात् । न कुत्रापि वेदादौ संसारसादित्वादिकं जीवानामभूत्वाभवनज्ञापकं स्पष्टमुक्तम् । अतः सावकाशमिदमन्यथा योज्यमेवेति चेत् । एतदपि समानमत्रेति भावेनाह नहीति ॥ *८,४५८* न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित्

vāsudevecchayā nityaṃ bhramatīti hi tadvacaḥ tadvacaḥ pañcarātravākyam / śrutisūtravatpañcarātre 'pi jīvasyānādikarmasambandhābhidhānāttadanurodhena tatroktaṃ jīvajananamapyanyathāvyākhyātavyameva / pakṣapāte kāraṇābhāvāt / tathāca hetorasiddhistadavasthetyarthaḥ / athāpi syāt / na kutrāpi vedādau saṃsārasāditvādikaṃ jīvānāmabhūtvābhavanajñāpakaṃ spaṣṭamuktam / ataḥ sāvakāśamidamanyathā yojyameveti cet / etadapi samānamatreti bhāvenāha nahīti // *8,458* na hi saṃsārasāditvaṃ pañcarātroditaṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेनैव न्यायेन"नच कर्तुः करणम्ऽ; इत्येतदप्यपाकरणीयम् इति । तथाहि । किं करणं कर्तुर्न जायत इति व्याप्तिः किं वा यस्यां क्रियायां यत्करणं तत्तत्क्रियाकर्तुर्न जायत इति । नाद्यः । व्यभिचारात् । अन्यथा करणानामनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । प्रकृते ऽपि तथाभावासिद्धेः । एतस्माज्जायत इति श्रुतिविरोधो ऽपि किं जीवान्मनसो जननमात्राभ्युपगमे स्यात् । उत जननविशेषाभ्युपगमे । नाद्यः । "अन्नमशितं त्रेधा विधीयतेऽ; इत्यादिश्रुतेः प्रत्यहं मनसो जीवादुत्पत्तेः । न द्वितीयः । तथात्वस्य प्रकृते ऽप्यसम्मतेः । एवं मनसो ऽप्यहङ्कारजन्मनि दोषः परिहरणीयः । *८,४६०* एवं जीवादिपदानां यथाश्रुतार्थाभ्युपगमेन सूत्रद्वयारोपितदोषपरिहारो ऽ(वि)भिहितः । इदानीं वासुदेवात्सङ्कषर्णो नाम जीवो जायत इत्यादिवाक्यस्य परकल्पितादर्थादर्थान्तरमाह जीवेति ॥ जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु । वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा

anenaiva nyāyena"naca kartuḥ karaṇam'; ityetadapyapākaraṇīyam iti / tathāhi / kiṃ karaṇaṃ karturna jāyata iti vyāptiḥ kiṃ vā yasyāṃ kriyāyāṃ yatkaraṇaṃ tattatkriyākarturna jāyata iti / nādyaḥ / vyabhicārāt / anyathā karaṇānāmanutpattiprasaṅgāt / na dvitīyaḥ / prakṛte 'pi tathābhāvāsiddheḥ / etasmājjāyata iti śrutivirodho 'pi kiṃ jīvānmanaso jananamātrābhyupagame syāt / uta jananaviśeṣābhyupagame / nādyaḥ / "annamaśitaṃ tredhā vidhīyate'; ityādiśruteḥ pratyahaṃ manaso jīvādutpatteḥ / na dvitīyaḥ / tathātvasya prakṛte 'pyasammateḥ / evaṃ manaso 'pyahaṅkārajanmani doṣaḥ pariharaṇīyaḥ / *8,460* evaṃ jīvādipadānāṃ yathāśrutārthābhyupagamena sūtradvayāropitadoṣaparihāro '(vi)bhihitaḥ / idānīṃ vāsudevātsaṅkaṣarṇo nāma jīvo jāyata ityādivākyasya parakalpitādarthādarthāntaramāha