Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 2.3

अनभिहिते

anabhihite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनभिहिते इत्य् अधिकारो ऽयं वेदितव्यः । यद् इत ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, अनभिहिते इत्य् एवं तद् वेदितव्यम् । अनभिहिते अनुक्ते, अनिर्दिष्टे कर्मादौ विभक्तिर् भवति । केन अनभिहिते ? तिङ्-कृत्-तद्धित-समासैः परिसङ्ख्यानम् । वक्ष्यति, कर्मणि द्वितीया (*२,३।२) - कटं कर्तोति । ग्रामं गच्छति । अनभिहिते इति किम् ? तिङ् - क्रियते कटः । कृत् - कृतः कटः । तद्धितः - शत्यः । शतिकः । समासः - प्राप्तम् उदकं यं ग्रामं प्राप्तोदको ग्रामः । परिसङ्ख्यानं किम् ? कटं करोति भीष्ममुदारं दर्शनीयम् । वहुषु बहुवचनम् इत्य् एवम् आदिना सङ्ख्या वच्यत्वेन विभक्तीनाम् उपदिष्टाः, तत्र विशेषण-अर्थम् इदम् आरभ्यते - अनभिहितकर्माद्याश्रयेष्वेकत्वादिषु द्वितीयादयो वेदितव्याः इति ॥ कर्मणि द्वितीया

anabhihite ity adhikāro 'yaṃ veditavyaḥ / yad ita ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ, anabhihite ity evaṃ tad veditavyam / anabhihite anukte, anirdiṣṭe karmādau vibhaktir bhavati / kena anabhihite ? tiṅ-kṛt-taddhita-samāsaiḥ parisaṅkhyānam / vakṣyati, karmaṇi dvitīyā (*2,3.2) - kaṭaṃ kartoti / grāmaṃ gacchati / anabhihite iti kim ? tiṅ - kriyate kaṭaḥ / kṛt - kṛtaḥ kaṭaḥ / taddhitaḥ - śatyaḥ / śatikaḥ / samāsaḥ - prāptam udakaṃ yaṃ grāmaṃ prāptodako grāmaḥ / parisaṅkhyānaṃ kim ? kaṭaṃ karoti bhīṣmamudāraṃ darśanīyam / vahuṣu bahuvacanam ity evam ādinā saṅkhyā vacyatvena vibhaktīnām upadiṣṭāḥ, tatra viśeṣaṇa-artham idam ārabhyate - anabhihitakarmādyāśrayeṣvekatvādiṣu dvitīyādayo veditavyāḥ iti // karmaṇi dvitīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयादयः शब्दाः पूर्वाचार्यैः सुपां त्रिकेषु समर्यन्ते, तैर् एव अत्र व्यवहारः । कर्मणि कारके या सङ्ख्या तत्र द्वितीया विभक्तिर्भवति । कटं करोति । ग्रामं गच्छति । उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु क्रिषु । द्वितीया+आम्रेडितान्तेषु ततो ऽन्यत्र अपि दृश्यते ॥ उभयतो ग्रामम् । सर्वतो ग्रामम् । धिग् देवदत्तम् । उपर्युपरि ग्रामम् । अध्यधि ग्रामम् । अधो ऽधो ग्रामम् । अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेषु च दृश्यते । अभितो ग्रामम् । परितो ग्रामम् । समया ग्रामम् । निकाषा ग्रामम् । हा देवदत्तम् । बुभुक्षितं न प्रति भाति किञ्चित् ॥ तृतीया च होश् छन्दसि

dvitīyādayaḥ śabdāḥ pūrvācāryaiḥ supāṃ trikeṣu samaryante, tair eva atra vyavahāraḥ / karmaṇi kārake yā saṅkhyā tatra dvitīyā vibhaktirbhavati / kaṭaṃ karoti / grāmaṃ gacchati / ubhasarvatasoḥ kāryā dhiguparyādiṣu kriṣu / dvitīyā+āmreḍitānteṣu tato 'nyatra api dṛśyate // ubhayato grāmam / sarvato grāmam / dhig devadattam / uparyupari grāmam / adhyadhi grāmam / adho 'dho grāmam / abhitaḥparitaḥsamayānikaṣāhāpratiyogeṣu ca dṛśyate / abhito grāmam / parito grāmam / samayā grāmam / nikāṣā grāmam / hā devadattam / bubhukṣitaṃ na prati bhāti kiñcit // tṛtīyā ca hoś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरा ऽन्तरेण युक्ते

antarā 'ntareṇa yukte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीया स्वर्यते, न तृतीया । अन्तरान्तरेण शब्दौ निपातौ साहचर्याद् गृह्येते । आभ्यां योगे द्वितीया विभक्तिर् भवति । षष्ठ्य्-अपवादो ऽयम् योगः । तत्र अन्तराशब्दो मध्यमाधेय-प्रधानम् आचष्टे । अन्तरेण शब्दस् तु तच् च विनार्थं च । अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलुः । अन्तरेण त्वां च मां च कमण्डलुः । अन्तरेण पुरुषकारं न किंचिल् लभ्यते । युक्त-ग्रहणं किम् ? अन्तरा तक्षशिलां च पाटलिपुत्रं स्रुघ्नस्य प्राकारः ॥ काल-अध्वनोर् अत्यन्त-संयोगे

dvitīyā svaryate, na tṛtīyā / antarāntareṇa śabdau nipātau sāhacaryād gṛhyete / ābhyāṃ yoge dvitīyā vibhaktir bhavati / ṣaṣṭhy-apavādo 'yam yogaḥ / tatra antarāśabdo madhyamādheya-pradhānam ācaṣṭe / antareṇa śabdas tu tac ca vinārthaṃ ca / antarā tvāṃ ca māṃ ca kamaṇḍaluḥ / antareṇa tvāṃ ca māṃ ca kamaṇḍaluḥ / antareṇa puruṣakāraṃ na kiṃcil labhyate / yukta-grahaṇaṃ kim ? antarā takṣaśilāṃ ca pāṭaliputraṃ srughnasya prākāraḥ // kāla-adhvanor atyanta-saṃyoge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल-शब्देभ्यो ऽध्व-शब्देभ्यश् च द्वितीया विभक्तिर् भवति अत्यन्तसंयोगे गम्यमाने । क्रिया-गुण-द्रव्यैः साकल्येन कालाध्वनोः सम्बन्धः अत्यन्तसंयोगः । मासम् अधीते । संवत्सरम् अधीते । मासं कल्याणी । संवत्सरं कल्याणी । मासं गुडधीनाः । संवत्सरं गुडधानाः । अध्वनः खल्व् अपि - क्रोशम् अधीते । योजनम् अधीते । क्रोशं कुटिला नदी । योजनं कुटिला नदी । क्रोशं पर्वतः । योजनं पर्वतः । अत्यन्तसंयोगे इति किम् ? मासस्य द्विरधीते । क्रोशस्य+एकदेशे पर्वतः ॥ अपवर्गे तृतीया

kāla-śabdebhyo 'dhva-śabdebhyaś ca dvitīyā vibhaktir bhavati atyantasaṃyoge gamyamāne / kriyā-guṇa-dravyaiḥ sākalyena kālādhvanoḥ sambandhaḥ atyantasaṃyogaḥ / māsam adhīte / saṃvatsaram adhīte / māsaṃ kalyāṇī / saṃvatsaraṃ kalyāṇī / māsaṃ guḍadhīnāḥ / saṃvatsaraṃ guḍadhānāḥ / adhvanaḥ khalv api - krośam adhīte / yojanam adhīte / krośaṃ kuṭilā nadī / yojanaṃ kuṭilā nadī / krośaṃ parvataḥ / yojanaṃ parvataḥ / atyantasaṃyoge iti kim ? māsasya dviradhīte / krośasya+ekadeśe parvataḥ // apavarge tṛtīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल-अध्वनोर् अत्यन्तसंयोगे इति वर्तते । अपवर्गः फल-प्राप्तौ सत्यां क्रियापरिसमाप्तिः । अपवर्गे गम्यमाने काल-अध्वनोर् अत्यन्तसंयोगे तृतीया विभक्तिर् भवति । मसेन अनुवाको ऽधीतः । संवत्सरेण अनुवाको ऽधीतः । अध्वनः - क्रोशेन अनुवाको ऽधीतः । योजनेन अनुवाको ऽधीतः । अपवर्गे इति किम् ? क्रोशम् अधीतो ऽनुवाकः । मासम् अधीतः । कर्तव्यादृत्तौ फल-सिद्धेर् अभावात् तृतीया न भवति । मासम् अधीतो ऽनुवाकः, न च अनेन गृहीतः ॥ सप्तमी-पञ्चम्यौ कारक-मध्ये

kāla-adhvanor atyantasaṃyoge iti vartate / apavargaḥ phala-prāptau satyāṃ kriyāparisamāptiḥ / apavarge gamyamāne kāla-adhvanor atyantasaṃyoge tṛtīyā vibhaktir bhavati / masena anuvāko 'dhītaḥ / saṃvatsareṇa anuvāko 'dhītaḥ / adhvanaḥ - krośena anuvāko 'dhītaḥ / yojanena anuvāko 'dhītaḥ / apavarge iti kim ? krośam adhīto 'nuvākaḥ / māsam adhītaḥ / kartavyādṛttau phala-siddher abhāvāt tṛtīyā na bhavati / māsam adhīto 'nuvākaḥ, na ca anena gṛhītaḥ // saptamī-pañcamyau kāraka-madhye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल-अध्वनोः इति वर्तते । कारकयोर् मध्ये यौ काल-अध्वानौ ताभ्यां सप्तमी-पञ्चम्यौ विभक्ती भवतः । अद्य भुक्तवा देवदत्तो द्व्यहे भोक्ता द्व्यहाद् वा भोक्ता । त्र्यहे त्र्यहाद् वा भोक्ता । कर्तृ-शक्त्योर् मध्ये कलः । इह स्थो ऽयम् इष्वासः क्रोशे लक्ष्यं विध्यति । क्रोशाल् लक्ष्यं विधियति । कर्तृ-कर्मणोः कारकयोः कर्म-अपादानयोः कर्म-अधिकरणयोर् वा मध्ये क्रोशः । सङ्ख्यात-अनुदेशो न भवति, अस्वरितत्वात् ॥ कर्मप्रवचनीय-युक्ते द्वितीया

