Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 3.14

अहन्तादि अहन्ताप्रभृति । दृश्यं जगत् इत्थं पूर्वप्रकारेण । किञ्चन लेशेनापि । न जातं भवति । ततः किम् इत्य् । अत्राह अजातेति । जगत् अजातत्वात् । चशब्दः पादपूरणार्थः । नास्त्य् एव । ननु कथम् अजातत्वेन जगतो ऽसत्त्वं साधयसि भासमानत्वेन सत्त्वाद् इत्य् । अत्राह यच् चेति । तत् परम् एव उत्तीर्णं चिन्मात्रम् एव । भवति । न तु जगत् । तत् किं । यत् अस्ति यत् भासमानत्वेन निराकर्तुं न शक्यत इत्य् अर्थः

ahantādi ahantāprabhṛti | dṛśyaṃ jagat itthaṃ pūrvaprakāreṇa | kiñcana leśenāpi | na jātaṃ bhavati | tataḥ kim ity | atrāha ajāteti | jagat ajātatvāt | caśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ | nāsty eva | nanu katham ajātatvena jagato 'sattvaṃ sādhayasi bhāsamānatvena sattvād ity | atrāha yac ceti | tat param eva uttīrṇaṃ cinmātram eva | bhavati | na tu jagat | tat kiṃ | yat asti yat bhāsamānatvena nirākartuṃ na śakyata ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ पूर्वोक्तः । परमाकाश एव चिन्मात्राकाश एव । स्वयं स्वेन । जीवतां जीवभावं । चेतति अनुभवति । किम् इव । सलिलम् इव । यथा निःस्पन्दाम्भोधिजठरे निःस्पन्दसमुद्रमध्ये । स्थितं जलं स्पन्दतां । स्पन्दशब्देनात्र स्पन्दयुक्तो लक्ष्यते । स्पन्दयुक्ततां । चेतति । चेतनं चात्र तद्योग्यतामात्रम् एव । न हि तत्र सलिलस्य सस्पन्दता केनाप्य् अंशेन युक्ता । एवं ब्रह्मण्य् अपि जीवतायोग्यत्वमात्रम् एव । न तु तत्र जीवता नाम काचिद् अस्ति । सलिले ऽग्रे सस्पन्दतायुक्तत्वात् योग्यताज्ञानं । ब्रह्मणि जीवरूपतया भासनेनेति विशेषः

asau pūrvoktaḥ | paramākāśa eva cinmātrākāśa eva | svayaṃ svena | jīvatāṃ jīvabhāvaṃ | cetati anubhavati | kim iva | salilam iva | yathā niḥspandāmbhodhijaṭhare niḥspandasamudramadhye | sthitaṃ jalaṃ spandatāṃ | spandaśabdenātra spandayukto lakṣyate | spandayuktatāṃ | cetati | cetanaṃ cātra tadyogyatāmātram eva | na hi tatra salilasya saspandatā kenāpy aṃśena yuktā | evaṃ brahmaṇy api jīvatāyogyatvamātram eva | na tu tatra jīvatā nāma kācid asti | salile 'gre saspandatāyuktatvāt yogyatājñānaṃ | brahmaṇi jīvarūpatayā bhāsaneneti viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ परमाकाशः दृश्यताम् दृश्यभावं । वेत्ति इव अनुभवति इव । कथम्भूत एव । आकाशरूपं चिन्मात्राकाशाख्यं रूपम् । अजहद् एव । तत्त्यागे तु वेदनम् अस्य न स्याद् इति भावः । केवान्तरी अहम्परामर्शस्य सारभूतान्तःकरणोपहिता । चिद्वृत्तिर् इव सा यथा । स्वप्नसङ्कल्पशैलादौ स्वप्ने सङ्कल्पे च स्वविषयीकृते स्वस्वरूपपर्वतादौ स्थितां । दृश्यतां वेत्ति । शैलो ऽयम् इति । तथेत्य् अर्थः

asau paramākāśaḥ dṛśyatām dṛśyabhāvaṃ | vetti iva anubhavati iva | kathambhūta eva | ākāśarūpaṃ cinmātrākāśākhyaṃ rūpam | ajahad eva | tattyāge tu vedanam asya na syād iti bhāvaḥ | kevāntarī ahamparāmarśasya sārabhūtāntaḥkaraṇopahitā | cidvṛttir iva sā yathā | svapnasaṅkalpaśailādau svapne saṅkalpe ca svaviṣayīkṛte svasvarūpaparvatādau sthitāṃ | dṛśyatāṃ vetti | śailo 'yam iti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथ्व्यादिरहितः स्थूलपृथ्व्यादिस्पर्शादूषितः । विराडात्मनः विराट्स्वरूपतया स्थितस्य परमात्मनः । महान् व्यापकः । यो देहो ऽस्ति । सः आतिवाहिक एव सूक्ष्म एव । भवति । अत्र हेतुत्वेन विशेषणम् आह चिन्मात्रेति । यतः चिन्मात्राख्यनिर्मलाकाशस्वरूपः । चिन्मात्रमयस्य शरीरस्यातिवाहिकत्वं स्वप्ने दृष्टम् इति नायस्तम्

pṛthvyādirahitaḥ sthūlapṛthvyādisparśādūṣitaḥ | virāḍātmanaḥ virāṭsvarūpatayā sthitasya paramātmanaḥ | mahān vyāpakaḥ | yo deho 'sti | saḥ ātivāhika eva sūkṣma eva | bhavati | atra hetutvena viśeṣaṇam āha cinmātreti | yataḥ cinmātrākhyanirmalākāśasvarūpaḥ | cinmātramayasya śarīrasyātivāhikatvaṃ svapne dṛṣṭam iti nāyastam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यः कारणभूतः । स्वयम्भूर् इति विश्रुतः । स्वयम्भूर् इति नाम्ना प्रसिद्धः । प्रजापतिः । पूर्वं सर्गारम्भे । अपकारणः कारणरहितः । भवति । कुतः । प्राक्तनानां स्वकार्याणां पूर्वकल्पकृतकर्मणाम् । अभावात् । कर्मणां च जन्महेतुत्वं सर्वशास्त्रेषु प्रसिद्धम् एव । कार्याणाम् अभावश् चास्य चिन्मात्रतः सद्य उत्थितत्वेन ज्ञेयः । किंरूपो ऽसौ । अक्षय इत्यादि । अक्षयः इतरस्वप्नशैलवत् क्षणिकत्वदोषरहितः यः स्वप्नशैलः । तद्वद् आभा यस्य । स अक्षयस्वप्नशैलाभः । स्थिरस्वप्नपुरोपमः । इतरस्वप्नपुरवैलक्ष्येण स्थिरं स्थिराकारं । यत् स्वप्नपुरं । तस्योपमा यस्य । सः । एतेन विशेषणद्वयेनातिवाहिकतायाम् अप्य् अस्य स्थिरतोक्ता । चित्रकृति स्थितं चित्तं चित्रकृत्स्थितचित्तं । तत्रस्थं यत् चित्रसैन्यम् अग्रे प्रकटीभवद् आलेख्यसैन्यं । तेन समाकृतिः स्वरूपं यस्य । सः चित्रकृत्स्थितचित्तस्थचित्रसैन्यसमाकृतिः । अनिखातो ऽनुत्कीर्णः । यः महास्तम्भपुत्रिकौघः । तेन समा उपमा यस्य । सः अनिखातमहास्तम्भपुत्रिकौघसमोपमः । ब्रह्माकाशे सुस्तम्भे अनिखातात्मा अनुत्कीर्णस्वरूपः । सालभञ्जकः महती पुत्रिका । अनिखातेति विशेषणस्यैवेयं व्याख्या । एतेन विशेषणद्वयेन ब्रह्मैकमयतास्योक्ता

ādyaḥ kāraṇabhūtaḥ | svayambhūr iti viśrutaḥ | svayambhūr iti nāmnā prasiddhaḥ | prajāpatiḥ | pūrvaṃ sargārambhe | apakāraṇaḥ kāraṇarahitaḥ | bhavati | kutaḥ | prāktanānāṃ svakāryāṇāṃ pūrvakalpakṛtakarmaṇām | abhāvāt | karmaṇāṃ ca janmahetutvaṃ sarvaśāstreṣu prasiddham eva | kāryāṇām abhāvaś cāsya cinmātrataḥ sadya utthitatvena jñeyaḥ | kiṃrūpo 'sau | akṣaya ityādi | akṣayaḥ itarasvapnaśailavat kṣaṇikatvadoṣarahitaḥ yaḥ svapnaśailaḥ | tadvad ābhā yasya | sa akṣayasvapnaśailābhaḥ | sthirasvapnapuropamaḥ | itarasvapnapuravailakṣyeṇa sthiraṃ sthirākāraṃ | yat svapnapuraṃ | tasyopamā yasya | saḥ | etena viśeṣaṇadvayenātivāhikatāyām apy asya sthiratoktā | citrakṛti sthitaṃ cittaṃ citrakṛtsthitacittaṃ | tatrasthaṃ yat citrasainyam agre prakaṭībhavad ālekhyasainyaṃ | tena samākṛtiḥ svarūpaṃ yasya | saḥ citrakṛtsthitacittasthacitrasainyasamākṛtiḥ | anikhāto 'nutkīrṇaḥ | yaḥ mahāstambhaputrikaughaḥ | tena samā upamā yasya | saḥ anikhātamahāstambhaputrikaughasamopamaḥ | brahmākāśe sustambhe anikhātātmā anutkīrṇasvarūpaḥ | sālabhañjakaḥ mahatī putrikā | anikhāteti viśeṣaṇasyaiveyaṃ vyākhyā | etena viśeṣaṇadvayena brahmaikamayatāsyoktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे एव आद्याः पितामहाः महाप्रलयपर्यन्तेषु । पर्यन्तशब्देनात्र उद्रेकता विवक्षिता । मुच्यन्ते चिन्मात्राख्ये स्वरूपे लयीभवन्ति । फलितम् आहातः इति । अतो हेतोः । तेषु सर्वेषु आद्येषु पितामहेषु । प्राक्तनं कर्म किं भवति । न किञ्चिद् अपीत्य् अर्थः । तथा च । सर्वे ऽपि ते ऽपकारणा एवेति भावः

sarve eva ādyāḥ pitāmahāḥ mahāpralayaparyanteṣu | paryantaśabdenātra udrekatā vivakṣitā | mucyante cinmātrākhye svarūpe layībhavanti | phalitam āhātaḥ iti | ato hetoḥ | teṣu sarveṣu ādyeṣu pitāmaheṣu | prāktanaṃ karma kiṃ bhavati | na kiñcid apīty arthaḥ | tathā ca | sarve 'pi te 'pakāraṇā eveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष स एव पूर्वोक्तः प्रजापतिर् एव । सर्वेषां पदार्थानां प्रतिच्छन्दः समष्टिरूपः आभासः । भवति । सर्वेषाम् आभासानाम् एतत्स्वरूपत्वात् । कथम्भूतो ऽसौ । मोक्तव्य एव मोक्तुं मध्ये गन्तुं शक्य एव । कुड्यात्मा । कुड्यं हि रोधकत्वेन मध्ये गन्तुं न शक्यते । ऽयं तु अपूर्वम् एव कुड्यः । मोक्तव्यत्वम् अस्य सर्वेषां दृश्यसञ्चाराणां प्रवेशनिर्गममहत्त्वात् । कुड्यत्वं तु सर्वाधारत्वेन । पुनः कथम्भूतः । दृश्यः संस्थितः दृश्यरूपेणास्थितः । अदृश्यश् च स्थितः द्रष्टृरूपेण च स्थितः । चिन्मात्राभासशुद्धमनोरूपप्रजापतिरूपत्वाद् द्रष्टृदृश्ययोः । पुनः किं । न दृश्यं न च द्रष्टा न स्रष्टा न सृजिक्रियाकर्ता सर्वोत्तीर्णरूपत्वात् । पुनः किं । सर्वम् एव च । ननु कथम् अयं प्रतिच्छन्दः अस्तीत्य् । अत्राह अस्माद् इति । यतः अस्मात् प्रजापतेः । जीवाली उदेति प्रादुर्भवति । ननु मृदो घटाली रज्जुसमूहात् वा सर्पालीन्यं तथा उदेति । न तयोः तत्प्रतिच्छन्दत्वं दृश्यते इत्य् । अत्राह दीपालीति । विवर्तपरिणामाभ्याम् अन्य एव प्रतिच्छन्द्यप्रतिच्छन्दकरूपः प्रकारः अत्रास्तीति भावः

eṣa sa eva pūrvoktaḥ prajāpatir eva | sarveṣāṃ padārthānāṃ praticchandaḥ samaṣṭirūpaḥ ābhāsaḥ | bhavati | sarveṣām ābhāsānām etatsvarūpatvāt | kathambhūto 'sau | moktavya eva moktuṃ madhye gantuṃ śakya eva | kuḍyātmā | kuḍyaṃ hi rodhakatvena madhye gantuṃ na śakyate | 'yaṃ tu apūrvam eva kuḍyaḥ | moktavyatvam asya sarveṣāṃ dṛśyasañcārāṇāṃ praveśanirgamamahattvāt | kuḍyatvaṃ tu sarvādhāratvena | punaḥ kathambhūtaḥ | dṛśyaḥ saṃsthitaḥ dṛśyarūpeṇāsthitaḥ | adṛśyaś ca sthitaḥ draṣṭṛrūpeṇa ca sthitaḥ | cinmātrābhāsaśuddhamanorūpaprajāpatirūpatvād draṣṭṛdṛśyayoḥ | punaḥ kiṃ | na dṛśyaṃ na ca draṣṭā na sraṣṭā na sṛjikriyākartā sarvottīrṇarūpatvāt | punaḥ kiṃ | sarvam eva ca | nanu katham ayaṃ praticchandaḥ astīty | atrāha asmād iti | yataḥ asmāt prajāpateḥ | jīvālī udeti prādurbhavati | nanu mṛdo ghaṭālī rajjusamūhāt vā sarpālīnyaṃ tathā udeti | na tayoḥ tatpraticchandatvaṃ dṛśyate ity | atrāha dīpālīti | vivartapariṇāmābhyām anya eva praticchandyapraticchandakarūpaḥ prakāraḥ atrāstīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किलेति निश्चये । क्ष्मादिवर्जितः आभासरूपत्वेन स्थूलपृथ्व्यादिरहितः । क्ष्मादिमान् इव भासमानत्वेन तत्सहित इव भासमानः । निष्कुड्यः भासमानैः कुड्यरूपैः पर्वतादिभिः हीनः । सङ्कल्पः जगदाख्यः सङ्कल्पः । सङ्कल्पात् शुद्धमनोरूपाद् ब्रह्मणः । एति प्रादुर्भवति । अत्र दृष्टान्तम् आह स्वप्नाद् इति । स्वप्नात् सङ्कल्परूपात् । स्वप्नान्तरं सङ्कल्परूपम् अन्यस्वप्नम् । यथैति । तथेत्य् अर्थः