jīveti // jīvābhimāniśeṣasya nāmnā saṅkarṣaṇasya tu / vāsudevājjaniḥ proktā pradyumnasya tatastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो ऽभिमानिनः कामस्यैवं ॥। शेषादयो ऽपि (हि) भगवदंशत्वाद्धरित्वेनोच्यते । तद्व्युदासाय साक्षादित्युक्तम् । साक्षाद्धरेरेव सङ्कर्षणादिनाम्ना व्यूह उक्त इत्यन्वयः । नन्वत्रोक्तं तदप्रतिषेधो हरेरुत्पत्त्यभावादित्यत उक्तं व्यूहो विभाग एवोक्तो न तूत्पत्तिरिति । यदप्युक्तं किमेते ऽन्योन्यं भिन्ना उत नेति । तस्योत्तरं हरेः एकस्यैवेति । नन्वेवं तर्हि निरतिशयत्वात्कथं स्वस्मादेव स्वस्य विभाग इत्यत उक्तम् नित्येति ॥ किन्नाम दुर्विभाव्यं भगवति यत्प्रमितमित्यर्थः । यदप्युक्तं नैवेते भगवद्व्यूहाश्चतुःसङ्खयामेव परिनिष्ठिताः अनन्तत्वादिति । तत्रोत्तरं क्वचिदिति । कालविशेषे प्रयोजनविशेषे चेत्यर्थः । अनभिज्ञो भ(ग)वान्भागवतसम्प्रदायस्य । आदिकाले हि भगवान्नारायणो निजमुक्तिपदप्रदानाद्यर्थं वासुदेवादिचतुर्व्यूहो बभूव । ततः कालान्तरे प्रयोजनान्तरार्थं दशद्वादशादिव्यूहो जातः । सेयं शुद्धसृष्टिरिति पाञ्चरात्रिकैरभिधीयते । तदपेक्षया चतुर्व्यूहवर्णनं कथं नामानुपपन्नमिति । एवमधिकारिविशेषाराधनार्थमियमुक्तिर्युक्तैव । यथोक्तम् "एकमूर्तिश्चतुर्मूतिरथवा पञ्चमूर्तिकः । द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिःऽ; इति । *८,४६३* अर्थान्तरकथनस्य प्रयोजनमाह अन्यथेति ॥ ॥। ऽन्यथानूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते

mano 'bhimāninaḥ kāmasyaivaṃ ... śeṣādayo 'pi (hi) bhagavadaṃśatvāddharitvenocyate / tadvyudāsāya sākṣādityuktam / sākṣāddharereva saṅkarṣaṇādināmnā vyūha ukta ityanvayaḥ / nanvatroktaṃ tadapratiṣedho harerutpattyabhāvādityata uktaṃ vyūho vibhāga evokto na tūtpattiriti / yadapyuktaṃ kimete 'nyonyaṃ bhinnā uta neti / tasyottaraṃ hareḥ ekasyaiveti / nanvevaṃ tarhi niratiśayatvātkathaṃ svasmādeva svasya vibhāga ityata uktam nityeti // kinnāma durvibhāvyaṃ bhagavati yatpramitamityarthaḥ / yadapyuktaṃ naivete bhagavadvyūhāścatuḥsaṅkhayāmeva pariniṣṭhitāḥ anantatvāditi / tatrottaraṃ kvaciditi / kālaviśeṣe prayojanaviśeṣe cetyarthaḥ / anabhijño bha(ga)vānbhāgavatasampradāyasya / ādikāle hi bhagavānnārāyaṇo nijamuktipadapradānādyarthaṃ vāsudevādicaturvyūho babhūva / tataḥ kālāntare prayojanāntarārthaṃ daśadvādaśādivyūho jātaḥ / seyaṃ śuddhasṛṣṭiriti pāñcarātrikairabhidhīyate / tadapekṣayā caturvyūhavarṇanaṃ kathaṃ nāmānupapannamiti / evamadhikāriviśeṣārādhanārthamiyamuktiryuktaiva / yathoktam "ekamūrtiścaturmūtirathavā pañcamūrtikaḥ / dvādaśādiprabhedo vā pūjyate sajjanairhariḥ'; iti / *8,463* arthāntarakathanasya prayojanamāha anyatheti // ... 