Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 3.2

बुद्धिसन्निहितं तदीयसिद्धान्तमत इति परामृशति । न जीवानां ब्रह्मणा भेदाभेदौ स्वाभाविकौ । किन्त्वभेदः स्वाभाविको भेदस्त्वौपाधिकः । यथेश्वरांशानां मत्स्यादीनामीश्वरेण इयांस्तु विशेषः । मत्स्याद्या जगदनुग्रहार्थं लीलाविग्रहोपाधिभिन्ना अतिरस्कृतैश्वर्यादिमन्तः । जीवास्त्वनाद्यविद्याकामकर्मादिनिबन्धनदेहेन्द्रियाद्युपाधिभिन्नास्तिरस्कृतब्रह्मस्वभावा उपाधिनिबन्धनदुःखादिभाजश्चेति । यत एवमौपाधिक एव भेदो ऽतो ज्ञानकर्माभ्यां देहाद्युपाधीनामात्यन्तिके ऽपाये सति जीवानामीशरूपैः समता भवेत् । यथेश्वररूपाणि कार्यावसाने स्वेच्छयैव लीलाविग्रहत्यागेनेश्वरतामापद्यन्ते । तथा जीवा अप्यनुष्यितज्ञानकर्मसमुच्चयाः प्रारब्धकर्मावसाने देहाद्युपाधिभिरत्यन्तविमुक्ताः स्वाभाविकं ब्रह्मत्वमापद्यन्त इति न कश्चिद्दोषः । *९,३८३* यदुक्तमुपाध्यायत्तताभावादिति तदसिद्धम् । जीवानामपि सूर्यकादिवदाभासत्वाङ्गीकारे बाधकाभावादिति भावेनाशङ्कते अथेति ॥ ॥। अथाभासा मुख्यतः सूर्यकादिवत्

buddhisannihitaṃ tadīyasiddhāntamata iti parāmṛśati / na jīvānāṃ brahmaṇā bhedābhedau svābhāvikau / kintvabhedaḥ svābhāviko bhedastvaupādhikaḥ / yatheśvarāṃśānāṃ matsyādīnāmīśvareṇa iyāṃstu viśeṣaḥ / matsyādyā jagadanugrahārthaṃ līlāvigrahopādhibhinnā atiraskṛtaiśvaryādimantaḥ / jīvāstvanādyavidyākāmakarmādinibandhanadehendriyādyupādhibhinnāstiraskṛtabrahmasvabhāvā upādhinibandhanaduḥkhādibhājaśceti / yata evamaupādhika eva bhedo 'to jñānakarmābhyāṃ dehādyupādhīnāmātyantike 'pāye sati jīvānāmīśarūpaiḥ samatā bhavet / yatheśvararūpāṇi kāryāvasāne svecchayaiva līlāvigrahatyāgeneśvaratāmāpadyante / tathā jīvā apyanuṣyitajñānakarmasamuccayāḥ prārabdhakarmāvasāne dehādyupādhibhiratyantavimuktāḥ svābhāvikaṃ brahmatvamāpadyanta iti na kaściddoṣaḥ / *9,383* yaduktamupādhyāyattatābhāvāditi tadasiddham / jīvānāmapi sūryakādivadābhāsatvāṅgīkāre bādhakābhāvāditi bhāvenāśaṅkate atheti // ... athābhāsā mukhyataḥ sūryakādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा ॥। अथशब्दः शङ्कोपक्रमे पक्षान्तरे वा । आभासाः जीवाः । मुख्यत इति उपाध्यायत्तत्वेन । सूर्यकादिना तुल्यं वर्तत इति सूर्यकादिवत् । उत्तरवाक्ये वास्य सम्बन्धः । परिहरति तदेति ॥ ॥। तदोपाध्यायत्तरूपाणां नाशिता भवेत् चशब्दो ऽत एव चोपमेति भिन्नक्रमः । एतावदेव वाक्यमेतदाशङ्कानिरासार्थं न पुनरिदं सूत्रस्य प्रतीकग्रहणमिति एवशब्दः । अन्यथा हि सूर्यकादिवदित्यस्यावृत्तिराशङ्कयेत । यद्वैकवाक्यतानिरासेन परकृतस्यापव्याख्यानतामाह, यत एवायमात्मा चैतन्यस्वरूपो निर्विशेषो वाङ्मनसातीतः परप्रतिषेधोपदेश्यो ऽत एव चास्योपाधिनिमित्तमपारमार्थिकीं विशेषवत्तामभिप्रेत्य जलसूर्यकादिवदित्युपमोपादीयते मोक्षशास्त्रेष्विति । यद्यप्येवमेकवाक्यतालाभस्तथाप्यर्थदोषस्तत्र तत्र व्युत्पादित एव । वतेर्वैयर्थ्यं च । सूर्यकादिरित्येतावता पूर्णत्वात् । इतिशब्दाध्याहारश्चैवं न कर्तव्य इति । *९,३८५* सूत्रखण्डस्य तात्पर्यमाह अन्येति ॥ ॥। अन्याभासविशेषिताम्

yadā ... athaśabdaḥ śaṅkopakrame pakṣāntare vā / ābhāsāḥ jīvāḥ / mukhyata iti upādhyāyattatvena / sūryakādinā tulyaṃ vartata iti sūryakādivat / uttaravākye vāsya sambandhaḥ / pariharati tadeti // ... tadopādhyāyattarūpāṇāṃ nāśitā bhavet caśabdo 'ta eva copameti bhinnakramaḥ / etāvadeva vākyametadāśaṅkānirāsārthaṃ na punaridaṃ sūtrasya pratīkagrahaṇamiti evaśabdaḥ / anyathā hi sūryakādivadityasyāvṛttirāśaṅkayeta / yadvaikavākyatānirāsena parakṛtasyāpavyākhyānatāmāha, yata evāyamātmā caitanyasvarūpo nirviśeṣo vāṅmanasātītaḥ parapratiṣedhopadeśyo 'ta eva cāsyopādhinimittamapāramārthikīṃ viśeṣavattāmabhipretya jalasūryakādivadityupamopādīyate mokṣaśāstreṣviti / yadyapyevamekavākyatālābhastathāpyarthadoṣastatra tatra vyutpādita eva / vatervaiyarthyaṃ ca / sūryakādirityetāvatā pūrṇatvāt / itiśabdādhyāhāraścaivaṃ na kartavya iti / *9,385* sūtrakhaṇḍasya tātparyamāha anyeti // ... anyābhāsaviśeṣitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यस्मात्सूर्यकादेराभासाज्जीवानां विशेषितां विलक्षणतां अनेन सूत्रखण्डेनाह सूत्रकारः । तदेतत्तात्पर्यं सूत्राक्षरैः कतं लभ्यत इत्यत (एतच्छब्द)इदंशब्दपरामृष्टमर्थं तावद्दर्शयति यदुक्तमिति ॥ यदुक्तं तदधीनत्वं सर्वावस्थास्वशेषतः । जीवस्य सदृशत्वं च चित्त्वमात्रं नचापरम्

anyasmātsūryakāderābhāsājjīvānāṃ viśeṣitāṃ vilakṣaṇatāṃ anena sūtrakhaṇḍenāha sūtrakāraḥ / tadetattātparyaṃ sūtrākṣaraiḥ kataṃ labhyata ityata (etacchabda)idaṃśabdaparāmṛṣṭamarthaṃ tāvaddarśayati yaduktamiti // yaduktaṃ tadadhīnatvaṃ sarvāvasthāsvaśeṣataḥ / jīvasya sadṛśatvaṃ ca cittvamātraṃ nacāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदधीनत्वं परमात्माधीनत्वम् । अशेषतो ऽशेषेषु व्यापारेषु । सन्ध्ये सृष्टिराह हीत्यादौ । सदृशत्वं च परमात्मना, यदुक्तं पुंस्त्वादिवदित्यादौ किं तत्सदृशत्वम्, चित्त्वमात्रम् । न चापरं स्वातन्त्र्यादिकं, येन हेतोर्विरुद्धता स्यादिति भावः । *९,३८७* इदानीमत एव चोपमेति वाक्यं योजयति तावन्मात्रेण चेति ॥ तावन्मात्रेण चाभासो रूपमेषां चिदात्मनाम् तदधीनत्वतत्सदृशत्वमात्रेणैषां चिदात्मनां रूपं स्वरूपमस्माभिराभास इत्युक्तम् । सूर्यकाद्युपमा च तावन्मात्रेण चोपपत्तेरिति चार्थः । जीव इति वक्तव्ये एषां चिदात्मनां रूपमिति वचनं मुक्तेष्विदं द्वयमस्तीति दर्शयितुम् । अनेन अत एव प्रकृताभ्यां तदधीनत्वतत्सदृशत्वाभ्यामेव । *९,३८८* आभासत्वं सूर्यकाद्युपमा चोक्तेति स्वाभिप्रायप्रकटनं सूत्राथर् इत्युक्तं भवति । एवशब्दव्यावर्त्यं दर्शयति नेति ॥ नोपाध्यधीनताद्यैश्च ॥। *९,३९०* नन्वेवं सति दृष्टान्तदार्ष्यान्तिकभावो न स्यात् । अत्यन्तसाम्ये हि स भवति । अन्यथा प्रमेयत्वादिमात्रसाम्यस्य सर्वत्र सम्भवेन मशको ऽपि मातङ्गस्य दृष्टान्तः स्यादित्यत आह नातिसाम्यमिति ॥ ॥। नातिसाम्यं निदर्शने

tadadhīnatvaṃ paramātmādhīnatvam / aśeṣato 'śeṣeṣu vyāpāreṣu / sandhye sṛṣṭirāha hītyādau / sadṛśatvaṃ ca paramātmanā, yaduktaṃ puṃstvādivadityādau kiṃ tatsadṛśatvam, cittvamātram / na cāparaṃ svātantryādikaṃ, yena hetorviruddhatā syāditi bhāvaḥ / *9,387* idānīmata eva copameti vākyaṃ yojayati tāvanmātreṇa ceti // tāvanmātreṇa cābhāso rūpameṣāṃ cidātmanām tadadhīnatvatatsadṛśatvamātreṇaiṣāṃ cidātmanāṃ rūpaṃ svarūpamasmābhirābhāsa ityuktam / sūryakādyupamā ca tāvanmātreṇa copapatteriti cārthaḥ / jīva iti vaktavye eṣāṃ cidātmanāṃ rūpamiti vacanaṃ mukteṣvidaṃ dvayamastīti darśayitum / anena ata eva prakṛtābhyāṃ tadadhīnatvatatsadṛśatvābhyāmeva / *9,388* ābhāsatvaṃ sūryakādyupamā cokteti svābhiprāyaprakaṭanaṃ sūtrāthar ityuktaṃ bhavati / evaśabdavyāvartyaṃ darśayati neti // nopādhyadhīnatādyaiśca ... *9,390* nanvevaṃ sati dṛṣṭāntadārṣyāntikabhāvo na syāt / atyantasāmye hi sa bhavati / anyathā prameyatvādimātrasāmyasya sarvatra sambhavena maśako 'pi mātaṅgasya dṛṣṭāntaḥ syādityata āha nātisāmyamiti // ... nātisāmyaṃ nidarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदर्श्यते साध्येन साधनस्य व्याप्तिरत्रेति हि निदर्शनम् । अतः साध्यसाधनधर्मसाम्यमेव दार्ष्यान्तिकेन तत्रान्वेष्यव्यम् । न त्वतिसाम्यम् । तथा सति सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । मशकादेरपि विवक्षितधर्मसाम्ये दृष्टान्तत्वं नानिष्यमिति । ननु चित्त्वमात्रमित्यसत् । मुक्तौ सुखाद्यङ्गीकारविरोधादित्यत आह किञ्चिदिति ॥ किञ्चित्सुखादिसादृश्यमपीशेनेसुरानृते चित्त्वसादृश्यं तु सर्वगामित्वादुक्तामिति भावः । निरवधिकसुखादिव्यवच्छेदाय किञ्चिदित्युक्तम् । अन्यथा हि हेतोर्विरुद्धता स्यात् । *९,३९१* अयं समुदायार्थः । ब्रह्माभासत्वादिति हेतोर्ब्रह्माधीनत्वात्तत्सदृशत्वाच्चेत्यर्थो न तु सूर्यकादिवत्प्रतिबिम्बत्वादिति । न चायमर्थो ऽसिद्धः । निपुणतरं प्रागुपपादितत्वात् । न चोपाध्यधीनत्वेन व्याप्तो येन तद्वयावृत्त्या व्यावर्तेत । उपाध्यधीनतारहितेष्वपि भावात् । नच भागासिद्धिः(द्धः) । चिदात्मस्वरूपतयोपपादितत्वात् । नापि विरुद्धः । भिन्नेष्वेव भा(ष्वपि भा)वात् । तथापि बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्यात्सूर्यकादिदृष्टान्तः साध्यसाधनविकल इति चेन्न । प्रमाणाभावात् । न तावत्प्रत्यक्षम् । तस्य प्रत्यक्त्वपरक्त्वादिना भेदग्राहित्वात् । प्रत्यभिज्ञानं त्वसिद्धमेव । नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् । अत्यन्तसादृश्यस्य सव्येतरकरादिना व्यभिचारात् । वैधर्म्याभावस्य चासिद्धत्वात् । क्रियासाम्यस्य छायादावनैकान्त्यात् । पृथक्कारणाभावस्य नित्येषु व्यभिचारात् । बिम्बकारणमात्रजन्यत्वस्य सन्दिग्धत्वात् । पृथग्दृष्टकार्यानुरोधेन ह्यदृष्टमपि पृथक्कारणं कल्प्यते । नतु कारणादर्शनेन दृष्टकार्यापलापः । तथा सति बहुविप्लवापत्तेः । ततः कारणमुपाधिरेव कल्प्यते । आगमास्तु प्रत्यक्षादिवि(क्षवि)रोधादुपचरितार्था एव । यदि च जलादिना प्रतिहता नयनरश्मयो मुखमीक्षन्ते तदा शिलादिप्रतिहता अपीक्षेरन् । न चास्यां प्रक्रियायां स्वच्छतायाः को ऽप्युपयोगो ऽस्तीत्यलम् । तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधस्तु परिहरिष्यते । अतो निर्देषमेवाभासत्वानुमानमिति । *९,३९५* ननु ब्रह्माभासशब्दो जीवस्य ब्रह्माधीनतां ब्रह्मसदृशतां च कया वृत्त्या वक्ति । गौण्येति चेत् । एवं तर्ह्यस्मदायत्ते शब्दप्रयोगे ऽवाचकं किमिति प्रयोक्ष्यामह इति प्रयोजनं वाच्यम् । मैवम् । योगाश्रयणादित्याह तत इति ॥ तत आभासते नित्यं तद्वदाभासते ऽपि च