kāla-adhvanoḥ iti vartate / kārakayor madhye yau kāla-adhvānau tābhyāṃ saptamī-pañcamyau vibhaktī bhavataḥ / adya bhuktavā devadatto dvyahe bhoktā dvyahād vā bhoktā / tryahe tryahād vā bhoktā / kartṛ-śaktyor madhye kalaḥ / iha stho 'yam iṣvāsaḥ krośe lakṣyaṃ vidhyati / krośāl lakṣyaṃ vidhiyati / kartṛ-karmaṇoḥ kārakayoḥ karma-apādānayoḥ karma-adhikaraṇayor vā madhye krośaḥ / saṅkhyāta-anudeśo na bhavati, asvaritatvāt // karmapravacanīya-yukte dvitīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् अधिकं यस्य च+ईश्वर-वचनं तत्र सप्तमी

yasmād adhikaṃ yasya ca+īśvara-vacanaṃ tatra saptamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मप्रवचनीय-युक्त इति वर्तते । यसमा दधिकं यस्य च+ईश्वरवचनं कर्मप्रवचनीयैर् युक्ते तत्र सप्तमी विभक्तिर् भवति । उप खार्यं द्रोणः । उप निष्के कार्षापणम् । यस्य च+ईश्वरवचनम् इति स्वस्वामिनोर्द्वयोर् अपि पर्यायेण सप्तमी विभक्तिर् भवति । अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चालाः, अधि पञ्चालेषु ब्रह्मदत्तः इति । द्वितीय-अपवादो योगः ॥ पञ्चम्य्-अप-आङ्-परिभिः

karmapravacanīya-yukta iti vartate / yasamā dadhikaṃ yasya ca+īśvaravacanaṃ karmapravacanīyair yukte tatra saptamī vibhaktir bhavati / upa khāryaṃ droṇaḥ / upa niṣke kārṣāpaṇam / yasya ca+īśvaravacanam iti svasvāminordvayor api paryāyeṇa saptamī vibhaktir bhavati / adhi brahmadatte pañcālāḥ, adhi pañcāleṣu brahmadattaḥ iti / dvitīya-apavādo yogaḥ // pañcamy-apa-āṅ-paribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप आङ् परि इत्य् एतैः कर्मप्रवचनीयैर् योगे पज्चमी विभक्तिर् भवति । अप त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । आ पाटलिपुत्राद् वृष्टो देवः । परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्तो देवः । अपेन साहचर्यात् परेर्वर्जन-अर्थस्य ग्रहणम्, तेन+इह न भवति, वृक्षं परि विद्योतते विद्युत् ॥ प्रतिनिधि-प्रतिदाने च यस्मात्

apa āṅ pari ity etaiḥ karmapravacanīyair yoge pajcamī vibhaktir bhavati / apa trigartebhyo vṛṣṭo devaḥ / ā pāṭaliputrād vṛṣṭo devaḥ / pari trigartebhyo vṛṣto devaḥ / apena sāhacaryāt parervarjana-arthasya grahaṇam, tena+iha na bhavati, vṛkṣaṃ pari vidyotate vidyut // pratinidhi-pratidāne ca yasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्य-सदृशः प्रतिनिधिः । दत्तस्य प्रतिनिर्यातनं प्रतिदानम् । यस्मात् प्रतिनिधिर्यतश् च प्रतिदानं तत्र कर्मप्रवचनीय-युक्ते पञ्चमी विभक्तिर् भवति । अभिमन्युर् अर्जुनतः प्रति । प्रद्युम्नो वासुदेवतः प्रति । माषानस्मै तिलेभ्यः प्रति यच्छति । ननु च प्रतिनिधि-प्रतिदाने कर्मप्रवचनीय-युक्ते, न तु यतः प्रतिनिधि-प्रतिदाने ? न+एष दोषः, सम्बन्ध-सम्बन्धात् तस्य अपि योगो ऽस्त्य् एव ॥ गत्यर्थ-कर्मणि द्वितीया-चतुर्थ्यौ चेष्टायाम् अनध्वनि

mukhya-sadṛśaḥ pratinidhiḥ / dattasya pratiniryātanaṃ pratidānam / yasmāt pratinidhiryataś ca pratidānaṃ tatra karmapravacanīya-yukte pañcamī vibhaktir bhavati / abhimanyur arjunataḥ prati / pradyumno vāsudevataḥ prati / māṣānasmai tilebhyaḥ prati yacchati / nanu ca pratinidhi-pratidāne karmapravacanīya-yukte, na tu yataḥ pratinidhi-pratidāne ? na+eṣa doṣaḥ, sambandha-sambandhāt tasya api yogo 'sty eva // gatyartha-karmaṇi dvitīyā-caturthyau ceṣṭāyām anadhvani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थी सम्प्रदाने

caturthī sampradāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रदाने कारके चतुर्थी विभक्तिर् भवति । उपध्यायाय गां ददाति । मानवकाय भिक्षां ददाति । देवदत्ताय रोचते । पुष्पेभ्यः स्पृहयति इत्य् आदि । चतुर्थीविधाने तादर्थ्य उपसङ्ख्यानम् । यूपाय दारु । कुण्डलाय हिरण्यम् । रन्धनाय स्थाय स्थाली । अवहननायोलूखलम् । कॢपि सम्पद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या । मूत्राय कल्पते यवागूः । उच्चाराय कल्पते यवागूः । कॢपि इत्यर्थ-निर्देशः । मूत्राय सम्पद्यते यवागूः । मूत्राय जायते यवगूः । उत्पातेन ज्ञाप्यमाने चतुर्थी वक्तव्या । वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी । पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ॥ हितयोगे चतुर्थी वक्तव्या । गोभ्यो हितम् । अरोचकिने हितम् ॥ क्रिय-अर्थ-उपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः

sampradāne kārake caturthī vibhaktir bhavati / upadhyāyāya gāṃ dadāti / mānavakāya bhikṣāṃ dadāti / devadattāya rocate / puṣpebhyaḥ spṛhayati ity ādi / caturthīvidhāne tādarthya upasaṅkhyānam / yūpāya dāru / kuṇḍalāya hiraṇyam / randhanāya sthāya sthālī / avahananāyolūkhalam / kḷpi sampadyamāne caturthī vaktavyā / mūtrāya kalpate yavāgūḥ / uccārāya kalpate yavāgūḥ / kḷpi ityartha-nirdeśaḥ / mūtrāya sampadyate yavāgūḥ / mūtrāya jāyate yavagūḥ / utpātena jñāpyamāne caturthī vaktavyā / vātāya kapilā vidyudātapāyātilohinī / pītā varṣāya vijñeyā durbhikṣāya sitā bhavet // hitayoge caturthī vaktavyā / gobhyo hitam / arocakine hitam // kriya-artha-upapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियार्था क्रिया उपपदं यस्य सो ऽयं क्रियार्थोपपाः । तुमुन्-ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् (*३,३।१०) इत्य् एष विषयो लक्ष्यते । क्रियार्थोपपदस्य च स्थानिनो ऽप्रयुज्यमानस्य धातोः कर्मणि कारके चतुर्थी विभक्तिर् भवति । द्वितीय-अपवादो योगः । एधेभ्यो व्रजति । पुष्पेभ्यो व्रजति क्रियार्थोपपदस्य इति किम् ? प्रविश पिण्डीम् । प्रविश तर्पनम् । भक्षिर् अत्र स्थानी, न तु क्रियार्थोपपदः । कर्मणि इति किम् ? एधेभ्यो व्रजति शकटेन । स्थानिनः इति किम् ? एधानाहर्तुं व्रजति ॥ तुमर्थाच् च भाव-वचनात्

kriyārthā kriyā upapadaṃ yasya so 'yaṃ kriyārthopapāḥ / tumun-ṇvulau kriyāyāṃ kriyārthāyām (*3,3.10) ity eṣa viṣayo lakṣyate / kriyārthopapadasya ca sthānino 'prayujyamānasya dhātoḥ karmaṇi kārake caturthī vibhaktir bhavati / dvitīya-apavādo yogaḥ / edhebhyo vrajati / puṣpebhyo vrajati kriyārthopapadasya iti kim ? praviśa piṇḍīm / praviśa tarpanam / bhakṣir atra sthānī, na tu kriyārthopapadaḥ / karmaṇi iti kim ? edhebhyo vrajati śakaṭena / sthāninaḥ iti kim ? edhānāhartuṃ vrajati // tumarthāc ca bhāva-vacanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमः-स्वस्ति-स्वाहा-स्वधा ऽलं-वषड्-योगाच् च

namaḥ-svasti-svāhā-svadhā 'laṃ-vaṣaḍ-yogāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमः स्वस्ति स्वाहा स्वधा अलम् वषट् इत्य् एतैर् योगे चतुर्थी विभक्तिर् भ्वति । नमो देवेभ्यः । स्वस्ति प्रजाभ्यः । स्वाहा अग्नये । स्वधा पितृभ्यः । अलं मल्लो मल्लाय । अलम् इति पर्याप्त्यर्थ-ग्रहणम् । प्रभुर्मल्लो मल्लाय । शक्तो मल्लो मल्लाय् । वशडग्नये । वषडिन्द्राय । चकारः पुनरस्य+एव समुचय-अर्थः । तेन आशीर्विवक्षायाम् अपि षष्ठीं वाधित्वा चतुर्थ्य् एव भवति । स्वस्ति गोभ्यो भूयात् । स्वस्ति ब्राह्मणेभ्यः ॥ मन्य-कर्मण्य्-अनादरे विभाषा ऽप्राणिषु