kileti niścaye | kṣmādivarjitaḥ ābhāsarūpatvena sthūlapṛthvyādirahitaḥ | kṣmādimān iva bhāsamānatvena tatsahita iva bhāsamānaḥ | niṣkuḍyaḥ bhāsamānaiḥ kuḍyarūpaiḥ parvatādibhiḥ hīnaḥ | saṅkalpaḥ jagadākhyaḥ saṅkalpaḥ | saṅkalpāt śuddhamanorūpād brahmaṇaḥ | eti prādurbhavati | atra dṛṣṭāntam āha svapnād iti | svapnāt saṅkalparūpāt | svapnāntaraṃ saṅkalparūpam anyasvapnam | yathaiti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मात् प्रजापतिनाम्नः । प्रतिच्छन्दात् आभासात् । अमी प्रत्यक्सं स्फुरमाणाः । जीवाः । सम्प्रसरन्ति सञ्चारं यान्ति । तर्हि तत उत्पन्नत्वेन ततो भिन्ना एव स्युर् इत्य् । अत्राह सहकारीति । ते जीवाः । स एव भवन्ति । न तु ततो भिन्नाः । कुतः । सहकारिकारणानाम् प्राक्तनकर्मरूपाणां सहकारिकारणानाम् । अभावात् । सहकारिकारणाभावे कार्यं कारणरूपम् एवेति हि प्रसिद्धिः

asmāt prajāpatināmnaḥ | praticchandāt ābhāsāt | amī pratyaksaṃ sphuramāṇāḥ | jīvāḥ | samprasaranti sañcāraṃ yānti | tarhi tata utpannatvena tato bhinnā eva syur ity | atrāha sahakārīti | te jīvāḥ | sa eva bhavanti | na tu tato bhinnāḥ | kutaḥ | sahakārikāraṇānām prāktanakarmarūpāṇāṃ sahakārikāraṇānām | abhāvāt | sahakārikāraṇābhāve kāryaṃ kāraṇarūpam eveti hi prasiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यं च तत् कारणं च कार्यकारणं । परस्मात् दृश्यापेक्षया उत्कृष्टात् प्रजापतेः । सर्गविभ्रमः सर्गविलासः

kāryaṃ ca tat kāraṇaṃ ca kāryakāraṇaṃ | parasmāt dṛśyāpekṣayā utkṛṣṭāt prajāpateḥ | sargavibhramaḥ sargavilāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म एव ब्रह्मतत्त्वम् एवाद्यः विराडात्मा विराट्स्वरूपो परमात्मा । भवति । विराडात्मा एव सर्गता सर्गः । भवति । पादपूरणार्थो भावप्रत्ययः । उपसंहारं करोति जीवेति । स पूर्वोक्तः । जीवाकाश एव चेत्यत्वादितन्मात्रान्तवलितचिन्मात्राख्यः जीवाकाश एव । इत्थं प्रजापत्यादिसर्गरूपेण । स्थितो भवति । अत्र हेतुम् आह पृथ्व्यादीति । यतः यस्मात् कारणात् । पृथ्व्यादि असत् भवति

brahma eva brahmatattvam evādyaḥ virāḍātmā virāṭsvarūpo paramātmā | bhavati | virāḍātmā eva sargatā sargaḥ | bhavati | pādapūraṇārtho bhāvapratyayaḥ | upasaṃhāraṃ karoti jīveti | sa pūrvoktaḥ | jīvākāśa eva cetyatvāditanmātrāntavalitacinmātrākhyaḥ jīvākāśa eva | itthaṃ prajāpatyādisargarūpeṇa | sthito bhavati | atra hetum āha pṛthvyādīti | yataḥ yasmāt kāraṇāt | pṛthvyādi asat bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवराशिः जीवाकाशत्वेनोक्तः जीवपुञ्जः । परिमितः किं स्यात् आहो अनन्तकः अपरिमितः स्यात् । आहोस्वित् अनन्तात्मा जीवपिण्डः अचलोपमः पर्वतप्रख्यः । अस्ति । राशिः भिन्नत्वेन वर्तमानानां समूहः । पिण्डः मृत्पिण्डवत् एक एव कश्चिज् जीवमयः पिण्ड इति भेदः

jīvarāśiḥ jīvākāśatvenoktaḥ jīvapuñjaḥ | parimitaḥ kiṃ syāt āho anantakaḥ aparimitaḥ syāt | āhosvit anantātmā jīvapiṇḍaḥ acalopamaḥ parvataprakhyaḥ | asti | rāśiḥ bhinnatvena vartamānānāṃ samūhaḥ | piṇḍaḥ mṛtpiṇḍavat eka eva kaścij jīvamayaḥ piṇḍa iti bhedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारा जलधाराः । शीकराः जलकणाः । तप्तायसः वह्न्यभिज्वलितात् अयसः । कणाः वह्निमयाः लेशाः । कस्माद् इति । जीवराशेः जीवपिण्डस्य वानङ्गीकारे एतेषां निर्याणं न सम्भवतीति भावः

dhārā jaladhārāḥ | śīkarāḥ jalakaṇāḥ | taptāyasaḥ vahnyabhijvalitāt ayasaḥ | kaṇāḥ vahnimayāḥ leśāḥ | kasmād iti | jīvarāśeḥ jīvapiṇḍasya vānaṅgīkāre eteṣāṃ niryāṇaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे भगवन् त्वं । इति पृष्टं । जीवजालविनिर्णयं मे ब्रूहि । एतावद् उक्त्वा त्वया किं न श्रुतम् इत्य् । अत्राह ज्ञातम् इति । मया एतत् प्रायः बाहुल्येन । ज्ञातम् । न त्व् अशेषेणातः तद् एव प्रकटीकुरु येनाशेषेण जानामीति भावः

he bhagavan tvaṃ | iti pṛṣṭaṃ | jīvajālavinirṇayaṃ me brūhi | etāvad uktvā tvayā kiṃ na śrutam ity | atrāha jñātam iti | mayā etat prāyaḥ bāhulyena | jñātam | na tv aśeṣeṇātaḥ tad eva prakaṭīkuru yenāśeṣeṇa jānāmīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमार्थतः एक एव जीवो नास्ति । त्वत्पृष्टानां राशीनां सम्भवः कुतः स्यात् । एतत्प्रश्नस्यासम्बद्धार्थत्वं कथयति शशेति । शशशृङ्गं समुड्डीय प्रयाति इति एतद्वचनसदृशं । ते वचः अस्ति । आदौ शशशृङ्गम् एव नास्ति । का कथा तदुड्डयनस्य । तथा जीव एव नास्ति । का कथा तद्राश्यादेर् इति भावः

paramārthataḥ eka eva jīvo nāsti | tvatpṛṣṭānāṃ rāśīnāṃ sambhavaḥ kutaḥ syāt | etatpraśnasyāsambaddhārthatvaṃ kathayati śaśeti | śaśaśṛṅgaṃ samuḍḍīya prayāti iti etadvacanasadṛśaṃ | te vacaḥ asti | ādau śaśaśṛṅgam eva nāsti | kā kathā taduḍḍayanasya | tathā jīva eva nāsti | kā kathā tadrāśyāder iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमार्थतः सर्वस्य शुद्धचिन्मात्रैकमयत्वात् जीवो नास्ति । हे राघव । जीवानां राशयो न सन्ति । न च एकः कश्चन पर्वतप्रख्यः जीवपिण्डो ऽस्ति । अतश् च त्वत्प्रश्नो ऽयं न युक्त इति भावः

paramārthataḥ sarvasya śuddhacinmātraikamayatvāt jīvo nāsti | he rāghava | jīvānāṃ rāśayo na santi | na ca ekaḥ kaścana parvataprakhyaḥ jīvapiṇḍo 'sti | ataś ca tvatpraśno 'yaṃ na yukta iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवेति निश्चयः अयं निश्चयः । अचलः स्थिरो । ऽस्तु । इति किं । इति जीवशब्दार्थकलनाः । ताः समस्तकलनान्विताः समस्ताभिः अहम्भावादिकलनाभिः अन्विताः । न सन्ति

taveti niścayaḥ ayaṃ niścayaḥ | acalaḥ sthiro | 'stu | iti kiṃ | iti jīvaśabdārthakalanāḥ | tāḥ samastakalanānvitāḥ samastābhiḥ ahambhāvādikalanābhiḥ anvitāḥ | na santi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि निश्चये । शुद्धं चिन्मात्रं शुद्धचिन्मात्रस्वरूपम् । अत एवामलं ब्रह्मास्ति । कथम्भूतं । सर्वगम् समस्तदेशकालव्यापकम् । ततः किम् इत्य् । अत्राह तद् इति । तत् ब्रह्म । सर्वशक्तित्वात् यतः सर्वशक्तिर् अस्ति । ततः यां जीवादिमयीं । कलां कलनां । यथा येन प्रकारेण । स्वयं स्वेन । न तु पारतन्त्र्येण । विन्दते स्वोपलब्धिविषयं करोति । कथम्भूतां कलां । चिन्मात्रानुक्रमेण चिन्मात्रपरिपाट्या । लताम् इव लतावत् । सम्प्रफुल्लां विकसितां । चिन्मात्रस्यैव हीयं परिपाटी यत् कलनाः विकासयति । ननु निश्चये । तां कलनां । मूर्ताम् अमूर्तां वा स्थूलां सूक्ष्मां वाशु तस्मिन्न् एव क्षणे । प्रपश्यति सम्पन्नाम् एव पश्यति । तथा च । जीवः परमार्थतः स्वयं सिद्धो नास्ति । कस्य राशिता पिण्डता वा भवेद् इति भावः

hi niścaye | śuddhaṃ cinmātraṃ śuddhacinmātrasvarūpam | ata evāmalaṃ brahmāsti | kathambhūtaṃ | sarvagam samastadeśakālavyāpakam | tataḥ kim ity | atrāha tad iti | tat brahma | sarvaśaktitvāt yataḥ sarvaśaktir asti | tataḥ yāṃ jīvādimayīṃ | kalāṃ kalanāṃ | yathā yena prakāreṇa | svayaṃ svena | na tu pāratantryeṇa | vindate svopalabdhiviṣayaṃ karoti | kathambhūtāṃ kalāṃ | cinmātrānukrameṇa cinmātraparipāṭyā | latām iva latāvat | sampraphullāṃ vikasitāṃ | cinmātrasyaiva hīyaṃ paripāṭī yat kalanāḥ vikāsayati | nanu niścaye | tāṃ kalanāṃ | mūrtām amūrtāṃ vā sthūlāṃ sūkṣmāṃ vāśu tasminn eva kṣaṇe | prapaśyati sampannām eva paśyati | tathā ca | jīvaḥ paramārthataḥ svayaṃ siddho nāsti | kasya rāśitā piṇḍatā vā bhaved iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्मात्रानुक्रमेणैव सम्प्रफुल्लां लताम् इव । ननु मूर्ताम् अमूर्तां वा ताम् एवाशु प्रपश्यति

cinmātrānukrameṇaiva sampraphullāṃ latām iva | nanu mūrtām amūrtāṃ vā tām evāśu prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् ब्रह्म । तां प्रसिद्धां । स्वसत्तां स्वस्फुरत्तां । वेदने नियोजयति वेदनविषयां करोति । पश्यतीति यावत् । स्वसत्तां कथम्भूतां । जीवः बुद्धिः क्रियास्पन्दः हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थाश् चेष्टाः । मनः । द्वित्वं च तत् ऐक्यं च द्वित्वैक्यम् । इत्य् अपि एतद्रूपेण । कचन्तीं स्फुरन्तीं । तथा च । दृष्टिगोचरत्वे ऽपि न जीवादेर् भिन्नत्वं युक्तम् इति भावः

tat brahma | tāṃ prasiddhāṃ | svasattāṃ svasphurattāṃ | vedane niyojayati vedanaviṣayāṃ karoti | paśyatīti yāvat | svasattāṃ kathambhūtāṃ | jīvaḥ buddhiḥ kriyāspandaḥ hitāhitaprāptiparihārārthāś ceṣṭāḥ | manaḥ | dvitvaṃ ca tat aikyaṃ ca dvitvaikyam | ity api etadrūpeṇa | kacantīṃ sphurantīṃ | tathā ca | dṛṣṭigocaratve 'pi na jīvāder bhinnatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा ब्रह्मसत्ताबुद्धा ब्रह्मसत्ताभावेनाज्ञाता सती । एवं भवति एव जीवादिरूपतया भासत एव । बोधतः ब्रह्मसत्ताभावेन ज्ञानात् । ब्रह्मैव भवेत् । सत्तातद्वतोः भेदाभावात् । ननु जीवादेः ब्रह्मसत्ताभावेन ब्रह्ममयत्वे ऽपि ब्रह्मसत्ताविषयस् तु यः अबोध आसीत् सः अबोधत्वेन ज्ञातः सन् घटादिवत् तथैव तिष्ठति । तथा च न ब्रह्मैकमयता सिध्यति इत्य् । अत्राह अबोध इति । अबोधः प्रेक्षया बोधेन । नाशं याति । तु पक्षान्तरे । सः अबोधः । न बुध्यते बोधविषयो न सम्पद्यते विरुद्धत्वात् तदुद्बोधकाले एव नष्टत्वात् । न हि तमः तेजोविषयो भवतीति भावः

sā brahmasattābuddhā brahmasattābhāvenājñātā satī | evaṃ bhavati eva jīvādirūpatayā bhāsata eva | bodhataḥ brahmasattābhāvena jñānāt | brahmaiva bhavet | sattātadvatoḥ bhedābhāvāt | nanu jīvādeḥ brahmasattābhāvena brahmamayatve 'pi brahmasattāviṣayas tu yaḥ abodha āsīt saḥ abodhatvena jñātaḥ san ghaṭādivat tathaiva tiṣṭhati | tathā ca na brahmaikamayatā sidhyati ity | atrāha abodha iti | abodhaḥ prekṣayā bodhena | nāśaṃ yāti | tu pakṣāntare | saḥ abodhaḥ | na budhyate bodhaviṣayo na sampadyate viruddhatvāt tadudbodhakāle eva naṣṭatvāt | na hi tamaḥ tejoviṣayo bhavatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथान्धकारः दीपेन प्रेक्ष्यमाणः द्रष्टुम् आरब्धः । प्रणश्यति । अस्यान्धकारस्य । तत्त्वं स्वरूपं । न च ज्ञायते । पुरुषेणेति शेषः । दार्ष्टान्तिके योजयति अबोधस्येति । हि निश्चये । ऽबोधस्याज्ञानस्यैवम् एव तत्त्वं न ज्ञायते इत्य् अर्थः