nidarśyate sādhyena sādhanasya vyāptiratreti hi nidarśanam / ataḥ sādhyasādhanadharmasāmyameva dārṣyāntikena tatrānveṣyavyam / na tvatisāmyam / tathā sati sarvānumānocchedaprasaṅgāt / maśakāderapi vivakṣitadharmasāmye dṛṣṭāntatvaṃ nāniṣyamiti / nanu cittvamātramityasat / muktau sukhādyaṅgīkāravirodhādityata āha kiñciditi // kiñcitsukhādisādṛśyamapīśenesurānṛte cittvasādṛśyaṃ tu sarvagāmitvāduktāmiti bhāvaḥ / niravadhikasukhādivyavacchedāya kiñcidityuktam / anyathā hi hetorviruddhatā syāt / *9,391* ayaṃ samudāyārthaḥ / brahmābhāsatvāditi hetorbrahmādhīnatvāttatsadṛśatvāccetyartho na tu sūryakādivatpratibimbatvāditi / na cāyamartho 'siddhaḥ / nipuṇataraṃ prāgupapāditatvāt / na copādhyadhīnatvena vyāpto yena tadvayāvṛttyā vyāvarteta / upādhyadhīnatārahiteṣvapi bhāvāt / naca bhāgāsiddhiḥ(ddhaḥ) / cidātmasvarūpatayopapāditatvāt / nāpi viruddhaḥ / bhinneṣveva bhā(ṣvapi bhā)vāt / tathāpi bimbapratibimbayoraikyātsūryakādidṛṣṭāntaḥ sādhyasādhanavikala iti cenna / pramāṇābhāvāt / na tāvatpratyakṣam / tasya pratyaktvaparaktvādinā bhedagrāhitvāt / pratyabhijñānaṃ tvasiddhameva / nāpyanumānaṃ liṅgābhāvāt / atyantasādṛśyasya savyetarakarādinā vyabhicārāt / vaidharmyābhāvasya cāsiddhatvāt / kriyāsāmyasya chāyādāvanaikāntyāt / pṛthakkāraṇābhāvasya nityeṣu vyabhicārāt / bimbakāraṇamātrajanyatvasya sandigdhatvāt / pṛthagdṛṣṭakāryānurodhena hyadṛṣṭamapi pṛthakkāraṇaṃ kalpyate / natu kāraṇādarśanena dṛṣṭakāryāpalāpaḥ / tathā sati bahuviplavāpatteḥ / tataḥ kāraṇamupādhireva kalpyate / āgamāstu pratyakṣādivi(kṣavi)rodhādupacaritārthā eva / yadi ca jalādinā pratihatā nayanaraśmayo mukhamīkṣante tadā śilādipratihatā apīkṣeran / na cāsyāṃ prakriyāyāṃ svacchatāyāḥ ko 'pyupayogo 'stītyalam / tattvamasyādiśrutivirodhastu parihariṣyate / ato nirdeṣamevābhāsatvānumānamiti / *9,395* nanu brahmābhāsaśabdo jīvasya brahmādhīnatāṃ brahmasadṛśatāṃ ca kayā vṛttyā vakti / gauṇyeti cet / evaṃ tarhyasmadāyatte śabdaprayoge 'vācakaṃ kimiti prayokṣyāmaha iti prayojanaṃ vācyam / maivam / yogāśrayaṇādityāha tata iti // tata ābhāsate nityaṃ tadvadābhāsate 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भानमस्तित्वमपिचैवासमन्ताद् यतस्ततः । जीव आभास उद्दिष्टः सदैव परमात्मनः

bhānamastitvamapicaivāsamantād yatastataḥ / jīva ābhāsa uddiṣṭaḥ sadaiva paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन परमात्मना निमित्तेनाभासते प्रतीतो भवतीति प्रतीतौ तदधीनत्वमुच्यते । तद्वत् ब्रह्मवदाभासत इत्यनेन तत्सदृशत्वम् । अपि चेति व्याख्यानसमुच्चये । भानं ज्ञानम् । अस्तित्वं सत्त्वम् । अस्तिशब्दो ऽव्ययम् । अस्ति स्वतीति पाठात् । अपिशब्दो भानास्तित्वयोः समुच्चये । चशब्दो व्याख्यानसमुच्चये । एवशब्दस्य तत एवेति सम्बन्धः । आ इत्यनुवादेन समन्तादिति व्याख्यानम् । यतः कारणात्ततः परमात्मन एव जीवस्य भवतस्ततः कारणादित्यावृत्त्या योज्यम् । भा च आमा च भाऽसे, आ सर्वकालवर्तिन्यौ भाऽसे आभासे, परमात्माधीने आभासे यस्यासौ परमात्माभासः । "पूर्वान्तवत्स्वरःसन्धौ क्वचिदेव परादिवत् । द्रष्टव्यो यतिचिन्तायां यणादेशः परादिवत्ऽ; इति वचनान्न यतिभङ्गः शङ्कनीयः । *९,४००* न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वतः *९,४०५* एवं चेतनत्वाद्यनुमानस्य बाधकतयोक्तमाभासत्वानुमानं समर्थितम् । तदिदं प्रमाणान्तरोपलक्षणमित्याशयवानाह अखिलेति ॥ ॥। अखिलमानतः

tena paramātmanā nimittenābhāsate pratīto bhavatīti pratītau tadadhīnatvamucyate / tadvat brahmavadābhāsata ityanena tatsadṛśatvam / api ceti vyākhyānasamuccaye / bhānaṃ jñānam / astitvaṃ sattvam / astiśabdo 'vyayam / asti svatīti pāṭhāt / apiśabdo bhānāstitvayoḥ samuccaye / caśabdo vyākhyānasamuccaye / evaśabdasya tata eveti sambandhaḥ / ā ityanuvādena samantāditi vyākhyānam / yataḥ kāraṇāttataḥ paramātmana eva jīvasya bhavatastataḥ kāraṇādityāvṛttyā yojyam / bhā ca āmā ca bhā'se, ā sarvakālavartinyau bhā'se ābhāse, paramātmādhīne ābhāse yasyāsau paramātmābhāsaḥ / "pūrvāntavatsvaraḥsandhau kvacideva parādivat / draṣṭavyo yaticintāyāṃ yaṇādeśaḥ parādivat'; iti vacanānna yatibhaṅgaḥ śaṅkanīyaḥ / *9,400* na jalāyattasūryādipratibimbopamatvataḥ *9,405* evaṃ cetanatvādyanumānasya bādhakatayoktamābhāsatvānumānaṃ samarthitam / tadidaṃ pramāṇāntaropalakṣaṇamityāśayavānāha akhileti // ... akhilamānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवेशभेददृष्टयैव समुदायैकता कुतः न केवलमाभासत्वानुमानेन किन्त्वखिलैरपि मानैः । भेददृष्टयेत्युक्ते सिद्धसाधनता स्यात् । परेणापि भेदस्याङ्गीकृतत्वात् । अत"एवऽशब्दः । स च समासे गुणभूतेनापि बुद्धया विविक्तेन भेदशब्देन सम्बद्धयते ऽभेदनिरासेन भेदस्य दर्शनादिति । कुतः प्रमाणात्सिद्धयेत् । तत्रैक्यबाधकं प्रत्यक्षं ताव(त्प्रसिद्ध)त्सिद्धमेव । नाहं सर्वज्ञो निर्देष इत्याद्यनुभवात् । यथा हि स्तम्भे कुम्भतादात्म्याभावः प्रत्यक्षस्तथाऽत्मनि सार्वज्ञादिलक्षणब्रह्मतादात्म्याभावः साक्षिणा सिद्ध एव । तदभ्रान्तता च प्रागेवोपपादिता । आगमास्तु तत्र तत्रोदाहृता द्रष्टव्याः । *९,४०७* अनुमानान्तरं (त्वाह) चाह अशेषेति ॥ अशेषदोषराहित्यं सर्वशक्तित्वतो हरेः

jīveśabhedadṛṣṭayaiva samudāyaikatā kutaḥ na kevalamābhāsatvānumānena kintvakhilairapi mānaiḥ / bhedadṛṣṭayetyukte siddhasādhanatā syāt / pareṇāpi bhedasyāṅgīkṛtatvāt / ata"eva'śabdaḥ / sa ca samāse guṇabhūtenāpi buddhayā viviktena bhedaśabdena sambaddhayate 'bhedanirāsena bhedasya darśanāditi / kutaḥ pramāṇātsiddhayet / tatraikyabādhakaṃ pratyakṣaṃ tāva(tprasiddha)tsiddhameva / nāhaṃ sarvajño nirdeṣa ityādyanubhavāt / yathā hi stambhe kumbhatādātmyābhāvaḥ pratyakṣastathā'tmani sārvajñādilakṣaṇabrahmatādātmyābhāvaḥ sākṣiṇā siddha eva / tadabhrāntatā ca prāgevopapāditā / āgamāstu tatra tatrodāhṛtā draṣṭavyāḥ / *9,407* anumānāntaraṃ (tvāha) cāha aśeṣeti // aśeṣadoṣarāhityaṃ sarvaśaktitvato hareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वोपेतेति कथितमत ऐक्यं क्व दोषिणा एतदुक्तं भवति । जीवब्रह्मणी नाभेदवती विरुद्धधर्माधिकरणात् । छायाऽतपवत् । न चासिद्धो हेतुः । सर्वोपेता च तद्दर्शनादिति सर्वशक्तित्वेन हेतुना ब्रह्मणो ऽशेषदोषराहित्यस्य समर्थितत्वात् । जीवे दुःखादिदोषाणामनुभवसिद्धत्वात् । विरुद्धधर्माधिकरणयोरप्यैक्ये स्तम्भकुम्भयोरप्यैक्यं स्यादिति । नन्वस्तु परमात्मा सर्वशक्तिरशेषदोषरहितश्च । तथाप्युपाधिभिन्नस्तदंशो जीवास्तन्निमित्तदोषवांश्च भविष्यति को विरोधः । प्रकारभेदस्य विरोधशान्तिहेतुत्वादित्यत आह अशेषेति ॥ *९,४०८* अशेषशक्तियुक्तश्चेत् स्वातन्त्र्याद् दोषवान् कथम्

sarvopeteti kathitamata aikyaṃ kva doṣiṇā etaduktaṃ bhavati / jīvabrahmaṇī nābhedavatī viruddhadharmādhikaraṇāt / chāyā'tapavat / na cāsiddho hetuḥ / sarvopetā ca taddarśanāditi sarvaśaktitvena hetunā brahmaṇo 'śeṣadoṣarāhityasya samarthitatvāt / jīve duḥkhādidoṣāṇāmanubhavasiddhatvāt / viruddhadharmādhikaraṇayorapyaikye stambhakumbhayorapyaikyaṃ syāditi / nanvastu paramātmā sarvaśaktiraśeṣadoṣarahitaśca / tathāpyupādhibhinnastadaṃśo jīvāstannimittadoṣavāṃśca bhaviṣyati ko virodhaḥ / prakārabhedasya virodhaśāntihetutvādityata āha aśeṣeti // *9,408* aśeṣaśaktiyuktaścet svātantryād doṣavān katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यशेषशक्तियुक्तः परमात्माङ्गीकृतस्तदा तस्योपाधौ तन्निमित्ते च स्वातन्त्र्यात्कथं तन्निमित्तदोषवान्स्यात् । अयमभिसन्धिः । भवतु वानेन प्रकारभेदेन विरोधशान्तिर्मा वा भूत् । प्रकारभेद एवायमनुपपन्नः । तथाहि । अन्तःकरणादयुपाधयो ऽविद्यानिमित्तमित्तानि च स्वशक्त्या परमात्मानं विच्छिद्य तदंशस्य जीवस्य दुःखादिदोषान्कुर्वन्तीति तावन्न युज्यते । परमात्मनः सर्वशक्तिस्वातन्त्र्यहानिप्रसङ्गात् । अतः परमात्मैव सर्वशक्तिः स्वाधीनैरेव तैः स्वात्मानं विच्छिद्य स्वांशं जीवं दुःखादिदोषयोगिनं करोतीति मन्तव्यम् । तच्चायुक्ततरम् । अप्रेक्षावत्त्वप्रसक्तेः । न हि कश्चित्प्रेक्षावानात्मानमात्माधीनैरहिकण्टकादिभिरपुरुषार्थभाजं कुर्वाणो दृष्टः । नच तापसस्येवात्मनो दुःखोत्पादनेन परमात्मनः किञ्चित्प्रयोजनमस्ति । परिपूर्णत्वात् । नचाविद्यादिनो ऽनादितात्र समाधानम्, अनादिनो ऽपि तत्प्रवाहस्य तदधीनत्वात् । नच लीलामात्रमेतदिति साम्प्रतम् । स्वापुरुषार्थहेतोर्लीलायाः प्रेक्षापूर्वकारिभिरनुपादानात् । अतः परमपुरुषस्य न केनापि प्रकारेण दोषसंसर्गो युज्यत इति न दोषिणा जीवेन तस्यैक्यं युक्तमिति । *९,४०९* जीवब्रह्मणोरैक्ये ऽपि ब्रह्मणो जीवगतदुःखाद्यनुसन्धानाभावान्नोक्तदोषप्रसङ्गः । तथा चोक्तेन प्रकारभेदेन विरोधशान्तिर्भविष्यतीति भावेन शङ्कते अनुसन्धानेति ॥ अनुसन्धानरहितमैक्यं चेद् ॥। अनुसन्धानं नाम भोगसमाख्यातः स्वीयतया दुःखादिसाक्षात्कारो ऽभिमतः । परिहरति । एकतेति । ॥। एकता न तत् तत् तर्हि । जीवस्तावद्ब्रह्मस्वरूपं निर्दुःखत्वादिकं नानुसन्धत्त इत्यविवादम् । ब्रह्मापि चेज्जीवगतं दुःखादिकं नानुसन्दध्यात्तदा तयोरेकता नास्तीत्येवोक्तप्रायं स्यात् कथमित्यत आह चेतनेति ॥ चेतनैक्ये ऽनुसन्धानं प्रमाणं नैव चापरम्