namaḥ svasti svāhā svadhā alam vaṣaṭ ity etair yoge caturthī vibhaktir bhvati / namo devebhyaḥ / svasti prajābhyaḥ / svāhā agnaye / svadhā pitṛbhyaḥ / alaṃ mallo mallāya / alam iti paryāptyartha-grahaṇam / prabhurmallo mallāya / śakto mallo mallāy / vaśaḍagnaye / vaṣaḍindrāya / cakāraḥ punarasya+eva samucaya-arthaḥ / tena āśīrvivakṣāyām api ṣaṣṭhīṃ vādhitvā caturthy eva bhavati / svasti gobhyo bhūyāt / svasti brāhmaṇebhyaḥ // manya-karmaṇy-anādare vibhāṣā 'prāṇiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृ-करणयोस् तृतीया

kartṛ-karaṇayos tṛtīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तरि करणे च कारके तृतीया विभक्तिर् भवति । देवदत्तेन कृतम् । यज्ञदत्तेन भुक्तम् । करणे - दात्रेण लुनाति । परशुना छिनत्ति । तृतीया-विधाने प्रकृत्यादीनाम् उपसङ्ख्यानम् । प्रकृत्या ऽभिरूपः । प्रकृत्या दर्शनीयः । प्रायेण याज्ञिकः । प्रायेण वैयाकरणः । गार्ग्यो ऽस्मि गोत्रेण । समेन धावति । विषमेण धावति । द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणाति । पञ्चकेन पशून् क्रीणाति । साहस्रेण अश्वान् क्रीणाति ॥ सहयुक्ते ऽप्रधाने

kartari karaṇe ca kārake tṛtīyā vibhaktir bhavati / devadattena kṛtam / yajñadattena bhuktam / karaṇe - dātreṇa lunāti / paraśunā chinatti / tṛtīyā-vidhāne prakṛtyādīnām upasaṅkhyānam / prakṛtyā 'bhirūpaḥ / prakṛtyā darśanīyaḥ / prāyeṇa yājñikaḥ / prāyeṇa vaiyākaraṇaḥ / gārgyo 'smi gotreṇa / samena dhāvati / viṣameṇa dhāvati / dvidroṇena dhānyaṃ krīṇāti / pañcakena paśūn krīṇāti / sāhasreṇa aśvān krīṇāti // sahayukte 'pradhāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सह-अर्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया विभक्तिर् भवति । पुत्रेण सहागतः पिता । पुत्रेण सह गोमान् । पितुर् अत्र क्रियादि-सम्बन्धः शब्देन+उच्यते, पुत्रस्य तु प्रतीयमान इति तस्याप्राधान्यम् । सहार्थेन च योगे तृतीया-विधानात् पर्याय-प्रयोगे ऽपि भवति, पुत्रेण सार्धम् इति । विना ऽपि सह-शब्देन भवति, वृद्धो यूना (*१,२।६५) इति निदर्शनात् । अप्रधाने इति किम् ? शिष्येण सहोपाद्यायस्य गौः ॥ येन अङ्ग-विकारः

saha-arthena yukte apradhāne tṛtīyā vibhaktir bhavati / putreṇa sahāgataḥ pitā / putreṇa saha gomān / pitur atra kriyādi-sambandhaḥ śabdena+ucyate, putrasya tu pratīyamāna iti tasyāprādhānyam / sahārthena ca yoge tṛtīyā-vidhānāt paryāya-prayoge 'pi bhavati, putreṇa sārdham iti / vinā 'pi saha-śabdena bhavati, vṛddho yūnā (*1,2.65) iti nidarśanāt / apradhāne iti kim ? śiṣyeṇa sahopādyāyasya gauḥ // yena aṅga-vikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्ग-शब्दो ऽत्र अङ्ग-समुदाये शरीरे वर्तते, येन इति च तदवयवो हेतुत्वेन निर्दिश्यते । येन अङ्गेन विकृतेन अङ्गिनो विकारो लक्ष्यते, ततस् तृतीया विभक्तिर् भवति । अक्ष्णा काणः । पादेन खञ्जः । पाणिना कुन्ठः । अवयवधर्मेण समुदयो व्यपदिश्यते । अङ्गविकारः इति किम् ? अक्षि काणमस्य ॥ इत्थम्-भूत-लक्षणे

aṅga-śabdo 'tra aṅga-samudāye śarīre vartate, yena iti ca tadavayavo hetutvena nirdiśyate / yena aṅgena vikṛtena aṅgino vikāro lakṣyate, tatas tṛtīyā vibhaktir bhavati / akṣṇā kāṇaḥ / pādena khañjaḥ / pāṇinā kunṭhaḥ / avayavadharmeṇa samudayo vyapadiśyate / aṅgavikāraḥ iti kim ? akṣi kāṇamasya // ittham-bhūta-lakṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञो ऽन्यतरस्यां कर्मणि

sañjño 'nyatarasyāṃ karmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पूर्वस्य जानातेः कर्मणि करके द्वितीयायां प्राप्तायाम् अन्यतरस्यां तृतीयाविभक्तिर् भवति । पित्रा सञ्जानीते, पितरं सञ्जानीते । मात्रा सञ्जानीते, मातरं सञ्जानीते ॥ हेतौ

sampūrvasya jānāteḥ karmaṇi karake dvitīyāyāṃ prāptāyām anyatarasyāṃ tṛtīyāvibhaktir bhavati / pitrā sañjānīte, pitaraṃ sañjānīte / mātrā sañjānīte, mātaraṃ sañjānīte // hetau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलसाधनयोग्यः पदार्थो लोके हेतुर् उच्यते । तद्वाचिनस् तृतीया विभक्तिर् भवति । धनेन कुलम् । कन्यया शोकः । विद्यया यशः ॥ अकर्तर्य्-ऋणे पञ्चमी

phalasādhanayogyaḥ padārtho loke hetur ucyate / tadvācinas tṛtīyā vibhaktir bhavati / dhanena kulam / kanyayā śokaḥ / vidyayā yaśaḥ // akartary-ṛṇe pañcamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतौ इति वर्तते । कर्तृ-वर्जितं यदृणं हेतुः, ततः पञ्चमी विभक्तिर् भवति तृतीया+अपवादो योगः । शताद् बद्धः । सहस्राद् बद्धः । अकर्तरि इति किम् ? शतेन बन्धितः । शतमृणं च भवति, प्रयोजकत्वाच् च कर्तृसञ्ज्ञकम् ॥ विभाषा गुणे ऽस्त्रीयाम्

hetau iti vartate / kartṛ-varjitaṃ yadṛṇaṃ hetuḥ, tataḥ pañcamī vibhaktir bhavati tṛtīyā+apavādo yogaḥ / śatād baddhaḥ / sahasrād baddhaḥ / akartari iti kim ? śatena bandhitaḥ / śatamṛṇaṃ ca bhavati, prayojakatvāc ca kartṛsañjñakam // vibhāṣā guṇe 'strīyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतौ इति वर्तते । गुणे हेताव् अस्त्रीलिङ्गे विभाषा पञ्चमी विभक्तिर् भवति । जाड्याद् बद्धः, जाड्येन बद्धः । पाण्डित्यान् मुक्तः, पाण्डित्येन मुक्तः । गुण-ग्रहनं किम् ? धनेन कुलम् । अस्त्रियाम् इति किम् ? बुद्ध्या मुक्तः । प्रज्ञया मुक्तः ॥ षष्ठी हेतु-प्रयोगे

hetau iti vartate / guṇe hetāv astrīliṅge vibhāṣā pañcamī vibhaktir bhavati / jāḍyād baddhaḥ, jāḍyena baddhaḥ / pāṇḍityān muktaḥ, pāṇḍityena muktaḥ / guṇa-grahanaṃ kim ? dhanena kulam / astriyām iti kim ? buddhyā muktaḥ / prajñayā muktaḥ // ṣaṣṭhī hetu-prayoge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतोः प्रयोगः हेतुप्रयोगः । हेतु-शब्दस्य प्रयोगे हेतौ द्योत्ये षष्ठी विभक्तिर् भवति । अन्नस्य हेतोर् वसति ॥ सर्वनाम्नस् तृतीया च

hetoḥ prayogaḥ hetuprayogaḥ / hetu-śabdasya prayoge hetau dyotye ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / annasya hetor vasati // sarvanāmnas tṛtīyā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंनिमित्तं वसति, केन निमित्तेन वसति, कस्मै निमित्ताय वसति, कस्मान् निमित्ताद् वसति, कस्य निमित्तस्य वसति, कस्मिन् निमित्ते वसति । एवं कारणहेत्वोर् अप्य् उदहार्यम् । अर्थ-ग्रहनं च+एतत् । पर्यायोपादानं तु स्वरूप-विधिर्मा विज्ञायि इति । तेन+इह अपि भवति - किं प्र्पयोजनं वसति, केन प्रयोजनेन वसति, कस्मै प्रयोजनाय वसति, कस्मात् प्रयोजनाद् वसति, कस्य प्रयोजनस्य वसति, कस्मिन् प्रयोजने वसति ॥ अपादाने पञ्चमी

kiṃnimittaṃ vasati, kena nimittena vasati, kasmai nimittāya vasati, kasmān nimittād vasati, kasya nimittasya vasati, kasmin nimitte vasati / evaṃ kāraṇahetvor apy udahāryam / artha-grahanaṃ ca+etat / paryāyopādānaṃ tu svarūpa-vidhirmā vijñāyi iti / tena+iha api bhavati - kiṃ prpayojanaṃ vasati, kena prayojanena vasati, kasmai prayojanāya vasati, kasmāt prayojanād vasati, kasya prayojanasya vasati, kasmin prayojane vasati // apādāne pañcamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपादाने कारके पञ्चमी विभक्तिर् भवति । ग्रामाद् आगच्छति । पर्वताद् अवरोहति । वृकेभ्यो बिभेति । अध्ययनात् पराजयते । पञ्चमी-विधाने ल्यब्-लोपे कर्मण्युपसङ्ख्यानम् । प्रासादम् आरुह्य प्रेक्षते, प्रासादात् प्रेक्षते । अधिकरणे च+उपसङ्ख्यानम् । आसने उपविष्य प्रेक्षते, आसनात् प्रेक्षते । शयनात् प्रेक्षते । प्रष्नाख्यानयोष् च पञ्चमी वक्तव्या । कुतो भवान् ? पाटलिपुत्रात् । यतष्चाध्वकालनिर्माणम् तत्र पञ्चमी वक्तव्या । गवीधुमतः साङ्काश्यं चत्वारि योजनाअनि । कार्तिक्या आग्रहायणी मासे । तद्युक्तात् काले सप्तमी वक्तव्या । कार्तिक्या आग्रहायणी मासे । अध्वनः प्रथमा सप्तमी च वक्तव्या । गवीधुमतः साङ्काश्यं चत्वारि योजनानि, चतुर्षु योजनेषु वा ॥ अन्य-आराद्-इतर-र्ते-दिक्-शब्द-अञ्चु-उत्तरपद-अज्-आहि-युक्ते