yathāndhakāraḥ dīpena prekṣyamāṇaḥ draṣṭum ārabdhaḥ | praṇaśyati | asyāndhakārasya | tattvaṃ svarūpaṃ | na ca jñāyate | puruṣeṇeti śeṣaḥ | dārṣṭāntike yojayati abodhasyeti | hi niścaye | 'bodhasyājñānasyaivam eva tattvaṃ na jñāyate ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं पूर्वोक्तप्रकारेण । जीवात्मा ब्रह्मैव भवति । ब्रह्मत्वापादकान्य् अस्य विशेषणान्य् आह निर्विभाग इति । निर्विभागः विभागरहितः । न हि जीवस्वरूपे कश्चिद् विभागो ऽस्ति निरवयवत्वात् । निरन्तरः प्रकाशनिर्भरितत्वेन मध्ये ऽवकाशहीनः । सर्वशक्तिः सर्वशक्तित्वं चास्य स्वप्नादौ प्रत्यक्षदृष्टम् एव । अनाद्यन्तः आद्यन्तरहितत्वं चास्याद्यन्तपरिच्छेदकत्वेनैव सिद्धम् । न हि परिच्छेद्यः परिच्छेदकस्य परिच्छेदं कर्तुं शक्नोति । महाचित्साररूपधृत् । महाचित् विमर्शशक्तिः । तस्याः सारः प्रकाशः । तस्य रूपं धारयति महाचित्साररूपधृत् । प्रकाशस्वरूप इत्य् अर्थः

evaṃ pūrvoktaprakāreṇa | jīvātmā brahmaiva bhavati | brahmatvāpādakāny asya viśeṣaṇāny āha nirvibhāga iti | nirvibhāgaḥ vibhāgarahitaḥ | na hi jīvasvarūpe kaścid vibhāgo 'sti niravayavatvāt | nirantaraḥ prakāśanirbharitatvena madhye 'vakāśahīnaḥ | sarvaśaktiḥ sarvaśaktitvaṃ cāsya svapnādau pratyakṣadṛṣṭam eva | anādyantaḥ ādyantarahitatvaṃ cāsyādyantaparicchedakatvenaiva siddham | na hi paricchedyaḥ paricchedakasya paricchedaṃ kartuṃ śaknoti | mahācitsārarūpadhṛt | mahācit vimarśaśaktiḥ | tasyāḥ sāraḥ prakāśaḥ | tasya rūpaṃ dhārayati mahācitsārarūpadhṛt | prakāśasvarūpa ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तु विशेषे । ऽस्य ब्रह्मणः । सर्वानन्ततया सर्वश् चासाव् अनन्तश् च सर्वानन्तः । तस्य भावः सर्वानन्तता । तया । काचिद् भेदकलना भेदाकारा कलना । भेद इति यावत् । नास्ति । सर्वरूपस्यानन्तस्य च भेदायोगात् । न हि घटाद्यपेक्षयानन्तस्य घटशरावादिसर्वरूपस्य मृदादेः घटभेदो युक्तः । ननु सर्वत्वम् अनन्तत्वं च असर्वात् सान्ताच् च भेदकम् एव । तथा च ताभ्याम् एव तस्य भेदः सम्पद्यत इत्य् । अत्राह विद्यत इति । हि यस्मादर्थे । या कलना भेदकलना । विद्यते । सा तद् एव ब्रह्मैव । भवति । कुतो । ऽनुभूतितः अनुभूतिस्वरूपतः । अयं भावः । या काचित् कलनास्ति सानुभूता न वा । न चेत् सा स्वयम् असिद्धा ब्रह्मणि भेदं कथं कुर्यात् । अनुभूता चेत् तर्हि अनुभवरूपैवानुभवस्य च चिद्रूपत्वेन ब्रह्मत्वं सिद्धम् एवेति । ब्रह्मैव सा भवेद् इति

tu viśeṣe | 'sya brahmaṇaḥ | sarvānantatayā sarvaś cāsāv anantaś ca sarvānantaḥ | tasya bhāvaḥ sarvānantatā | tayā | kācid bhedakalanā bhedākārā kalanā | bheda iti yāvat | nāsti | sarvarūpasyānantasya ca bhedāyogāt | na hi ghaṭādyapekṣayānantasya ghaṭaśarāvādisarvarūpasya mṛdādeḥ ghaṭabhedo yuktaḥ | nanu sarvatvam anantatvaṃ ca asarvāt sāntāc ca bhedakam eva | tathā ca tābhyām eva tasya bhedaḥ sampadyata ity | atrāha vidyata iti | hi yasmādarthe | yā kalanā bhedakalanā | vidyate | sā tad eva brahmaiva | bhavati | kuto | 'nubhūtitaḥ anubhūtisvarūpataḥ | ayaṃ bhāvaḥ | yā kācit kalanāsti sānubhūtā na vā | na cet sā svayam asiddhā brahmaṇi bhedaṃ kathaṃ kuryāt | anubhūtā cet tarhi anubhavarūpaivānubhavasya ca cidrūpatvena brahmatvaṃ siddham eveti | brahmaiva sā bhaved iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे ब्रह्मन् । एतत् त्वयोक्तम् । एवं भवति । सत्यम् एव भवतीत्य् अर्थः । सर्वेषां जीवानां तत्रैकजीवेच्छानुवर्तित्वम् आशङ्कते । कथम् इति । अखिलाः जगज्जीवाः । जगति स्थिता जीवाः जगज्जीवाः । महाजीवैकतावशात् । महाजीवेन चेत्यत्वादितन्मात्रान्तप्रपञ्चवलितचिन्मात्राख्यमहाजीवेन । या एकता ऐक्यं । तस्याः वशात् वशेन । एकजीवेच्छया एकस्य कस्यापि सामान्यजीवस्येच्छया । कथं न युज्यन्ते । अयं भावः । सर्वेषां जीवानां प्रोक्तस्वरूपमहाजीवैकमयत्वे एकस्मिन् जीवे उदितयेच्छया सर्वेषां जीवानां योगो युक्तः

he brahman | etat tvayoktam | evaṃ bhavati | satyam eva bhavatīty arthaḥ | sarveṣāṃ jīvānāṃ tatraikajīvecchānuvartitvam āśaṅkate | katham iti | akhilāḥ jagajjīvāḥ | jagati sthitā jīvāḥ jagajjīvāḥ | mahājīvaikatāvaśāt | mahājīvena cetyatvāditanmātrāntaprapañcavalitacinmātrākhyamahājīvena | yā ekatā aikyaṃ | tasyāḥ vaśāt vaśena | ekajīvecchayā ekasya kasyāpi sāmānyajīvasyecchayā | kathaṃ na yujyante | ayaṃ bhāvaḥ | sarveṣāṃ jīvānāṃ proktasvarūpamahājīvaikamayatve ekasmin jīve uditayecchayā sarveṣāṃ jīvānāṃ yogo yuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाजीवात्म महाजीवः । तत् ब्रह्म इह यथेच्छं स्वेच्छासदृशं । स्थितं भवति । तत् ब्रह्म कथम्भूतं । सर्वशक्तिमयात्मकम् । सर्वशक्तिमयः सर्वशक्तिनिर्भरः । आत्मा यस्य । तत् । तादृशम् । सर्वशक्तिमयात्मकत्वं च ब्रह्मणः सर्वशक्तीनां तत एवोत्थानात् । पुनः कथम्भूतं । निर्विभागं अखण्डस्वरूपत्वेन विभागान् निष्क्रान्तम् । पुनः कथम्भूतं । निरन्तरम् प्रकाशाख्यसारभरितम्

mahājīvātma mahājīvaḥ | tat brahma iha yathecchaṃ svecchāsadṛśaṃ | sthitaṃ bhavati | tat brahma kathambhūtaṃ | sarvaśaktimayātmakam | sarvaśaktimayaḥ sarvaśaktinirbharaḥ | ātmā yasya | tat | tādṛśam | sarvaśaktimayātmakatvaṃ ca brahmaṇaḥ sarvaśaktīnāṃ tata evotthānāt | punaḥ kathambhūtaṃ | nirvibhāgaṃ akhaṇḍasvarūpatvena vibhāgān niṣkrāntam | punaḥ kathambhūtaṃ | nirantaram prakāśākhyasārabharitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् ब्रह्म । यद् एवेच्छति इच्छाविषयं करोति । तद् एव । न त्व् अन्यत् । तस्य महात्मनः व्यापकस्वरूपस्य ब्रह्मणः । आशु इच्छाक्षणे एव । भवति सम्पद्यते । एकतेच्छानाशेन द्वित्वोत्पत्तिम् अस्मात् कथयति पूर्वम् इति । चित् इच्छा । नीलम् उत्पलम् इतिवत् चिद्विशेषितेच्छा ज्ञेया । चिद्विशेषितत्वं चात्र चिद्विषयत्वं ज्ञेयम् । यत इत्य् अध्याहार्यम् । तेनायम् अर्थः । यतः चित् इच्छा । चिद्रूप एव भवामीत्य् एवंरूपा एकतेच्छा । पूर्वं प्रथमसर्गारम्भे । ऽतः सप्तम्यर्थे तसिल् अस्मिन् ब्रह्मणि । तुशब्दः इवार्थे । नश्यति तु सुस्फूर्त्यविषयतारूपं नाशं यातीव । परमार्थतः तु न नश्यति तस्याः सर्वत्रानुगमात् । इति तुशब्दोपादानम् । चिद्विषयेच्छानाशश् च चेत्यविषयेच्छोद्भूतेर् एव ज्ञेयः । तत् तस्मात् कारणात् । द्वित्वं चेत्यस्वरूपजीवादिरूपेण स्थितो द्विधाभावः । उदेति प्रादुर्भवति । एकतेच्छानाशहेतुभूततया द्वित्वेच्छया एव द्वित्वम् उदेतीति भावः

tat brahma | yad evecchati icchāviṣayaṃ karoti | tad eva | na tv anyat | tasya mahātmanaḥ vyāpakasvarūpasya brahmaṇaḥ | āśu icchākṣaṇe eva | bhavati sampadyate | ekatecchānāśena dvitvotpattim asmāt kathayati pūrvam iti | cit icchā | nīlam utpalam itivat cidviśeṣitecchā jñeyā | cidviśeṣitatvaṃ cātra cidviṣayatvaṃ jñeyam | yata ity adhyāhāryam | tenāyam arthaḥ | yataḥ cit icchā | cidrūpa eva bhavāmīty evaṃrūpā ekatecchā | pūrvaṃ prathamasargārambhe | 'taḥ saptamyarthe tasil asmin brahmaṇi | tuśabdaḥ ivārthe | naśyati tu susphūrtyaviṣayatārūpaṃ nāśaṃ yātīva | paramārthataḥ tu na naśyati tasyāḥ sarvatrānugamāt | iti tuśabdopādānam | cidviṣayecchānāśaś ca cetyaviṣayecchodbhūter eva jñeyaḥ | tat tasmāt kāraṇāt | dvitvaṃ cetyasvarūpajīvādirūpeṇa sthito dvidhābhāvaḥ | udeti prādurbhavati | ekatecchānāśahetubhūtatayā dvitvecchayā eva dvitvam udetīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चात् । तेन ब्रह्मणा । द्वित्वविभक्तानां । द्वित्वेन द्विधाभावेन । विभक्तानां विभागेन स्थापितानां । स्वशक्तीनां । इत्य् एवं इति प्रकारेण । क्रियाक्रमः कल्पितः । हि निश्चये । इत्य् एवं कथं । अनेन सम्पद्यते

paścāt | tena brahmaṇā | dvitvavibhaktānāṃ | dvitvena dvidhābhāvena | vibhaktānāṃ vibhāgena sthāpitānāṃ | svaśaktīnāṃ | ity evaṃ iti prakāreṇa | kriyākramaḥ kalpitaḥ | hi niścaye | ity evaṃ kathaṃ | anena sampadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया प्रसिद्धयाद्यया मूलकारणभूतया । ब्राह्म्या ब्रह्मसम्बन्धिन्या । शक्त्या । यः नियमः स्वेच्छासदृशी नियतिः । प्रकल्पितः । तं नियमं । विना ऋते । ऽन्यासां जीवस्थानानाम् । उदयो न स्यात् । अत इत्य् अध्याहार्यम् । अतः प्रधानेच्छैव रोहति । प्रधानस्य महाजीवात्मभूतस्य ब्रह्मणः । इच्छैव रोहति जीवेच्छारूपेण परिणमते । तथा च प्रधानेच्छानुवर्तित्वम् एव । न सा नियमकारित्वम् उक्तम् । इह तु तच्छक्तेर् इति चेन् । न । शक्तितद्वतोर् अभेदात्

tayā prasiddhayādyayā mūlakāraṇabhūtayā | brāhmyā brahmasambandhinyā | śaktyā | yaḥ niyamaḥ svecchāsadṛśī niyatiḥ | prakalpitaḥ | taṃ niyamaṃ | vinā ṛte | 'nyāsāṃ jīvasthānānām | udayo na syāt | ata ity adhyāhāryam | ataḥ pradhānecchaiva rohati | pradhānasya mahājīvātmabhūtasya brahmaṇaḥ | icchaiva rohati jīvecchārūpeṇa pariṇamate | tathā ca pradhānecchānuvartitvam eva | na sā niyamakāritvam uktam | iha tu tacchakter iti cen | na | śaktitadvator abhedāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याः जीवाभिधानायाः शक्त्याः शक्तिरूपस्य यस्य जीवस्य । या इच्छा फलति फलयुक्ता भवति । तस्या इत्य् अध्याहार्यम् । तस्याः शक्तेः असौ इच्छा । प्रधानशक्तिनियमानुष्ठानेन विना । प्रधानशक्तेः ब्रह्मशक्तेः । यत् नियमानुष्ठानं नियमकरणं । तद् विना न भवति । स्वरूपम् एव न लभते । का कथा तत्फलस्येति भावः