yadyaśeṣaśaktiyuktaḥ paramātmāṅgīkṛtastadā tasyopādhau tannimitte ca svātantryātkathaṃ tannimittadoṣavānsyāt / ayamabhisandhiḥ / bhavatu vānena prakārabhedena virodhaśāntirmā vā bhūt / prakārabheda evāyamanupapannaḥ / tathāhi / antaḥkaraṇādayupādhayo 'vidyānimittamittāni ca svaśaktyā paramātmānaṃ vicchidya tadaṃśasya jīvasya duḥkhādidoṣānkurvantīti tāvanna yujyate / paramātmanaḥ sarvaśaktisvātantryahāniprasaṅgāt / ataḥ paramātmaiva sarvaśaktiḥ svādhīnaireva taiḥ svātmānaṃ vicchidya svāṃśaṃ jīvaṃ duḥkhādidoṣayoginaṃ karotīti mantavyam / taccāyuktataram / aprekṣāvattvaprasakteḥ / na hi kaścitprekṣāvānātmānamātmādhīnairahikaṇṭakādibhirapuruṣārthabhājaṃ kurvāṇo dṛṣṭaḥ / naca tāpasasyevātmano duḥkhotpādanena paramātmanaḥ kiñcitprayojanamasti / paripūrṇatvāt / nacāvidyādino 'nāditātra samādhānam, anādino 'pi tatpravāhasya tadadhīnatvāt / naca līlāmātrametaditi sāmpratam / svāpuruṣārthahetorlīlāyāḥ prekṣāpūrvakāribhiranupādānāt / ataḥ paramapuruṣasya na kenāpi prakāreṇa doṣasaṃsargo yujyata iti na doṣiṇā jīvena tasyaikyaṃ yuktamiti / *9,409* jīvabrahmaṇoraikye 'pi brahmaṇo jīvagataduḥkhādyanusandhānābhāvānnoktadoṣaprasaṅgaḥ / tathā coktena prakārabhedena virodhaśāntirbhaviṣyatīti bhāvena śaṅkate anusandhāneti // anusandhānarahitamaikyaṃ ced ... anusandhānaṃ nāma bhogasamākhyātaḥ svīyatayā duḥkhādisākṣātkāro 'bhimataḥ / pariharati / ekateti / ... ekatā na tat tat tarhi / jīvastāvadbrahmasvarūpaṃ nirduḥkhatvādikaṃ nānusandhatta ityavivādam / brahmāpi cejjīvagataṃ duḥkhādikaṃ nānusandadhyāttadā tayorekatā nāstītyevoktaprāyaṃ syāt kathamityata āha cetaneti // cetanaikye 'nusandhānaṃ pramāṇaṃ naiva cāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः समुदायैक्यमेव मयोच्यते नात्यन्तैक्यम् । अतश्चेतनेष्वप्यनुसन्धानरहितं तद्युक्तम् । अयमभिसन्धिः । समुदायैक्यवादिना हि जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदौ स्वीक्रियेते । तत्रानुसन्धानाभावो भेदनिमित्तस्तज्ज्ञापनेनैव चरितार्थो नाभेदं निवर्तयति । तन्तुपटादिषु हि समुदायैक्यस्थलेषु विरुद्धधर्माध्यासो भेदज्ञापनमात्रेण कृतार्थो नाभेदं बाधते । अन्यथा तत्राप्यभेदाङ्गीकारो दुर्घटः स्यात् । तस्मादैक्यं नानुपपन्नमिति । गूढाभिसन्धिः सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह अस्तु तदिति ॥ ॥। अस्तु तन् ॥। सर्वथापि परस्परस्वरूपानुसन्धानरहितं जीवब्रह्मणोरैक्यं भवन्त्वित्यर्थः । विप्रतिपन्नार्थाङ्गीकारे प्रतिज्ञाहानिर्निग्रहस्थानं स्यादित्यत आह नाममात्रमेवेति ॥ ॥। नाममात्रमेव यतस्ततः

yataḥ samudāyaikyameva mayocyate nātyantaikyam / ataścetaneṣvapyanusandhānarahitaṃ tadyuktam / ayamabhisandhiḥ / samudāyaikyavādinā hi jīvabrahmaṇorbhedābhedau svīkriyete / tatrānusandhānābhāvo bhedanimittastajjñāpanenaiva caritārtho nābhedaṃ nivartayati / tantupaṭādiṣu hi samudāyaikyasthaleṣu viruddhadharmādhyāso bhedajñāpanamātreṇa kṛtārtho nābhedaṃ bādhate / anyathā tatrāpyabhedāṅgīkāro durghaṭaḥ syāt / tasmādaikyaṃ nānupapannamiti / gūḍhābhisandhiḥ sampratipattimuttaramāha astu taditi // ... astu tan ... sarvathāpi parasparasvarūpānusandhānarahitaṃ jīvabrahmaṇoraikyaṃ bhavantvityarthaḥ / vipratipannārthāṅgīkāre pratijñāhānirnigrahasthānaṃ syādityata āha nāmamātrameveti // ... nāmamātrameva yatastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतस्तदैक्यं नाममात्रं न वास्तवं ततस्तदभ्युपगमो न दूषणम् । अयमभिसन्धिः । तन्तुपटाद्यभेदो न विरुद्धधर्माध्यासाभावैकप्रमाणकः । प्रत्यक्षादिना तदभेदस्य सिद्धत्वात् । तथाच विरुद्धधर्माध्यासः कालात्ययापदिष्टत्वभयादभेदबाधनान्निवृत्तो भेदसाधनेनैव कृती भवति । तथा यदि चेतनैक्यं निरवकाशप्रमाणान्तरगम्यं स्यात्तदानुसन्धानाभावो ऽभेदमबाधमानो भेदमात्रप्रतिपादनेन चरितार्थः स्यात् । नचैवम् । चेतनैक्यस्यानुसन्धानव्याप्यतयोक्तत्वात् । व्यापकाभावे च व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वेनैक्याभावे पुनस्तद्वचनं निरर्थकमेवेति । *९,४१५* भवत्वनुसन्धानैकप्रमाणकं चेतनैक्यम् । अनुसन्धानं च कादाचित्कमप्यैक्यं साधयति । विद्यते च मुक्तावनुसन्धानमित्यैक्यसिद्धिः । मुक्तस्वरूपस्य दुःखादिदोषदूरत्वेन प्रागुक्तदोषाभावश्चेत्यत आह मुक्ताविति ॥ *९,४१६* मुक्तौ स्यादनुसन्धानं इत्यपि स्यात् सुदुष्करम् इत्यपि वचनं सुदुष्करं स्यात् । प्रमाणाभावेन सन्दिग्धत्वादिति भावः । किञ्च मुक्तावनुसन्धानं भविष्यतीति वदता वक्तव्यमिदानीं कुतो ऽनुसन्धानं नास्तीति । अथ ब्रूयादविद्याकामकर्मादि(निमित्त)प्रतिबन्धकसद्भावादिति । तत्र वक्तव्यम् । प्रतिबन्धकसद्भावनिबन्धन एवेदानीमनुसन्धानाभावो न पुनरैक्याभावनिबन्धन इति कुतस्ते निश्चय इति । वयं तु वदामः । ऐक्याभावनिबन्धन एवायमिदानीमनुसन्धानाभावो नाज्ञानादिनिमित्त इति । कुतो ऽयं निश्चय इति तत्राह सर्वज्ञ इति ॥ सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते नैव सा यतः

yatastadaikyaṃ nāmamātraṃ na vāstavaṃ tatastadabhyupagamo na dūṣaṇam / ayamabhisandhiḥ / tantupaṭādyabhedo na viruddhadharmādhyāsābhāvaikapramāṇakaḥ / pratyakṣādinā tadabhedasya siddhatvāt / tathāca viruddhadharmādhyāsaḥ kālātyayāpadiṣṭatvabhayādabhedabādhanānnivṛtto bhedasādhanenaiva kṛtī bhavati / tathā yadi cetanaikyaṃ niravakāśapramāṇāntaragamyaṃ syāttadānusandhānābhāvo 'bhedamabādhamāno bhedamātrapratipādanena caritārthaḥ syāt / nacaivam / cetanaikyasyānusandhānavyāpyatayoktatvāt / vyāpakābhāve ca vyāpyanivṛtterāvaśyakatvenaikyābhāve punastadvacanaṃ nirarthakameveti / *9,415* bhavatvanusandhānaikapramāṇakaṃ cetanaikyam / anusandhānaṃ ca kādācitkamapyaikyaṃ sādhayati / vidyate ca muktāvanusandhānamityaikyasiddhiḥ / muktasvarūpasya duḥkhādidoṣadūratvena prāguktadoṣābhāvaścetyata āha muktāviti // *9,416* muktau syādanusandhānaṃ ityapi syāt suduṣkaram ityapi vacanaṃ suduṣkaraṃ syāt / pramāṇābhāvena sandigdhatvāditi bhāvaḥ / kiñca muktāvanusandhānaṃ bhaviṣyatīti vadatā vaktavyamidānīṃ kuto 'nusandhānaṃ nāstīti / atha brūyādavidyākāmakarmādi(nimitta)pratibandhakasadbhāvāditi / tatra vaktavyam / pratibandhakasadbhāvanibandhana evedānīmanusandhānābhāvo na punaraikyābhāvanibandhana iti kutaste niścaya iti / vayaṃ tu vadāmaḥ / aikyābhāvanibandhana evāyamidānīmanusandhānābhāvo nājñānādinimitta iti / kuto 'yaṃ niścaya iti tatrāha sarvajña iti // sarvajña ekatāṃ nānusandhatte naiva sā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते ऽतः सा एकता नैवेति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । यद्यज्ञानादिनिबन्धनो ऽयमनुसन्धानाभावो भवेत् । भवेत्तदा जीवानामेव । तेषामेवाज्ञानादिसम्बन्धित्वात् । परमात्मा त्वनुसन्दध्यादेव । तस्य सर्वज्ञत्वेनाज्ञानाद्यभावात् । नचासावनुसन्धत्ते । यस्मात्क्षरमतीतो ऽहमित्यादिवद्वाक्यैर्भेदानुभवस्यैवावगमात् । तेन निश्चिनुमो ऽनुसन्धानाभावो नाज्ञानादिप्रतिबन्धकनिबन्धनः । किन्त्वैक्याभावनिमित्त एवेति । *९,४१७* ईश्वर एवासाविति चेत् । कस्ततो ऽन्यः परमात्मा प्रमाणाभावात् । किञ्चेश्वरो ऽपि सर्वज्ञ एवेति किमनेनेति । अपि चैक्ये प्रमाणसिद्धे ऽनुसन्धानाभावः प्रतिबन्धकनिबन्धन इति कल्पनोपपद्यते । नच तदस्तीत्युक्तम् । ननु च दुःखादिकं जीवस्य न चैतन्यस्वरूपानुबन्धि । किन्नाम विशिष्याकारगतमेव । तत्कथमीश्वरो ऽनुसन्धीतेति दुःखाद्यननुसन्धाने ऽप्यैक्यं तावदनुसन्दध्यादेवेत्युक्तम् एकतामिति ॥ अत एव"विभेदजनके ऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणा भेदमसन्तं कः करिष्यतिऽ; इत्यादिवाक्यान्यथा योज्यानि । विभेदशब्दो हि विरोधवाची । मित्रभेद इति यथा । तथाच जीवस्य परमात्मना विपरीतमतित्वमज्ञाननिबन्धनम् । तदपाये न भवतीत्यर्थः । *९,४१८* परमात्मन ऐक्यानुसन्धानाभावो ऽसिद्धः । यत इदानीमननुसन्दधदपीदमागामिनि काले ऽनुसन्धस्यति । न हि सार्वकालिकमनुसन्धानमैक्यस्य व्यापकमित्याशङ्कते पश्चादिति ॥ पश्चात् स्यादनुसन्धानं चेन् ॥। परमात्मनो जीवैक्यस्येति शेषः । अत्र प्रमाणं नास्तीति स्फुटः परिहारः । गूढाभिसन्धिः परिहारान्तरमाह मिथ्येति ॥ ॥। मिथ्याज्ञानिता भवेत् परमात्मन इति शेषः । सर्वज्ञो हि यदीदानीं जीवैक्यं नानुसन्धत्ते तदा तदसदेव स्यात्सप्तमरसादिवत् । तथाचागामिनि काले तदनुसन्धास्यति चेन्मिथ्याज्ञानी प्रसज्येतेत्यभिसन्धिः । नन्वविद्यमानं विद्यमानतयानुसन्दधानो मिथ्याज्ञानी भवति । न चैक्यमविद्यमानम् । तत्कथं परमात्मनो मिथ्याज्ञानित्वमित्यविदिताभिसन्धेराशङ्कामभिसन्धिमुद्धाटयन्परिहरति विद्यमानेति ॥ विद्यमानानुसन्धानं न चेदज्ञत्वमापतेत्