apādāne kārake pañcamī vibhaktir bhavati / grāmād āgacchati / parvatād avarohati / vṛkebhyo bibheti / adhyayanāt parājayate / pañcamī-vidhāne lyab-lope karmaṇyupasaṅkhyānam / prāsādam āruhya prekṣate, prāsādāt prekṣate / adhikaraṇe ca+upasaṅkhyānam / āsane upaviṣya prekṣate, āsanāt prekṣate / śayanāt prekṣate / praṣnākhyānayoṣ ca pañcamī vaktavyā / kuto bhavān ? pāṭaliputrāt / yataṣcādhvakālanirmāṇam tatra pañcamī vaktavyā / gavīdhumataḥ sāṅkāśyaṃ catvāri yojanāani / kārtikyā āgrahāyaṇī māse / tadyuktāt kāle saptamī vaktavyā / kārtikyā āgrahāyaṇī māse / adhvanaḥ prathamā saptamī ca vaktavyā / gavīdhumataḥ sāṅkāśyaṃ catvāri yojanāni, caturṣu yojaneṣu vā // anya-ārād-itara-rte-dik-śabda-añcu-uttarapada-aj-āhi-yukte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलक्षणे देवदत्तात् । आराच्-छब्दो दूरान्तिक-अर्थे वर्तते । तत्र दूरान्तिकार्थैः षष्थ्य्-अन्यतरस्याम् (*२,३।३४) । इति प्राप्ते पञ्चमी विधीयते । आराद् देवदत्तात् । आराद् यज्ञदत्तात् । इतर इति निर्दिश्यमान-प्रतियोगी पदार्थ उच्यते । इतरो देवदत्तात् । ऋते इति अव्ययं वर्जन-अर्थे । ऋते देवदत्तात् । ऋते यज्ञदत्तात् । दिक्-शब्दः -- पूर्वो ग्रामात् पर्वतः । उत्तरो ग्रामात् । पूर्वो ग्रीष्मात् वसन्तः । उत्तरो ग्रीष्मो वसन्तात् । द्विक्-शब्द इत्य् अत्र शब्द-ग्रहनं देशकालवृत्तिना ऽपि दिक्-शब्देन योगे यथा स्यात्, इतरथा हि दिग्-वृत्तिनैव स्यात्, इत्यमस्याः पूर्वा इति । इह तु न स्यात्, अयम् अस्मात् पूर्वः कालः इति । अञ्चु-उत्तरपद -- प्राग् ग्रामात् । प्रत्यग् ग्रामात् । ननु चायम् अपि दिक्-शब्द एव । षष्ठ्य्-अतसर्थ-प्रययेन (*२,३।३०) इति वक्ष्यति, तस्य अयं पुरस्तादपकर्षः । आच् -- दक्षिणा ग्रामात् । उत्तरा ग्रामात् । आहि - दक्षिणाहि ग्रामात् । उत्तराहि ग्रामात् ॥ षष्ठ्य्-अतसर्थ-प्रत्ययेन

vilakṣaṇe devadattāt / ārāc-chabdo dūrāntika-arthe vartate / tatra dūrāntikārthaiḥ ṣaṣthy-anyatarasyām (*2,3.34) / iti prāpte pañcamī vidhīyate / ārād devadattāt / ārād yajñadattāt / itara iti nirdiśyamāna-pratiyogī padārtha ucyate / itaro devadattāt / ṛte iti avyayaṃ varjana-arthe / ṛte devadattāt / ṛte yajñadattāt / dik-śabdaḥ -- pūrvo grāmāt parvataḥ / uttaro grāmāt / pūrvo grīṣmāt vasantaḥ / uttaro grīṣmo vasantāt / dvik-śabda ity atra śabda-grahanaṃ deśakālavṛttinā 'pi dik-śabdena yoge yathā syāt, itarathā hi dig-vṛttinaiva syāt, ityamasyāḥ pūrvā iti / iha tu na syāt, ayam asmāt pūrvaḥ kālaḥ iti / añcu-uttarapada -- prāg grāmāt / pratyag grāmāt / nanu cāyam api dik-śabda eva / ṣaṣṭhy-atasartha-prayayena (*2,3.30) iti vakṣyati, tasya ayaṃ purastādapakarṣaḥ / āc -- dakṣiṇā grāmāt / uttarā grāmāt / āhi - dakṣiṇāhi grāmāt / uttarāhi grāmāt // ṣaṣṭhy-atasartha-pratyayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिण-उत्तराभ्याम् अतसुच् (*५,३।२८) इति वक्ष्यति, तस्य+इदं ग्रहनम् । अतस्-अर्थेन प्रत्ययेन युक्ते षष्ठी विभक्तिर् भवति । दक्षिणतो ग्रामस्य । उत्तरतो ग्रामस्य । पुरस्ताद् ग्रामस्य । उपरि ग्रामस्य । उपरिष्टाद् ग्रामस्य ॥ एनपा द्वितीया

dakṣiṇa-uttarābhyām atasuc (*5,3.28) iti vakṣyati, tasya+idaṃ grahanam / atas-arthena pratyayena yukte ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / dakṣiṇato grāmasya / uttarato grāmasya / purastād grāmasya / upari grāmasya / upariṣṭād grāmasya // enapā dvitīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एनब्-अन्यतरस्याम् अदूरे ऽपञ्चम्याः (*५,३।३५) इति वक्ष्यति । तेन युक्ते द्वितीया विभक्तिर् भवति । पूर्वेण षष्ठ्यां प्राप्तायाम् इदं वचनम् । दक्षिणेन ग्रामम् । उत्तरेण ग्रामम् । षष्ठ्यापीष्यते । दक्षिणेन ग्रामस्य । उत्तरेण ग्रामस्य । तदर्थं योगविभागः कर्तव्यः ॥ पृथग्-विना-नानाभिस् तृतीया ऽन्यतरस्याम्

enab-anyatarasyām adūre 'pañcamyāḥ (*5,3.35) iti vakṣyati / tena yukte dvitīyā vibhaktir bhavati / pūrveṇa ṣaṣṭhyāṃ prāptāyām idaṃ vacanam / dakṣiṇena grāmam / uttareṇa grāmam / ṣaṣṭhyāpīṣyate / dakṣiṇena grāmasya / uttareṇa grāmasya / tadarthaṃ yogavibhāgaḥ kartavyaḥ // pṛthag-vinā-nānābhis tṛtīyā 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करेण च स्तोक-अल्प-कृच्छ्र-कतिपयस्य असत्त्व-वचनस्य

kareṇa ca stoka-alpa-kṛcchra-katipayasya asattva-vacanasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तोक अल्प कृच्छ्र कतिपय इत्य् एतेभ्यो ऽसत्त्व-वचनेभ्यः करणे कारके ऽन्यतरस्यां तृतीया भवति । पञ्चम्य् अत्र पक्षे विधीयते, तृतीया तु करणे इत्य् एव सिद्धा । यदा तु धर्म-मात्रं करणाया विवक्ष्यते न द्रव्यम्, तदा स्तोक-आदीनाम् असत्त्व-वचनता । स्तोकान् मुक्तः, स्तोकेन मुक्तः । अल्पान् मुक्तः, अल्पेन मुक्तः । कृछ्रान् मुक्तः, कृच्छ्रेण मुक्तः । कतिपयान् मुक्तः, कतिपयेन मुक्तः । असत्त्व-वचनस्य इति किम् ? स्तोकेन विषेण हतः । अल्पेन मधुना मत्तः । करणे इति किम् ? क्रियाविशेषणे कर्मणि मा भूत्, स्तोकं मुञ्चति ॥ दूर-अन्तिक-अर्थैः षष्ठ्य्-अन्यतरस्याम्

stoka alpa kṛcchra katipaya ity etebhyo 'sattva-vacanebhyaḥ karaṇe kārake 'nyatarasyāṃ tṛtīyā bhavati / pañcamy atra pakṣe vidhīyate, tṛtīyā tu karaṇe ity eva siddhā / yadā tu dharma-mātraṃ karaṇāyā vivakṣyate na dravyam, tadā stoka-ādīnām asattva-vacanatā / stokān muktaḥ, stokena muktaḥ / alpān muktaḥ, alpena muktaḥ / kṛchrān muktaḥ, kṛcchreṇa muktaḥ / katipayān muktaḥ, katipayena muktaḥ / asattva-vacanasya iti kim ? stokena viṣeṇa hataḥ / alpena madhunā mattaḥ / karaṇe iti kim ? kriyāviśeṣaṇe karmaṇi mā bhūt, stokaṃ muñcati // dūra-antika-arthaiḥ ṣaṣṭhy-anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमी अनुवर्तते । दूर-अन्तिक-अर्थैः शब्दैर् योगे षष्थी विभक्तिर् भवति, अन्यतरस्यां पञ्चमी च । दूरं ग्रामस्य, दूरं ग्रामात् । विप्रकृष्टं ग्रामस्य, विप्रकृष्टं ग्रामात् । अन्तिकं ग्रामस्य, अन्तिकं ग्रामात् । अभ्याशं ग्रामस्य, अभ्याशं ग्रामात् । अन्यतरस्याम् ग्रहणं पञ्चम्य्-अर्थम् । इतरथा हि तृतीया पक्षे स्यात् ॥ दूर-अन्तिक-अर्थेभ्यो द्वितीया च

