Manu-Smrti 8

क्षेत्रेष्व् अन्येषु तु पशुः सपादं पणम् अर्हति) । सर्वत्र तु सदो देयः) क्षेत्रिकस्य-इति धारणा ॥

kṣetreṣv anyeṣu tu paśuḥ sa.pādaṃ paṇam arhati) | sarvatra tu sado deyaḥ) kṣetrikasya-iti dhāraṇā ||

अनिर्दशाहां गां सूतां वृषान् देवपशूंस् तथा । सपालान् वा विपालान् वा न दण्ड्यान्) मनुर् अब्रवीत्) ॥

a.nirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣān devapaśūṃs tathā | sa.pālān vā vi.pālān vā na daṇḍyān) manur abravīt) ||

क्षेत्रियस्य-अत्यये दण्डो भागाद् दशगुणो भवेत्) । [म्क्षेत्रिकस्य-अत्यये] ततो ऽअर्धदण्डो भृत्यानाम् अज्ञानात् क्षेत्रिकस्य तु ॥

kṣetriyasya-atyaye daṇḍo bhāgād daśaguṇo bhavet) | [M.kṣetrikasya-atyaye] tato 'ardhadaṇḍo bhṛtyānām ajñānāt kṣetrikasya tu ||

एतद् विधानम् आतिष्ठेद्) धार्मिकः पृथिवीपतिः । स्वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे ॥

etad vidhānam ātiṣṭhed) dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ | svāmināṃ ca paśūnāṃ ca pālānāṃ ca vyatikrame ||

सीमां प्रति समुत्पन्ने) विवादे ग्रामयोर् द्वयोः । ज्येष्ठे मासि नयेत्) सीमां सुप्रकाशेषु सेतुषु ॥

sīmāṃ prati samutpanne) vivāde grāmayor dvayoḥ | jyeṣṭhe māsi nayet) sīmāṃ su.prakāśeṣu setuṣu ||

सींआवृक्षांश् च कुर्वीत) न्यग्रोधअश्वत्थकिंशुकान् । शाल्मलीन् सालतालांश् च क्षीरिणश् च-एव पादपान् ॥

sīṃāvṛkṣāṃś ca kurvīta) nyagrodha.aśvattha.kiṃśukān | śālmalīn sālatālāṃś ca kṣīriṇaś ca-eva pādapān ||

गुल्मान् वेणूंश् च विविधान् शमीवल्लीस्थलानि च । शरान् कुब्जकगुल्मांश् च तथा सीमा न नश्यति) ॥

gulmān veṇūṃś ca vividhān śamī.vallī.sthalāni ca | śarān kubjakagulmāṃś ca tathā sīmā na naśyati) ||

तडागान्य् उदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च । सीमासंधिषु कार्याणि) देवतायतनानि च ॥

taḍāgāny udapānāni vāpyaḥ prasravaṇāni ca | sīmāsaṃdhiṣu kāryāṇi) devatāyatanāni ca ||

उपछन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत्) । सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य) नित्यं लोके विपर्ययम् ॥

upachannāni cānyāni sīmāliṅgāni kārayet) | sīmājñāne nṛṇāṃ vīkṣya) nityaṃ loke viparyayam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्मनो ऽअस्थीनि गोवालांस् तुषान् भस्म कपालिकाः । करीषम् इष्टकाअङ्गारांश्-शर्करा वालुकास् तथा ॥

aśmano 'asthīni govālāṃs tuṣān bhasma kapālikāḥ | karīṣam iṣṭakā.aṅgārāṃś-śarkarā vālukās tathā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानि च-एवंप्रकाराणि कालाद् भूमिर् न भक्षयेत्) । तानि संधिषु सीमायाम् अप्रकाशानि कारयेत्) ॥ [म्सीमाया]

yāni ca-evaṃprakārāṇi kālād bhūmir na bhakṣayet) | tāni saṃdhiṣu sīmāyām a.prakāśāni kārayet) || [M.sīmāyā]

एतैर् लिङ्गैर् नयेत्) सीमां राजा विवदमानयोः । पूर्वभुक्त्या च सततम् उदकस्य-आगमेन च ॥

etair liṅgair nayet) sīmāṃ rājā vivadamānayoḥ | pūrvabhuktyā ca satatam udakasya-āgamena ca ||

यदि स्ंशय एव स्यात्)-लिङ्गानाम् अपि दर्शने । साक्षिप्रत्यय एव स्यात्) सीमावादविनिर्णयः ॥ [म्सीमावादविनिश्चयः ]

yadi sṃśaya eva syāt)-liṅgānām api darśane | sākṣipratyaya eva syāt) sīmāvādavinirṇayaḥ || [M.sīmāvādaviniścayaḥ ]

ग्रामीयककुलानां च समक्षं सीम्नि साक्षिणः । [म्। ग्रामेयक।] प्रष्टव्याः) सीमलिङ्गानि तयोश् च-एव विवादिनोः ॥ [म्सीमालिङ्गानि ]

grāmīyaka.kulānāṃ ca samakṣaṃ sīmni sākṣiṇaḥ | [M. grāmeyaka.] praṣṭavyāḥ) sīmaliṅgāni tayoś ca-eva vivādinoḥ || [M.sīmāliṅgāni ]