yataḥ sarvajña ekatāṃ nānusandhatte 'taḥ sā ekatā naiveti sambandhaḥ / etaduktaṃ bhavati / yadyajñānādinibandhano 'yamanusandhānābhāvo bhavet / bhavettadā jīvānāmeva / teṣāmevājñānādisambandhitvāt / paramātmā tvanusandadhyādeva / tasya sarvajñatvenājñānādyabhāvāt / nacāsāvanusandhatte / yasmātkṣaramatīto 'hamityādivadvākyairbhedānubhavasyaivāvagamāt / tena niścinumo 'nusandhānābhāvo nājñānādipratibandhakanibandhanaḥ / kintvaikyābhāvanimitta eveti / *9,417* īśvara evāsāviti cet / kastato 'nyaḥ paramātmā pramāṇābhāvāt / kiñceśvaro 'pi sarvajña eveti kimaneneti / api caikye pramāṇasiddhe 'nusandhānābhāvaḥ pratibandhakanibandhana iti kalpanopapadyate / naca tadastītyuktam / nanu ca duḥkhādikaṃ jīvasya na caitanyasvarūpānubandhi / kinnāma viśiṣyākāragatameva / tatkathamīśvaro 'nusandhīteti duḥkhādyananusandhāne 'pyaikyaṃ tāvadanusandadhyādevetyuktam ekatāmiti // ata eva"vibhedajanake 'jñāne nāśamātyantikaṃ gate / ātmano brahmaṇā bhedamasantaṃ kaḥ kariṣyati'; ityādivākyānyathā yojyāni / vibhedaśabdo hi virodhavācī / mitrabheda iti yathā / tathāca jīvasya paramātmanā viparītamatitvamajñānanibandhanam / tadapāye na bhavatītyarthaḥ / *9,418* paramātmana aikyānusandhānābhāvo 'siddhaḥ / yata idānīmananusandadhadapīdamāgāmini kāle 'nusandhasyati / na hi sārvakālikamanusandhānamaikyasya vyāpakamityāśaṅkate paścāditi // paścāt syādanusandhānaṃ cen ... paramātmano jīvaikyasyeti śeṣaḥ / atra pramāṇaṃ nāstīti sphuṭaḥ parihāraḥ / gūḍhābhisandhiḥ parihārāntaramāha mithyeti // ... mithyājñānitā bhavet paramātmana iti śeṣaḥ / sarvajño hi yadīdānīṃ jīvaikyaṃ nānusandhatte tadā tadasadeva syātsaptamarasādivat / tathācāgāmini kāle tadanusandhāsyati cenmithyājñānī prasajyetetyabhisandhiḥ / nanvavidyamānaṃ vidyamānatayānusandadhāno mithyājñānī bhavati / na caikyamavidyamānam / tatkathaṃ paramātmano mithyājñānitvamityaviditābhisandherāśaṅkāmabhisandhimuddhāṭayanpariharati vidyamāneti // vidyamānānusandhānaṃ na cedajñatvamāpatet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यैक्यं विद्यमानं तर्हि तदिदानीमननुसन्दधदसर्वज्ञः स्यात् । नच तद्युक्तम् । अतो नास्त्येव तदिति वाच्यम् । तथाच तदनुसन्धास्यान्कथं मिथ्याज्ञानी न भवेत् । एतेनेश्वरस्येदानीं शरीरसद्भावादननुसन्धानमित्यपि निरस्तम् । सार्वज्ञहानिप्रसङ्गानिस्तारात् । ईश्वरस्य साकारताया नित्यत्वेन न भाविन्यप्यनुसन्धाने प्रत्याशा । *९,४२०* यदै(द्यै)क्यमविद्यमानमेव यदि वा विद्यमानमेव तदोक्तदोषद्वयं स्यात् । नचैवम् । किन्त्विदानीमसदेव पश्चाज्ज्ञानोत्तरकाले भवेत् । तत्रेदानीमसत्त्वान्न परमात्मनस्तदननुसन्धाने सावर्ज्ञहानिः । पश्चाद्भावाच्च न तदनुसन्धाने मिथ्याज्ञानित्वमिति परिशिष्यं पक्षं कस्यचिन्मतं वा शङ्कते असदिति ॥ असदैक्यं भवेत् पश्चाद् यदि स्यात् सप्तमो रसः परिहरति स्यादिति ॥ तर्हीति शेषः । न ह्यनादौ संसारे यस्य येन नैक्यं तत्तेनैकीभूतमुपलब्धम् । नच तथा भविष्यतीत्यत्र प्रमाणमस्ति । "परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्तिऽ"यावन्मोक्षं तु भेदः स्याज्जीवस्य परमस्य च । ततः परं न भेदो ऽस्ति भेदहेतोरभावतःऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतीनां स्थानैक्यादिविषयत्वेन सावकाशत्वात् । अतः सप्तमो रसो भविष्यतीतिवदियं प्रत्याशात्यन्तासम्भावितविषयेति भावः । *९,४२१* जीवब्रह्मणोः संसारे भेदाभेदौ मोक्षे त्वभेद एवेति संसारे केवलभेदो मुक्तावत्यन्ताभेद इति भेदाभेदमतद्वयदोषातिदेशेनावस्थाद्वये ऽपि भेदाभेदाविति तृतीयमतमपाकरोति समुदायेति ॥ समुदायैक्यमेतस्माद् दूरतो ऽपाकृतं सदा

yadyaikyaṃ vidyamānaṃ tarhi tadidānīmananusandadhadasarvajñaḥ syāt / naca tadyuktam / ato nāstyeva taditi vācyam / tathāca tadanusandhāsyānkathaṃ mithyājñānī na bhavet / eteneśvarasyedānīṃ śarīrasadbhāvādananusandhānamityapi nirastam / sārvajñahāniprasaṅgānistārāt / īśvarasya sākāratāyā nityatvena na bhāvinyapyanusandhāne pratyāśā / *9,420* yadai(dyai)kyamavidyamānameva yadi vā vidyamānameva tadoktadoṣadvayaṃ syāt / nacaivam / kintvidānīmasadeva paścājjñānottarakāle bhavet / tatredānīmasattvānna paramātmanastadananusandhāne sāvarjñahāniḥ / paścādbhāvācca na tadanusandhāne mithyājñānitvamiti pariśiṣyaṃ pakṣaṃ kasyacinmataṃ vā śaṅkate asaditi // asadaikyaṃ bhavet paścād yadi syāt saptamo rasaḥ pariharati syāditi // tarhīti śeṣaḥ / na hyanādau saṃsāre yasya yena naikyaṃ tattenaikībhūtamupalabdham / naca tathā bhaviṣyatītyatra pramāṇamasti / "pare 'vyaye sarva ekībhavanti'"yāvanmokṣaṃ tu bhedaḥ syājjīvasya paramasya ca / tataḥ paraṃ na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ'; ityādiśrutismṛtīnāṃ sthānaikyādiviṣayatvena sāvakāśatvāt / ataḥ saptamo raso bhaviṣyatītivadiyaṃ pratyāśātyantāsambhāvitaviṣayeti bhāvaḥ / *9,421* jīvabrahmaṇoḥ saṃsāre bhedābhedau mokṣe tvabheda eveti saṃsāre kevalabhedo muktāvatyantābheda iti bhedābhedamatadvayadoṣātideśenāvasthādvaye 'pi bhedābhedāviti tṛtīyamatamapākaroti samudāyeti // samudāyaikyametasmād dūrato 'pākṛtaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधकस्यानुसन्धानस्य सर्वत्राभावाद्बाधकस्याभासत्वादेर्भावादिह तु तद्भावाभावाभ्यामित्यर्थः । अशेषगुणोन्नद्धत्वं निर्देषत्वं च प्रत्येकं निर्धारणहेतुत्वेनोक्तम् । स्वमते ब्रह्मण ईश्वरातिरिक्तस्याभावं सूचयितुं सर्वत्रेश्वर इत्याद्युक्तिः । इदं हि ब्रह्मणो लक्षणं श्रुत्यादिसिद्धमिति हिशब्दः । तावद्वस्त्वीश्वरो नामेत्युक्ते समुदायैक्यं प्रतीयते तन्निराकरोति तत्रेति ॥ ॥। तत्र भेदो ऽपि न क्वचित्

sādhakasyānusandhānasya sarvatrābhāvādbādhakasyābhāsatvāderbhāvādiha tu tadbhāvābhāvābhyāmityarthaḥ / aśeṣaguṇonnaddhatvaṃ nirdeṣatvaṃ ca pratyekaṃ nirdhāraṇahetutvenoktam / svamate brahmaṇa īśvarātiriktasyābhāvaṃ sūcayituṃ sarvatreśvara ityādyuktiḥ / idaṃ hi brahmaṇo lakṣaṇaṃ śrutyādisiddhamiti hiśabdaḥ / tāvadvastvīśvaro nāmetyukte samudāyaikyaṃ pratīyate tannirākaroti tatreti // ... tatra bhedo 'pi na kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन"नेह नानास्ति किञ्चनऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । हरय इति ॥ "अयं वै हरय इत्यादिकाम् । अयं हि स इति"अयमेव स यो ऽयमात्माऽ; इत्यादिकाम् । पूर्वेणैवान्वयः । एतासां श्रुतीनामभेदपरत्वान्न विवक्षितार्थे मानत्वमित्याशङ्कानिरासाय मानेनेत्युक्तम् । आद्यश्रुतावीश्वररूपेषु भेदनिराकरणस्य स्पष्टतवात्तृतीयायामेवशब्द(स्य)श्रवणात्तदनुसारेण द्वितीयायामपि वैशब्दस्यैवार्थत्वोपपत्तेरेताः श्रुतयो विवक्षितार्थे मानतामापद्यन्त इति भावः । *९,४२४* चेतनैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमित्युक्तं क्व तदुपलब्धमिति चेन्न । देवदत्तसम्बन्धिनः सुखादेर्देवदत्तेनानुसन्धीयमानत्वात् । उपाधिभिन्ने नोपलब्धमिति चेन्न । हस्तपादाद्युपाधिभिन्ने ऽपि दर्शनात् । विश्लिष्योपाधिभिन्ने न दृष्टमिति चेत्तत्राह जीवांशा इति ॥ ॥। जीवांशाः सर्व एव च

anena"neha nānāsti kiñcana'; iti śrutimupādatte / haraya iti // "ayaṃ vai haraya ityādikām / ayaṃ hi sa iti"ayameva sa yo 'yamātmā'; ityādikām / pūrveṇaivānvayaḥ / etāsāṃ śrutīnāmabhedaparatvānna vivakṣitārthe mānatvamityāśaṅkānirāsāya mānenetyuktam / ādyaśrutāvīśvararūpeṣu bhedanirākaraṇasya spaṣṭatavāttṛtīyāyāmevaśabda(sya)śravaṇāttadanusāreṇa dvitīyāyāmapi vaiśabdasyaivārthatvopapatteretāḥ śrutayo vivakṣitārthe mānatāmāpadyanta iti bhāvaḥ / *9,424* cetanaikyasyānusandhānaṃ vyāpakamityuktaṃ kva tadupalabdhamiti cenna / devadattasambandhinaḥ sukhāderdevadattenānusandhīyamānatvāt / upādhibhinne nopalabdhamiti cenna / hastapādādyupādhibhinne 'pi darśanāt / viśliṣyopādhibhinne na dṛṣṭamiti cettatrāha jīvāṃśā iti // ... jīvāṃśāḥ sarva eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमेनानुसन्धानवन्तो ॥। जीवानामिन्द्रादीनामंशा अर्जुनादयः । एतच्च"एक आत्मनः शरीरे भावात्ऽ; इत्यादिन समर्थयिष्यते । चशब्देनेश्वरांशाः समुच्चीयन्ते । नच"(नु)आत्मा वै पुत्रनामासीत्ऽ; इत्यादिवचनात्पितापुत्रयोः सत्यप्यैक्ये ऽनुसन्धानं नास्तीति कथं तद्वयापकमित्यत आह यदीति ॥ ॥। यद्येकता स्वतः तर्ह्यनुसन्धानवन्त इति सम्बन्धः । अयं भावः । वास्तवस्यैक्यस्यानुसन्धानं व्यापकमभिमतं न तूपचरितस्य । नचाभिमतस्य व्यभिचारो ऽस्ति । पितापुत्रैक्यं तूपचरितमेवेति न तत्र व्यभिचारो दोषायेति । स्वतो वस्तुतः । *९,४२७* यद्वा परमेश्वरांशत्वहेतुरसिद्धश्चेत्याह जीवांशा इति ॥ एतदुक्तं भवति । चैतन्यावच्छिन्नांशत्वस्यानुसन्धानं व्यापकमर्जुनादिषु दृष्टम् । तच्च परमेश्वरजीवयोर्नास्तीत्युपपादितम् । व्यापकाभावे च व्याप्याभावो ऽवश्यम्भावी । नच चैतन्यव्यावृत्तिर्युक्तेत्यंशत्वमेव व्यावर्तते । तथाच प्रयोगः । जीवेश्वरौ न चेतनत्वे सत्यंशांशिनौ । परस्परानुसन्धानशून्यत्वात् । यथा घटपटौ । यथा चेन्द्रार्जुनाविति । ननु पितापुत्रयोरंशांशिभावे सत्यप्यनुसन्धानं नास्तीति कथं तत्तस्य व्यापकमित्यत आह यदीति ॥ एकता एकदेशतारूपांशता पितापुत्रयोरंशाशिभावो नैकदेशतादिरूप इति भावः । नन्वनुसन्धानाभावेनांशत्वव्यावृत्तावंशाधिकरणविरोधः स्यात् । न स्यात् । अंशशब्दो हि तदेकदेशार्थस्तत्सदृशाद्यर्थश्च । तत्र (तच्च) द्वितीयमंशत्वमंशाधिकरणप्रतिपाद्यं न निराक्रियते । तस्यानैकान्त्यप्रसङ्गेन परेण हेतूकर्तुमशक्यत्वात् । आद्यस्यासिद्धिव्युत्पादने न को ऽपि दोषः । *९,४२९* नन्विन्द्रिदीनामनुसन्धानसद्भावे कथमिन्द्रानभिमतं खाण्डववनदाहादिकमर्जुनः कृतत्वात् । कथं चेन्द्रो ऽर्जुनानभिमतं दहनशमनादिकम् । नहि हस्तादावनुसन्धाने सतीदं दृष्टमित्यत आह अंशिन इति ॥ अंशिनो ऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते

niyamenānusandhānavanto ... jīvānāmindrādīnāmaṃśā arjunādayaḥ / etacca"eka ātmanaḥ śarīre bhāvāt'; ityādina samarthayiṣyate / caśabdeneśvarāṃśāḥ samuccīyante / naca"(nu)ātmā vai putranāmāsīt'; ityādivacanātpitāputrayoḥ satyapyaikye 'nusandhānaṃ nāstīti kathaṃ tadvayāpakamityata āha yadīti // ... yadyekatā svataḥ tarhyanusandhānavanta iti sambandhaḥ / ayaṃ bhāvaḥ / vāstavasyaikyasyānusandhānaṃ vyāpakamabhimataṃ na tūpacaritasya / nacābhimatasya vyabhicāro 'sti / pitāputraikyaṃ tūpacaritameveti na tatra vyabhicāro doṣāyeti / svato vastutaḥ / *9,427* yadvā parameśvarāṃśatvaheturasiddhaścetyāha jīvāṃśā iti // etaduktaṃ bhavati / caitanyāvacchinnāṃśatvasyānusandhānaṃ vyāpakamarjunādiṣu dṛṣṭam / tacca parameśvarajīvayornāstītyupapāditam / vyāpakābhāve ca vyāpyābhāvo 'vaśyambhāvī / naca caitanyavyāvṛttiryuktetyaṃśatvameva vyāvartate / tathāca prayogaḥ / jīveśvarau na cetanatve satyaṃśāṃśinau / parasparānusandhānaśūnyatvāt / yathā ghaṭapaṭau / yathā cendrārjunāviti / nanu pitāputrayoraṃśāṃśibhāve satyapyanusandhānaṃ nāstīti kathaṃ tattasya vyāpakamityata āha yadīti // ekatā ekadeśatārūpāṃśatā pitāputrayoraṃśāśibhāvo naikadeśatādirūpa iti bhāvaḥ / nanvanusandhānābhāvenāṃśatvavyāvṛttāvaṃśādhikaraṇavirodhaḥ syāt / na syāt / aṃśaśabdo hi tadekadeśārthastatsadṛśādyarthaśca / tatra (tacca) dvitīyamaṃśatvamaṃśādhikaraṇapratipādyaṃ na nirākriyate / tasyānaikāntyaprasaṅgena pareṇa hetūkartumaśakyatvāt / ādyasyāsiddhivyutpādane na ko 'pi doṣaḥ / *9,429* nanvindridīnāmanusandhānasadbhāve kathamindrānabhimataṃ khāṇḍavavanadāhādikamarjunaḥ kṛtatvāt / kathaṃ cendro 'rjunānabhimataṃ dahanaśamanādikam / nahi hastādāvanusandhāne satīdaṃ dṛṣṭamityata āha aṃśina iti // aṃśino 'śeṣasandhānamatyalpasyāpi vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुवि जातेन चांशेन सुखदुःखादि तद्गतम् । अनुभूयते विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत्

bhuvi jātena cāṃśena sukhaduḥkhādi tadgatam / anubhūyate viśeṣastu kaścidīśakṛto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यल्पस्याप्यंशिन्ॐशगताशेषानुसन्धानं विद्यत एव । तथापि कश्चिद्विशेष्ॐऽशानभिमतकरणादिः शकृतो भवत् । अंशकीर्त्याद्यथर्मीश्वरप्रेरितेनांशिना क्रियत इत्यर्थः । अल्पस्यापीति स्वरूपसङ्कीर्तनम् । भुवि जातेनांशेन चांशिगतं सुखदुःखाद्येवानुभूयते नतु सर्वम् । सत्यप्यैक्ये कश्चित्सर्वाननुसन्धानरूपो विशेषस्तु ईशकृतो भवेत् । भूम्याद्यपकृष्टदेशं गर्भवासाद्यवस्थां मानुषान्नोपभोगादिकं च निमित्तीकृत्येश्वरेण क्रियते । अत्ॐऽशस्यांशनभिमतकरणादिकं युज्यते । न ह्यशेषानुसन्धानमस्माभिश्चेतनैक्यादेर्व्यापकमुक्तम् । किन्त्वनुसन्धानमात्रमिति भावः । *९,४३१* नन्वीश्वरो ऽपि कथं स्वानभितं कारयति । कथं चाभिन्ने ऽनुसन्धानं प्रतिबध्नातीत्यत आह ईशस्येति ॥ ईशस्याचिन्त्यशक्तित्वान्नाशक्यं क्वापि विद्यते दृश्यन्ते खल्वघटितं घटयन्त्येश्वरशक्त्या प्रेरिताः कामक्रोधादिपरवशा ऐहिकामुष्मिकदुःखहेतुं स्वशिरश्छेदं पातकं च कुर्वाणा इत्याशयः । नन्वेवं तर्हि मयापि शक्यते वक्तुम् । यथाजुनस्यैक्ये सत्यपीन्द्रगताशेषानुसन्धानमचिन्त्यया ईशशक्त्या प्रतिबद्धयते । तथा जीवपरमात्मनोरभेदे ऽपि तयैवानुसन्धानप्रतिबन्धो भविष्यति । अपकृष्टदेशादिकमिव देहाद्युपाधयो निमित्ततामापत्स्यन्ते । तथा चानुसन्धानाभावादैक्याभाव इत्यनुपपन्नम् । अनुसन्धानस्यैक्यव्यापकत्वं चासति प्रतिबन्ध इति कल्प्यत इत्यत आह सेति ॥ सेशतानुपपन्नैव यदि जीवैकतास्य हि सा अघटितघटनारूपा । अस्य परमात्मनः । भवेदेतद्यदि भवन्मते परमात्मनो ऽचिन्त्यशक्तिमत्तारूपेशता भवेत्(स्यात्) । जीवेनाभिन्नस्य सेशतैवानुपपन्ना । कुतस्तयानुसन्धानप्रतिबन्धकल्पनादिकमिति । हिशब्देन यो जीवेनाभिन्नो नासावचिन्त्यशक्तिरूपेशतोपेतो यथा देवदत्त इति व्याप्तिं सूचयति । जीवेनैकीभूतो ऽपि परमात्मास्त्वीशतोपेतः । किं विपक्षे बाधकमित्यत आह अनीशस्येति ॥ अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः

atyalpasyāpyaṃśinoṃśagatāśeṣānusandhānaṃ vidyata eva / tathāpi kaścidviśeṣoṃ'śānabhimatakaraṇādiḥ śakṛto bhavat / aṃśakīrtyādyatharmīśvarapreritenāṃśinā kriyata ityarthaḥ / alpasyāpīti svarūpasaṅkīrtanam / bhuvi jātenāṃśena cāṃśigataṃ sukhaduḥkhādyevānubhūyate natu sarvam / satyapyaikye kaścitsarvānanusandhānarūpo viśeṣastu īśakṛto bhavet / bhūmyādyapakṛṣṭadeśaṃ garbhavāsādyavasthāṃ mānuṣānnopabhogādikaṃ ca nimittīkṛtyeśvareṇa kriyate / atoṃ'śasyāṃśanabhimatakaraṇādikaṃ yujyate / na hyaśeṣānusandhānamasmābhiścetanaikyādervyāpakamuktam / kintvanusandhānamātramiti bhāvaḥ / *9,431* nanvīśvaro 'pi kathaṃ svānabhitaṃ kārayati / kathaṃ cābhinne 'nusandhānaṃ pratibadhnātītyata āha īśasyeti // īśasyācintyaśaktitvānnāśakyaṃ kvāpi vidyate dṛśyante khalvaghaṭitaṃ ghaṭayantyeśvaraśaktyā preritāḥ kāmakrodhādiparavaśā aihikāmuṣmikaduḥkhahetuṃ svaśiraśchedaṃ pātakaṃ ca kurvāṇā ityāśayaḥ / nanvevaṃ tarhi mayāpi śakyate vaktum / yathājunasyaikye satyapīndragatāśeṣānusandhānamacintyayā īśaśaktyā pratibaddhayate / tathā jīvaparamātmanorabhede 'pi tayaivānusandhānapratibandho bhaviṣyati / apakṛṣṭadeśādikamiva dehādyupādhayo nimittatāmāpatsyante / tathā cānusandhānābhāvādaikyābhāva ityanupapannam / anusandhānasyaikyavyāpakatvaṃ cāsati pratibandha iti kalpyata ityata āha seti // seśatānupapannaiva yadi jīvaikatāsya hi sā aghaṭitaghaṭanārūpā / asya paramātmanaḥ / bhavedetadyadi bhavanmate paramātmano 'cintyaśaktimattārūpeśatā bhavet(syāt) / jīvenābhinnasya seśataivānupapannā / kutastayānusandhānapratibandhakalpanādikamiti / hiśabdena yo jīvenābhinno nāsāvacintyaśaktirūpeśatopeto yathā devadatta iti vyāptiṃ sūcayati / jīvenaikībhūto 'pi paramātmāstvīśatopetaḥ / kiṃ vipakṣe bādhakamityata āha anīśasyeti // anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवस्तावदनीश इत्यनुभवसिद्धम् । तदभेदे परमात्माप्यनीश इत्युक्तमेव । तथाच अनीशस्येशतास्त्विति शङ्कितं स्यात् । एतच्च सर्वप्रमाणैर्विरुद्धं स्वव्याहतं च । न चैवंविधमनुन्मत्तः शङ्कते । शङ्काया एवानुदये कुतो बाधकोपन्यासावसर इत्येवशब्दः(ब्दार्थः) । *९,४३२* स्यादेतत् । सेशतानुपपन्नैवेति तर्को ऽनुमानं वा । नाद्यः । ऐक्यस्य श्रुतिसिद्धत्वेन विपर्ययपर्यवसानानुपपत्तेः । न द्वितीयः । जीवैकताया भवतामसिद्धत्वात् । यदि पदवैयर्थ्याच्चेति । मैवम् । यस्य जीवैक्यं सिद्धं (स्यात्) तस्यानीशताविषयस्वार्थानुमानापादनस्याभिमतत्वात् । तर्कपक्षे ऽपि न दोषः । श्रुतीनामैक्यपरत्वाभावादित्याशयवानाह ईशत्वेनैवेति ॥ ईशत्वेनैव विज्ञातमनीशत्वेन चेच्छ्रुतिः । अनीशत्वेन विज्ञातमीशत्वेनाथवा दिशेत्

jīvastāvadanīśa ityanubhavasiddham / tadabhede paramātmāpyanīśa ityuktameva / tathāca anīśasyeśatāstviti śaṅkitaṃ syāt / etacca sarvapramāṇairviruddhaṃ svavyāhataṃ ca / na caivaṃvidhamanunmattaḥ śaṅkate / śaṅkāyā evānudaye kuto bādhakopanyāsāvasara ityevaśabdaḥ(bdārthaḥ) / *9,432* syādetat / seśatānupapannaiveti tarko 'numānaṃ vā / nādyaḥ / aikyasya śrutisiddhatvena viparyayaparyavasānānupapatteḥ / na dvitīyaḥ / jīvaikatāyā bhavatāmasiddhatvāt / yadi padavaiyarthyācceti / maivam / yasya jīvaikyaṃ siddhaṃ (syāt) tasyānīśatāviṣayasvārthānumānāpādanasyābhimatatvāt / tarkapakṣe 'pi na doṣaḥ / śrutīnāmaikyaparatvābhāvādityāśayavānāha īśatvenaiveti // īśatvenaiva vijñātamanīśatvena cecchrutiḥ / anīśatvena vijñātamīśatvenāthavā diśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजीव्यविरोधेन नैव मानत्वमेष्यति त्रैविध्यं खल्वत्र सम्भवति । काचित् श्रुतिः प्रमाणान्तरेण ईशत्वेनैव विज्ञातं परमात्मानमुद्दिश्य अनीशत्वेन प्रमितानीशत्वजीवभावेन आदिशेत् । काचिदनीशत्वेन प्रमितं जीवमुद्दिश्य ईशत्वेन प्रमितेशभावपरमात्मत्वेन उपदिशेत् । काचिदुभावपि तथा प्रमितावुद्दिश्यैक्यमुपदिशेदिति । सर्वथाप्युजीव्यविरोधप्रसङ्गेन नैक्ये प्रामाण्यमश्नुत इति । यदत्र वक्तव्यं तत्"कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयम्ऽ; इत्यादिना वक्ष्यते । चेच्छतिरिति द्वितीयार्धे ऽपि ग्राह्यम् । आदिशेदिति प्रथामार्धे ऽपि । तृतीयः प्रकारो ऽप्यध्याहार्यः । तर्हीतिपदमुपजीव्येत्यतः पूर्वम् । *९,४३५* ननु परमात्मनो ऽघटिथघटनस्वरूपया शक्त्यैवेशतानीशतयोः (विरुद्धयोरपि) एकत्र समावेशो भविष्यति । तत्कथमुपजीव्यविरोध इत्यत आह अत एवेति ॥ अत एवेशतासिद्धेर्न किञ्चिच्छक्यमस्य च