pañcamī anuvartate / dūra-antika-arthaiḥ śabdair yoge ṣaṣthī vibhaktir bhavati, anyatarasyāṃ pañcamī ca / dūraṃ grāmasya, dūraṃ grāmāt / viprakṛṣṭaṃ grāmasya, viprakṛṣṭaṃ grāmāt / antikaṃ grāmasya, antikaṃ grāmāt / abhyāśaṃ grāmasya, abhyāśaṃ grāmāt / anyatarasyām grahaṇaṃ pañcamy-artham / itarathā hi tṛtīyā pakṣe syāt // dūra-antika-arthebhyo dvitīyā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमी अनुवर्तते । दूर-अन्तिक-अर्थेभ्यः शब्देभ्यो द्वितीया विभक्तिर् भवति, चकारात् पञ्चमी तृतीया ऽपि समुच्छीयते । दूरं ग्रामस्य, दूराद् ग्रामस्य, दूरेण् ग्रामस्य । अन्तिकं ग्रामस्य, अन्तिकाद् ग्रामस्य, अन्तिकेन ग्रामस्य । प्रातिपदिकार्थे विधानम् । असत्त्ववचन-ग्रहणं च अनुवर्तते । सत्त्व-शब्देभ्यो यथायथं विभक्तयो भवन्ति । दूरः पन्थाः, दूराय पथे देहि, दूरस्य पथः स्वम् ॥ सप्तम्य्-अधिकरने च

pañcamī anuvartate / dūra-antika-arthebhyaḥ śabdebhyo dvitīyā vibhaktir bhavati, cakārāt pañcamī tṛtīyā 'pi samucchīyate / dūraṃ grāmasya, dūrād grāmasya, dūreṇ grāmasya / antikaṃ grāmasya, antikād grāmasya, antikena grāmasya / prātipadikārthe vidhānam / asattvavacana-grahaṇaṃ ca anuvartate / sattva-śabdebhyo yathāyathaṃ vibhaktayo bhavanti / dūraḥ panthāḥ, dūrāya pathe dehi, dūrasya pathaḥ svam // saptamy-adhikarane ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्वसाधुप्रयोगे च सप्तमी वक्तव्या । साधुर्देवदत्तो मातरि । असाधुः पितरि । कारकार्हाणां च कारकत्वे सप्तमी वक्तव्या । ऋद्धेषु भुञ्जानेषु दरिद्रा आसते । ब्राह्मणेषु तरत्सु वृषला आसते । अकारकार्हाणां चाकरकत्वे सप्तमी वक्तव्या । दरिद्रेष्वासीनेषु ऋद्धा भुञ्जते । वृषलेष्वासीनेषु ब्राह्मणास् तरन्ति । तद्धिपर्यासे च सप्तमी वक्तव्या । ऋद्धेष्वासीनेषु दरिद्रा भुञ्जते । ब्राह्मणेष्व् आसीनेषु वृषलास् तरान्ति । निमित्तात् कर्मसंयोगे सप्तमी वक्तव्या । चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर् हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरीं हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ॥ यस्य च भावेन भाव-लक्षणम्

sādhvasādhuprayoge ca saptamī vaktavyā / sādhurdevadatto mātari / asādhuḥ pitari / kārakārhāṇāṃ ca kārakatve saptamī vaktavyā / ṛddheṣu bhuñjāneṣu daridrā āsate / brāhmaṇeṣu taratsu vṛṣalā āsate / akārakārhāṇāṃ cākarakatve saptamī vaktavyā / daridreṣvāsīneṣu ṛddhā bhuñjate / vṛṣaleṣvāsīneṣu brāhmaṇās taranti / taddhiparyāse ca saptamī vaktavyā / ṛddheṣvāsīneṣu daridrā bhuñjate / brāhmaṇeṣv āsīneṣu vṛṣalās tarānti / nimittāt karmasaṃyoge saptamī vaktavyā / carmaṇi dvīpinaṃ hanti dantayor hanti kuñjaram / keśeṣu camarīṃ hanti sīmni puṣkalako hataḥ // yasya ca bhāvena bhāva-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमी इति वर्तते । भावः क्रिया । यस्य च भावेन यस्य च क्रियया क्रियान्तरं लक्ष्यते, ततो भाववतः सप्तमी विभक्तिर् भवति । प्रसिद्धा च किया क्रियान्तरं लक्षयति । गोषु दुह्यमानासु गतः, दुग्धास्व् आगतः । अग्निषु हूयमानेषु गतः, हुतेष्व् आगतः । भावेन इति किम् ? यो जटाभिः स भुङ्क्ते । पुनर् भाव-ग्रहणं किम् ? यो भुङ्क्ते स देवदत्तः ॥ षष्ठी च अनादरे

saptamī iti vartate / bhāvaḥ kriyā / yasya ca bhāvena yasya ca kriyayā kriyāntaraṃ lakṣyate, tato bhāvavataḥ saptamī vibhaktir bhavati / prasiddhā ca kiyā kriyāntaraṃ lakṣayati / goṣu duhyamānāsu gataḥ, dugdhāsv āgataḥ / agniṣu hūyamāneṣu gataḥ, huteṣv āgataḥ / bhāvena iti kim ? yo jaṭābhiḥ sa bhuṅkte / punar bhāva-grahaṇaṃ kim ? yo bhuṅkte sa devadattaḥ // ṣaṣṭhī ca anādare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वामि-ईश्वर्-आधिपति-दायाद-साक्षि-प्रतिभू-प्रसुतैश् च

svāmi-īśvar-ādhipati-dāyāda-sākṣi-pratibhū-prasutaiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठी-सप्तम्यौ वर्तते । स्वामिन् ईश्वर अधिपति दायाद साक्षिन् प्रतिभू प्रसूत इत्य् एतैर् योगे षष्ठी-सप्तम्यौ विभक्ती भवतः । गवां स्वामी, गोषु स्वामी । गवामीश्वरः, गोष्वीश्वरः । गवामधिपतिः, गोष्वधिपतिः । गवां दायादः, गोषु दायादः । गवां साक्षी, गोषू साक्षी । गवां प्रतिभूः, गोषु प्रतिभूतः । गवां प्रसूतः, गोषु प्रसूतः । षष्ठ्याम् एव प्राप्तयां पक्षे सप्तमीविधान-अर्थं वचनम् ॥ आयुक्त-कुशलाभ्यां च आसेवायाम्

ṣaṣṭhī-saptamyau vartate / svāmin īśvara adhipati dāyāda sākṣin pratibhū prasūta ity etair yoge ṣaṣṭhī-saptamyau vibhaktī bhavataḥ / gavāṃ svāmī, goṣu svāmī / gavāmīśvaraḥ, goṣvīśvaraḥ / gavāmadhipatiḥ, goṣvadhipatiḥ / gavāṃ dāyādaḥ, goṣu dāyādaḥ / gavāṃ sākṣī, goṣū sākṣī / gavāṃ pratibhūḥ, goṣu pratibhūtaḥ / gavāṃ prasūtaḥ, goṣu prasūtaḥ / ṣaṣṭhyām eva prāptayāṃ pakṣe saptamīvidhāna-arthaṃ vacanam // āyukta-kuśalābhyāṃ ca āsevāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठी-सप्तम्यौ वर्तते । आयुकतः व्यापारितः, कुशलः निपुणः, ताभ्यां योगे आसेवायां गम्यमानायां षष्ठी-सप्तम्यौ विभक्ती भवतः । आसेवा तत्पर्यम् । आयुक्तः कटकरणस्य, आयुक्तः कटकरणे कुशलः कटकरनस्य, कुश्लः कटकरणे । आसेवायाम् इति किम् ? आयुक्तो गौः शकटे । तत्र सप्तम्य् एव अधिकरणे भवति ॥ यतश् च निर्धारनम्

ṣaṣṭhī-saptamyau vartate / āyukataḥ vyāpāritaḥ, kuśalaḥ nipuṇaḥ, tābhyāṃ yoge āsevāyāṃ gamyamānāyāṃ ṣaṣṭhī-saptamyau vibhaktī bhavataḥ / āsevā tatparyam / āyuktaḥ kaṭakaraṇasya, āyuktaḥ kaṭakaraṇe kuśalaḥ kaṭakaranasya, kuślaḥ kaṭakaraṇe / āsevāyām iti kim ? āyukto gauḥ śakaṭe / tatra saptamy eva adhikaraṇe bhavati // yataś ca nirdhāranam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठी-सप्तम्यौ वर्तते । जाति-गुण-क्रियाभिः समुदायाद् एकदेशस्य पृथक् करनं निर्धारनम् । यतो निर्धारनं ततः षष्ठी सप्तम्यौ विभक्ती भवतः । मनुष्याणाम् क्षत्रियः शूरतमः, मनुष्येषु क्षत्रियः शूरतमः । गवं कृष्णा सम्पन्न-क्षीरतमा, गोषु कृष्णा सम्पन्न-क्षीरतमा अध्वगानां धवन्तः शीघ्रतमा, अध्वगेषु धावन्तः शीघ्रतमाः ॥ पञ्चमी विभक्ते