ते पृष्तास्) तु यथा ब्रूयुः) समस्ताः सीम्नि निश्चयम् । निबध्नीयात्) तथा सीमां सर्वांस् तांश् च-एव नामतः ॥

te pṛṣtās) tu yathā brūyuḥ) samastāḥ sīmni niścayam | nibadhnīyāt) tathā sīmāṃ sarvāṃs tāṃś ca-eva nāmataḥ ||

शिरोभिस् ते गृहीत्वा)-उर्वीं स्रग्विणो रक्तवाससः । सुकृतैः शापिथाः स्वैः स्वैर् नयेयुस्) ते समञ्जसम् ॥

śirobhis te gṛhītvā)-urvīṃ sragviṇo rakta.vāsasaḥ | sukṛtaiḥ śāpithāḥ svaiḥ svair nayeyus) te samañjasam ||

यथाउक्तेन नयन्तस्) ते पूयन्ते) सत्यसाक्षिणः । विपरीतं नयन्तस्) तु दाप्याः स्युर्) द्विशतं दमम् ॥

yathā.uktena nayantas) te pūyante) satyasākṣiṇaḥ | viparītaṃ nayantas) tu dāpyāḥ syur) dviśataṃ damam ||

साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सामन्तवासिनः । [म्ग्रामसीमान्तवासिनः] सीमाविनिर्णयं कुर्युः) प्रयता राजसंनिधौ ॥

sākṣyabhāve tu catvāro grāmāḥ sāmantavāsinaḥ | [M.grāmasīmāntavāsinaḥ] sīmāvinirṇayaṃ kuryuḥ) prayatā rājasaṃnidhau ||

सामन्तानाम् अभावे तु मौलानां सीम्नि साक्षिणाम् । इमान् अप्य् अनुयुञ्जीत) पुरुषान् वनगोचरान् ॥

sāmantānām abhāve tu maulānāṃ sīmni sākṣiṇām | imān apy anuyuñjīta) puruṣān vana.gocarān ||

व्याधान्-शाकुनिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलखानकान् । व्यालग्राहान् उञ्छवृत्तीन् अन्यांश् च वनचारिणः ॥

vyādhān-śākunikān gopān kaivartān mūlakhānakān | vyālagrāhān uñchavṛttīn anyāṃś ca vanacāriṇaḥ ||

ते पृष्टास्) तु यथा ब्रूयुः) सीमासंधिषु लक्षणम् । तत् तथा स्थापयेद्) राजा धर्मेण ग्रामयोर् द्वयोः ॥

te pṛṣṭās) tu yathā brūyuḥ) sīmāsaṃdhiṣu lakṣaṇam | tat tathā sthāpayed) rājā dharmeṇa grāmayor dvayoḥ ||

क्षेत्रकूपतडागानाम् आरामस्य गृहस्य च । सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः) सीमासेतुविनिर्णयः ॥

kṣetra.kūpa.taḍāgānām ārāmasya gṛhasya ca | sāmantapratyayo jñeyaḥ) sīmāsetuvinirṇayaḥ ||

सामन्ताश् चेत्- मृषा ब्रूयुः) सेतौ विवादतां) नृणाम् । सर्वे पृथक् पृथग् दण्ड्या) राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥

sāmantāś cet- mṛṣā brūyuḥ) setau vivādatāṃ) nṛṇām | sarve pṛthak pṛthag daṇḍyā) rājñā madhyamasāhasam ||

गृहं तडागम् आरामं क्षेत्रं वा भीषया हरन्) । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्याद्) अज्ञानाद् द्विशतो दमः ॥

gṛhaṃ taḍāgam ārāmaṃ kṣetraṃ vā bhīṣayā haran) | śatāni pañca daṇḍyaḥ syād) ajñānād dviśato damaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीमायाम् अविषह्यायां स्वयं राजा-एव धर्मवित् । प्रदिशेद्) भूमिम् एकेषाम् उपकाराद् इति स्थितिः ॥

sīmāyām a.viṣahyāyāṃ svayaṃ rājā-eva dharmavit | pradiśed) bhūmim ekeṣām upakārād iti sthitiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषो ऽअखिलेन-अभिहितो) धर्मः सीमाविनिर्णये । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि) वाक्पारुष्यविनिर्णयम् ॥

eṣo 'akhilena-abhihito) dharmaḥ sīmāvinirṇaye | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi) vākpāruṣyavinirṇayam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतं ब्राह्मणम् आक्रुश्य) क्षत्रियो दण्डम् अर्हति) । वैश्यो ऽअप्य् अर्धशतं द्वे वा शूद्रस् तु वधम् अर्हति) ॥

śataṃ brāhmaṇam ākruśya) kṣatriyo daṇḍam arhati) | vaiśyo 'apy ardhaśataṃ dve vā śūdras tu vadham arhati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चाशद् ब्राह्मणो दण्ड्यः) क्षत्रियस्य-अभिशंसने । वैश्ये स्याद्) अर्धपञ्चाशत्-शूद्रे द्वादशको दमः ॥

pañcāśad brāhmaṇo daṇḍyaḥ) kṣatriyasya-abhiśaṃsane | vaiśye syād) ardhapañcāśat-śūdre dvādaśako damaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवर्णे द्विजातीनां द्वादश-एव व्यतिक्रमे । वादेष्व् अवचनीयेषु तद् एव द्विगुणं भवेत्) ॥

samavarṇe dvijātīnāṃ dvādaśa-eva vyatikrame | vādeṣv a.vacanīyeṣu tad eva dviguṇaṃ bhavet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकजातिर् द्विजातींस् तु वाचा दारुणया क्षिपन्) । जिह्वायाः प्राप्नुयाच्) छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥

ekajātir dvijātīṃs tu vācā dāruṇayā kṣipan) | jihvāyāḥ prāpnuyāc) chedaṃ jaghanya.prabhavo hi saḥ ||