yasyāḥ jīvābhidhānāyāḥ śaktyāḥ śaktirūpasya yasya jīvasya | yā icchā phalati phalayuktā bhavati | tasyā ity adhyāhāryam | tasyāḥ śakteḥ asau icchā | pradhānaśaktiniyamānuṣṭhānena vinā | pradhānaśakteḥ brahmaśakteḥ | yat niyamānuṣṭhānaṃ niyamakaraṇaṃ | tad vinā na bhavati | svarūpam eva na labhate | kā kathā tatphalasyeti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानशक्तेः ब्रह्मशक्तेः । नियमः प्रधानशक्तिनियमः । सुप्रतिष्ठः सुस्थिरः । न चेद् भवेत् यदि न स्यात् । तत् तदा । रोहितानां क्वचित् कुत्रापि देशे काले वा । फलं न स्यात् । कुतः । शक्त्यशक्तत्वात् । शक्त्या ब्रह्मशक्त्या । लक्षणया तन्नियमेन । यत् शक्तत्वं फलं प्रति सामर्थ्यं । तदभावः अशक्तत्वं । तस्मात् शक्त्यशक्तत्वात् । यतः रोहितानां नानाविधानां क्रियाणां फलं विद्यते ऽतः अनुमीयते को ऽपि नियमो ऽस्ति येन क्रियाणां फलोत्पादनं प्रति सामर्थ्यम् अस्तीति भावः

pradhānaśakteḥ brahmaśakteḥ | niyamaḥ pradhānaśaktiniyamaḥ | supratiṣṭhaḥ susthiraḥ | na ced bhavet yadi na syāt | tat tadā | rohitānāṃ kvacit kutrāpi deśe kāle vā | phalaṃ na syāt | kutaḥ | śaktyaśaktatvāt | śaktyā brahmaśaktyā | lakṣaṇayā tanniyamena | yat śaktatvaṃ phalaṃ prati sāmarthyaṃ | tadabhāvaḥ aśaktatvaṃ | tasmāt śaktyaśaktatvāt | yataḥ rohitānāṃ nānāvidhānāṃ kriyāṇāṃ phalaṃ vidyate 'taḥ anumīyate ko 'pi niyamo 'sti yena kriyāṇāṃ phalotpādanaṃ prati sāmarthyam astīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं पूर्वोक्तप्रकारेण । ब्रह्मान्तादिवर्जितः अन्तमध्यादिरहितः । महाजीवः विद्यते । कुतो निर्यान्ति जीवका इति पूर्वतरोक्तस्य प्रश्नस्योत्तरम् आह जीवत्कोटीति । तत् ब्रह्म । जीवत्कोटिमहाकोटी । जीवतां जीवनक्रियाकर्तृकाणां । कोटिमहाकोटी कोटिमहाकोटिसङ्ख्ये । भवति स्वयम् एव तद्रूपो भवति । न तु ततो जीवाः निर्यान्तीति भावः । अथ तथापि । न किञ्चन भवति । चिन्मये स्वरूपे तथैव स्थितत्वात्

evaṃ pūrvoktaprakāreṇa | brahmāntādivarjitaḥ antamadhyādirahitaḥ | mahājīvaḥ vidyate | kuto niryānti jīvakā iti pūrvataroktasya praśnasyottaram āha jīvatkoṭīti | tat brahma | jīvatkoṭimahākoṭī | jīvatāṃ jīvanakriyākartṛkāṇāṃ | koṭimahākoṭī koṭimahākoṭisaṅkhye | bhavati svayam eva tadrūpo bhavati | na tu tato jīvāḥ niryāntīti bhāvaḥ | atha tathāpi | na kiñcana bhavati | cinmaye svarūpe tathaiva sthitatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेत्यसंवेदनात् चिद्विषयभूतभावजातपरामर्शात् । ब्रह्म जीवो भवति । ततः संसृतिं याति सुखदुःखलेपस्वरूपसंसारभाक् भवति । ननु कदाचित् संसृतिर् अस्य निवर्तते न वेत्य् । अत्राह तद् इति । तदसंवेदनात् चेत्यापरामर्शात् । अस्येत्य् अध्याहार्यम् । अस्य जीवस्य । संसृतेः संसारस्य । रूपं शमं शान्तिं । याति

cetyasaṃvedanāt cidviṣayabhūtabhāvajātaparāmarśāt | brahma jīvo bhavati | tataḥ saṃsṛtiṃ yāti sukhaduḥkhalepasvarūpasaṃsārabhāk bhavati | nanu kadācit saṃsṛtir asya nivartate na vety | atrāha tad iti | tadasaṃvedanāt cetyāparāmarśāt | asyety adhyāhāryam | asya jīvasya | saṃsṛteḥ saṃsārasya | rūpaṃ śamaṃ śāntiṃ | yāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सति संसृत्युपशमे सति । ज्येष्ठजीवस्य ब्रह्मणः । क्रियाक्रमैः ज्येष्ठजीवक्रियाक्रमैः । कनिष्ठजीवानाम् आद्यजीवत्वं ब्रह्मत्वं । समुदेति प्रादुर्भवति । ज्येष्ठजीवक्रियाक्रमा अत्र ब्रह्मकृताः क्रियाक्रमा ज्ञातव्याः । ब्रह्मकृतक्रियाक्रमस्यैव जीवानां ब्रह्मत्वापादने समर्थत्वात् । अत्र दृष्टान्तम् आह ताम्राणाम् इति । स्वर्णकारक्रियाक्रमैः ताम्राणां यथा हेमत्वं समुदेति । तथेत्य् अर्थः

evaṃ sati saṃsṛtyupaśame sati | jyeṣṭhajīvasya brahmaṇaḥ | kriyākramaiḥ jyeṣṭhajīvakriyākramaiḥ | kaniṣṭhajīvānām ādyajīvatvaṃ brahmatvaṃ | samudeti prādurbhavati | jyeṣṭhajīvakriyākramā atra brahmakṛtāḥ kriyākramā jñātavyāḥ | brahmakṛtakriyākramasyaiva jīvānāṃ brahmatvāpādane samarthatvāt | atra dṛṣṭāntam āha tāmrāṇām iti | svarṇakārakriyākramaiḥ tāmrāṇāṃ yathā hematvaṃ samudeti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं पूर्वोक्तक्रमेणात्रानन्ते पराकाशे प्रसिद्धे ऽपरिमेये चिदाकाशे । एषः पूर्वोक्तः । गणः चेत्यत्वादिरूपः प्रपञ्चः । असन्न् अपि सन्न् इवोदेति । कथम्भूतः । खात्मैव नकिञ्चिद्रूप एव । पुनः कथम्भूतः । चिच्चमत्करणात्मकः । चितः यत् चमत्करणं स्वशक्त्यास्वादकरणं । तत् आत्मा स्वरूपं यस्य । सः चिच्चमत्करणात्मकः । चमत्करणं विना स्वतन्त्रायाः चितेः चेत्योन्मुखतायोगात्

itthaṃ pūrvoktakrameṇātrānante parākāśe prasiddhe 'parimeye cidākāśe | eṣaḥ pūrvoktaḥ | gaṇaḥ cetyatvādirūpaḥ prapañcaḥ | asann api sann ivodeti | kathambhūtaḥ | khātmaiva nakiñcidrūpa eva | punaḥ kathambhūtaḥ | ciccamatkaraṇātmakaḥ | citaḥ yat camatkaraṇaṃ svaśaktyāsvādakaraṇaṃ | tat ātmā svarūpaṃ yasya | saḥ ciccamatkaraṇātmakaḥ | camatkaraṇaṃ vinā svatantrāyāḥ citeḥ cetyonmukhatāyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः चमत्कारः चिता सह स्वयं चिदाश्रयेण स्वविषयेन च यत्नेन विना । समागम्यते स्वयं समागमविषयतां भजति । पण्डिताः तद् अहम्भावनम् अहङ्कारं । विदुः । अहङ्कारो ऽपि चिच्चमत्कार एव । का कथा जीवस्येति अहम्भावग्रहणाभिप्रायः । कथम्भूतं । भविष्यन्नामदेहादि । भविष्यत् नाम च देहादि च यस्य । तत् । नामाहङ्कारेत्य् अभिधा । देहः स्थूलसूक्ष्मरूपः । चिन्नैरपेक्ष्यद्योतनाय समागम्यत इति कर्मकर्तृव्यपदेशः

yaḥ camatkāraḥ citā saha svayaṃ cidāśrayeṇa svaviṣayena ca yatnena vinā | samāgamyate svayaṃ samāgamaviṣayatāṃ bhajati | paṇḍitāḥ tad ahambhāvanam ahaṅkāraṃ | viduḥ | ahaṅkāro 'pi ciccamatkāra eva | kā kathā jīvasyeti ahambhāvagrahaṇābhiprāyaḥ | kathambhūtaṃ | bhaviṣyannāmadehādi | bhaviṣyat nāma ca dehādi ca yasya | tat | nāmāhaṅkārety abhidhā | dehaḥ sthūlasūkṣmarūpaḥ | cinnairapekṣyadyotanāya samāgamyata iti karmakartṛvyapadeśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितः अनन्तस्वभावस्य चित्प्रकाशस्य । यः आलोकः भावप्रकटनहेतुः स्वभावविशेषः । स्याद् अस्ति । कथम्भूतः । तन्मयत्वात् चिन्मयत्वाद् । अनन्तकः चिद्वद् अपरिमेयः । अपरिमेयत्वं च चितः परिमातुर् अभावेन स्वयं स्वस्मिन् परिमातृतासम्भवाच् च ज्ञेयम् । स एषः पूर्वोक्तः विषयस्य स्वव्यतिरिक्तस्य चिदालोकः । तस्याः चितः । भुवनाभोग इति भुवनविस्तारो ऽयम् इति । प्रतिबिम्बति मालिन्यानादायकत्वेन प्रतिबिम्बभावेन स्फुरति

citaḥ anantasvabhāvasya citprakāśasya | yaḥ ālokaḥ bhāvaprakaṭanahetuḥ svabhāvaviśeṣaḥ | syād asti | kathambhūtaḥ | tanmayatvāt cinmayatvād | anantakaḥ cidvad aparimeyaḥ | aparimeyatvaṃ ca citaḥ parimātur abhāvena svayaṃ svasmin parimātṛtāsambhavāc ca jñeyam | sa eṣaḥ pūrvoktaḥ viṣayasya svavyatiriktasya cidālokaḥ | tasyāḥ citaḥ | bhuvanābhoga iti bhuvanavistāro 'yam iti | pratibimbati mālinyānādāyakatvena pratibimbabhāvena sphurati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वशक्त्या एव प्रमातृभावेन स्फुरन्त्या निजशक्त्या एव कर्त्र्याव्यया नाशरहिता । सैव चित् परिणामविकारादिशब्दैः विबुध्यते विज्ञायते । शब्दस्यार्थबोधं प्रति कारणत्वं सुप्रसिद्धम् एवेति नायस्तम् । कथम्भूतापि । तादृग्रूप्यात् चिद्रूपतायाः । अभेद्यापि भिन्नीकर्तुम् अयोग्यापि । ननु स्वरूपाद् अभिन्नत्वे कथं परिणामादिशब्दवाच्यत्वं अस्या इति चेत् । सत्यम् । यथा तोयं स्वरूपाद् अभिन्नम् अपि तरङ्गताम् आसाद्य तोयपरिणामशब्देन तद्विकारशब्देन च कथ्यते तथेयम् अपीति न विरोधः

svaśaktyā eva pramātṛbhāvena sphurantyā nijaśaktyā eva kartryāvyayā nāśarahitā | saiva cit pariṇāmavikārādiśabdaiḥ vibudhyate vijñāyate | śabdasyārthabodhaṃ prati kāraṇatvaṃ suprasiddham eveti nāyastam | kathambhūtāpi | tādṛgrūpyāt cidrūpatāyāḥ | abhedyāpi bhinnīkartum ayogyāpi | nanu svarūpād abhinnatve kathaṃ pariṇāmādiśabdavācyatvaṃ asyā iti cet | satyam | yathā toyaṃ svarūpād abhinnam api taraṅgatām āsādya toyapariṇāmaśabdena tadvikāraśabdena ca kathyate tatheyam apīti na virodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेत्यस्य प्रकाशस्य चेत्यलेपरहितप्रकाशरूपायाः चितः । स्वयम् अयत्नेन । यत् स्वदनं स्वशक्त्यास्वादः भवति । कथम्भूतम् । अविच्छिन्नविलासात्म । अविच्छिनविलासः छेदरहितस्फुरणयुक्तः । आत्मा यस्य । तत् अविच्छिन्नविलासात्म । तत् स्वदनं जगद् इत्य् एव जगत्स्वरूपेण । स्थितं भवति

acetyasya prakāśasya cetyaleparahitaprakāśarūpāyāḥ citaḥ | svayam ayatnena | yat svadanaṃ svaśaktyāsvādaḥ bhavati | kathambhūtam | avicchinnavilāsātma | avicchinavilāsaḥ chedarahitasphuraṇayuktaḥ | ātmā yasya | tat avicchinnavilāsātma | tat svadanaṃ jagad ity eva jagatsvarūpeṇa | sthitaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या एषा आकाशाद् अपि सूक्ष्मापरिच्छेद्या । वितता सर्वत्र व्याप्ता । चितः शक्तिः सामर्थ्यं अस्ति । सा चित् । स्वभावत एव स्वसत्तयैव । न तु यत्नादिना । एनां प्रोक्तविशेषणां । अहन्तां परिपश्यति अहङ्कारभावेन चेतति

yā eṣā ākāśād api sūkṣmāparicchedyā | vitatā sarvatra vyāptā | citaḥ śaktiḥ sāmarthyaṃ asti | sā cit | svabhāvata eva svasattayaiva | na tu yatnādinā | enāṃ proktaviśeṣaṇāṃ | ahantāṃ paripaśyati ahaṅkārabhāvena cetati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याः चितः । आत्मा स्फुरत्ताख्यं स्वरूपम् । आत्मनि स्फुरत्ताख्ये स्वरूपे स्वस्वरूपे । आत्मना स्वभावेन । न तु यत्नेन । यत् स्फुरति विलसति । कथं । वारिवत् जलवत् । तद् एव स्फुरणम् एवासौ चिद् । अहन्ताणुं प्रपश्यति परिमिताहन्तारूपतया परामृशति । कीदृशम् अहन्ताणुं । जगदन्तम् जगत्पर्यन्तम्