ṣaṣṭhī-saptamyau vartate / jāti-guṇa-kriyābhiḥ samudāyād ekadeśasya pṛthak karanaṃ nirdhāranam / yato nirdhāranaṃ tataḥ ṣaṣṭhī saptamyau vibhaktī bhavataḥ / manuṣyāṇām kṣatriyaḥ śūratamaḥ, manuṣyeṣu kṣatriyaḥ śūratamaḥ / gavaṃ kṛṣṇā sampanna-kṣīratamā, goṣu kṛṣṇā sampanna-kṣīratamā adhvagānāṃ dhavantaḥ śīghratamā, adhvageṣu dhāvantaḥ śīghratamāḥ // pañcamī vibhakte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतश् च निर्धरनम् इति वर्तते । षष्ठी-सप्तम्य्-अपवादो योगः । विभागः विभक्तम् । यस्मिन् निर्धारण-आश्रये विभक्तम् अस्य अस्ति ततः पज्चमी विभक्तिर् भवति । माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्यः सुकुमारतराः, आढ्यतराः ॥ साधु-निपुणाभ्याम् अर्चायां सप्तम्य् अप्रतेः

yataś ca nirdharanam iti vartate / ṣaṣṭhī-saptamy-apavādo yogaḥ / vibhāgaḥ vibhaktam / yasmin nirdhāraṇa-āśraye vibhaktam asya asti tataḥ pajcamī vibhaktir bhavati / māthurāḥ pāṭaliputrakebhyaḥ sukumāratarāḥ, āḍhyatarāḥ // sādhu-nipuṇābhyām arcāyāṃ saptamy aprateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधुर्देवदत्तो मातरम् परि । मातरमनु ॥ प्रसित-उत्सुकाभ्यां तृतीया च

sādhurdevadatto mātaram pari / mātaramanu // prasita-utsukābhyāṃ tṛtīyā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसित उत्सुक इत्य् एताभ्यां योगे तृतीया विभक्तिर् भवति, चकारात् सप्तमी च । प्रसितः प्रसक्तः, यस् तत्र नित्यम् एव अवबद्धः स प्रसित-शब्देन+उच्यते । केशैः प्रसितः केशेषु प्रसितः । केशैर् उत्सुकः, केशेषु उत्सुकः ॥ नक्षत्रे च लुपि

prasita utsuka ity etābhyāṃ yoge tṛtīyā vibhaktir bhavati, cakārāt saptamī ca / prasitaḥ prasaktaḥ, yas tatra nityam eva avabaddhaḥ sa prasita-śabdena+ucyate / keśaiḥ prasitaḥ keśeṣu prasitaḥ / keśair utsukaḥ, keśeṣu utsukaḥ // nakṣatre ca lupi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीया-सप्तम्याव् अनुवर्तते । लुब्-अन्तात् नक्षत्र-शब्दात् तृतीया-सप्तम्यौ विभक्ती भ्वतः । पुष्येण पायसमश्नीयात्, पुष्ये पायसमश्नीयात् । मघाभिः पललौदनम्, मघसु पललौदनम् । नक्षत्र इति किम् ? पञ्चालेषु वसति । लुपि इति किम् ? मघासु ग्रहः । इह कस्मान् न भवति, अद्य पुस्यः, अद्य कृत्तिका ? अधिकरणे इति वर्तते । वचनं तु पक्षे तृतीयाविधान-अर्थम् ॥ प्रातिपदिकार्थ-लिङ्ग-परिमाणवचन-मात्रे प्रथमा

tṛtīyā-saptamyāv anuvartate / lub-antāt nakṣatra-śabdāt tṛtīyā-saptamyau vibhaktī bhvataḥ / puṣyeṇa pāyasamaśnīyāt, puṣye pāyasamaśnīyāt / maghābhiḥ palalaudanam, maghasu palalaudanam / nakṣatra iti kim ? pañcāleṣu vasati / lupi iti kim ? maghāsu grahaḥ / iha kasmān na bhavati, adya pusyaḥ, adya kṛttikā ? adhikaraṇe iti vartate / vacanaṃ tu pakṣe tṛtīyāvidhāna-artham // prātipadikārtha-liṅga-parimāṇavacana-mātre prathamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातिपदिकार्थः सत्ता । लिङ्गं स्त्रीलिङ्ग-पुंलिङ्ग-नपुंसकानि । परिमणं द्रोणः, खारी, आढकम् । वचनम् एकत्व-द्वित्व-बहुत्वानि । मात्र-शब्दः प्रत्येकम् अभिसम्बध्यते । प्रातिपदिकार्थ-मात्रे, लिङ्ग-मात्रे, प्रिमाण-मात्रे, वचन-मात्रे प्रथमा विभक्तिर् भवति । प्रातिपदिकार्थ-मात्रे -- उच्चैः । नीचैः । लिङ्ग-ग्रहणं किम् ? कुमारी, वृक्षः, कुण्डम् इत्य् अत्र अपि यथा स्यत् । परिमाण-ग्रहणं किम् ? द्रोणः, खारी, आढकम् इत्य् अत्र अपि यथा स्यात् । वचन-ग्रहनं किम् ? एकत्व-आदिषु उक्तेष्व् अपि यथा स्यात् । एकः, द्वौ, बहवः । प्रातिपदिक-ग्रहनं किम् ? निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकत्वम् उक्तं, ततो ऽपि यथा स्यात् । प्रलम्बते । अध्यागच्छति ॥ सम्बोधने च

prātipadikārthaḥ sattā / liṅgaṃ strīliṅga-puṃliṅga-napuṃsakāni / parimaṇaṃ droṇaḥ, khārī, āḍhakam / vacanam ekatva-dvitva-bahutvāni / mātra-śabdaḥ pratyekam abhisambadhyate / prātipadikārtha-mātre, liṅga-mātre, primāṇa-mātre, vacana-mātre prathamā vibhaktir bhavati / prātipadikārtha-mātre -- uccaiḥ / nīcaiḥ / liṅga-grahaṇaṃ kim ? kumārī, vṛkṣaḥ, kuṇḍam ity atra api yathā syat / parimāṇa-grahaṇaṃ kim ? droṇaḥ, khārī, āḍhakam ity atra api yathā syāt / vacana-grahanaṃ kim ? ekatva-ādiṣu ukteṣv api yathā syāt / ekaḥ, dvau, bahavaḥ / prātipadika-grahanaṃ kim ? nipātasya anarthakasya prātipadikatvam uktaṃ, tato 'pi yathā syāt / pralambate / adhyāgacchati // sambodhane ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभिमुख्य-करणं, तद्-अधिके प्रातिपदिक-अर्थे प्रथमा न प्राप्नोति इति वचनम् आरभ्यते । सम्बोधने च प्रथमा विभक्तिर् भवति । हे देवदत्त । हे देवदत्तौ । हे देवदत्ताः ॥ सा+आमन्त्रितम्

ābhimukhya-karaṇaṃ, tad-adhike prātipadika-arthe prathamā na prāpnoti iti vacanam ārabhyate / sambodhane ca prathamā vibhaktir bhavati / he devadatta / he devadattau / he devadattāḥ // sā+āmantritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकवचनं सम्बुद्धिः

ekavacanaṃ sambuddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमन्त्रित-प्रथमाया यद् एकवानं, तत् सम्बुद्धि-सञ्ज्ञं भवति । हे पटो । हे देवदत्त । सम्बुद्धि-प्रदेशाः - एङ्-ह्रस्वात् सम्बुद्धेः (*६,१।६९) इत्य् एवम् आदयः ॥ षष्ठी शेषे

āmantrita-prathamāyā yad ekavānaṃ, tat sambuddhi-sañjñaṃ bhavati / he paṭo / he devadatta / sambuddhi-pradeśāḥ - eṅ-hrasvāt sambuddheḥ (*6,1.69) ity evam ādayaḥ // ṣaṣṭhī śeṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म-आदिभ्यो ऽन्यः प्रातिपदिकार्थ-व्यतिरेकः स्वस्वामि-सम्भन्ध-आदिः शेषः, तत्र षष्ठी विभक्तिर् भवति । रज्ञः पुरुषः । पशोः पादः । पितुः पुत्रः ॥ ज्ञो ऽविद्-अर्थस्य करणे

karma-ādibhyo 'nyaḥ prātipadikārtha-vyatirekaḥ svasvāmi-sambhandha-ādiḥ śeṣaḥ, tatra ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / rajñaḥ puruṣaḥ / paśoḥ pādaḥ / pituḥ putraḥ // jño 'vid-arthasya karaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानातेर् अविदर्थस्य अज्ञान-अर्थस्य करणे कारके षष्ठी विभक्तिर् भवति । सर्षिषो जानीते । मधुनो जानीते । सर्पिषा करणेन प्रवर्तते इत्य् अर्थः । प्रवृत्ति-वचनो जानतिर् अविद्ः-अर्थः । अथ व मिथ्याज्ञान-वचनः । सर्पिषि रक्तः प्रतिहतो वा । चित्तभ्रान्त्या तदात्मना सर्वम् एव ग्राह्यं प्रतिपद्यते । मिथ्याज्ञानम् अज्ञानम् एव । अविद्-अर्थस्य इति किम् ? स्वरेण पुत्रं जानाति ॥ अधि-इग्-अर्थ-दय-ईशाम् कर्मणि

jānāter avidarthasya ajñāna-arthasya karaṇe kārake ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / sarṣiṣo jānīte / madhuno jānīte / sarpiṣā karaṇena pravartate ity arthaḥ / pravṛtti-vacano jānatir avidḥ-arthaḥ / atha va mithyājñāna-vacanaḥ / sarpiṣi raktaḥ pratihato vā / cittabhrāntyā tadātmanā sarvam eva grāhyaṃ pratipadyate / mithyājñānam ajñānam eva / avid-arthasya iti kim ? svareṇa putraṃ jānāti // adhi-ig-artha-daya-īśām karmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषे इति वर्तते । अधि-इग्-अर्थाः स्मरन-अर्थाः, दय दानगतिरक्षनेषु, ईश एश्वर्ये, एतेषं कर्मणि कारके शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी विभक्तिर् भवति । मातुर् अध्येति । मातुः समरति । सर्पिषो द्यते । सर्पिष ईष्टे । मधुन ईष्टे । कर्मणि इत्य् एव, मातुर् गुणैः स्मरति । शेषे किम् ? मातरं स्मरति ॥ कृञः प्रतियत्ने