नामजातिग्रहं त्व् एषाम् अभिद्रोहेण कुर्वतः) । निक्षेप्यो) ऽअयोमयः शङ्कुर् ज्वलन्न्) आस्ये दशाङ्गुलः ॥

nāma.jātigrahaṃ tv eṣām abhidroheṇa kurvataḥ) | nikṣepyo) 'ayomayaḥ śaṅkur jvalann) āsye daśāṅgulaḥ ||

धर्मौपदेशं दर्पेण विप्राणाम् अस्य कुर्वतः) । तप्तम् आसेचयेत्) तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ [म्श्रौत्रे ]

dharma.upadeśaṃ darpeṇa viprāṇām asya kurvataḥ) | taptam āsecayet) tailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ || [M.śrautre ]

श्रुतं देशं च जातिं च कर्म शरीरम् एव च । वितथेन ब्रुवन्) दर्पाद् दाप्यः स्याद्) द्विशतं दमम् ॥

śrutaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śarīram eva ca | vitathena bruvan) darpād dāpyaḥ syād) dviśataṃ damam ||

काणं वा-अप्य् अथ वा खञ्जम् अन्यं वा-अपि तथाविधम् । तथ्येन-अपि ब्रुवन्) दाप्यो) दण्डं कार्षापणअवरम् ॥

kāṇaṃ vā-apy atha vā khañjam anyaṃ vā-api tathāvidham | tathyena-api bruvan) dāpyo) daṇḍaṃ kārṣāpaṇa.avaram ||

मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् । आक्षारयन्)-शतं दाप्यः) पन्थानं च-अददद्) गुरोः ॥

mātaraṃ pitaraṃ jāyāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ gurum | ākṣārayan)-śataṃ dāpyaḥ) panthānaṃ ca-adadad) guroḥ ||

ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यो) विजानता) । ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्व् एव मध्यमः ॥

brāhmaṇa.kṣatriyābhyāṃ tu daṇḍaḥ kāryo) vijānatā) | brāhmaṇe sāhasaḥ pūrvaḥ kṣatriye tv eva madhyamaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्शूद्रयोर् एवम् एव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः । छेदवर्जं प्रणयनं दण्डस्य-इति विनिश्चयः ॥

viś.śūdrayor evam eva svajātiṃ prati tattvataḥ | cheda.varjaṃ praṇayanaṃ daṇḍasya-iti viniścayaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष दण्डविधिः प्रोक्तो) वाक्पारुष्यस्य तत्त्वतः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि) दण्डपारुष्यनिर्णयम् ॥

eṣa daṇḍavidhiḥ prokto) vākpāruṣyasya tattvataḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi) daṇḍapāruṣyanirṇayam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन केन चिद् अङ्गेन हिंस्याच्) चेत्-श्रेष्ठम् अन्त्यजः । छेत्तव्यं) तद् तद् एव-अस्य तन् मनोर् अनुशासनम् ॥

yena kena cid aṅgena hiṃsyāc) cet-śreṣṭham antyajaḥ | chettavyaṃ) tad tad eva-asya tan manor anuśāsanam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाणिम् उद्यम्य) दण्डं वा पाणिच्छेदनम् अर्हति) । पादेन प्रहरन्) कोपात् पादच्छेदनम् अर्हति ॥

pāṇim udyamya) daṇḍaṃ vā pāṇicchedanam arhati) | pādena praharan) kopāt pādacchedanam arhati ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहासनम् अभिप्रेप्सुर् उत्कृष्टस्य-अपकृष्टजः । कट्यां कृतअङ्को निर्वास्यः) स्फिचं वा-अस्य-अवकर्तयेत्) ॥

sahāsanam abhiprepsur utkṛṣṭasya-apakṛṣṭajaḥ | kaṭyāṃ kṛta.aṅko nirvāsyaḥ) sphicaṃ vā-asya-avakartayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवनिष्ठीवतो दर्पाद् द्वाव् ओष्ठौ छेदयेन्) नृपः । अवमूत्रयतो) मेढ्रम् अवशर्धयतो) गुदम् ॥

avaniṣṭhīvato darpād dvāv oṣṭhau chedayen) nṛpaḥ | avamūtrayato) meḍhram avaśardhayato) gudam ||

केशेषु गृह्णतो) हस्तौ छेदयेद्) अविचारयन् । पादयोर् दाढिकायां च ग्रीवायां वृषणेषु च ॥

keśeṣu gṛhṇato) hastau chedayed) avicārayan | pādayor dāḍhikāyāṃ ca grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu ca ||

त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो) लोहितस्य च दर्शकः । मांसभेत्ता तु षट्निष्कान् प्रवास्यस्) त्व् अस्थिभेदकः ॥

tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo) lohitasya ca darśakaḥ | māṃsabhettā tu ṣaṭ.niṣkān pravāsyas) tv asthibhedakaḥ ||