upajīvyavirodhena naiva mānatvameṣyati traividhyaṃ khalvatra sambhavati / kācit śrutiḥ pramāṇāntareṇa īśatvenaiva vijñātaṃ paramātmānamuddiśya anīśatvena pramitānīśatvajīvabhāvena ādiśet / kācidanīśatvena pramitaṃ jīvamuddiśya īśatvena pramiteśabhāvaparamātmatvena upadiśet / kācidubhāvapi tathā pramitāvuddiśyaikyamupadiśediti / sarvathāpyujīvyavirodhaprasaṅgena naikye prāmāṇyamaśnuta iti / yadatra vaktavyaṃ tat"kathaṃ brahmeti tajjñeyam'; ityādinā vakṣyate / cecchatiriti dvitīyārdhe 'pi grāhyam / ādiśediti prathāmārdhe 'pi / tṛtīyaḥ prakāro 'pyadhyāhāryaḥ / tarhītipadamupajīvyetyataḥ pūrvam / *9,435* nanu paramātmano 'ghaṭithaghaṭanasvarūpayā śaktyaiveśatānīśatayoḥ (viruddhayorapi) ekatra samāveśo bhaviṣyati / tatkathamupajīvyavirodha ityata āha ata eveti // ata eveśatāsiddherna kiñcicchakyamasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवैक्यादेवेत्यर्थः । ईशता उक्तरूपा शक्तिः । किञ्चित् ईशतानीशतयोरेकत्रावस्थानम् । अस्य च परमात्मनो ऽपि । जीवैक्येनेशताभावानुमानमशक्यम् । ईशतायाः"परास्य शक्तिःऽ; इत्यादिश्रुतिसिद्धत्वात् । किञ्च जीवैक्ये ऽपि भेदस्य विद्यमानत्वादीशतोपपद्यत इत्याशङ्कां परिहरन् तर्हि कियती सीमा परमात्मशक्त्याघटितघटनकल्पनस्येति मन्देन जिज्ञासिते सत्याह ईशत्व इति ॥ ईशत्वे ऽनीशभेदेन श्रुत्या सम्यक् प्रकाशिते । अयुक्तमपि चान्यत्र युक्तं भवति तद्बलात्

jīvaikyādevetyarthaḥ / īśatā uktarūpā śaktiḥ / kiñcit īśatānīśatayorekatrāvasthānam / asya ca paramātmano 'pi / jīvaikyeneśatābhāvānumānamaśakyam / īśatāyāḥ"parāsya śaktiḥ'; ityādiśrutisiddhatvāt / kiñca jīvaikye 'pi bhedasya vidyamānatvādīśatopapadyata ityāśaṅkāṃ pariharan tarhi kiyatī sīmā paramātmaśaktyāghaṭitaghaṭanakalpanasyeti mandena jijñāsite satyāha īśatva iti // īśatve 'nīśabhedena śrutyā samyak prakāśite / ayuktamapi cānyatra yuktaṃ bhavati tadbalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽन्यत्रापि यद् दृष्टं तदीशेनैव कल्प्यते । श्रुत्याभासाप्तमपि नहीशत्वपरिपन्थि यत्

ato 'nyatrāpi yad dṛṣṭaṃ tadīśenaiva kalpyate / śrutyābhāsāptamapi nahīśatvaparipanthi yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रानीशभेदेनाङ्गीकृतेनैवेशत्वं श्रुत्या सम्यक् प्रकाशितं भवतीति वदता श्रुतिविरोधः परिहृतः । तथाहि । यदि जीवपरमात्मैक्यं तात्त्विकं तदा निरवकाशानुमानविरुद्धा श्रुतिरुपचरितार्था भवन्ती नेशत्वं व्यवस्थापयेदिति सुस्थः स्वार्थानुमानप्रसङ्ग इति । सम्यगनीशभेदेन न तु भेदमात्रेणेति वा । तथाच भेदेनेशतोपपत्स्यत इति निरस्तम् । अनीशताहेतोः अभेदस्य विद्यमानत्वात् । किमभेदेनानीशतास्तु उत भेदेन मा भूदिति सन्देहानिवारणात् । अन्यत्र ईश्वरात् । अयुक्तं परस्परपरिहारेण वर्तमानमपि युक्तं भवति । ईश्वर इति शेषः । तद्बलात् ईशत्वबलात् । दृष्टमिति अत्रापि सम्बद्धयते । *९,४३६* अतः परमेश्वरात् । ईशेनेति भावप्रधानो निर्देशः । कल्प्यते युक्ततयेति शेषः । उक्तस्यापवादः श्रुतीति । आभासत्वं च वस्तुवृत्तशपेक्षया । हीति तत्रोपपत्तिः । *९,४३७* अयमर्थः । यत्क्वचिद्विरुद्धमिव प्रतीयमानमपीश्वरे तदितरत्र वा प्रमाणसिद्धमीश्वरैश्वर्यविरोधि च न भवति । यथाणुत्वमहत्त्वयौगपद्यादि, यथा वार्ऽजुनादीनामशेषानुसन्धानाभावः । तत्सर्वमीश्वरैश्वर्यबलेन घटत इत्यङ्गीकार्यम् । नतु निराकार्यम् । यत्पुनरप्रमितं तदीश्वरैश्वर्याविरुद्धमपि न कल्पनीयम् । शशविषाणादिकल्पनापत्तेः । यच्च प्रमितमपि ईश्वरैश्वर्यविरोधि तन्न कल्पनीयमेव । कल्पकविघातकत्वम् । किन्तु तस्य प्रमाणस्य यथायोगमाभासत्वं वणर्नीयम् । यथा प्रकृतमिति । *९,४३८* "अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतःऽ; इत्युक्तम् । तदुपपादयितुं स्मृतिमेव पठति ईश इति ॥ ईशो ऽनीशो जगन्मिथ्या दुःखी मुक्तो भिदा नहि । इति प्रतिज्ञाव्याघातः सर्वदोषाधिकाधिकः

atrānīśabhedenāṅgīkṛtenaiveśatvaṃ śrutyā samyak prakāśitaṃ bhavatīti vadatā śrutivirodhaḥ parihṛtaḥ / tathāhi / yadi jīvaparamātmaikyaṃ tāttvikaṃ tadā niravakāśānumānaviruddhā śrutirupacaritārthā bhavantī neśatvaṃ vyavasthāpayediti susthaḥ svārthānumānaprasaṅga iti / samyaganīśabhedena na tu bhedamātreṇeti vā / tathāca bhedeneśatopapatsyata iti nirastam / anīśatāhetoḥ abhedasya vidyamānatvāt / kimabhedenānīśatāstu uta bhedena mā bhūditi sandehānivāraṇāt / anyatra īśvarāt / ayuktaṃ parasparaparihāreṇa vartamānamapi yuktaṃ bhavati / īśvara iti śeṣaḥ / tadbalāt īśatvabalāt / dṛṣṭamiti atrāpi sambaddhayate / *9,436* ataḥ parameśvarāt / īśeneti bhāvapradhāno nirdeśaḥ / kalpyate yuktatayeti śeṣaḥ / uktasyāpavādaḥ śrutīti / ābhāsatvaṃ ca vastuvṛttaśapekṣayā / hīti tatropapattiḥ / *9,437* ayamarthaḥ / yatkvacidviruddhamiva pratīyamānamapīśvare taditaratra vā pramāṇasiddhamīśvaraiśvaryavirodhi ca na bhavati / yathāṇutvamahattvayaugapadyādi, yathā vār'junādīnāmaśeṣānusandhānābhāvaḥ / tatsarvamīśvaraiśvaryabalena ghaṭata ityaṅgīkāryam / natu nirākāryam / yatpunarapramitaṃ tadīśvaraiśvaryāviruddhamapi na kalpanīyam / śaśaviṣāṇādikalpanāpatteḥ / yacca pramitamapi īśvaraiśvaryavirodhi tanna kalpanīyameva / kalpakavighātakatvam / kintu tasya pramāṇasya yathāyogamābhāsatvaṃ vaṇarnīyam / yathā prakṛtamiti / *9,438* "anīśasyeśatetyeva viruddhaṃ sarvamānataḥ'; ityuktam / tadupapādayituṃ smṛtimeva paṭhati īśa iti // īśo 'nīśo jaganmithyā duḥkhī mukto bhidā nahi / iti pratijñāvyāghātaḥ sarvadoṣādhikādhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिर् ॥।

iti hi brahmatarkoktir ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् ईशस्यानीशत्वम् । ईशत्वेनेशभेदेनेत्यादिनोक्ते ऽर्थे स्मृतिमप्याह नायुक्तमिति ॥ नायुक्तमीशितुः किञ्चिदीशत्वस्याविरोधि यत् । यदीशित्वविरोधि स्यात् तदेवायुक्तमञ्जसा

idam īśasyānīśatvam / īśatveneśabhedenetyādinokte 'rthe smṛtimapyāha nāyuktamiti // nāyuktamīśituḥ kiñcidīśatvasyāvirodhi yat / yadīśitvavirodhi syāt tadevāyuktamañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईशित्वस्याविरोधेन योजयित्वाखिलाः प्रमाः । सिद्धेशित्वेन चायुक्तमपि हीशे न योजयेत्

īśitvasyāvirodhena yojayitvākhilāḥ pramāḥ / siddheśitvena cāyuktamapi hīśe na yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मान्नायुक्तमीशतुः किञ्चिदित्यादि तस्मादीत्वस्याविरोधेनेत्यादि । सिद्धमीशत्वं यस्यासौ तथोक्तः । तेनेशेन संयोज्जयेत् । ईश्वरे ऽस्तीति जानीयात् । अपिपदादन्येनापि । सिद्धेनेशत्वेन निमित्तेनेति वा । स्मृत्युदाहरणस्य प्रयोजनमाह अत इति ॥ ॥। अतो युक्तमिहोदितम्

yasmānnāyuktamīśatuḥ kiñcidityādi tasmādītvasyāvirodhenetyādi / siddhamīśatvaṃ yasyāsau tathoktaḥ / teneśena saṃyojjayet / īśvare 'stīti jānīyāt / apipadādanyenāpi / siddheneśatvena nimitteneti vā / smṛtyudāharaṇasya prayojanamāha ata iti // ... ato yuktamihoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चाप्राकृतरूपत्वादरूपः स्वगुणशत्मकम् । रूपमस्य शिरःपाणिपादाद्यात्मकमिष्यते

sa cāprākṛtarūpatvādarūpaḥ svaguṇaśatmakam / rūpamasya śiraḥpāṇipādādyātmakamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स परमात्मा । प्रकृतिशब्दो ऽन्येषामपि तत्त्वानामुपलक्षकः । अप्राकृतरूपत्वात् । प्राकृतरूपरहितत्वात् । गुणात्मकमित्युक्ते सत्त्वादीनां प्रतीतिः स्यात् । तन्निरासार्थं स्वशब्दः । ये परमात्मनः स्वरूपभूता गुणा आनन्दाद्यास्तदात्मकमिति । रूपशब्देन च शुक्लादिगुणप्रतीतिः स्यात् । अतः शिरःपाणीति विवरणं कृतम् । अतो रूपवांश्चेति शेषः । विचारप्रयोजनं दर्शयति अत इति ॥ *९,४४१* अतो नानित्यता नैव श्रुतिद्वयविरोधिता

sa paramātmā / prakṛtiśabdo 'nyeṣāmapi tattvānāmupalakṣakaḥ / aprākṛtarūpatvāt / prākṛtarūparahitatvāt / guṇātmakamityukte sattvādīnāṃ pratītiḥ syāt / tannirāsārthaṃ svaśabdaḥ / ye paramātmanaḥ svarūpabhūtā guṇā ānandādyāstadātmakamiti / rūpaśabdena ca śuklādiguṇapratītiḥ syāt / ataḥ śiraḥpāṇīti vivaraṇaṃ kṛtam / ato rūpavāṃśceti śeṣaḥ / vicāraprayojanaṃ darśayati ata iti // *9,441* ato nānityatā naiva śrutidvayavirodhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् । ब्रह्मादीनां च सर्वेषामानन्दादेर्यथाक्रमम्

tadbhaktitāratamyena tāratamyaṃ vimuktigam / brahmādīnāṃ ca sarveṣāmānandāderyathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दो ऽन्यगुणा यथा

pratibimbavadapyeṣāmānando 'nyaguṇā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् भिन्नश्च सततमन्यज्ज्ञानं परस्य च चो हेतौ । यस्मात्तदपेक्षयात्यल्पस्तस्मात्सततं भिन्न इति । तदपेक्षयात्यल्पत्वं कुत इत्याकाङ्क्षां परिहरन्नत्र श्रुतिमाह अन्यदिति ॥ अन्यज्ज्ञानं तु जीवानामन्य आनन्द ईशता

tasmād bhinnaśca satatamanyajjñānaṃ parasya ca co hetau / yasmāttadapekṣayātyalpastasmātsatataṃ bhinna iti / tadapekṣayātyalpatvaṃ kuta ityākāṅkṣāṃ pariharannatra śrutimāha anyaditi // anyajjñānaṃ tu jīvānāmanya ānanda īśatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ईरिते सिद्धान्तिनाभ्युपगते सति । ततश्चायमर्थः । ईश्वरस्य पालकत्वं नोपपद्यते स्थितेस्तत्प्रयोजनत्वात् । तस्याश्च स्वभावसिद्धत्वेनेश्वरानपेक्षत्वात् । ईश्वर एव हि विश्वस्य सृष्टिसंहारयोः कर्ता नान्य इत्यभ्युपगतम् । तथाच सृष्ट्वा यावन्न संहरेत्तावत्स्थितिः स्वभावसिद्धैव न परव्यापारमपेक्षते । यदि खलु सृष्टिसंहारयोः कर्ताऽन्यः स्यात्तदोदासीनस्य तस्य सृष्टौ प्रेरणाद्यर्थं संहारे प्रवृत्तस्य निवारणार्थं च स्थितावीश्वरापेक्षा सम्भवेत् । नच तदस्ति । अतः संहारोदासीनत्वातिरिक्तं पालकत्वं नोपपद्यत इत्येवमत्र पूर्वपक्ष इति । एवं तर्हि सिद्धान्तो न युक्तः । स्वभावत्त्वयुक्तेरपरिहृतत्वादित्यतः सूत्राभिप्रायमाह इति नेति ॥ ॥। इति न युज्यते