'nyathānūdya kathaṃ duṣṭatvamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमर्थान्तरविवक्षया प्रयुक्तस्य वाक्यस्यान्यथानुवादं विधाय दूषणाभिधानं कथं क्रियते । छलप्रसङ्गादिति । नच जीवादिशब्दानामनुपपत्तिः । भगवत एव मुख्यतः प्राणधारणादिमतस्तदथर्त्वात् यच्च विप्रतिषेधाच्चेति सूत्रार्थतया कल्पितं परस्परव्याघातो ऽस्ति पञ्चरात्र इति । तदपि नित्याचिन्त्योरुशक्तित इत्यनेनैव परिहृतम् । भगवच्छक्त्यैव गुणगुण्यादिव्यवहारोपपत्तिरिति । समर्थितश्च भेदपदे ऽभिषिक्तः प्रमितसर्वनिर्वाहहेतुर्विशेषः । यदप्युक्तं शाण्डिल्यवृत्तान्तकथने पञ्चरात्रस्य वेदविद्वेषः प्रतीयत इति । तत् निराकरोति यदीति ॥ यदि विद्याच्चतुर्वेदानितिवद् वेदपूरणम् । पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने

evamarthāntaravivakṣayā prayuktasya vākyasyānyathānuvādaṃ vidhāya dūṣaṇābhidhānaṃ kathaṃ kriyate / chalaprasaṅgāditi / naca jīvādiśabdānāmanupapattiḥ / bhagavata eva mukhyataḥ prāṇadhāraṇādimatastadathartvāt yacca vipratiṣedhācceti sūtrārthatayā kalpitaṃ parasparavyāghāto 'sti pañcarātra iti / tadapi nityācintyoruśaktita ityanenaiva parihṛtam / bhagavacchaktyaiva guṇaguṇyādivyavahāropapattiriti / samarthitaśca bhedapade 'bhiṣiktaḥ pramitasarvanirvāhaheturviśeṣaḥ / yadapyuktaṃ śāṇḍilyavṛttāntakathane pañcarātrasya vedavidveṣaḥ pratīyata iti / tat nirākaroti yadīti // yadi vidyāccaturvedānitivad vedapūraṇam / pañcarātrāditi kuto dveṣaḥ śāṇḍilyavartane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"यदि विद्याच्चतुर्वेदान्साङ्गोपनिषदान्द्विजः । नचेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणःऽ; इत्यत्र वाक्ये यथेतिहासपुराणादितो वेदपूरणमभिप्रेयते । तथात्रापि पञ्चरात्राद्वेदपूरणमेवाभिप्रेतं इति व्याख्याने सति, शाण्डिल्यवर्तने ऽभिधीयमाने पञ्चरात्रस्य वेदविद्वेषः प्रतीयत इति कुतः । न प्रतीयत इत्यर्थः । यद्वैवं वाक्यद्वये समाने सति शाण्डिल्यवर्तनाभिधायिन्येव वाक्ये भवतो द्वेषः कुतो येन यदि विद्यादित्येतदितिहासपुराणयोर्वेदपूरकत्वाभिप्रायमादाय"भगवान् शाण्डिल्यःऽ; इत्यादिकं पञ्चरात्रस्य वेदविरोधित्वाभिप्रायमिति व्याख्यायत इति । *८,४६४* अयमत्रोत्तरक्रमः । यद्येतद्वाक्यबलात्पञ्चरात्रस्य चेदविरोधित्वं कल्प्यते । तदा यदि विद्यादिति वाक्यबलादितिहासपुराणयोरपि तत्कल्प्यतां विशेषाभावात्(मविशेषात्) । अथ तत्र इतिहासादेर्वेदपूरकत्वमभिप्रायः । अत्रापि स एव कल्प्यताम् । विशेषाभावात् । "इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्ऽ; इत्युत्तरवा(क्यविरो)क्यानुरोधात्तथा कल्पनं युक्तमिति चेत् । अत्रापि"वेदार्थपूरकं ज्ञेय पञ्चरात्रम्ऽ; इत्यादिवाक्यानुरोधात्तथा कल्पनमिति न कश्चिद्विशेषः । अन्यत्र विद्वेषादिति परमसंहितावाक्यमप्येवमेव व्याख्यातव्यम् । अपव्याख्याननिराकरणमुपसंहरति अतः परमेति ॥ अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः । दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम्