वनस्पतीनां सर्वेषाम् उपभोगो यथा यथा । यथा तथा दमः कार्यो) हिंसायाम् इति धारणा ॥

vanaspatīnāṃ sarveṣām upabhogo yathā yathā | yathā tathā damaḥ kāryo) hiṃsāyām iti dhāraṇā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहृते) सति । यथा यथा महद् दुःखं दण्डं कुर्यात्) तथा तथा ॥

manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca duḥkhāya prahṛte) sati | yathā yathā mahad duḥkhaṃ daṇḍaṃ kuryāt) tathā tathā ||

अङ्गावपीडनायां च व्रणशोनितयोस् तथा । [म्प्राणशोनितयोस् ] समुत्थानव्ययं दाप्यः) सर्वदण्डम् अथ-अपि वा ॥

aṅgāvapīḍanāyāṃ ca vraṇa.śonitayos tathā | [M.prāṇa.śonitayos ] samutthānavyayaṃ dāpyaḥ) sarvadaṇḍam atha-api vā ||

द्रव्याणि हिंस्याद्) यो यस्य ज्ञानतो ऽअज्ञानतो ऽअपि वा । स तस्य-उत्पादयेत्) तुष्टिं राज्ञे दद्याच्) च तत्समम् ॥

dravyāṇi hiṃsyād) yo yasya jñānato 'ajñānato 'api vā | sa tasya-utpādayet) tuṣṭiṃ rājñe dadyāc) ca tatsamam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु । मूल्यात् पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ॥

carma.cārmikabhāṇḍeṣu kāṣṭha.loṣṭamayeṣu | mūlyāt pañcaguṇo daṇḍaḥ puṣpa.mūla.phaleṣu ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यानस्य च-एव यातुश् च यानस्वामिन एव च । दशातिवर्तनान्य् आहुः) शेषे दण्डो विधीयते) ॥

yānasya ca-eva yātuś ca yānasvāmina eva ca | daśātivartanāny āhuḥ) śeṣe daṇḍo vidhīyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्ननास्ये भग्नयुगे तिर्यक्प्रतिमुखआगते । अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथा-एव च ।

chinna.nāsye bhagna.yuge tiryak.pratimukha.āgate | akṣa.bhaṅge ca yānasya cakra.bhaṅge tathā-eva ca |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदने च-एव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस् तथा-एव च । आक्रन्दे च-अप्य् अपैहि)-इति न दण्डं मनुर् अब्रवीत्) ॥

chedane ca-eva yantrāṇāṃ yoktra.raśmyos tathā-eva ca | ākrande ca-apy apaihi)-iti na daṇḍaṃ manur abravīt) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र-अपवर्तते) युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु । तत्र स्वामी भवेद्) दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ॥

yatra-apavartate) yugyaṃ vaiguṇyāt prājakasya tu | tatra svāmī bhaved) daṇḍyo hiṃsāyāṃ dviśataṃ damam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राजकश् चेद् भवेद्) आप्तः प्राजको दण्डम् अर्हति) । युग्यस्थाः प्राजके ऽअनाप्ते सर्वे दण्ड्याः) शतं शतम् ॥

prājakaś ced bhaved) āptaḥ prājako daṇḍam arhati) | yugyasthāḥ prājake 'anāpte sarve daṇḍyāḥ) śataṃ śatam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चेत् तु पथि संरुद्धः) पशुभिर् वा रथेन वा । प्रमापयेत्) प्राणभृतस् तत्र दण्डो ऽअविचारितः ॥

sa cet tu pathi saṃruddhaḥ) paśubhir vā rathena vā | pramāpayet) prāṇabhṛtas tatra daṇḍo 'avicāritaḥ ||

मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत् किल्बिषं भवेत्) । प्राणभृत्सु महत्स्व् अर्धं गोगजौष्ट्रहयादिषु ॥

manuṣyamāraṇe kṣipraṃ cauravat kilbiṣaṃ bhavet) | prāṇabhṛtsu mahatsv ardhaṃ go.gaja.uṣṭra.hayādiṣu ||

क्षुद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः । पञ्चाशत् तु भवेद्) दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु ॥

kṣudrakāṇāṃ paśūnāṃ tu hiṃsāyāṃ dviśato damaḥ | pañcāśat tu bhaved) daṇḍaḥ śubheṣu mṛgapakṣiṣu ||

गर्धभअजआविकानां तु दण्डः स्यात्) पञ्चमाषिकः । [म्पाञ्चमाषिकः] माषिकस् तु भवेद्) दण्डः श्वसूकरनिपातने ॥

gardhabha.aja.āvikānāṃ tu daṇḍaḥ syāt) pañcamāṣikaḥ | [M.pāñcamāṣikaḥ] māṣikas tu bhaved) daṇḍaḥ śva.sūkaranipātane ||

भार्या पुत्रश् च दासश् च प्रेष्यो) भ्रात्रा च सौदरः । प्राप्तअपराधास् ताड्याः स्यू) रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥

bhāryā putraś ca dāsaś ca preṣyo) bhrātrā ca sa.udaraḥ | prāpta.aparādhās tāḍyāḥ syū) rajjvā veṇudalena vā ||

पृष्ठतस् तु शरीरस्य न-उत्तमाङ्गे कथं चन । अतो ऽअन्यथा तु प्रहरन्) प्राप्तः स्याच्) चौरकिल्बिषम् ॥

pṛṣṭhatas tu śarīrasya na-uttamāṅge kathaṃ cana | ato 'anyathā tu praharan) prāptaḥ syāc) caurakilbiṣam ||