iti īrite siddhāntinābhyupagate sati / tataścāyamarthaḥ / īśvarasya pālakatvaṃ nopapadyate sthitestatprayojanatvāt / tasyāśca svabhāvasiddhatveneśvarānapekṣatvāt / īśvara eva hi viśvasya sṛṣṭisaṃhārayoḥ kartā nānya ityabhyupagatam / tathāca sṛṣṭvā yāvanna saṃharettāvatsthitiḥ svabhāvasiddhaiva na paravyāpāramapekṣate / yadi khalu sṛṣṭisaṃhārayoḥ kartā'nyaḥ syāttadodāsīnasya tasya sṛṣṭau preraṇādyarthaṃ saṃhāre pravṛttasya nivāraṇārthaṃ ca sthitāvīśvarāpekṣā sambhavet / naca tadasti / ataḥ saṃhārodāsīnatvātiriktaṃ pālakatvaṃ nopapadyata ityevamatra pūrvapakṣa iti / evaṃ tarhi siddhānto na yuktaḥ / svabhāvattvayukteraparihṛtatvādityataḥ sūtrābhiprāyamāha iti neti // ... iti na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः स्वभावो ऽखिल ईशायत्तो ऽखिलस्य च

yataḥ svabhāvo 'khila īśāyatto 'khilasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः । गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः

tadabhinnā guṇā nityamapi sarve viśeṣataḥ / guṇatvena guṇitvena bhoktṛbhogyatayā sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यशब्दो नियमार्थः । पारमेश्वराः सर्वे गुणा धर्मा नित्यं तदभिन्नास्तेनात्यन्ताभिन्नस्तथापि विशेषशक्त्या गुणगुण्यादिभावेन स्थिताः । *९,४५४* स्यादेतत् । परिमाणादीनां यावद्द्रव्यभाविनां भवतु नाम भगवतात्यन्ताभेदः । क्रियाणां (ज्ञानादि)गुणानां चास्राक्षीत्सृजति स्रक्ष्यति व्यज्ञासीज्जानाति ज्ञास्यतीत्यादि श्रौतव्यवहारैरनित्यतयावगतानां तु न युज्यत इत्यत आह विशेषात्मतयेति ॥ *९,४५५* विशेषात्मतया तेषां नित्यशक्तयात्मना तथा । नित्यस्थितेर्न धर्माणां क्रियादीनामनित्यता

nityaśabdo niyamārthaḥ / pārameśvarāḥ sarve guṇā dharmā nityaṃ tadabhinnāstenātyantābhinnastathāpi viśeṣaśaktyā guṇaguṇyādibhāvena sthitāḥ / *9,454* syādetat / parimāṇādīnāṃ yāvaddravyabhāvināṃ bhavatu nāma bhagavatātyantābhedaḥ / kriyāṇāṃ (jñānādi)guṇānāṃ cāsrākṣītsṛjati srakṣyati vyajñāsījjānāti jñāsyatītyādi śrautavyavahārairanityatayāvagatānāṃ tu na yujyata ityata āha viśeṣātmatayeti // *9,455* viśeṣātmatayā teṣāṃ nityaśaktayātmanā tathā / nityasthiterna dharmāṇāṃ kriyādīnāmanityatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां परमेश्वरसम्बन्धिन्यां क्रियादीनां धर्माणां नित्यशक्त्यात्मना नित्यं स्थितेस्तथा विशेषात्मतया व्यक्तिरूपेण व्यवहारविषयतोपपत्तेर्नानित्यतेति योजना । प्रपञ्चस्तु प्रागेव कृतः । ननु च क्रियादीनां या व्यक्तता सा तावदनित्यैव । अन्यथोक्तव्यवहाराणां निरालम्बनत्वापातात् । ततस्तस्या भगवद्धर्मभूताया अपि नात्यन्ताभेदोपपत्तिरित्यत आह न विशेषेति ॥ न विशेषात्मता चेयमनित्या ॥। इयं व्यवहारालम्बनत्वेनोक्ता । कुत इत्यत आह शक्तीति ॥ ॥। शक्तिरूपता । सैव यत् ॥। यद्यस्मात्सा विशेषत्मता शक्तिरूपतैव । शक्तिश्च नित्येत्युक्तं तस्मादित्यर्थः । नन्वेवं तर्हि शक्तिर्व्यक्तिरित व्यवहारविशेषो न स्यात् । उक्तव्यवहाराणां निरालम्बनत्वं च न परिहृतं स्यादित्यत आह सविशेषेति ॥ ॥। सविशेषा स्याद् ॥। नेयं व्यक्तिः शक्त्या निर्विशेषाभिन्ना । येनोक्तदोषः स्यात् । किन्तु सविशेषाभिन्नैव । यद्ययं सर्वनिर्वाहहेतुर्विशेषो भगवतो भिन्नस्तदा सर्वेषां तद्धर्माणां तेनात्यन्ताभेद इति प्रतिज्ञा भज्येत । अभिन्नश्चेद्विशेषता तस्य न स्यात् । स्वरुपमात्रपर्यवसानेन सो ऽपि न स्यादित्यत आह विशेष इति ॥ ॥। विशेषो ऽन्यो नचाप्ययम्

teṣāṃ parameśvarasambandhinyāṃ kriyādīnāṃ dharmāṇāṃ nityaśaktyātmanā nityaṃ sthitestathā viśeṣātmatayā vyaktirūpeṇa vyavahāraviṣayatopapatternānityateti yojanā / prapañcastu prāgeva kṛtaḥ / nanu ca kriyādīnāṃ yā vyaktatā sā tāvadanityaiva / anyathoktavyavahārāṇāṃ nirālambanatvāpātāt / tatastasyā bhagavaddharmabhūtāyā api nātyantābhedopapattirityata āha na viśeṣeti // na viśeṣātmatā ceyamanityā ... iyaṃ vyavahārālambanatvenoktā / kuta ityata āha śaktīti // ... śaktirūpatā / saiva yat ... yadyasmātsā viśeṣatmatā śaktirūpataiva / śaktiśca nityetyuktaṃ tasmādityarthaḥ / nanvevaṃ tarhi śaktirvyaktirita vyavahāraviśeṣo na syāt / uktavyavahārāṇāṃ nirālambanatvaṃ ca na parihṛtaṃ syādityata āha saviśeṣeti // ... saviśeṣā syād ... neyaṃ vyaktiḥ śaktyā nirviśeṣābhinnā / yenoktadoṣaḥ syāt / kintu saviśeṣābhinnaiva / yadyayaṃ sarvanirvāhaheturviśeṣo bhagavato bhinnastadā sarveṣāṃ taddharmāṇāṃ tenātyantābheda iti pratijñā bhajyeta / abhinnaścedviśeṣatā tasya na syāt / svarupamātraparyavasānena so 'pi na syādityata āha viśeṣa iti // ... viśeṣo 'nyo nacāpyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वनिर्वाहकताहेतोस्तथापि स्याद् विशेषतः चो ऽवधारणे । अयं विशेषो ऽपि भगवता नैव भिन्नस्तेन न प्रतिज्ञाहानिः । तथापि तस्य विशेषता स्यात् । कथम् । न ह्ययमभिन्नो भवन्निर्विशेषः । एवं तर्हि विशेषपरम्परयानवस्था स्यात् । न स्यात् । कुतः विशेषस्य स्वनिर्वाहकताहेतोरिति । *९,४५७* एवं प्रतिज्ञा दर्शिता । तत्र बाधकानि परिहृतानि । अत्र चोक्त्वा । स्यादेवम् । यद्येतेष्वर्थेषु प्रमाणं स्यात् । नच तत्पश्याम इत्यतः सौत्रमुभयव्यपदेशादिति हेतुं व्याचष्टे विशेषत्वेनेति ॥ विशेषत्वेन विज्ञातेः प्रमाणैरखिलैरपि

svanirvāhakatāhetostathāpi syād viśeṣataḥ co 'vadhāraṇe / ayaṃ viśeṣo 'pi bhagavatā naiva bhinnastena na pratijñāhāniḥ / tathāpi tasya viśeṣatā syāt / katham / na hyayamabhinno bhavannirviśeṣaḥ / evaṃ tarhi viśeṣaparamparayānavasthā syāt / na syāt / kutaḥ viśeṣasya svanirvāhakatāhetoriti / *9,457* evaṃ pratijñā darśitā / tatra bādhakāni parihṛtāni / atra coktvā / syādevam / yadyeteṣvartheṣu pramāṇaṃ syāt / naca tatpaśyāma ityataḥ sautramubhayavyapadeśāditi hetuṃ vyācaṣṭe viśeṣatveneti // viśeṣatvena vijñāteḥ pramāṇairakhilairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अखिलैः उभयविधैः प्रमाणैः वेदवाक्यैर्ज्ञानादिधर्माणां भगवद्विशेषत्वेनापिशब्दात्तदभिन्नत्वेन च विज्ञातेर्विज्ञानादित्यर्थः । ननु विज्ञातेरिति कथम् । "आतश्चोपसर्गेऽ; इत्यङः क्तिन्बाधकत्वात् । "क्तिन्नाबादिभ्यश्चऽ; इति वचनाद्भविष्यति । एतदेव विवृणोति ससर्जेति ॥ ससर्ज सञ्जहारेति विशेषो ह्यवगम्यते । श्रुत्यैव स स एवेति तदभेदश्च गम्यते

akhilaiḥ ubhayavidhaiḥ pramāṇaiḥ vedavākyairjñānādidharmāṇāṃ bhagavadviśeṣatvenāpiśabdāttadabhinnatvena ca vijñātervijñānādityarthaḥ / nanu vijñāteriti katham / "ātaścopasarge'; ityaṅaḥ ktinbādhakatvāt / "ktinnābādibhyaśca'; iti vacanādbhaviṣyati / etadeva vivṛṇoti sasarjeti // sasarja sañjahāreti viśeṣo hyavagamyate / śrutyaiva sa sa eveti tadabhedaśca gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"स इदं सर्वमसृजतेऽ; इत्यादिश्रुतिं ससर्जेत्यनेनोपादत्ते । तत्तदत्तुमध्रियतेऽ; इत्यादिकां सञ्जहारेत्यनेन, स आनन्दादिः सः परमात्मैवेत्यनेन"आनन्दो ब्रह्मऽ; इत्यादिश्रुतिम् । तदयमर्थः । "स इदं सर्वमसृजत, उक्षा स द्यावापृथिवी बिभर्ति, तत्तदत्तुमध्रियत, स ऐक्षत सो ऽकामयत, आनन्दम् ब्रह्मणो विद्वान्ऽ; इत्यादिश्रुत्या सर्जनादिकं ब्रह्मणो विशेषो ऽतिशयो न ब्रह्ममात्रमित्यवगम्यते । तन्मात्रत्वे क्रियाकर्तृभावादेरनुपपत्तेः । "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म एकधैवानुद्रष्टव्यम्ऽ; इत्यादिश्रुत्यैव तस्य तेनाभेदश्चावगम्यते । तदेवमुभयव्यपदेशान्यथानुपपत्त्या सकलमिदं कल्प्यते । सर्वेषां ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणा सविशेषो ऽत्यन्ताभेदः । क्रियादीनां नित्यता शक्तिव्यक्तिरूपता व्यक्तिरूपस्यापि नित्यता शक्तिरूपपाभिन्नता सविशेषता विशेषस्याप्यभेदः स्वनिर्वाहकता चेति । न ह्येतेष्वर्थेष्वन्यतमस्याप्यकल्पनायामुदाहृतोभयव्यपदेशविरोधशान्तिर्भवतीति । एतदेव प्रपञ्चयितुं"निदर्शनमात्रेणऽ; इत्यतः प्राक्तनो ग्रन्थसन्दर्भः । *९,४६०* अथ मतम् । भेद एव ब्रह्मधर्माणां ब्रह्मणास्तु । समवायेन विशेषणविशेष्यभावो भविष्यति । समवायदूषणानि च श्रुतिविरोधेनाभासतां यास्यन्ति । समवायाभावे ऽपि वा धर्मधर्मिणोरेव स को ऽपि महिमा कल्प्यते । नचाभेदश्रुतिविरोधः । अनागन्तकत्वेनोपचारोपपत्तेः । अतः किमभेदमादाय विशेषाद्यङ्गीकारेणेति । अपर आह अखण्डमेव ब्रह्म न तु तत्र कश्चिद्विशेषः । न चापरश्रुतिविरोधः । क्रियादिविषयाणां सगुणविषयत्वात् । तस्य च मायामयत्वेनाविचारितरमणीयत्वात् । आनन्दं इत्यादीनां च राहोः शिर इत्यादिवदुपचरितत्वोपपत्तेरिति । अन्यस्त्वाह भेदाभेदाभ्यामेवोभयव्यपदेशसामञ्जस्योपपत्तेः किमनया सविशेषाभेदकल्पनयेति । मैवम् । त्रिभिरप्येतैरन्ततो ऽभिन्ने विशेषस्याङ्गीकतर्व्यत्वात् । ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणमित्याशयवान्भेदवादिनं तावद्विशेषमङ्गीकारयितुमाह भेद इति ॥ भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम् विशेषस्य ज्ञानादेर्ब्रह्मधर्मस्य, यदि ब्रह्मणो भेदो ऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामः । स भेदो, भेदिना ब्रह्मणा ज्ञानादिना च सह, कथं किं प्रकारः, प्रतिपत्तव्यः । किं भिन्नः किंवाभिन्न इति । आद्ये दोषमाह भिन्नश्चेदिति ॥ भिन्नश्चेदनवस्था स्याद् ॥। यदि भेदो भेदिभ्यां भिन्नस्तदा सो ऽपि भेदस्तथेत्यनवस्था स्यात् । विशेषणविशेष्यभावादिप्रतिपत्तये खलु धर्मधर्मिणोर्भेदो ऽभ्युपगम्यते । स च प्रतीयमान एव तद्धेतुः । तत्प्रतीतिश्च विशेषणादिभावेनैवेत्युत्तरोत्तरभेदप्रतीतिरवश्यमपेक्षितैवेति सुस्थानवस्था । *९,४६४* अभिन्नत्वे ऽपि वक्तव्यं सविशेषाभिन्न उत निर्विशेषाभिन्न इति । प्रथमे दोषमाह अभिन्नश्चेदिति ॥ ॥। अभिन्नश्चेत् पुरा न किम्