"yadi vidyāccaturvedānsāṅgopaniṣadāndvijaḥ / nacetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ'; ityatra vākye yathetihāsapurāṇādito vedapūraṇamabhipreyate / tathātrāpi pañcarātrādvedapūraṇamevābhipretaṃ iti vyākhyāne sati, śāṇḍilyavartane 'bhidhīyamāne pañcarātrasya vedavidveṣaḥ pratīyata iti kutaḥ / na pratīyata ityarthaḥ / yadvaivaṃ vākyadvaye samāne sati śāṇḍilyavartanābhidhāyinyeva vākye bhavato dveṣaḥ kuto yena yadi vidyādityetaditihāsapurāṇayorvedapūrakatvābhiprāyamādāya"bhagavān śāṇḍilyaḥ'; ityādikaṃ pañcarātrasya vedavirodhitvābhiprāyamiti vyākhyāyata iti / *8,464* ayamatrottarakramaḥ / yadyetadvākyabalātpañcarātrasya cedavirodhitvaṃ kalpyate / tadā yadi vidyāditi vākyabalāditihāsapurāṇayorapi tatkalpyatāṃ viśeṣābhāvāt(maviśeṣāt) / atha tatra itihāsādervedapūrakatvamabhiprāyaḥ / atrāpi sa eva kalpyatām / viśeṣābhāvāt / "itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet'; ityuttaravā(kyaviro)kyānurodhāttathā kalpanaṃ yuktamiti cet / atrāpi"vedārthapūrakaṃ jñeya pañcarātram'; ityādivākyānurodhāttathā kalpanamiti na kaścidviśeṣaḥ / anyatra vidveṣāditi paramasaṃhitāvākyamapyevameva vyākhyātavyam / apavyākhyānanirākaraṇamupasaṃharati ataḥ parameti // ataḥ paramaśāstrorudveṣāduditamāsuraiḥ / dūṣaṇaṃ pañcarātrasya vīkṣāyāmapi na kṣamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीक्षायामपि न क्षमं व्यधिकरणमित्यर्थः । तर्हि कस्मादुदितमित्यत उक्तम् परमेति ॥ परमशास्त्रं पञ्चरात्रम् । द्वेष एव किं निबन्धन इत्यत उक्तम् आसुरैरिति ॥ भागवतशास्त्रे हि स्वाभाविक एव हि विद्वेषो ऽसुराणाम् । नतु दोषदर्शननिमित्तः । एते चासुरसम्बन्धिनस्तत्स्वभावाश्च वृत्तिकाराः । आसुरैरेवोक्तं नतु सूत्रकारेणेत्यनेन तस्मान्नायं सूत्रार्थः, किन्तु शाक्तमतनिरास एवेत्युक्तं भवति । एतेनैतदपि प्रत्युक्तम् । यत्केचिदिदमधिकरणं साङ्खयादिवत्पञ्चरात्रस्याप्यप्रामाण्यमाशङ्कय तन्निरासार्थमिति वर्णयन्ति । तथाहि । उक्तरीत्या"उत्पत्त्यसम्भवात्ऽ"नच कर्तुः करणम्ऽ; इति सूत्रद्वयेन पञ्चरात्राप्रामाण्यं पूर्वपक्षयित्वा विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध इति सिद्धान्तितम् । वाशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । विज्ञानं चादि चेति परंब्रह्म