śeṣe iti vartate / adhi-ig-arthāḥ smarana-arthāḥ, daya dānagatirakṣaneṣu, īśa eśvarye, eteṣaṃ karmaṇi kārake śeṣatvena vivakṣite ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / mātur adhyeti / mātuḥ samarati / sarpiṣo dyate / sarpiṣa īṣṭe / madhuna īṣṭe / karmaṇi ity eva, mātur guṇaiḥ smarati / śeṣe kim ? mātaraṃ smarati // kṛñaḥ pratiyatne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुजा-अर्थानां भाव-वचनानाम् अज्वरेः

rujā-arthānāṃ bhāva-vacanānām ajvareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुजार्थानां धातूनां भाव-वचनानां भाव-कर्तृकाणां ज्वरि-वर्जितानां कर्मणि कारके शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी विभक्तिर् भवति । चौरस्य रुजति रोगः । चौरस्यामयत्यामयः । रुजार्थानाम् इति किम् ? एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशताद् अपि । जीव पुत्रक मा मैवं तपः साहसमाचर ॥ भाववचनानाम् इति किम् ? नदी कूलानि रुजति । अज्वरेः इति किम् ? चौरं ज्वरयति ज्वरः । अज्वरिसन्ताप्योर् इति वक्तव्यं । चौरं सन्तापयति तापः । शेषे इत्य् एव, चौरं रुजति रोगः ॥ आशिषि नाथः

rujārthānāṃ dhātūnāṃ bhāva-vacanānāṃ bhāva-kartṛkāṇāṃ jvari-varjitānāṃ karmaṇi kārake śeṣatvena vivakṣite ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / caurasya rujati rogaḥ / caurasyāmayatyāmayaḥ / rujārthānām iti kim ? eti jīvantamānando naraṃ varṣaśatād api / jīva putraka mā maivaṃ tapaḥ sāhasamācara // bhāvavacanānām iti kim ? nadī kūlāni rujati / ajvareḥ iti kim ? cauraṃ jvarayati jvaraḥ / ajvarisantāpyor iti vaktavyaṃ / cauraṃ santāpayati tāpaḥ / śeṣe ity eva, cauraṃ rujati rogaḥ // āśiṣi nāthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाथृ नाधृ याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु पथ्यते, तस्याशीःक्रियस्य कर्मणि कारके शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी विभक्तिर् भवति । सर्पिषो नाथते । मधुनो नाथते । आशिषि इति किम् ? मानवकम् उपनाथति अङ्ग पुत्रकाधीष्व ॥ जासि-निप्रहण-नाट-क्राथ-पिषां हिंसायाम्

nāthṛ nādhṛ yācñopatāpaiśvaryāśīḥṣu pathyate, tasyāśīḥkriyasya karmaṇi kārake śeṣatvena vivakṣite ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / sarpiṣo nāthate / madhuno nāthate / āśiṣi iti kim ? mānavakam upanāthati aṅga putrakādhīṣva // jāsi-niprahaṇa-nāṭa-krātha-piṣāṃ hiṃsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहृ-पणोः समर्थयोः

vyavahṛ-paṇoḥ samarthayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहृ पण इत्य् एतयोः समर्थयोः समानार्थयोः कर्मणि कारके षष्ठी विभक्तिर् भवति । द्यूते क्रयविक्रयव्यवहारे च समानार्थत्वमनयोः । शतस्य व्यवहरति । सहस्रस्य व्यवहरति । शतस्य पणते । सहस्रस्य पणते । आय-प्रत्ययः कस्मान् न भवति ? स्तुत्य्-अर्थस्य पनतेराय-प्रत्यय इष्यते । समर्थयोः इति किम् ? शलाकां व्यवहरति । विक्षिपति इत्यर्थः व्राहमणान् पणायते । स्तौति इत्यर्थः । शेषे इत्य् एव, शतं पणते ॥ दिवस् तद्-अर्थस्य

vyavahṛ paṇa ity etayoḥ samarthayoḥ samānārthayoḥ karmaṇi kārake ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / dyūte krayavikrayavyavahāre ca samānārthatvamanayoḥ / śatasya vyavaharati / sahasrasya vyavaharati / śatasya paṇate / sahasrasya paṇate / āya-pratyayaḥ kasmān na bhavati ? stuty-arthasya panaterāya-pratyaya iṣyate / samarthayoḥ iti kim ? śalākāṃ vyavaharati / vikṣipati ityarthaḥ vrāhamaṇān paṇāyate / stauti ityarthaḥ / śeṣe ity eva, śataṃ paṇate // divas tad-arthasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहृपणिसमान-अर्थस्य दीव्यतेः कर्मणि षष्ठी विभक्तिर् भवति । शतस्य दीव्यति । सहस्रस्य दीव्यति । तदर्थस्य इति किम् ? ब्राह्मनं दीव्यति । योग-विभाग उत्तर-अर्थः ॥ विभाष-उपसर्गे

vyavahṛpaṇisamāna-arthasya dīvyateḥ karmaṇi ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / śatasya dīvyati / sahasrasya dīvyati / tadarthasya iti kim ? brāhmanaṃ dīvyati / yoga-vibhāga uttara-arthaḥ // vibhāṣa-upasarge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवस् तदर्थस्य (*२,३।५८) इति नित्यं षष्ठ्यां प्राप्तायां सोपसर्गस्य विकल्प उच्यते । उपसर्गे सति दिवस् तदर्थस्य कर्मणि कारके विभाषा षष्ठी विभक्तिर् भवति । शतस्य प्रतिदीव्यति । सहस्रस्य प्रतिदीव्यति । शतं प्रतिदीव्यति । सहस्रं प्रतिदीव्यति । उपसर्गे इति किम् ? शतस्य दीव्यति । तदर्थस्य इत्य् एव शलाकां प्रतिदीव्यति ॥ द्वितीया ब्राह्मणे

divas tadarthasya (*2,3.58) iti nityaṃ ṣaṣṭhyāṃ prāptāyāṃ sopasargasya vikalpa ucyate / upasarge sati divas tadarthasya karmaṇi kārake vibhāṣā ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / śatasya pratidīvyati / sahasrasya pratidīvyati / śataṃ pratidīvyati / sahasraṃ pratidīvyati / upasarge iti kim ? śatasya dīvyati / tadarthasya ity eva śalākāṃ pratidīvyati // dvitīyā brāhmaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणविषये प्रयोगे दिवस् तदर्थस्य कर्मणि कारके द्वितीया विभक्तिर् भवति । गामस्य तदहः सभायां, दीव्येयुः । अनुपसर्गस्य षष्ठ्यां प्राप्तायाम् इदं वचनम् । सोपसर्गस्य तु छन्दसि व्यवस्थित-विभाशाया ऽपि सिध्यति ॥ प्रेष्य-ब्रुवोर् हविषो देवता-सम्प्रदाने

brāhmaṇaviṣaye prayoge divas tadarthasya karmaṇi kārake dvitīyā vibhaktir bhavati / gāmasya tadahaḥ sabhāyāṃ, dīvyeyuḥ / anupasargasya ṣaṣṭhyāṃ prāptāyām idaṃ vacanam / sopasargasya tu chandasi vyavasthita-vibhāśāyā 'pi sidhyati // preṣya-bruvor haviṣo devatā-sampradāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थ्य्-अर्थे बहुलं छन्दसि

caturthy-arthe bahulaṃ chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि विषये चतुर्थ्य्-अर्थे षष्थी विभक्तिर् भवति बहुलम् । पुरुषमृगश्चन्द्रमसः । पुरुषमृगश्चन्द्रमसे । गोधा कालका दार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् । ते वनस्पतिभ्यः । बहुल-ग्रहणं किम् ? कृष्णो रात्र्यै । हिमवते हस्ती । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी वक्तव्या । या खर्वेण पिवति तस्यै खर्वो जायते । या दतो धावते तस्यै श्यावदन् । या नखानि निकृन्तते तस्यै कुनखी । या ऽङ्क्ते तस्यै काणः । या ऽभ्यङ्क्ते तस्यै दुश्चर्मा । या केशान् प्रलिखते तस्यै खलतिः । अहल्यायै जारः ॥ यजेश् च करणे

chandasi viṣaye caturthy-arthe ṣaṣthī vibhaktir bhavati bahulam / puruṣamṛgaścandramasaḥ / puruṣamṛgaścandramase / godhā kālakā dārvāghāṭaste vanaspatīnām / te vanaspatibhyaḥ / bahula-grahaṇaṃ kim ? kṛṣṇo rātryai / himavate hastī / ṣaṣṭhyarthe caturthī vaktavyā / yā kharveṇa pivati tasyai kharvo jāyate / yā dato dhāvate tasyai śyāvadan / yā nakhāni nikṛntate tasyai kunakhī / yā 'ṅkte tasyai kāṇaḥ / yā 'bhyaṅkte tasyai duścarmā / yā keśān pralikhate tasyai khalatiḥ / ahalyāyai jāraḥ // yajeś ca karaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजेर् धातोः करणे कारके छन्दसि बहुलं षष्थी विभक्तिर् भवति । घृतस्य यजते, घृतेन यजते । सौम्यस्य यजते, सोमेन यजते ॥ कृत्वो ऽर्थप्रयोगे काले ऽधिकरणे

yajer dhātoḥ karaṇe kārake chandasi bahulaṃ ṣaṣthī vibhaktir bhavati / ghṛtasya yajate, ghṛtena yajate / saumyasya yajate, somena yajate // kṛtvo 'rthaprayoge kāle 'dhikaraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि बहुलम् इति निवृत्तम् । कृत्वो ऽर्थानां प्रयोगे काले ऽधिकरणे षष्ठी विभक्तिर् भवति । पञ्च-कृत्वो ऽह्नो भुङ्क्ते । द्विर् अह्नो ऽधीते । कृत्वो ऽर्थ-ग्रहणं किम् ? आह्नि शेते । रात्रौ शेते । प्रयोग-ग्रहणं किम् ? अहनि भुक्तम् । गम्यते हि द्विस् त्रश् चतुर् वेति, न त्व् अप्रयुज्यमाने भवति । काल-ग्रहणम् किम् ? द्विः कांस्यपात्र्यां भुङ्क्ते । अधिकरणे इति किम् ? द्विर् अह्नो भुङ्क्ते । शेषे इत्य् एव, द्विर् अहन्य् अधीते ॥ कर्तृ-कर्मणोः कृति