एषो ऽअखिलेन-अभिहितो) दण्डपारुष्यनिर्णयः । स्तेनस्य-अतः प्रवक्ष्यामि) विधिं दण्डविनिर्णये ॥

eṣo 'akhilena-abhihito) daṇḍapāruṣyanirṇayaḥ | stenasya-ataḥ pravakṣyāmi) vidhiṃ daṇḍavinirṇaye ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमं यत्नम् आतिष्ठेत्) स्तेनानां निग्रहे नृपः । स्तेनानां निग्रहाद् अस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते) ॥

paramaṃ yatnam ātiṣṭhet) stenānāṃ nigrahe nṛpaḥ | stenānāṃ nigrahād asya yaśo rāṣṭraṃ ca vardhate) ||

अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः) सततं नृपः । सत्त्रं हि वर्धते) तस्य सदा-एव-अभयदक्षिणम् ॥

abhayasya hi yo dātā sa pūjyaḥ) satataṃ nṛpaḥ | sattraṃ hi vardhate) tasya sadā-eva-abhaya.dakṣiṇam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति) रक्षतः) । अधर्माद् अपि षड्भागो भवत्य्) अस्य ह्य् अरक्षतः) ॥

sarvato dharmaṣaḍbhāgo rājño bhavati) rakṣataḥ) | adharmād api ṣaḍbhāgo bhavaty) asya hy a.rakṣataḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अधीते) यद् यजते) यद् ददाति) यद् अर्चति) । तस्य षड्भागभाग् राजा सम्यग् भवति) रक्षणात् ॥

yad adhīte) yad yajate) yad dadāti) yad arcati) | tasya ṣaḍbhāgabhāg rājā samyag bhavati) rakṣaṇāt ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षन्) धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश् च घातयन्) । यजते) ऽअहर् अहर् यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ॥

rakṣan) dharmeṇa bhūtāni rājā vadhyāṃś ca ghātayan) | yajate) 'ahar ahar yajñaiḥ sahasraśata.dakṣiṇaiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽअरक्षन्) बलिम् आदत्ते) करं शुल्कं च पार्थिवः । प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं व्रजेत्) ॥

yo 'a.rakṣan) balim ādatte) karaṃ śulkaṃ ca pārthivaḥ | pratibhāgaṃ ca daṇḍaṃ ca sa sadyo narakaṃ vrajet) ||

अरक्षितारम् राजानं बलिषड्भागहारिणम् । [क्: अरक्षितारं अत्तारं] तम् आहुः) सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ॥

arakṣitāram rājānaṃ baliṣaḍbhāga.hāriṇam | [K: arakṣitāraṃ attāraṃ] tam āhuḥ) sarvalokasya samagramala.hārakam ||

अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुंपकम् । [मनवेक्षितमर्यादं ] अरक्षितारम् अत्तारं नृपं विद्याद्) अधोगतिम् ॥

anapekṣita.maryādaṃ nāstikaṃ vipraluṃpakam | [M.anavekṣita.maryādaṃ ] arakṣitāram attāraṃ nṛpaṃ vidyād) adho.gatim ||

अधार्मिकं त्रिभिर् न्यायैर् निगृह्णीयात्) प्रयत्नतः । निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ॥

adhārmikaṃ tribhir nyāyair nigṛhṇīyāt) prayatnataḥ | nirodhanena bandhena vividhena vadhena ca ||

निग्रहेण हि पापानां साधूनां संग्रहेण च । द्विजातय इव-इज्याभिः पूयन्ते) सततं नृपाः ॥

nigraheṇa hi pāpānāṃ sādhūnāṃ saṃgraheṇa ca | dvijātaya iva-ijyābhiḥ pūyante) satataṃ nṛpāḥ ||

क्षन्तव्यं) प्रभुणा नित्यं क्षिपतां) कार्यिणां नृणाम् । बालवृद्धआतुराणां च कुर्वता) हितम् आत्मनः ॥

kṣantavyaṃ) prabhuṇā nityaṃ kṣipatāṃ) kāryiṇāṃ nṛṇām | bāla.vṛddha.āturāṇāṃ ca kurvatā) hitam ātmanaḥ ||

यः क्षिप्तो) मर्षयत्य्) आर्तैस् तेन स्वर्गे महीयते) । यस् त्व् ऐश्वर्यान् न क्षमते) नरकं तेन गच्छति) ॥

yaḥ kṣipto) marṣayaty) ārtais tena svarge mahīyate) | yas tv aiśvaryān na kṣamate) narakaṃ tena gacchati) ||

राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता । [म्। धीमता ] आचक्षाणेन तत् स्तेयम् एवंकर्मा-अस्मि) शाधि) माम् ॥

rājā stenena gantavyo mukta.keśena dhāvatā | [M. dhīmatā ] ācakṣāṇena tat steyam evaṃkarmā-asmi) śādhi) mām ||

स्कन्धेन-आदाय) मुसलं लगुडं वा-अपि खादिरम् । [म्मुशलं ] शक्तिं च-उभयतस् तीक्ष्णाम् आयसं दण्डम् एव वा ॥

skandhena-ādāya) musalaṃ laguḍaṃ vā-api khādiram | [M.muśalaṃ ] śaktiṃ ca-ubhayatas tīkṣṇām āyasaṃ daṇḍam eva vā ||