विज्ञानादि, सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानामपि परब्रह्मभावे सति तत्प्रतिपाद(कस्य)नस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं न प्रतिषिद्धयते । विप्रतिषेधाच्च प्रतिषिद्धा हि जीवोत्पत्तिरस्मिन्नपि तन्त्रे । यथोक्तं परमसंहितायां । "अचेतना परार्था च नित्या सततविक्रिया । त्रिगुणा कर्मणां क्षेत्रं प्रकृते रूपमुच्यते । प्राप्तिरूपेण सम्बन्धस्तस्याश्च पुरुषस्य च । स ह्यनादिरनन्तश्च परमार्थेन निश्चितःऽ; इति । *८,४६५फ़्।* पञ्चरात्राप्रामाण्यशङ्कायां प्राप्तायामेव हि तन्निरासाय प्रयासः साथर्कः स्यात् । नच व्यधिकरणानि दूषणानि तच्छङ्कां प्रापयितुमीशते । नहि छलोत्तराण्येतावदधिकरणं प्रयोजयन्ति । अतिप्रसङ्गात् । प्रकरणाननुगुरं चैतत् । परमतनिरासो ह्यत्र प्रकृतो न तु स्वमतसमर्थनम् । कृतं च तत्"न विलक्षणत्वात्ऽ; इत्यादिना । सूत्राक्षराननुरूपं चैतद्वयाख्यानम् । नह्यत्र विज्ञानादिपदं ब्रह्मणि क्वचित्प्रयुक्तम् । तदप्रतिषेध इति च व्यर्थम् । न प्राज्ञत्वादित्येव वक्तव्यम् । लघु चैवं सूत्रं व्यक्तं च स्यात् । तस्मादुक्त एव सूत्रार्थ इति स्थितम् । *८,४६७* पादार्थमुपसंहरति अतो ऽशेषेति ॥ अतो ऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः । नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते

vīkṣāyāmapi na kṣamaṃ vyadhikaraṇamityarthaḥ / tarhi kasmāduditamityata uktam parameti // paramaśāstraṃ pañcarātram / dveṣa eva kiṃ nibandhana ityata uktam āsurairiti // bhāgavataśāstre hi svābhāvika eva hi vidveṣo 'surāṇām / natu doṣadarśananimittaḥ / ete cāsurasambandhinastatsvabhāvāśca vṛttikārāḥ / āsurairevoktaṃ natu sūtrakāreṇetyanena tasmānnāyaṃ sūtrārthaḥ, kintu śāktamatanirāsa evetyuktaṃ bhavati / etenaitadapi pratyuktam / yatkecididamadhikaraṇaṃ sāṅkhayādivatpañcarātrasyāpyaprāmāṇyamāśaṅkaya tannirāsārthamiti varṇayanti / tathāhi / uktarītyā"utpattyasambhavāt'"naca kartuḥ karaṇam'; iti sūtradvayena pañcarātrāprāmāṇyaṃ pūrvapakṣayitvā vijñānādibhāve vā tadapratiṣedha iti siddhāntitam / vāśabdātpakṣo viparivartate / vijñānaṃ cādi ceti paraṃbrahma vijñānādi, saṅkarṣaṇapradyumnāniruddhānāmapi parabrahmabhāve sati tatpratipāda(kasya)nasya śāstrasya prāmāṇyaṃ na pratiṣiddhayate / vipratiṣedhācca pratiṣiddhā hi jīvotpattirasminnapi tantre / yathoktaṃ paramasaṃhitāyāṃ / "acetanā parārthā ca nityā satatavikriyā / triguṇā karmaṇāṃ kṣetraṃ prakṛte rūpamucyate / prāptirūpeṇa sambandhastasyāśca puruṣasya ca / sa hyanādiranantaśca paramārthena niścitaḥ'; iti / *8,465f.