asyāḥ citaḥ | ātmā sphurattākhyaṃ svarūpam | ātmani sphurattākhye svarūpe svasvarūpe | ātmanā svabhāvena | na tu yatnena | yat sphurati vilasati | kathaṃ | vārivat jalavat | tad eva sphuraṇam evāsau cid | ahantāṇuṃ prapaśyati parimitāhantārūpatayā parāmṛśati | kīdṛśam ahantāṇuṃ | jagadantam jagatparyantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चमत्कारकरी चमत्कारकरण[ ? ]स्यैव । ततं विस्तीर्णं । जगन्नाम जगद् इति नाम । कृतं । तयैवेति शेषः

camatkārakarī camatkārakaraṇa[ ? ]syaiva | tataṃ vistīrṇaṃ | jagannāma jagad iti nāma | kṛtaṃ | tayaiveti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितः चित्त्वम् अहङ्कारः भवति । अहङ्कारतया चित्त्वस्यैव परिणामाद् इत्य् अर्थः । हे राघव । सैवाहङ्कार एव । कल्पना भवति । कल्पनापदापेक्षं स्त्रीत्वं । अतः तन्मात्रादि अहङ्कारोत्पन्नं तन्मात्रादिकम् । चिद् एव भवति । तन्मात्रकारणस्याहङ्कारस्य चित्त्वात् । द्वित्वैकत्वे क्व संस्थिते भवतः । न स्त इति भावः । ननु द्वित्वं मा भवतु । एकत्वं कथं नास्तीति चेन् । मैवं । स्वप्रतिपक्षं द्वित्वं विनैकत्वस्याप्य् असिद्धेः । न हि छायां विना प्रकाशः प्रकाशो भवति अनिर्वाच्यत्वात्

citaḥ cittvam ahaṅkāraḥ bhavati | ahaṅkāratayā cittvasyaiva pariṇāmād ity arthaḥ | he rāghava | saivāhaṅkāra eva | kalpanā bhavati | kalpanāpadāpekṣaṃ strītvaṃ | ataḥ tanmātrādi ahaṅkārotpannaṃ tanmātrādikam | cid eva bhavati | tanmātrakāraṇasyāhaṅkārasya cittvāt | dvitvaikatve kva saṃsthite bhavataḥ | na sta iti bhāvaḥ | nanu dvitvaṃ mā bhavatu | ekatvaṃ kathaṃ nāstīti cen | maivaṃ | svapratipakṣaṃ dvitvaṃ vinaikatvasyāpy asiddheḥ | na hi chāyāṃ vinā prakāśaḥ prakāśo bhavati anirvācyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषः । इत्यर्थात्मकः । इतिशब्दाक्षिप्तगुरूपदेशवाक्यार्थात्मकः । तत्पर इति यावत् । भवेत् । इतिशब्दाक्षिप्तं गुरूपदेशम् आह त्वं चाहं चेति त्यज । येन जीवता दूरे गच्छतीति भावः । पुनः किंरूपः तिष्ठामीत्य् । अत्राह शेषम् इति । सदसतोः मध्ये स्थितं सत्त्वासत्त्वाभ्याम् अनिर्वचनार्हं । शेषं सर्वप्रपञ्चबाधे ऽपि साक्षितया शुद्धं चिन्मात्रं । भव

puruṣaḥ | ityarthātmakaḥ | itiśabdākṣiptagurūpadeśavākyārthātmakaḥ | tatpara iti yāvat | bhavet | itiśabdākṣiptaṃ gurūpadeśam āha tvaṃ cāhaṃ ceti tyaja | yena jīvatā dūre gacchatīti bhāvaḥ | punaḥ kiṃrūpaḥ tiṣṭhāmīty | atrāha śeṣam iti | sadasatoḥ madhye sthitaṃ sattvāsattvābhyām anirvacanārhaṃ | śeṣaṃ sarvaprapañcabādhe 'pi sākṣitayā śuddhaṃ cinmātraṃ | bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितादौ सर्गारम्भे । स्वसत्ता स्फुरामीतिरूपा निजा सत्ता । यथा येन जीवादिरूपेण । कलिता । अस्या इत्य् अध्याहार्यम् । अस्याः चितः सा सत्ता । तथा तेन रूपेणोदिता प्रादुर्भूता सती । चिदाकाशात् अभिन्ना दृश्यते । ज्ञानिभिर् इति शेषः । अहम् इत्य् अनेन सत्तासामान्यप्रमाता कथितः । अथाहं सत्तासत्ते वेद्मि जानामि । न तु तथास्तीति भावः

citādau sargārambhe | svasattā sphurāmītirūpā nijā sattā | yathā yena jīvādirūpeṇa | kalitā | asyā ity adhyāhāryam | asyāḥ citaḥ sā sattā | tathā tena rūpeṇoditā prādurbhūtā satī | cidākāśāt abhinnā dṛśyate | jñānibhir iti śeṣaḥ | aham ity anena sattāsāmānyapramātā kathitaḥ | athāhaṃ sattāsatte vedmi jānāmi | na tu tathāstīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्खं खम् आकाशं भवति । जगदीहाः । जगतां हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थाः चेष्टाः । खं भवन्ति । अब्धिश् च विबुधाश् चाचलाश् च । ते अपि खम् एव भवन्ति । अत्र हेतुत्वेनोत्तरार्धम् आह खाकारेति । हि यस्मादर्थे । खाकारः यः चिच्चमत्कारः । स एव रूपं यस्य । सः । तस्य भावः तत्त्वं । तस्मात् खाकारचिच्चमत्काररूपत्वात् । अन्यत् नास्ति । यतः सर्वं खरूपं चिच्चमत्कारमात्ररूपं भवतीत्य् अर्थः

citkhaṃ kham ākāśaṃ bhavati | jagadīhāḥ | jagatāṃ hitāhitaprāptiparihārārthāḥ ceṣṭāḥ | khaṃ bhavanti | abdhiś ca vibudhāś cācalāś ca | te api kham eva bhavanti | atra hetutvenottarārdham āha khākāreti | hi yasmādarthe | khākāraḥ yaḥ ciccamatkāraḥ | sa eva rūpaṃ yasya | saḥ | tasya bhāvaḥ tattvaṃ | tasmāt khākāraciccamatkārarūpatvāt | anyat nāsti | yataḥ sarvaṃ kharūpaṃ ciccamatkāramātrarūpaṃ bhavatīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः यद्विलासः यस्य स्फुरणं भवति । सः सावयवात् तत्त्वाद् अपि तस्मात् कदा न जातु न । भिद्यते । न हि कश्चित् तरङ्गं तोयात् भिन्नं वदतीति भावः । अनवयवे अवयवरहिते । स्वप्ने ऽपि तद् वाच्यम् इति भावः

yaḥ yadvilāsaḥ yasya sphuraṇaṃ bhavati | saḥ sāvayavāt tattvād api tasmāt kadā na jātu na | bhidyate | na hi kaścit taraṅgaṃ toyāt bhinnaṃ vadatīti bhāvaḥ | anavayave avayavarahite | svapne 'pi tad vācyam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यम् अचेत्यायाः चेतितुम् अयोग्यायाः । चितेः चित् स्वग्राहिणी चित् । नास्ति चिद्रूपत्वहानेर् इति भावः । चितेः कथम्भूतायाः । अवितताकृतेः । सूक्ष्मतयावितता कुत्रापि न स्थिताकृतिः रूपं यस्याः । सा । तस्याः । ननु एतद् असिद्धं । स्फुरामीतिरूपेण युक्तत्वाद् इत्य् । अत्राह यद् रूपम् इति । यद् रूपं । यत् स्फुरामीत्यादिकं । रूपं भवति । तद् इत्य् अध्याहार्यम् । तत् जगत एव रूपम् । न तु चितेः । मुख्यतः चितित्वं हि स्फुरामीत्य् अस्य ग्राहिकायाः चितेर् एव । स्फुरामीति ग्राह्यरूपायास् तु गौणं चितित्वं भवद् अपि न जगत्त्वं व्यभिचरति । कथम्भूतस्य जगतः । तत्तत्स्फुरणरूपिणः । तत्तत्स्फुरणानि स्फुरामीत्यादीनि । रूपं यस्य । तत् । तस्य तत्तत्स्फुरणरूपिणः । यत् किञ्चिच् चेत्यताम् आयाति तत् सर्वं जगद् एवेत्य् अर्थः

nityam acetyāyāḥ cetitum ayogyāyāḥ | citeḥ cit svagrāhiṇī cit | nāsti cidrūpatvahāner iti bhāvaḥ | citeḥ kathambhūtāyāḥ | avitatākṛteḥ | sūkṣmatayāvitatā kutrāpi na sthitākṛtiḥ rūpaṃ yasyāḥ | sā | tasyāḥ | nanu etad asiddhaṃ | sphurāmītirūpeṇa yuktatvād ity | atrāha yad rūpam iti | yad rūpaṃ | yat sphurāmītyādikaṃ | rūpaṃ bhavati | tad ity adhyāhāryam | tat jagata eva rūpam | na tu citeḥ | mukhyataḥ cititvaṃ hi sphurāmīty asya grāhikāyāḥ citer eva | sphurāmīti grāhyarūpāyās tu gauṇaṃ cititvaṃ bhavad api na jagattvaṃ vyabhicarati | kathambhūtasya jagataḥ | tattatsphuraṇarūpiṇaḥ | tattatsphuraṇāni sphurāmītyādīni | rūpaṃ yasya | tat | tasya tattatsphuraṇarūpiṇaḥ | yat kiñcic cetyatām āyāti tat sarvaṃ jagad evety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो बुद्धिर् इत्यादिरूपेणोक्ता शब्दसन्ततिः । चितः पर्यायरचना भवति । कुतः । जगत्स्थितेः मनोबुद्ध्यादिरूपायाः जगत्स्थितेः । तत्त्वात् चिद्रूपत्वात् । सर्वे शब्दाः चिद्वाचका एवेति भावः

mano buddhir ityādirūpeṇoktā śabdasantatiḥ | citaḥ paryāyaracanā bhavati | kutaḥ | jagatsthiteḥ manobuddhyādirūpāyāḥ jagatsthiteḥ | tattvāt cidrūpatvāt | sarve śabdāḥ cidvācakā eveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितः सम्बन्धि चित्त्वं चिद्भावं । येन सा चिद् इति नामयोग्या भवति स को ऽपि धर्मः । तम् इति यावत् । जगत् विद्धि जानीहि । अत्र हेतुम् आह नेति । हि यस्मात् कारणात् । चित्त्वम् अजगत् जगतो व्यतिरिक्तं । नास्ति । चेत्यरूपजगदभावे ऽनिर्वाच्यायाः चितः स्फुटं चित्त्वायोग्यत्वात् । अवान्तरं फलितम् आह अजगद् इति । अत इत्य् अध्याहार्यम् । अतो हेतोः । चित् अजगत्त्वाद् धेतोर् । अचित् स्यात् चिन्नामयोग्या न स्यात् । यदि जगन् न स्याद् अनिर्वाच्यायाः चितेर् अपि चित्त्वं न स्याद् इति भावः । परमं फलितम् आह भावाभेदाद् इति । भावाभेदात् पूर्वन्यायसिद्धेन चिज्जगतोर् अभेदेन सिद्धात् पदार्थाभेदात् । जगत् कुतः कथं । स्यात् । चित्त्वजगतोर् अभेदे सति चित्त्वस्य चिदेकमयतया चित एव सर्वथा स्थितत्वात् जगन् नास्तीति भावः

citaḥ sambandhi cittvaṃ cidbhāvaṃ | yena sā cid iti nāmayogyā bhavati sa ko 'pi dharmaḥ | tam iti yāvat | jagat viddhi jānīhi | atra hetum āha neti | hi yasmāt kāraṇāt | cittvam ajagat jagato vyatiriktaṃ | nāsti | cetyarūpajagadabhāve 'nirvācyāyāḥ citaḥ sphuṭaṃ cittvāyogyatvāt | avāntaraṃ phalitam āha ajagad iti | ata ity adhyāhāryam | ato hetoḥ | cit ajagattvād dhetor | acit syāt cinnāmayogyā na syāt | yadi jagan na syād anirvācyāyāḥ citer api cittvaṃ na syād iti bhāvaḥ | paramaṃ phalitam āha bhāvābhedād iti | bhāvābhedāt pūrvanyāyasiddhena cijjagator abhedena siddhāt padārthābhedāt | jagat kutaḥ kathaṃ | syāt | cittvajagator abhede sati cittvasya cidekamayatayā cita eva sarvathā sthitatvāt jagan nāstīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितेः चिन्नाम्नः । मरिचबीजस्यान्तः मध्ये । या चमत्कृतिः अर्थात् तीक्ष्णतास्थानीयः स्वशक्त्यास्वादाख्यः चमत्कारः । भवति । सैवैषा जगद् इति जगद्रूपेण । स्थिता भवति । कथम्भूतं जगत् । जीवतन्मात्रमात्रं केवलं जीवपञ्चतन्मात्रस्वरूपं । न तु स्थूलभूतमयं । स्वप्नन्यायेन स्थूलताया असत्यत्वात्

citeḥ cinnāmnaḥ | maricabījasyāntaḥ madhye | yā camatkṛtiḥ arthāt tīkṣṇatāsthānīyaḥ svaśaktyāsvādākhyaḥ camatkāraḥ | bhavati | saivaiṣā jagad iti jagadrūpeṇa | sthitā bhavati | kathambhūtaṃ jagat | jīvatanmātramātraṃ kevalaṃ jīvapañcatanmātrasvarūpaṃ | na tu sthūlabhūtamayaṃ | svapnanyāyena sthūlatāyā asatyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितेः स्वशक्तिकचनं स्वशक्तिस्फुरणरूपं । अहम्भावनं यद् अस्ति । कुतः । चित्त्वात् चिद्भावाख्यात् हेतोः । हि निश्चये । असौ स्वशक्तिस्फुरणं । जीवः भवति । जीवापेक्षया पुंलिङ्गता । कथम्भूतो जीवः । स्पन्दात्म किञ्चित्स्फुरणरूपं । यत् कर्म । तत् आत्मा स्वरूपं । यस्य । स्पन्दात्मकर्मात्मा चित्स्पन्दरूप एवेत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूतः । भविष्यदभिधः वैखरीप्रादुर्भाव इत्य् अर्थः