शासनाद् वा विमोक्षाद् वा स्तेनः स्तेयाद् विमुच्यते) । अशासित्वा) तु तं राजा स्तेनस्य-आप्नोति) किल्बिषम् ॥

śāsanād vā vimokṣād vā stenaḥ steyād vimucyate) | a.śāsitvā) tu taṃ rājā stenasya-āpnoti) kilbiṣam ||

अन्नादे भ्रूणहा मार्ष्टि) पत्यौ भार्या-अपचारिणी । गुरौ शिष्यश् च याज्यश् च स्तेनो राजनि किल्बिषम् ॥

annāde bhrūṇahā mārṣṭi) patyau bhāryā-apacāriṇī | gurau śiṣyaś ca yājyaś ca steno rājani kilbiṣam ||

राजभिः कृतदण्डास् तु कृत्वा) पापानि मानवाः । [म्राजभिर् धृतदण्डास् तु] निर्मलाः स्वर्गम् आयान्ति) सन्तः सुकृतिनो यथा ॥

rājabhiḥ kṛtadaṇḍās tu kṛtvā) pāpāni mānavāḥ | [M.rājabhir dhṛtadaṇḍās tu] nir.malāḥ svargam āyānti) santaḥ sukṛtino yathā ||

यस् तु रज्जुं घटं कूपाद्द् हरेद्) भिन्द्याच्) च यः प्रपाम् । स दण्डं प्राप्नुयान्) माषं तच् च तस्मिन् समाहरेत्) ॥

yas tu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpādd hared) bhindyāc) ca yaḥ prapām | sa daṇḍaṃ prāpnuyān) māṣaṃ tac ca tasmin samāharet) ||

धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो) ऽअभ्यधिकं वधः । शेषे ऽअप्य् एकादशगुणं दाप्यस्) तस्य च तद् धनम् ॥

dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato) 'abhyadhikaṃ vadhaḥ | śeṣe 'apy ekādaśaguṇaṃ dāpyas) tasya ca tad dhanam ||

तथा धरिममेयानां शताद् अभ्यधिके वधः । सुवर्णरजतादीनाम् उत्तमानां च वाससाम् ॥

tathā dharimameyānāṃ śatād abhyadhike vadhaḥ | suvarṇa.rajatādīnām uttamānāṃ ca vāsasām ||

पञ्चाशतस् त्व् अभ्यधिके हस्तच्छेदनम् इष्यते) । शेषे त्व् एकादशगुणं मूल्याद् दण्डं प्रकल्पयेत्) ॥

pañcāśatas tv abhyadhike hastacchedanam iṣyate) | śeṣe tv ekādaśaguṇaṃ mūlyād daṇḍaṃ prakalpayet) ||

पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः । मुख्यानां च-एव रत्नानां हरणे वधम् अर्हति) ॥

puruṣāṇāṃ kulīnānāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ | mukhyānāṃ ca-eva ratnānāṃ haraṇe vadham arhati) ||

महापशूनां हरणे शस्त्राणाम् औषधस्य च । कालम् आसाद्य) कार्यं च दण्डं राजा प्रकल्पयेत्) ॥

mahāpaśūnāṃ haraṇe śastrāṇām auṣadhasya ca | kālam āsādya) kāryaṃ ca daṇḍaṃ rājā prakalpayet) ||

गोषु ब्राह्मणसंस्थासु छुरिकायाश् च भेदने । [म्खरिकायाश् च] पशूनां हरणे च-एव सद्यः कार्यो ऽअर्धपादिकः ॥

goṣu brāhmaṇasaṃsthāsu churikāyāś ca bhedane | [M.kharikāyāś ca] paśūnāṃ haraṇe ca-eva sadyaḥ kāryo 'ardhapādikaḥ ||

सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च । दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च ॥

sūtra.kārpāsa.kiṇvānāṃ gomayasya guḍasya ca | dadhnaḥ kṣīrasya takrasya pānīyasya tṛṇasya ca ||

वेणुवैदलभाण्डानां लवणानां तथा-एव च । मृण्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥

veṇuvaidalabhāṇḍānāṃ lavaṇānāṃ tathā-eva ca | mṛṇmayānāṃ ca haraṇe mṛdo bhasmana eva ca ||

मत्स्यानां पक्षिणां च-एव तैलस्य च घृतस्य च । मांसस्य मधुनश् च-एव यच् च-अन्यत् पशुसंभवम् ॥

matsyānāṃ pakṣiṇāṃ ca-eva tailasya ca ghṛtasya ca | māṃsasya madhunaś ca-eva yac ca-anyat paśu.saṃbhavam ||

अन्येषां च-एवमादीनां मद्यानाम् ओदनस्य च । [म्च-एवमादीनाम् अद्यानाम्] पक्वान्नानां च सर्वेषां तन्मुल्याद् द्विगुणो दमः ॥

anyeṣāṃ ca-evam.ādīnāṃ madyānām odanasya ca | [M.ca-evamādīnām adyānām] pakvānnānāṃ ca sarveṣāṃ tanmulyād dviguṇo damaḥ ||

पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च । अन्येष्व् अपरिपूतेषु दण्डः स्यात्) पञ्चकृष्णलः ॥

puṣpeṣu harite dhānye gulma.vallī.nageṣu ca | anyeṣv a.paripūteṣu daṇḍaḥ syāt) pañcakṛṣṇalaḥ ||

परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च । निरन्वये शतं दण्डः सान्वये ऽअर्धशतं दमः ॥

paripūteṣu dhānyeṣu śāka.mūla.phaleṣu ca | niranvaye śataṃ daṇḍaḥ sānvaye 'ardhaśataṃ damaḥ ||

स्यात् साहसं त्व् अन्वयवत् प्रसभं कर्म यत् कृतम् । निरन्वयं भवेत्) स्तेयं हृत्वा)-अपव्ययते) च यत् ॥

syāt sāhasaṃ tv anvayavat prasabhaṃ karma yat kṛtam | niranvayaṃ bhavet) steyaṃ hṛtvā)-apavyayate) ca yat ||

यस् त्व् एतान्य् उपकॢप्तानि) द्रव्याणि स्तेनयेन्) नरः । तम् आद्यं दण्डयेद्) राजा यश् चाग्निं चोरयेद्) गृहात् ॥ [म्तं शतं]

yas tv etāny upakḷptāni) dravyāṇi stenayen) naraḥ | tam ādyaṃ daṇḍayed) rājā yaś cāgniṃ corayed) gṛhāt || [M.taṃ śataṃ]

येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते) । तत् तद् एव हरेत्) तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ॥

yena yena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate) | tat tad eva haret) tasya pratyādeśāya pārthivaḥ ||

पिता-आचार्यः सुहृत्-माता भार्या पुत्रः पुरोहितः । न-अदण्ड्यो नाम राज्ञो ऽअस्ति) यः स्वधर्मे न तिष्ठति) ॥

pitā-ācāryaḥ suhṛt-mātā bhāryā putraḥ purohitaḥ | na-adaṇḍyo nāma rājño 'asti) yaḥ svadharme na tiṣṭhati) ||

कार्षापणं भवेद्) दण्ड्यो यत्र-अन्यः प्राकृतो जनः । तत्र राजा भवेद्) दण्ड्यः सहस्रम् इति धारणा ॥

kārṣāpaṇaṃ bhaved) daṇḍyo yatra-anyaḥ prākṛto janaḥ | tatra rājā bhaved) daṇḍyaḥ sahasram iti dhāraṇā ||

अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति) किल्बिषम् । षोडश-एव तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य च ॥

aṣṭāpādyaṃ tu śūdrasya steye bhavati) kilbiṣam | ṣoḍaśa-eva tu vaiśyasya dvātriṃśat kṣatriyasya ca ||

ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्णं वा-अपि शतं भवेत्) । द्विगुणा वा चतुःषष्टिस् तद्दोषगुणविद्द् हि सः ॥

brāhmaṇasya catuḥṣaṣṭiḥ pūrṇaṃ vā-api śataṃ bhavet) | dviguṇā vā catuḥṣaṣṭis taddoṣaguṇavidd hi saḥ ||

वानस्पत्यं मूलफलं दारु-अग्न्यर्थं तथा-एव च । तृणं च गोभ्यो ग्रासअर्थम् अस्तेयं मनुर् अब्रवीत्) ॥

vānaspatyaṃ mūla.phalaṃ dāru-agny.arthaṃ tathā-eva ca | tṛṇaṃ ca gobhyo grāsa.artham asteyaṃ manur abravīt) ||

यो ऽअदत्तादायिनो हस्तात्- लिप्सेत) ब्राह्मणो धनम् । याजनअध्यापनेन-अपि यथा स्तेनस् तथा-एव सः ॥

yo 'adattādāyino hastāt- lipseta) brāhmaṇo dhanam | yājana.adhyāpanena-api yathā stenas tathā-eva saḥ ||

द्विजो ऽअध्वगः क्षीणवृत्तिर् द्वाव् इक्षू द्वे च मूलके । आददानः) परक्षेत्रात्-न दण्डं दातुम् अर्हति) ॥

dvijo 'adhvagaḥ kṣīṇa.vṛttir dvāv ikṣū dve ca mūlake | ādadānaḥ) parakṣetrāt-na daṇḍaṃ dātum arhati) ||

असंदितानां संदाता संदितानां च मोक्षकः । दासअश्वरथहर्ता च प्राप्तः स्याच्) चोरकिल्बिषम् ॥

a.saṃditānāṃ saṃdātā saṃditānāṃ ca mokṣakaḥ | dāsa.aśva.rathahartā ca prāptaḥ syāc) corakilbiṣam ||

अनेन विधिना राजा कुर्वाणः) स्तेननिग्रहम् । यशो ऽअस्मिन् प्राप्नुयात्)-लोके प्रेत्य च-अनुत्तमं सुखम् ॥

anena vidhinā rājā kurvāṇaḥ) stenanigraham | yaśo 'asmin prāpnuyāt)-loke pretya ca-anuttamaṃ sukham ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐन्द्रं स्थानम् अभिप्रेप्सुर् यशश् च-अक्षयम् अव्ययम् । न-उपेक्षेत) क्षणम् अपि राजा साहसिकं नरम् ॥

aindraṃ sthānam abhiprepsur yaśaś ca-akṣayam avyayam | na-upekṣeta) kṣaṇam api rājā sāhasikaṃ naram ||