* pañcarātrāprāmāṇyaśaṅkāyāṃ prāptāyāmeva hi tannirāsāya prayāsaḥ sātharkaḥ syāt / naca vyadhikaraṇāni dūṣaṇāni tacchaṅkāṃ prāpayitumīśate / nahi chalottarāṇyetāvadadhikaraṇaṃ prayojayanti / atiprasaṅgāt / prakaraṇānanuguraṃ caitat / paramatanirāso hyatra prakṛto na tu svamatasamarthanam / kṛtaṃ ca tat"na vilakṣaṇatvāt'; ityādinā / sūtrākṣarānanurūpaṃ caitadvayākhyānam / nahyatra vijñānādipadaṃ brahmaṇi kvacitprayuktam / tadapratiṣedha iti ca vyartham / na prājñatvādityeva vaktavyam / laghu caivaṃ sūtraṃ vyaktaṃ ca syāt / tasmādukta eva sūtrārtha iti sthitam / *8,467* pādārthamupasaṃharati ato 'śeṣeti // ato 'śeṣajagaddhātā nirdoṣoruguṇārṇavaḥ / nārāyaṇaḥ śrutigaṇatātparyādavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्खयादिविरोधिसमयानां निरस्तत्वात्प्रथमाध्याये यत्सकलश्रुतिसमन्वयेन भगवतो लक्षणद्वयं साधितं तन्निर्णीतमेवेत्यर्थः । *८,४६७फ़्।* स्यादेतत् । "न निगृह्य कथां कुर्यात्ऽ; इत्यादिस्मृतिनिषिद्धं परनिराकरणमिदं न कार्यमेव । तत्कुतः साङ्खयादिनिराकरणं कृतमिति चेन्न । अस्य निषेधस्य सद्विषयत्वात् । कुतः सङ्कोच इति चेत् । श्रुतिस्मृत्योः श्रुतेर्बलवत्त्वात् । श्रुतौ च परनिराकरणस्य कर्तव्यतया अवगतत्वादित्याशयवान्"अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः । विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुतेऽ; इति मन्त्रद्वयमर्थतो ऽनुवदति अन्धमिति ॥ *८,४६८* अन्धं तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते । ततो भूय इवाप्स्यन्ति ये तस्या नैव निन्दकाः

sāṅkhayādivirodhisamayānāṃ nirastatvātprathamādhyāye yatsakalaśrutisamanvayena bhagavato lakṣaṇadvayaṃ sādhitaṃ tannirṇītamevetyarthaḥ / *8,467f.* syādetat / "na nigṛhya kathāṃ kuryāt'; ityādismṛtiniṣiddhaṃ paranirākaraṇamidaṃ na kāryameva / tatkutaḥ sāṅkhayādinirākaraṇaṃ kṛtamiti cenna / asya niṣedhasya sadviṣayatvāt / kutaḥ saṅkoca iti cet / śrutismṛtyoḥ śruterbalavattvāt / śrutau ca paranirākaraṇasya kartavyatayā avagatatvādityāśayavān"andhantamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate / tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ / vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha / avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute'; iti mantradvayamarthato 'nuvadati andhamiti // *8,468* andhaṃ tamaḥ praviśanti ye tvavidyāmupāsate / tato bhūya ivāpsyanti ye tasyā naiva nindakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह । दोषज्ञानादतीत्यैतान् विद्ययामृतमश्नुते

tato vidyāmavidyāṃ ca yo jānātyubhayaṃ saha / doṣajñānādatītyaitān vidyayāmṛtamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.