citeḥ svaśaktikacanaṃ svaśaktisphuraṇarūpaṃ | ahambhāvanaṃ yad asti | kutaḥ | cittvāt cidbhāvākhyāt hetoḥ | hi niścaye | asau svaśaktisphuraṇaṃ | jīvaḥ bhavati | jīvāpekṣayā puṃliṅgatā | kathambhūto jīvaḥ | spandātma kiñcitsphuraṇarūpaṃ | yat karma | tat ātmā svarūpaṃ | yasya | spandātmakarmātmā citspandarūpa evety arthaḥ | punaḥ kathambhūtaḥ | bhaviṣyadabhidhaḥ vaikharīprādurbhāva ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित् आर्षः षष्ठीलोपः चितः । यत् चित्त्वेन चिद्भावेन । कलनं परिच्छेदः । भवति । कथम्भूतं । सुसम्पाद्या सुखेन सम्पादयितुं शक्याभिधार्थदिक् नामार्थलेशः येन । तत् सुसम्पाद्याभिधार्थदिक् । परिच्छिन्नस्यैव हि वस्तुनः नाम तद्वाच्यत्वं च कर्तुं शक्यं । तत् भिद्यते चितः भिन्नत्वेन स्थीयते । कैः । व्यवच्छेदविकारैः । चित्तं न स्पृशतीति यावत् । भवन्तु जडेभ्यः भिन्नतापादनानि । त एव विकाराः । तैः । तद्युक्तत्वाद् इति यावत् । चितो भिन्नं । का हानिर् इत्य् । अत्राहात इति । अतः चितो भिन्नत्वात् । न विद्यते । चिद्भिन्नस्य चेत्यमानतायोगात् । तदयोगे च सतो ऽपि । तस्यासङ्कल्पत्वात् । चिद्रूपत्वेन कलनाभावेन व्यर्थस्य चित्त्वस्याप्य् अभावः । चित्त्वाभावे च जगतो ऽभावः । तदभावे च शुद्धस्य चिन्मात्रस्यैव साम्राज्यम् इति भावः

cit ārṣaḥ ṣaṣṭhīlopaḥ citaḥ | yat cittvena cidbhāvena | kalanaṃ paricchedaḥ | bhavati | kathambhūtaṃ | susampādyā sukhena sampādayituṃ śakyābhidhārthadik nāmārthaleśaḥ yena | tat susampādyābhidhārthadik | paricchinnasyaiva hi vastunaḥ nāma tadvācyatvaṃ ca kartuṃ śakyaṃ | tat bhidyate citaḥ bhinnatvena sthīyate | kaiḥ | vyavacchedavikāraiḥ | cittaṃ na spṛśatīti yāvat | bhavantu jaḍebhyaḥ bhinnatāpādanāni | ta eva vikārāḥ | taiḥ | tadyuktatvād iti yāvat | cito bhinnaṃ | kā hānir ity | atrāhāta iti | ataḥ cito bhinnatvāt | na vidyate | cidbhinnasya cetyamānatāyogāt | tadayoge ca sato 'pi | tasyāsaṅkalpatvāt | cidrūpatvena kalanābhāvena vyarthasya cittvasyāpy abhāvaḥ | cittvābhāve ca jagato 'bhāvaḥ | tadabhāve ca śuddhasya cinmātrasyaiva sāmrājyam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्स्पन्दरूपिणोः चित्स्फूर्त्याख्यरूपयुक्तयोः । कर्तृकर्मणोः भेदः नास्ति । कथम् एतद् इत्य् । अत्राह स्पन्देति । स्पन्दमात्रं कर्म भवेत् । बहिःस्पन्दस्यैव कर्मत्वदर्शनात् । स एव पुरुषः स्मृतः । पण्डितैर् इति शेषः । अयं भावः । अन्तः विचार्यमाणं ज्ञानं विना न किञ्चिल् लभ्यते । घटपटादिश् च बहिर्भूतः । अतः ज्ञानस्य तैः सह को ऽपि सम्बन्धो नास्तीति शुद्धं ज्ञानं शिष्टं । स एव च चितः स्फुरणाख्यः स्पन्दः । तद् एव कर्म । बहिःस्थितस्य शरीरचलनादिरूपस्य कर्मणो ऽपि तत्पूर्वकत्वात् । तत् तत्त्वम् एव । स एव च पुरुषः । अन्तर् अन्यस्यानुपलम्भात् बहिःशरीरस्य मृत्पिण्डरूपस्य पुरुषत्वायोगात् इति सिद्धं कर्मणः पुरुषत्वम्

citspandarūpiṇoḥ citsphūrtyākhyarūpayuktayoḥ | kartṛkarmaṇoḥ bhedaḥ nāsti | katham etad ity | atrāha spandeti | spandamātraṃ karma bhavet | bahiḥspandasyaiva karmatvadarśanāt | sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ | paṇḍitair iti śeṣaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | antaḥ vicāryamāṇaṃ jñānaṃ vinā na kiñcil labhyate | ghaṭapaṭādiś ca bahirbhūtaḥ | ataḥ jñānasya taiḥ saha ko 'pi sambandho nāstīti śuddhaṃ jñānaṃ śiṣṭaṃ | sa eva ca citaḥ sphuraṇākhyaḥ spandaḥ | tad eva karma | bahiḥsthitasya śarīracalanādirūpasya karmaṇo 'pi tatpūrvakatvāt | tat tattvam eva | sa eva ca puruṣaḥ | antar anyasyānupalambhāt bahiḥśarīrasya mṛtpiṇḍarūpasya puruṣatvāyogāt iti siddhaṃ karmaṇaḥ puruṣatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवः चित्त्वे चिद्भावे । चित्स्वरूप इति यावत् । परिस्पन्दः भवति । पुंसां स एव कर्मापरपर्यायं चित्तं भवति । परिस्पन्द एव च । चित्स्पन्दत्वव्यतिरिक्तस्य जीवस्य चित्तस्य वाभावात् । तु विशेषे । मन एव चित्स्पन्दरूपं चित्तम् । इन्द्रियरूपं सत् । नानानानात्वं गच्छति । चित्तं कथम्भूतम् एव । अनानैव । परमार्थतः एकत्वात् नानात्वरहितं । इदम् अत्र तात्पर्यम् । जीवस् तावत् चित्स्पन्द एव । तच्चित्तम् अपि विकल्पात्मकं तथैव । तद् एव च चित्तम् इन्द्रियरूपेण परिणमते । ततश् च स्वपरिणामभूतेन्द्रियद्वारेण बहिर् निर्गत्य रूपादिपञ्चकस्वरूपविषयरूपताम् आपद्यते । ततश् च तदाधारभूतपञ्चकताम् आसाद्यते । ततश् च तत्कार्यभावेन परिणमते इति चित्स्पन्द एव स्थूलसूक्ष्मभावरूपेण स्थितः । स च चिदव्यतिरिक्त इति सर्वं चिद्रूपम् एव स्थितम् इति

jīvaḥ cittve cidbhāve | citsvarūpa iti yāvat | parispandaḥ bhavati | puṃsāṃ sa eva karmāparaparyāyaṃ cittaṃ bhavati | parispanda eva ca | citspandatvavyatiriktasya jīvasya cittasya vābhāvāt | tu viśeṣe | mana eva citspandarūpaṃ cittam | indriyarūpaṃ sat | nānānānātvaṃ gacchati | cittaṃ kathambhūtam eva | anānaiva | paramārthataḥ ekatvāt nānātvarahitaṃ | idam atra tātparyam | jīvas tāvat citspanda eva | taccittam api vikalpātmakaṃ tathaiva | tad eva ca cittam indriyarūpeṇa pariṇamate | tataś ca svapariṇāmabhūtendriyadvāreṇa bahir nirgatya rūpādipañcakasvarūpaviṣayarūpatām āpadyate | tataś ca tadādhārabhūtapañcakatām āsādyate | tataś ca tatkāryabhāvena pariṇamate iti citspanda eva sthūlasūkṣmabhāvarūpeṇa sthitaḥ | sa ca cidavyatirikta iti sarvaṃ cidrūpam eva sthitam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि यस्मात् अर्थे । ऽशेषं समस्तं जगत् चित्प्रकाशच्छटा चित्प्रकाशे सिद्धपदार्थपङ्क्तिमयत्वात् चित्प्रकाशपङ्क्तिः । भवति । कथम्भूतं । शान्ताशेषविशेषं । शान्ताः चिन्मात्रे प्रलीनाः । अशेषाः समस्ताः । विशेषाः भावाः यस्य । तत् । तस्मात् ततो हेतोः । कार्यकारणकादित्वम् अन्यत् चिन्मात्रात् पृथक् । न विद्यते । कार्यकारणत्वादेर् अपि जगत्त्वेन चित्प्रकाशच्छटात्वानपायात्

hi yasmāt arthe | 'śeṣaṃ samastaṃ jagat citprakāśacchaṭā citprakāśe siddhapadārthapaṅktimayatvāt citprakāśapaṅktiḥ | bhavati | kathambhūtaṃ | śāntāśeṣaviśeṣaṃ | śāntāḥ cinmātre pralīnāḥ | aśeṣāḥ samastāḥ | viśeṣāḥ bhāvāḥ yasya | tat | tasmāt tato hetoḥ | kāryakāraṇakāditvam anyat cinmātrāt pṛthak | na vidyate | kāryakāraṇatvāder api jagattvena citprakāśacchaṭātvānapāyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अच्छेद्यो ऽहम् अदाह्यो ऽयम् अक्लेद्यो ऽशोष्य एव च । नित्यः सततगः स्थाणुर् अचलो ऽहम् इति स्थितम् ॥मु ३,१४।६०॥सर्वस्य जीवादेर् जगतः चित्प्रकाशमयत्वे सति इति स्थितम् भवति । अयं निश्चय एव प्रतिष्ठितो भवति इति । किम् इति । अहं चित्प्रकाशरूपः अहम् । अच्छेद्यः अशरीरवत् छेदयोग्यो नास्मि । एवम् अदाह्यो ऽयम् इत्य् आदाव् अपि सम्बन्धनीयम् । अहं नित्यो ऽस्मि । नित्यत्वे विशेषणद्वारेण हेतुम् आह सततग इति । सर्वकालग इत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूतः । स्थाणुः स्वस्वरूपे दृढं स्थितः । अत्रापि हेतुम् विशेषणत्वेनाहाचल इति । यतः निष्कम्प इत्य् अर्थः

acchedyo 'ham adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca / nityaḥ satatagaḥ sthāṇur acalo 'ham iti sthitam //MU 3,14.60//sarvasya jīvāder jagataḥ citprakāśamayatve sati iti sthitam bhavati | ayaṃ niścaya eva pratiṣṭhito bhavati iti | kim iti | ahaṃ citprakāśarūpaḥ aham | acchedyaḥ aśarīravat chedayogyo nāsmi | evam adāhyo 'yam ity ādāv api sambandhanīyam | ahaṃ nityo 'smi | nityatve viśeṣaṇadvāreṇa hetum āha satataga iti | sarvakālaga ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaḥ | sthāṇuḥ svasvarūpe dṛḍhaṃ sthitaḥ | atrāpi hetum viśeṣaṇatvenāhācala iti | yataḥ niṣkampa ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वादिन इति शेषः । वादिनः तार्किकादयः । अत्र चित्प्रकाशे । यथा येन प्रकारेण । विवदन्ते विवादं कुर्वन्ति । तथा भ्रमैः मिथ्याज्ञानैः । विवदन्ते । ज्ञाततत्त्वानां विवादाभावात् । तथा हि । तार्किकाः आत्मानं ज्ञानगुणं संसारिणं च कथयन्ति । साङ्ख्याः उदासीनं ज्ञानरूपम् अपि परमाणुरूपम् । चार्वाका भूतरूपं । बौद्धाः शून्यरूपं । वेदान्तिनः शान्तस्वरूपं । एवम् अन्ये ऽप्य् अन्यत् किञ्चित् । यद्य् अपि एते ऽधिकारिकृपयैव विवदन्ते तथापि अधिकारिणां तत्तत्पदनिष्ठानाम् अधःस्थं पदं परित्यज्योर्ध्वपदगमनार्थं वादिनां भ्रमः उक्तः । यदि वादिनः भ्रमेण विवदन्ते तर्हि यूयं कथं स्थिताः इत्य् । अत्राह भ्रमन्त इति । तु व्यतिरेके । एते वयं विगतभ्रमाः वाद्युक्तनानागुणोत्तीर्णशुद्धचिन्मात्राङ्गीकारात् दूरीभूतमिथ्याज्ञानाः । जाताः । कथम्भूताः । न भ्रमन्त इत्य् अर्थः । ननु श्रीवसिष्ठेन तन्मतनिरासपरेण विवाद एव कृतः । मैवम् । बोधनार्थतन्मतनिरासे ऽपि चिन्मात्राङ्गीकारेणैव सर्वमताङ्गीकारात् । चिन्मात्रं हि सर्वे ऽङ्गीकुर्वन्त्य् एव । किं तु तद्विशेषेषु विवदन्ते

vādina iti śeṣaḥ | vādinaḥ tārkikādayaḥ | atra citprakāśe | yathā yena prakāreṇa | vivadante vivādaṃ kurvanti | tathā bhramaiḥ mithyājñānaiḥ | vivadante | jñātatattvānāṃ vivādābhāvāt | tathā hi | tārkikāḥ ātmānaṃ jñānaguṇaṃ saṃsāriṇaṃ ca kathayanti | sāṅkhyāḥ udāsīnaṃ jñānarūpam api paramāṇurūpam | cārvākā bhūtarūpaṃ | bauddhāḥ śūnyarūpaṃ | vedāntinaḥ śāntasvarūpaṃ | evam anye 'py anyat kiñcit | yady api ete 'dhikārikṛpayaiva vivadante tathāpi adhikāriṇāṃ tattatpadaniṣṭhānām adhaḥsthaṃ padaṃ parityajyordhvapadagamanārthaṃ vādināṃ bhramaḥ uktaḥ | yadi vādinaḥ bhrameṇa vivadante tarhi yūyaṃ kathaṃ sthitāḥ ity | atrāha bhramanta iti | tu vyatireke | ete vayaṃ vigatabhramāḥ vādyuktanānāguṇottīrṇaśuddhacinmātrāṅgīkārāt dūrībhūtamithyājñānāḥ | jātāḥ | kathambhūtāḥ | na bhramanta ity arthaḥ | nanu śrīvasiṣṭhena tanmatanirāsapareṇa vivāda eva kṛtaḥ | maivam | bodhanārthatanmatanirāse 'pi cinmātrāṅgīkāreṇaiva sarvamatāṅgīkārāt | cinmātraṃ hi sarve 'ṅgīkurvanty eva | kiṃ tu tadviśeṣeṣu vivadante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्ते स्थूले । दृश्ये दृशिक्रियाविषये भावजाते । कथम्भूते । ऽज्ञसंरूढे । अज्ञेषु मूर्खेषु । संरूढे दृढीभूते । मूर्खज्ञाते इति यावत् । विकारादि । आदिशब्दात् परिणामादेर् ग्रहणम् । पृथक् भवेत् । स्थूलस्य दृश्यस्य विकारादिधर्माधिकरणत्वे योग्यतास्तीति भावः । अमूर्ते सूक्ष्मे । तज्ज्ञकचिते तत्त्वज्ञेषु स्फुरिते । चित्खे चिदाकाशे । विकारादि पृथक् न भवेत् । कथम्भूते चित्खे । सदसदात्मनि सदसत्स्वरूपे । विकारादि यदि सत् तदापि तन्मयम् एव । यद्य् असत् तदापि तथैवेति भावः