वाग्दुष्टात् तस्कराच् च-एव दण्डेन-एव च हिंसतः) । साहसस्य नरः कर्ता विज्ञेयः) पापकृत्तमः ॥

vāgduṣṭāt taskarāc ca-eva daṇḍena-eva ca hiṃsataḥ) | sāhasasya naraḥ kartā vijñeyaḥ) pāpakṛttamaḥ ||

साहसे वर्तमानं) तु यो मर्षयति) पार्थिवः । स विनाशं व्रजत्य्) आशु विद्वेषं च-अधिगच्छति) ॥

sāhase vartamānaṃ) tu yo marṣayati) pārthivaḥ | sa vināśaṃ vrajaty) āśu vidveṣaṃ ca-adhigacchati) ||

न मित्रकारणाद् राजा विपुलाद् वा धनागमात् । समुत्सृजेत्) साहसिकान् सर्वभूतभयावहान् ॥

na mitrakāraṇād rājā vipulād vā dhanāgamāt | samutsṛjet) sāhasikān sarvabhūtabhayāvahān ||

शस्त्रं द्विजातिभिर् ग्राह्यं) धर्मो यत्र-उपरुध्यते) । द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते ॥

śastraṃ dvijātibhir grāhyaṃ) dharmo yatra-uparudhyate) | dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ viplave kālakārite ||

आत्मनश् च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे । स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च घ्नन्) धर्मेण न दुष्यति) ॥

ātmanaś ca paritrāṇe dakṣiṇānāṃ ca saṃgare | strī.viprābhyupapattau ca ghnan) dharmeṇa na duṣyati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुं वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । आततायिनम् आयान्तं हन्याद्) एव-अविचारयन् ॥

guruṃ vā bāla.vṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahu.śrutam | ātatāyinam āyāntaṃ hanyād) eva-a.vicārayan ||

न-आततायिवधे दोषो हन्तुर् भवति) कश् चन । प्रकाशं वा-अप्रकाशं वा मन्युस् तं मन्युम् ऋच्छति) ॥

na-ātatāyivadhe doṣo hantur bhavati) kaś cana | prakāśaṃ vā-aprakāśaṃ vā manyus taṃ manyum ṛcchati) ||

परदाराभिमर्शेषु प्रवृत्तान् न्क़्न् महीपतिः । उद्वेजनकरैर् दण्डैश् छिन्नयित्वा) प्रवासयेत्) ॥ [म्चिह्नयित्वा)]

paradārābhimarśeṣu pravṛttān nqn mahīpatiḥ | udvejanakarair daṇḍaiś chinnayitvā) pravāsayet) || [M.cihnayitvā)]

तत्समुत्थो हि लोकस्य जायते) वर्णसंकरः । येन मूलहरो ऽअधर्मः सर्वनाशाय कल्पते) ॥

tat.samuttho hi lokasya jāyate) varṇasaṃkaraḥ | yena mūlaharo 'adharmaḥ sarvanāśāya kalpate) ||

परस्य पत्न्या पुरुषः संभाषां योजयन्) रहः । पूर्वम् आक्षारितो) दोषैः प्राप्नुयात्) पूर्वसाहसम् ॥

parasya patnyā puruṣaḥ saṃbhāṣāṃ yojayan) rahaḥ | pūrvam ākṣārito) doṣaiḥ prāpnuyāt) pūrvasāhasam ||

यस् त्व् अनाक्षारितः पूर्वम् अभिभाषते) कारणात् । न दोषं प्राप्नुयात्) किं चिन् न हि तस्य व्यतिक्रमः ॥

yas tv an.ākṣāritaḥ pūrvam abhibhāṣate) kāraṇāt | na doṣaṃ prāpnuyāt) kiṃ cin na hi tasya vyatikramaḥ ||

परस्त्रियं यो ऽअभिवदेत्) तीर्थे ऽअरण्ये वने ऽअपि वा । नदीनां वा-अपि संभेदे स संग्रहणम् आप्नुयात्) ॥

parastriyaṃ yo 'abhivadet) tīrthe 'araṇye vane 'api vā | nadīnāṃ vā-api saṃbhede sa saṃgrahaṇam āpnuyāt) ||

उपचारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् । [मुपकारक्रिया] सह खट्वा-आसनं च-एव सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥

upacārakriyā keliḥ sparśo bhūṣaṇa.vāsasām | [M.upakārakriyā] saha khaṭvā-āsanaṃ ca-eva sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam ||

स्त्रियं स्पृशेद्) अदेशे यः स्पृष्टो) वा मर्षयेत्) तया । परस्परस्य-अनुमते सर्वं संग्रहणं स्मृतम् ॥

striyaṃ spṛśed) adeśe yaḥ spṛṣṭo) vā marṣayet) tayā | parasparasya-anumate sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam ||

अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डम् अर्हति) । चतुर्णाम् अपि वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः सदा ॥

abrāhmaṇaḥ saṃgrahaṇe prāṇāntaṃ daṇḍam arhati) | caturṇām api varṇānāṃ dārā rakṣyatamāḥ sadā ||

भिक्षुका बन्दिनश् च-एव दीक्षिताः कारवस् तथा । संभाषनं सह स्त्रीभिः कुर्युर्) अप्रतिवारिताः ॥

bhikṣukā bandinaś ca-eva dīkṣitāḥ kāravas tathā | saṃbhāṣanaṃ saha strībhiḥ kuryur) a.prativāritāḥ ||