chandasi bahulam iti nivṛttam / kṛtvo 'rthānāṃ prayoge kāle 'dhikaraṇe ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / pañca-kṛtvo 'hno bhuṅkte / dvir ahno 'dhīte / kṛtvo 'rtha-grahaṇaṃ kim ? āhni śete / rātrau śete / prayoga-grahaṇaṃ kim ? ahani bhuktam / gamyate hi dvis traś catur veti, na tv aprayujyamāne bhavati / kāla-grahaṇam kim ? dviḥ kāṃsyapātryāṃ bhuṅkte / adhikaraṇe iti kim ? dvir ahno bhuṅkte / śeṣe ity eva, dvir ahany adhīte // kartṛ-karmaṇoḥ kṛti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभय-प्राप्तौ कर्मणि

ubhaya-prāptau karmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वण षष्ठी प्राप्ता नियम्यते । उभयप्राप्तौ इति बहुव्रीहिः । उभयोः प्राप्तिर् यस्मिन् कृति, सो ऽयम् उभयप्राप्तिः । तत्र कर्मण्य् एव षष्थी विभक्तिर् भवति, न कर्तरि । आश्चर्यो गवां दोहो ऽगोपालकेन । रोचते मे ओदनस्य भोजनं देवदत्तेन । साधु खलु पयसः पानं यज्ञदत्तेन । बहुव्रीहिविज्ञानाद् इह नियमो न भवति, आश्चर्यम् इदम् ओदनस्य नाम पाको ब्राह्मणानं च प्रादुर्भावः इति । अकाकारयोः स्त्री-प्रत्यययोः प्रयोगे न+इति वक्तव्यम् । भेदिका देवदत्तस्य काष्ठानाम् । चिकिर्षा देवदत्तस्य कटस्य । शेषे विभाषा । अकाकारयोः स्त्रीप्रत्यययोर्ग्रहनात् तदपेक्षया शेषः स्त्रीप्रत्यय एव गृह्यते । शोभना हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेः पाणिनिना वा । केचिद् अविशेषेणैव विभाषाम् इच्छन्ति, शब्दानाम् अनुशासनम् आचार्यण आचार्यस्य इति वा ॥ क्तस्य च वर्तमाने

pūrvaṇa ṣaṣṭhī prāptā niyamyate / ubhayaprāptau iti bahuvrīhiḥ / ubhayoḥ prāptir yasmin kṛti, so 'yam ubhayaprāptiḥ / tatra karmaṇy eva ṣaṣthī vibhaktir bhavati, na kartari / āścaryo gavāṃ doho 'gopālakena / rocate me odanasya bhojanaṃ devadattena / sādhu khalu payasaḥ pānaṃ yajñadattena / bahuvrīhivijñānād iha niyamo na bhavati, āścaryam idam odanasya nāma pāko brāhmaṇānaṃ ca prādurbhāvaḥ iti / akākārayoḥ strī-pratyayayoḥ prayoge na+iti vaktavyam / bhedikā devadattasya kāṣṭhānām / cikirṣā devadattasya kaṭasya / śeṣe vibhāṣā / akākārayoḥ strīpratyayayorgrahanāt tadapekṣayā śeṣaḥ strīpratyaya eva gṛhyate / śobhanā hi sūtrasya kṛtiḥ pāṇineḥ pāṇininā vā / kecid aviśeṣeṇaiva vibhāṣām icchanti, śabdānām anuśāsanam ācāryaṇa ācāryasya iti vā // ktasya ca vartamāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकरण-वाचिनश् च

adhikaraṇa-vācinaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्तो ऽधिकरणे च ध्रौव्य-गति-प्रत्यवसान-अर्थेभ्यः (*३,४।७६) इति वक्ष्यति । तस्य प्रयोगे षष्ठी विभक्तिर् भवति । अयम् अपि प्रतिषेध-अपवादो योगः । इदम् एषाम् आसितम् । इदम् एषां शयितम् । इदम् हेः सृप्तम् । इदं वनकपेर्यातम् । इदम् एषां भुक्तम् । इदम् एषाम् अशितम् । द्विकर्मकाणां प्रयोगे कर्तरि कृति द्वयोर् अपि षष्ठी द्वितीयावत् । नेता ऽश्वस्य ग्रामस्य चैत्रः । अन्ये प्रधाने कर्मण्याहुः । तदा, नेता ऽश्वस्य ग्रामं चैत्रः ॥ न ल-उ-उक-अव्यय-निष्ठा-खलर्थ-तृनाम्

kto 'dhikaraṇe ca dhrauvya-gati-pratyavasāna-arthebhyaḥ (*3,4.76) iti vakṣyati / tasya prayoge ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati / ayam api pratiṣedha-apavādo yogaḥ / idam eṣām āsitam / idam eṣāṃ śayitam / idam heḥ sṛptam / idaṃ vanakaperyātam / idam eṣāṃ bhuktam / idam eṣām aśitam / dvikarmakāṇāṃ prayoge kartari kṛti dvayor api ṣaṣṭhī dvitīyāvat / netā 'śvasya grāmasya caitraḥ / anye pradhāne karmaṇyāhuḥ / tadā, netā 'śvasya grāmaṃ caitraḥ // na la-u-uka-avyaya-niṣṭhā-khalartha-tṛnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक-इनोर् भविष्यद्-आधमर्ण्ययोः

aka-inor bhaviṣyad-ādhamarṇyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकस्य भविष्यति काले विहितस्य, इनस् तु भविष्यति चाधमर्ण्ये च विहितस्य प्रयोगे षष्थी विभक्तिर् न भवति । कटं कारको व्रजति । ओदनं भोजको व्रजति । इनः खल्व् अपि ग्रामं गमी । ग्रामं गामी । शतं दायी । सहस्रं दायी । भविष्यद्-आधमर्ण्ययोः इति किम् ? यवनां लावकः । सक्तूनां पायकः । अवश्यंकारी कटस्य । इह कस्मान् न भवति, वर्षशतस्य पूरकः, पुत्रपौत्राणां दर्शकः इति ? भविष्यद्-अधिकारे विहितस्य अकस्य+इदं ग्रहणम् ॥ कृत्यानां कर्तरि वा

akasya bhaviṣyati kāle vihitasya, inas tu bhaviṣyati cādhamarṇye ca vihitasya prayoge ṣaṣthī vibhaktir na bhavati / kaṭaṃ kārako vrajati / odanaṃ bhojako vrajati / inaḥ khalv api grāmaṃ gamī / grāmaṃ gāmī / śataṃ dāyī / sahasraṃ dāyī / bhaviṣyad-ādhamarṇyayoḥ iti kim ? yavanāṃ lāvakaḥ / saktūnāṃ pāyakaḥ / avaśyaṃkārī kaṭasya / iha kasmān na bhavati, varṣaśatasya pūrakaḥ, putrapautrāṇāṃ darśakaḥ iti ? bhaviṣyad-adhikāre vihitasya akasya+idaṃ grahaṇam // kṛtyānāṃ kartari vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृ-कर्मणोः कृति (*२,३।६५) इति नित्यं षष्थी प्राप्ता कर्तरि विकल्प्यते । कृत्यानां प्रयोगे कर्तरि वा षष्ठी विभक्तिर् भवति, न कर्मणि । भवता कटः कर्तव्यः, भवतः कटः कर्तव्यः । कर्तरि इति किम् ? गेयो माणवकः साम्नाम् । उभय-प्राप्तौ कृत्ये षष्ठ्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः । क्रष्टव्या ग्रामं शाखा देवदत्तेन । नेतव्या ग्राममजा देवदत्तेन ॥ तुल्य-अर्थैर् अतुला-उपमाभ्यां तृतीया ऽन्यतरस्याम्

kartṛ-karmaṇoḥ kṛti (*2,3.65) iti nityaṃ ṣaṣthī prāptā kartari vikalpyate / kṛtyānāṃ prayoge kartari vā ṣaṣṭhī vibhaktir bhavati, na karmaṇi / bhavatā kaṭaḥ kartavyaḥ, bhavataḥ kaṭaḥ kartavyaḥ / kartari iti kim ? geyo māṇavakaḥ sāmnām / ubhaya-prāptau kṛtye ṣaṣṭhyāḥ pratiṣedho vaktavyaḥ / kraṣṭavyā grāmaṃ śākhā devadattena / netavyā grāmamajā devadattena // tulya-arthair atulā-upamābhyāṃ tṛtīyā 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यार्थैः शब्दैर् योगे तृतीया विभक्तिर् भवत्य् अन्यतरस्याम्, पक्षे षष्थी च, तुला-उपमा-शब्दौ वर्जयित्वा । शेषे विषये तृतीया-विधानात् तया मुक्ते षष्थ्य् एव भवति । तुल्यो देवदत्तेन, तुल्यो देवदत्तस्य । सदृशो देएवदत्तेन, सदृशो देवदत्तस्य । अतुलोपमाभ्याम् इति किम् ? तुला देवदत्तस्य न अस्ति । उपमा कृष्णस्य न विद्यते । वा इति वर्तमाने ऽन्यतरस्यां ग्रहनम् उत्तरसूत्रे तस्य चकारेन अनुकर्षण-अर्थम् । इतरथा हि तृतीया ऽनुकृष्येत ॥ चतुर्थी च आशिष्य् आयुष्य-मद्र-भद्र-कुशल-सुख-अर्थ-हितैः

tulyārthaiḥ śabdair yoge tṛtīyā vibhaktir bhavaty anyatarasyām, pakṣe ṣaṣthī ca, tulā-upamā-śabdau varjayitvā / śeṣe viṣaye tṛtīyā-vidhānāt tayā mukte ṣaṣthy eva bhavati / tulyo devadattena, tulyo devadattasya / sadṛśo deevadattena, sadṛśo devadattasya / atulopamābhyām iti kim ? tulā devadattasya na asti / upamā kṛṣṇasya na vidyate / vā iti vartamāne 'nyatarasyāṃ grahanam uttarasūtre tasya cakārena anukarṣaṇa-artham / itarathā hi tṛtīyā 'nukṛṣyeta // caturthī ca āśiṣy āyuṣya-madra-bhadra-kuśala-sukha-artha-hitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.