mūrte sthūle | dṛśye dṛśikriyāviṣaye bhāvajāte | kathambhūte | 'jñasaṃrūḍhe | ajñeṣu mūrkheṣu | saṃrūḍhe dṛḍhībhūte | mūrkhajñāte iti yāvat | vikārādi | ādiśabdāt pariṇāmāder grahaṇam | pṛthak bhavet | sthūlasya dṛśyasya vikārādidharmādhikaraṇatve yogyatāstīti bhāvaḥ | amūrte sūkṣme | tajjñakacite tattvajñeṣu sphurite | citkhe cidākāśe | vikārādi pṛthak na bhavet | kathambhūte citkhe | sadasadātmani sadasatsvarūpe | vikārādi yadi sat tadāpi tanmayam eva | yady asat tadāpi tathaiveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्मधुश्रीः चिदाख्यावसन्तलक्ष्मीः । कालादिनामिकाः कालदेशादिनामयुक्ताः । शक्तीः स्वमञ्जरीः तनोति विस्तारयति । कुतः । चेत्यरसतः चेत्यास्वादेन युक्तम् । युक्तं च वसन्तलक्ष्म्याः रसेन मञ्जरीतननम् । शक्तीः किं । चित्तत्त्वम् चिन्मात्ररूपिण्य एव । शक्तितद्वतोर् अभेदात् । पुनः कथम्भूताः । आकाशविशदाः । न तु भासमानस्थूलरूपयुक्ताः

cinmadhuśrīḥ cidākhyāvasantalakṣmīḥ | kālādināmikāḥ kāladeśādināmayuktāḥ | śaktīḥ svamañjarīḥ tanoti vistārayati | kutaḥ | cetyarasataḥ cetyāsvādena yuktam | yuktaṃ ca vasantalakṣmyāḥ rasena mañjarītananam | śaktīḥ kiṃ | cittattvam cinmātrarūpiṇya eva | śaktitadvator abhedāt | punaḥ kathambhūtāḥ | ākāśaviśadāḥ | na tu bhāsamānasthūlarūpayuktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्कञ्चुकम् । कञ्चुकं लक्षणया पटः । चिदाख्यः पटः । स्वयं स्वभावेन । विचित्रं स्फुरति चित्रपटवत् विचित्रतायुक्तं भवतीत्य् अर्थः । विचित्रता चार्थचेत्यकृता ज्ञेया । तथा चिद्रत्नं स्वयं विचित्रं कचति । रत्नस्य च कचनं युक्तम् एव । स्वयम् इत्य् अस्यार्थं स्वयम् एवाहापकारणं इति

citkañcukam | kañcukaṃ lakṣaṇayā paṭaḥ | cidākhyaḥ paṭaḥ | svayaṃ svabhāvena | vicitraṃ sphurati citrapaṭavat vicitratāyuktaṃ bhavatīty arthaḥ | vicitratā cārthacetyakṛtā jñeyā | tathā cidratnaṃ svayaṃ vicitraṃ kacati | ratnasya ca kacanaṃ yuktam eva | svayam ity asyārthaṃ svayam evāhāpakāraṇaṃ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलक्षणस्पन्दः बाह्यवायोः व्यतिरिक्तस्पन्दयुक्तः । अत्र हेतुत्वेन विशेषणम् आह अजडात्मक इति । जडाजडयोः स्पन्दो ऽवश्यं विलक्षण एव स्याद् इति भावः । वारि निखातगं सत् । विचित्रवलनं विचित्रस्फुरणं भवति । चिद्वारि तु निखातगं सत् । विचित्रवलनं न भवति

vilakṣaṇaspandaḥ bāhyavāyoḥ vyatiriktaspandayuktaḥ | atra hetutvena viśeṣaṇam āha ajaḍātmaka iti | jaḍājaḍayoḥ spando 'vaśyaṃ vilakṣaṇa eva syād iti bhāvaḥ | vāri nikhātagaṃ sat | vicitravalanaṃ vicitrasphuraṇaṃ bhavati | cidvāri tu nikhātagaṃ sat | vicitravalanaṃ na bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चैः चिच्छृङ्गम् अपनिर्मितम् निर्माणरहितम् । विचित्रधातु । विचित्रा नानाविधाः । धातवः भूताख्यानि कारणद्रव्याणि । यस्मिन् । तत् । भवति । शृङ्गम् अपि विचित्रधातु विचित्रगैरिकादिधातुयुक्तं भवति । किं तु निर्मितम् । स्वयं चिज्ज्योत्स्ना चित्ररसोल्लासा नानाविधचेत्यरसोल्लासयुक्ता । तया सततोदिता भवति । बाह्यज्योत्स्नापि विचित्रामृतरसोल्लासयुक्ता भवति । किं तु शुक्लपक्ष एवोदिता भवति

uccaiḥ cicchṛṅgam apanirmitam nirmāṇarahitam | vicitradhātu | vicitrā nānāvidhāḥ | dhātavaḥ bhūtākhyāni kāraṇadravyāṇi | yasmin | tat | bhavati | śṛṅgam api vicitradhātu vicitragairikādidhātuyuktaṃ bhavati | kiṃ tu nirmitam | svayaṃ cijjyotsnā citrarasollāsā nānāvidhacetyarasollāsayuktā | tayā satatoditā bhavati | bāhyajyotsnāpi vicitrāmṛtarasollāsayuktā bhavati | kiṃ tu śuklapakṣa evoditā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोकस्य प्रकटतागुणयुक्तत्वात् इति भावः । स्वयम् इति । चितिः स्वयं अज्ञे मूर्खे । ऽस्तङ्गतेव भवति । अस्तङ्गतत्वं च अस्याः स्थितायाः अपि ज्ञानाविषयीभाव एवात इवशब्दोपादानम् । चितिः स्वयं ज्ञे ज्ञानयुक्ते । ज्ञानाद् उदिता भवति । यथाकाशे ज्वलन्न् अपि सूर्यो ऽन्धं प्रत्य् अनुदितः । नेत्रसहितं प्रति तूदितः । एवम् इयम् अपीति भावः

ālokasya prakaṭatāguṇayuktatvāt iti bhāvaḥ | svayam iti | citiḥ svayaṃ ajñe mūrkhe | 'staṅgateva bhavati | astaṅgatatvaṃ ca asyāḥ sthitāyāḥ api jñānāviṣayībhāva evāta ivaśabdopādānam | citiḥ svayaṃ jñe jñānayukte | jñānād uditā bhavati | yathākāśe jvalann api sūryo 'ndhaṃ praty anuditaḥ | netrasahitaṃ prati tūditaḥ | evam iyam apīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितिः जडेषु स्थावरादिषु । जाड्येन जडभावेन । स्वयं सौषुप्तपदं सुषुप्तिस्थानम् । आगता भवति । चितिमहानभः चिदाख्यो महाकाशः । स्वयम् स्पन्दि स्फुरत्तायुक्तं भवति । तथा तेन प्रकारेणास्पन्दि शान्ततायुक्तो भवति । बाह्याकाशस्य तु वातरूपेण सस्पन्दत्वं स्वरूपेणास्पन्दत्वम्

citiḥ jaḍeṣu sthāvarādiṣu | jāḍyena jaḍabhāvena | svayaṃ sauṣuptapadaṃ suṣuptisthānam | āgatā bhavati | citimahānabhaḥ cidākhyo mahākāśaḥ | svayam spandi sphurattāyuktaṃ bhavati | tathā tena prakāreṇāspandi śāntatāyukto bhavati | bāhyākāśasya tu vātarūpeṇa saspandatvaṃ svarūpeṇāspandatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि निश्चये । चित्प्रकाशप्रकाशः । चित्प्रकाशस्य चिदाख्यस्य तेजसः । प्रकाशः आलोकाख्यगुणभूतः । जगत् अस्ति च नास्ति च । चकारः स्वयं अस्तित्वनास्तित्वयोः समप्रधानत्वं द्योतयति । अयं भावः । यथा तेजोरूपे गुणिनि आलोकाख्यो गुणः भेदेन भासमानत्वात् अस्ति । ततो व्यतिरेकेण लब्धुम् अशक्यत्वान् नास्ति । तथा जगद् अपि चिदाख्ये आधारभूते गुणिनि भासमानत्वाद् अस्ति । तद्व्यतिरेकेण लब्धुम् अशक्यत्वान् नास्तीति । एवम् अग्रे ऽपि योज्यम् । चिदाकाशेति । चिदाकाशस्यैकं शून्यत्वं शून्यत्वाख्यो गुणः । चिदाकाशैकशून्यत्वम्

hi niścaye | citprakāśaprakāśaḥ | citprakāśasya cidākhyasya tejasaḥ | prakāśaḥ ālokākhyaguṇabhūtaḥ | jagat asti ca nāsti ca | cakāraḥ svayaṃ astitvanāstitvayoḥ samapradhānatvaṃ dyotayati | ayaṃ bhāvaḥ | yathā tejorūpe guṇini ālokākhyo guṇaḥ bhedena bhāsamānatvāt asti | tato vyatirekeṇa labdhum aśakyatvān nāsti | tathā jagad api cidākhye ādhārabhūte guṇini bhāsamānatvād asti | tadvyatirekeṇa labdhum aśakyatvān nāstīti | evam agre 'pi yojyam | cidākāśeti | cidākāśasyaikaṃ śūnyatvaṃ śūnyatvākhyo guṇaḥ | cidākāśaikaśūnyatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महारूपं भासुरः शुक्लाख्यगुणः । चिन्मारुतेति । स्पन्दस्य च वायुगुणत्वं प्रसिद्धम् एव

mahārūpaṃ bhāsuraḥ śuklākhyaguṇaḥ | cinmāruteti | spandasya ca vāyuguṇatvaṃ prasiddham eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वान्तस्य च कृष्णत्वं गुणः । चिदर्केति । दिवसस्यार्कालोकानुविधायित्वात् तद्गुणत्वम्

dhvāntasya ca kṛṣṇatvaṃ guṇaḥ | cidarketi | divasasyārkālokānuvidhāyitvāt tadguṇatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित् एव कज्जलरजःशैलः अञ्जनाद्रिः । तस्य परमाणुः । परमाणोः पर्वतगुणत्वं तदाश्रितत्वेनोपचाराज् ज्ञेयम् । जगदाकारः जगद्भ्रमः । जगद् इति यावत् । जगल्लेखा जगत्पङ्क्तिः

cit eva kajjalarajaḥśailaḥ añjanādriḥ | tasya paramāṇuḥ | paramāṇoḥ parvataguṇatvaṃ tadāśritatvenopacārāj jñeyam | jagadākāraḥ jagadbhramaḥ | jagad iti yāvat | jagallekhā jagatpaṅktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत् चिच्छैलस्य जठरम् अन्तःस्थः साररूपः भागः । भवति । द्रवता द्रवत्वं । स्निग्धता स्नेहाख्यो गुणः

jagat cicchailasya jaṭharam antaḥsthaḥ sārarūpaḥ bhāgaḥ | bhavati | dravatā dravatvaṃ | snigdhatā snehākhyo guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिज्ज्वाला चिदाख्याग्निशिखा । तस्या ज्वलनं ज्वलनक्रिया । वीचेः रचनारूपत्वात् जलगुणत्वम्

cijjvālā cidākhyāgniśikhā | tasyā jvalanaṃ jvalanakriyā | vīceḥ racanārūpatvāt jalaguṇatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपत्वेन गुणत्वम् । फलस्य लतागुणत्वं तदाश्रितत्वेनोपचारात्

rūpatvena guṇatvam | phalasya latāguṇatvaṃ tadāśritatvenopacārāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः चित्सत्तैव जगत्सत्ता भवति । जगत्सत्तैव चिद्वपुर् भवति । न हि गुणसत्ता गुणिनो भिन्ना गुणिसत्ता च गुणाद् भिन्ना भवतीति भावः । अत्र चिज्जगतोः । भेदविकारादि । आदिशब्देन परिणामादेर् ग्रहणम् । स्थितं न भव-ति । किम् इव । खे आकाशे । मलम् इव

ataḥ citsattaiva jagatsattā bhavati | jagatsattaiva cidvapur bhavati | na hi guṇasattā guṇino bhinnā guṇisattā ca guṇād bhinnā bhavatīti bhāvaḥ | atra cijjagatoḥ | bhedavikārādi | ādiśabdena pariṇāmāder grahaṇam | sthitaṃ na bhava-ti | kim iva | khe ākāśe | malam iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्वोक्तप्रकारेण । भुवनत्रयं भूर्भुवःस्वराख्यं जाग्रदादिकं वा भुवनत्रितयं । सन्मयत्वेन सत्स्वरूपचिद्विकारत्वेन । सदसद् भवति । मूलकारणायाः चितः सदसदसत्त्वे सत्तासत्ताधारत्वकृतं भेदम् आशङ्क्याह अविकल्प्येति । वाशब्दः पक्षान्तरद्योतकः । तद् एव त्रिभुवनम् एव । सत्तासत्ते भवति । कुतः । अविकल्प्यतदात्मत्वात् । अविकल्प्यः सत्त्वासत्त्वविकल्पायोग्यः । यः तदात्मा चिदात्मा । तस्य भावः तत्त्वं। तस्मात् । अयं भावः । सदसद् इति पदद्वयम् अस्तिनास्तिक्रियाकर्तारं कथयति । तथा च कर्तृकर्मविकल्पः दुर्निवारः । सत्तासत्ते तु शुद्धनिरालम्बास्तिनास्तिक्रियावाचके ऽविकल्प्यं चित्स्वरूपम् एव कथयतः । तदभिन्नस्य त्रिभुवनस्यापि सत्तासत्तात्वम् एव युक्तं । न सदसत्त्वम् इति

iti pūrvoktaprakāreṇa | bhuvanatrayaṃ bhūrbhuvaḥsvarākhyaṃ jāgradādikaṃ vā bhuvanatritayaṃ | sanmayatvena satsvarūpacidvikāratvena | sadasad bhavati | mūlakāraṇāyāḥ citaḥ sadasadasattve sattāsattādhāratvakṛtaṃ bhedam āśaṅkyāha avikalpyeti | vāśabdaḥ pakṣāntaradyotakaḥ | tad eva tribhuvanam eva | sattāsatte bhavati | kutaḥ | avikalpyatadātmatvāt | avikalpyaḥ sattvāsattvavikalpāyogyaḥ | yaḥ tadātmā cidātmā | tasya bhāvaḥ tattvaṃ| tasmāt | ayaṃ bhāvaḥ | sadasad iti padadvayam astināstikriyākartāraṃ kathayati | tathā ca kartṛkarmavikalpaḥ durnivāraḥ | sattāsatte tu śuddhanirālambāstināstikriyāvācake 'vikalpyaṃ citsvarūpam eva kathayataḥ | tadabhinnasya tribhuvanasyāpi sattāsattātvam eva yuktaṃ | na sadasattvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यैः जडैः । अनुभूत्यपलापाय जगच्चिदैक्याख्यम् अनुभवम् अपलपितुं । अवयवावयविताशब्दः अवयवावयविभावाख्यः शब्दः । अर्थः तद्वाच्यः सम्बन्धविशेषः । तौ अवयवावयविताशब्दार्थौ । कल्पितौ स्वविकल्पेन सम्भावितौ । कथं कल्पितौ । शशशृङ्गवत् । यथा कश्चिद् बहिर् असद् अपि शशशृङ्गं कल्पयति । तथेत्य् अर्थः । तान् धिग् अस्तु ते धिक्कारविषया एवेत्य् अर्थः । धिक्कारविषयत्वं च तेषां अवयवाभिन्नस्यावयविनः भेदेन ज्ञानात् । न ह्य् अवयवभिन्नो ऽवयवी नाम कश्चिद् अस्तीति भावः

yaiḥ jaḍaiḥ | anubhūtyapalāpāya jagaccidaikyākhyam anubhavam apalapituṃ | avayavāvayavitāśabdaḥ avayavāvayavibhāvākhyaḥ śabdaḥ | arthaḥ tadvācyaḥ sambandhaviśeṣaḥ | tau avayavāvayavitāśabdārthau | kalpitau svavikalpena sambhāvitau | kathaṃ kalpitau | śaśaśṛṅgavat | yathā kaścid bahir asad api śaśaśṛṅgaṃ kalpayati | tathety arthaḥ | tān dhig astu te dhikkāraviṣayā evety arthaḥ | dhikkāraviṣayatvaṃ ca teṣāṃ avayavābhinnasyāvayavinaḥ bhedena jñānāt | na hy avayavabhinno 'vayavī nāma kaścid astīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यस्मिन् चिद्रूपाख्ये स्थाने । साद्रिद्यूर्वीनदीश्वरम् पर्वताकाशभूमिसमुद्रसहितं । जगत् । चिदेकत्वात् चिदैक्यात् । न विद्यते । तत्रेतरविभ्रमे षष्ठ्यर्थे सप्तमी । इतरस्य तत्कार्यरूपस्य भ्रमस्य । कः प्रसङ्गः

yatra yasmin cidrūpākhye sthāne | sādridyūrvīnadīśvaram parvatākāśabhūmisamudrasahitaṃ | jagat | cidekatvāt cidaikyāt | na vidyate | tatretaravibhrame ṣaṣṭhyarthe saptamī | itarasya tatkāryarūpasya bhramasya | kaḥ prasaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित् शान्तं परमार्थतो भावाभावादिक्षोभरहितं । अखिलं समस्तं । सन्निवेशं चेत्याख्यं रचनाविशेषम् । अन्तः स्वमध्य एव । धत्ते । कथम्भूतैव । शिलाहृदयपीनापि । प्रकाशाख्यसारभरितत्वेन शिलाहृदयवत् पीनापि सती । स्वाकाशविशदैव । सुष्ठु आकाशवत् विशदा निर्मला एव । न तु जगदन्तर्धारणे योग्या । अत्र दृष्टान्तम् आह यथेति । शिला यथा सारेण पूरितापि लेखौघाख्यं सन्निवेशं अन्तर् धत्ते । तथेत्य् अर्थः

cit śāntaṃ paramārthato bhāvābhāvādikṣobharahitaṃ | akhilaṃ samastaṃ | sanniveśaṃ cetyākhyaṃ racanāviśeṣam | antaḥ svamadhya eva | dhatte | kathambhūtaiva | śilāhṛdayapīnāpi | prakāśākhyasārabharitatvena śilāhṛdayavat pīnāpi satī | svākāśaviśadaiva | suṣṭhu ākāśavat viśadā nirmalā eva | na tu jagadantardhāraṇe yogyā | atra dṛṣṭāntam āha yatheti | śilā yathā sāreṇa pūritāpi lekhaughākhyaṃ sanniveśaṃ antar dhatte | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थनिकराकाशे । पदार्थानां निकरः समूहः । स एव नकिञ्चिद्रूपत्वेनावकाशः । तस्मिन् । तन्मध्य इत्य् अर्थः । त्वं प्रष्टा । आकाशलवोपमः असि । फलितम् आह त्वत्तेति । अतः ते तव प्रष्टुः । त्वत्तामत्तात्मतात्वत्तामत्तोल्लेखाः । त्वत्तामत्तात्मतया त्वद्भावमद्भावरूपत्वेन । स्थिताः उल्लेखाः । त्वत्तामत्तोल्लेखाः त्वद्भावमद्भावविकल्पाः । त्वद्भावरूपत्वेन स्थिताः त्वत्ताविकल्पाः । मद्भावरूपत्वेन स्थिता मत्ताविकल्पाः । न सन्ति । आकाशरूपत्वात्

padārthanikarākāśe | padārthānāṃ nikaraḥ samūhaḥ | sa eva nakiñcidrūpatvenāvakāśaḥ | tasmin | tanmadhya ity arthaḥ | tvaṃ praṣṭā | ākāśalavopamaḥ asi | phalitam āha tvatteti | ataḥ te tava praṣṭuḥ | tvattāmattātmatātvattāmattollekhāḥ | tvattāmattātmatayā tvadbhāvamadbhāvarūpatvena | sthitāḥ ullekhāḥ | tvattāmattollekhāḥ tvadbhāvamadbhāvavikalpāḥ | tvadbhāvarūpatvena sthitāḥ tvattāvikalpāḥ | madbhāvarūpatvena sthitā mattāvikalpāḥ | na santi | ākāśarūpatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित् । इदं चेत्यम् । अन्तः स्वमध्ये । धत्ते । कुतः । स्वभावतः । ननु कयापि प्रयोजनापेक्षया कथम्भूतं । अन्यानन्यात्मकम् । अन्यः स्वतः भिन्नः । अनन्यः स्वतो ऽभिन्नः । आत्मा यस्य । तत् अन्यानन्यात्मकम् । पुनः कथम्भूतम् । आततं विस्तारयुक्तम् । कथं धत्ते । पल्लवान्तरे पल्लवमध्ये स्थितः । लेखौघसन्निवेशः इव पल्लवान्तरलेखौघसन्निवेशवत् । पल्लवे लेखौघस्य च भासमानत्वेन भिन्नत्वं पृथक्कृत्य लब्धुम् अशक्यत्वाद् अभिन्नत्वं च स्फुटम् स्थितम् एवेत्य् उपमानम्

cit | idaṃ cetyam | antaḥ svamadhye | dhatte | kutaḥ | svabhāvataḥ | nanu kayāpi prayojanāpekṣayā kathambhūtaṃ | anyānanyātmakam | anyaḥ svataḥ bhinnaḥ | ananyaḥ svato 'bhinnaḥ | ātmā yasya | tat anyānanyātmakam | punaḥ kathambhūtam | ātataṃ vistārayuktam | kathaṃ dhatte | pallavāntare pallavamadhye sthitaḥ | lekhaughasanniveśaḥ iva pallavāntaralekhaughasanniveśavat | pallave lekhaughasya ca bhāsamānatvena bhinnatvaṃ pṛthakkṛtya labdhum aśakyatvād abhinnatvaṃ ca sphuṭam sthitam evety upamānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं । चित्त्वं चिद्भावं । स्वभावतः स्वरूपेणानुभूतितः स्वानुभवेन । न तु मत्कथनमात्रेणाकारणात्म अकारणः । कारणरहितः आत्मा स्वरूपं यस्य । तत् । तादृशं । विद्धि जानीहि । कथम्भूतं । कारणनाम्नादिभूतः यः पितामहः । तत्स्वरूपं कारणादिपितामहं । केषां कारणानां । समस्तकारणौघानां । समस्तस्य दृश्यस्य । ये कारणौघाः । तेषाम् । अयं भावः । सर्वस्य दृश्यस्य कारणानि पञ्चतन्मात्राणि । तेषां कारणम् अहङ्कारः । तत्कारणं चित्त्वम् इति

tvaṃ | cittvaṃ cidbhāvaṃ | svabhāvataḥ svarūpeṇānubhūtitaḥ svānubhavena | na tu matkathanamātreṇākāraṇātma akāraṇaḥ | kāraṇarahitaḥ ātmā svarūpaṃ yasya | tat | tādṛśaṃ | viddhi jānīhi | kathambhūtaṃ | kāraṇanāmnādibhūtaḥ yaḥ pitāmahaḥ | tatsvarūpaṃ kāraṇādipitāmahaṃ | keṣāṃ kāraṇānāṃ | samastakāraṇaughānāṃ | samastasya dṛśyasya | ye kāraṇaughāḥ | teṣām | ayaṃ bhāvaḥ | sarvasya dṛśyasya kāraṇāni pañcatanmātrāṇi | teṣāṃ kāraṇam ahaṅkāraḥ | tatkāraṇaṃ cittvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेत्यायाः चेत्यमलादूषितायाः । चितः असत्त्वं वाचापि न सिध्यति वक्तुम् अपीदं न योग्यम् इत्य् अर्थः । अत्र हेतुत्वेनोत्तरार्धम् आह यद् इति । यतः यद् अस्ति तद् उदेति अन्यतया प्रादुर्भवति । इति दृष्टम् अस्माभिर् इति शेषः । अत्र दृष्टान्तम् आह बीजाद् इति । अयं भावः । यथा बीजभावेन स्थितम् अङ्कुरं बीजात् उदेति । तथा चिन्मात्रस्वरूपेण स्थितं चेत्यम् अपि । तथा च चेत्यान्यथानुपपत्त्या चिन्मात्रस्यासत्यत्वं न युक्तम् इति

acetyāyāḥ cetyamalādūṣitāyāḥ | citaḥ asattvaṃ vācāpi na sidhyati vaktum apīdaṃ na yogyam ity arthaḥ | atra hetutvenottarārdham āha yad iti | yataḥ yad asti tad udeti anyatayā prādurbhavati | iti dṛṣṭam asmābhir iti śeṣaḥ | atra dṛṣṭāntam āha bījād iti | ayaṃ bhāvaḥ | yathā bījabhāvena sthitam aṅkuraṃ bījāt udeti | tathā cinmātrasvarūpeṇa sthitaṃ cetyam api | tathā ca cetyānyathānupapattyā cinmātrasyāsatyatvaṃ na yuktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे अङ्ग । त्रिभुवनं अस्याः महाचितः चिन्मात्रस्यान्तः मध्ये । सुशून्यभेदम् । सुशून्यः अतिशयेन नकिञ्चिद्रूपः । भेदो यस्य । तत् । सर्वथा स्वरूपभेदरहितम् इत्य् अर्थः । अस्ति । किम् इव । गगनम् इव । यथा गगनं भेदरहितम् अस्ति । तथेत्य् अर्थः । फलितम् आह परमेति । अतः त्वं इति निश्चयवान् एवं निश्चययुक्तो । भव । कुतो । ऽनुभूतितः स्वानुभवेन । न तु मदुक्त्या कृतेन श्रद्धामात्रेण इति । किम् इति । समस्तदृश्यं परमपदमयं सर्वोत्तीर्णचित्स्वरूपम् एव । भवति

he aṅga | tribhuvanaṃ asyāḥ mahācitaḥ cinmātrasyāntaḥ madhye | suśūnyabhedam | suśūnyaḥ atiśayena nakiñcidrūpaḥ | bhedo yasya | tat | sarvathā svarūpabhedarahitam ity arthaḥ | asti | kim iva | gaganam iva | yathā gaganaṃ bhedarahitam asti | tathety arthaḥ | phalitam āha parameti | ataḥ tvaṃ iti niścayavān evaṃ niścayayukto | bhava | kuto | 'nubhūtitaḥ svānubhavena | na tu maduktyā kṛtena śraddhāmātreṇa iti | kim iti | samastadṛśyaṃ paramapadamayaṃ sarvottīrṇacitsvarūpam eva | bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्वोक्तं । मुनौ श्रीवसिष्ठे । उक्तवति कथयति सति । अथ पूर्वश्लोकोक्तोपदेशानन्तरम् । दिवसः दिनं । जगाम गतः । अत्र हेतुम् आह अस्तम् इति । यतः इनः सूर्यः । अस्तं जगाम । सभा श्रोतॄणां सभा । सायन्तनविधये सायन्तनाग्निहोत्राद्यर्थं । स्नातुं जगाम । स्नानं विना कुत्रापि विधाव् अधिकाराभावात् । सा सभा श्यामाक्षये रात्र्यवसाने । दिनादाव् इति यावत् । रविकरैः सूर्यकिरणैः । सह । पुनः आजगामागता । श्रवणार्थम् इति शेषः । इति शिवम्

iti pūrvoktaṃ | munau śrīvasiṣṭhe | uktavati kathayati sati | atha pūrvaślokoktopadeśānantaram | divasaḥ dinaṃ | jagāma gataḥ | atra hetum āha astam iti | yataḥ inaḥ sūryaḥ | astaṃ jagāma | sabhā śrotṝṇāṃ sabhā | sāyantanavidhaye sāyantanāgnihotrādyarthaṃ | snātuṃ jagāma | snānaṃ vinā kutrāpi vidhāv adhikārābhāvāt | sā sabhā śyāmākṣaye rātryavasāne | dinādāv iti yāvat | ravikaraiḥ sūryakiraṇaiḥ | saha | punaḥ ājagāmāgatā | śravaṇārtham iti śeṣaḥ | iti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.