"sa idaṃ sarvamasṛjate'; ityādiśrutiṃ sasarjetyanenopādatte / tattadattumadhriyate'; ityādikāṃ sañjahāretyanena, sa ānandādiḥ saḥ paramātmaivetyanena"ānando brahma'; ityādiśrutim / tadayamarthaḥ / "sa idaṃ sarvamasṛjata, ukṣā sa dyāvāpṛthivī bibharti, tattadattumadhriyata, sa aikṣata so 'kāmayata, ānandam brahmaṇo vidvān'; ityādiśrutyā sarjanādikaṃ brahmaṇo viśeṣo 'tiśayo na brahmamātramityavagamyate / tanmātratve kriyākartṛbhāvāderanupapatteḥ / "ānando brahmeti vyajānāt / satyaṃ jñānamanantaṃ brahma ekadhaivānudraṣṭavyam'; ityādiśrutyaiva tasya tenābhedaścāvagamyate / tadevamubhayavyapadeśānyathānupapattyā sakalamidaṃ kalpyate / sarveṣāṃ brahmadharmāṇāṃ brahmaṇā saviśeṣo 'tyantābhedaḥ / kriyādīnāṃ nityatā śaktivyaktirūpatā vyaktirūpasyāpi nityatā śaktirūpapābhinnatā saviśeṣatā viśeṣasyāpyabhedaḥ svanirvāhakatā ceti / na hyeteṣvartheṣvanyatamasyāpyakalpanāyāmudāhṛtobhayavyapadeśavirodhaśāntirbhavatīti / etadeva prapañcayituṃ"nidarśanamātreṇa'; ityataḥ prāktano granthasandarbhaḥ / *9,460* atha matam / bheda eva brahmadharmāṇāṃ brahmaṇāstu / samavāyena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo bhaviṣyati / samavāyadūṣaṇāni ca śrutivirodhenābhāsatāṃ yāsyanti / samavāyābhāve 'pi vā dharmadharmiṇoreva sa ko 'pi mahimā kalpyate / nacābhedaśrutivirodhaḥ / anāgantakatvenopacāropapatteḥ / ataḥ kimabhedamādāya viśeṣādyaṅgīkāreṇeti / apara āha akhaṇḍameva brahma na tu tatra kaścidviśeṣaḥ / na cāparaśrutivirodhaḥ / kriyādiviṣayāṇāṃ saguṇaviṣayatvāt / tasya ca māyāmayatvenāvicāritaramaṇīyatvāt / ānandaṃ ityādīnāṃ ca rāhoḥ śira ityādivadupacaritatvopapatteriti / anyastvāha bhedābhedābhyāmevobhayavyapadeśasāmañjasyopapatteḥ kimanayā saviśeṣābhedakalpanayeti / maivam / tribhirapyetairantato 'bhinne viśeṣasyāṅgīkatarvyatvāt / tato varamādita eva tadaṅgīkaraṇamityāśayavānbhedavādinaṃ tāvadviśeṣamaṅgīkārayitumāha bheda iti // bhedo yadi viśeṣasya sa bhedo bhedinā katham viśeṣasya jñānāderbrahmadharmasya, yadi brahmaṇo bhedo 'ṅgīkriyate tadā pṛcchāmaḥ / sa bhedo, bhedinā brahmaṇā jñānādinā ca saha, kathaṃ kiṃ prakāraḥ, pratipattavyaḥ / kiṃ bhinnaḥ kiṃvābhinna iti / ādye doṣamāha bhinnaścediti // bhinnaścedanavasthā syād ... yadi bhedo bhedibhyāṃ bhinnastadā so 'pi bhedastathetyanavasthā syāt / viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādipratipattaye khalu dharmadharmiṇorbhedo 'bhyupagamyate / sa ca pratīyamāna eva taddhetuḥ / tatpratītiśca viśeṣaṇādibhāvenaivetyuttarottarabhedapratītiravaśyamapekṣitaiveti susthānavasthā / *9,464* abhinnatve 'pi vaktavyaṃ saviśeṣābhinna uta nirviśeṣābhinna iti / prathame doṣamāha abhinnaścediti // ... abhinnaścet purā na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा न किमिति । धर्माणां धर्मिणा सविशेषाभेदः किन्नाङ्गीक्रियते ऽङ्गीकार्य एवेत्यर्थः । भेद इव विनापि भेदेन विशेषेणैवोपपत्तावपि वृथा परम्पराकल्पनायां गौरवं स्यात्ततो धर्माणामेव सविशेषाभेदाङ्गीकारः श्रेयानिति भावः । अस्त्वेवमित्यत आह विशेष इति ॥ विशेषो ऽभिन्न एवेति तेन नाभ्युपगम्यते विशेषो धर्मोभिन्न इत्येव तावत् । तेन भेदवादिना नाभ्युपगम्यते । दूरे सविशेषत्वमित्यतो ऽपसिद्धान्तः स्यात् । समीहितं च नः (न) सिद्धयेदित्याशयः । द्वितीयं दूषयति अभिन्न इति ॥ अभिन्नो निविर्शेषश्चेद् भेदस्तद्भेदता कुतः

purā na kimiti / dharmāṇāṃ dharmiṇā saviśeṣābhedaḥ kinnāṅgīkriyate 'ṅgīkārya evetyarthaḥ / bheda iva vināpi bhedena viśeṣeṇaivopapattāvapi vṛthā paramparākalpanāyāṃ gauravaṃ syāttato dharmāṇāmeva saviśeṣābhedāṅgīkāraḥ śreyāniti bhāvaḥ / astvevamityata āha viśeṣa iti // viśeṣo 'bhinna eveti tena nābhyupagamyate viśeṣo dharmobhinna ityeva tāvat / tena bhedavādinā nābhyupagamyate / dūre saviśeṣatvamityato 'pasiddhāntaḥ syāt / samīhitaṃ ca naḥ (na) siddhayedityāśayaḥ / dvitīyaṃ dūṣayati abhinna iti // abhinno nivirśeṣaśced bhedastadbhedatā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदो यदि भेदिभ्यामभिन्नो निर्विशेषश्च स्यात्तदा तस्य तद्भेदता तयोरयं भेद इत्येवम्भावः कुतो न कुतो ऽपि । तदीयताया भेदेन विशेषण वा विनानुपपत्तेः । तन्मात्रत्वे च धर्मधर्मिणावेव स्तो न भेद इति स्यात् । तथा च धर्मधर्मिणावित्यपि न स्यात् । भेद एवास्ति न धर्मधर्मिणाविति वा भवेत् । ततश्च भेदो ऽपि न स्यादिति । *९,४६५* भेदस्य भेदिस्वरूपत्वमङ्गीकृत्य विशेषमनङ्गीकुर्वाणं प्रति दूषणान्तरमाह अनेनेति ॥ अनेनानेन भिन्नो ऽयमिति यत् स विशेषतः । भेद एवैष बहुधा दृश्यते तत् किमुत्तरम्

bhedo yadi bhedibhyāmabhinno nirviśeṣaśca syāttadā tasya tadbhedatā tayorayaṃ bheda ityevambhāvaḥ kuto na kuto 'pi / tadīyatāyā bhedena viśeṣaṇa vā vinānupapatteḥ / tanmātratve ca dharmadharmiṇāveva sto na bheda iti syāt / tathā ca dharmadharmiṇāvityapi na syāt / bheda evāsti na dharmadharmiṇāviti vā bhavet / tataśca bhedo 'pi na syāditi / *9,465* bhedasya bhedisvarūpatvamaṅgīkṛtya viśeṣamanaṅgīkurvāṇaṃ prati dūṣaṇāntaramāha aneneti // anenānena bhinno 'yamiti yat sa viśeṣataḥ / bheda evaiṣa bahudhā dṛśyate tat kimuttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नो ऽयं घट इति स भेद एव विशेषतो विशेषणत्वेन दृश्यते न तु घटः, किन्तु विशेष्यत्वेन । तथानेनानेन । व्यत्ययो बहुलमिति पञ्चम्यर्थे तृतीया । सहयोगे वा । पटाद्भिन्नस्तम्भाद्भिन्नो घट इत्येष भेद एव सविशेषः प्रतियोगिविशेषसाहित्येन दृश्यते । तथायं पदार्थो ऽनेन वक्रत्वेनानेन कोटरवत्त्वेन पुरुषाद्भिन्न इति स एष भेद एव विशेषतो व्यावर्तकधर्मेण दृश्यते । पदार्थस्त्वक्षसन्निकर्षमात्रेण । तथास्मात्पटादस्मात्स्तम्भादस्मात्कुड्याद्भिन्नो ऽयं घट इत्येष भेद एव सविशेषतः प्रतियोगिविशेषसाहित्येन निमित्तेन बहुधा दृश्यते । घटस्त्वेकधैव । अतो न भेदो घटस्य स्वरूपमिति यत्स्वरूपभेदस्य दूषणं परैरुच्यते । तत्तस्य किमुत्तरं त्वयाभिधास्यते, यदि विशेषो नाङ्गीक्रियते, इत्यर्थः । यदि विशेषो नाङ्गीक्रियते तदा भेदो भेदिनाभिन्न इत्यपि नाङ्गीकर्तुं शक्यते । भेदभेदिनोर्भेदसाधकानामनेकेषां भावात् । विशेषणैव हि तेषामन्यथासिद्धिं व्युत्पाद्य प्रतीतिबलेन भेदस्य भेदिनाभेदो वक्तव्यो नान्यथेति भावः । *९,४६६* तदीयत्वेन विशेषणत्वेन सप्रतियोगित्वेन लिङ्गित्वेन बहुत्वेन च प्रतीयमानो ऽन्योन्याभावादिरूपो भेदो न भेदिस्वरूपतयाङ्गीक्रियते । यस्तु स्वरूपतयाङ्गीक्रियते नासौ तदीयत्वादिना प्रतीयत इति तस्योत्तरं ब्रूम इति चेन्न । अस्यैव प्रसिद्धत्वादन्यस्य तदभावात् । अन्यथा स्वरूपस्यैव भेद इति पारिभाषिकं नामान्तरमुक्तं स्यात् । न चाद्वैतवादिनः स्वरूपं नाङ्गीकुर्वते । तत्किमनेन भेदेन । तदिदमुक्तं स एष इति प्रसिद्धिद्योतकाभ्याम् । तदीयत्वादिरुपचार इति चेन्न । प्रतीतेः स्फुटत्वात् । बाधकाभावेनाभ्रान्तित्वाच्च । तदिदमप्युक्तं दृश्यत इति । *९,४६८* दूषणान्तरमाह अभेदेति ॥ अभेदभेदयोश्चैव स्वरूपत्वं हि भेदिना न केवलं भेदस्य । किन्त्वभेदस्य च भेदिनः स्वरूपत्वमेवेति योजना । यो भेदस्य भेदिना घटेनाभेदमङ्गीकरोति । तेन तस्याभेदस्यापि घटस्वरूपत्वमेवाङ्गीकरणीयम् । भेदसमानन्यायत्वादिति हिशब्दार्थः । ततः किमित्यत आह तयोरपीति ॥ तयोरप्य् ॥। अभेदो ऽङ्गीकार्य इति शेषः । अस्त्वेकेन घटेनात्यन्ताभिन्नयोरभेदभेदयोरभेदस्ततो ऽपि किमित्यत आह अविशेषत्व इति ॥ ॥। अविशेषत्वे पर्यायत्वं हि शब्दयोः

bhinno 'yaṃ ghaṭa iti sa bheda eva viśeṣato viśeṣaṇatvena dṛśyate na tu ghaṭaḥ, kintu viśeṣyatvena / tathānenānena / vyatyayo bahulamiti pañcamyarthe tṛtīyā / sahayoge vā / paṭādbhinnastambhādbhinno ghaṭa ityeṣa bheda eva saviśeṣaḥ pratiyogiviśeṣasāhityena dṛśyate / tathāyaṃ padārtho 'nena vakratvenānena koṭaravattvena puruṣādbhinna iti sa eṣa bheda eva viśeṣato vyāvartakadharmeṇa dṛśyate / padārthastvakṣasannikarṣamātreṇa / tathāsmātpaṭādasmātstambhādasmātkuḍyādbhinno 'yaṃ ghaṭa ityeṣa bheda eva saviśeṣataḥ pratiyogiviśeṣasāhityena nimittena bahudhā dṛśyate / ghaṭastvekadhaiva / ato na bhedo ghaṭasya svarūpamiti yatsvarūpabhedasya dūṣaṇaṃ parairucyate / tattasya kimuttaraṃ tvayābhidhāsyate, yadi viśeṣo nāṅgīkriyate, ityarthaḥ / yadi viśeṣo nāṅgīkriyate tadā bhedo bhedinābhinna ityapi nāṅgīkartuṃ śakyate / bhedabhedinorbhedasādhakānāmanekeṣāṃ bhāvāt / viśeṣaṇaiva hi teṣāmanyathāsiddhiṃ vyutpādya pratītibalena bhedasya bhedinābhedo vaktavyo nānyatheti bhāvaḥ / *9,466* tadīyatvena viśeṣaṇatvena sapratiyogitvena liṅgitvena bahutvena ca pratīyamāno 'nyonyābhāvādirūpo bhedo na bhedisvarūpatayāṅgīkriyate / yastu svarūpatayāṅgīkriyate nāsau tadīyatvādinā pratīyata iti tasyottaraṃ brūma iti cenna / asyaiva prasiddhatvādanyasya tadabhāvāt / anyathā svarūpasyaiva bheda iti pāribhāṣikaṃ nāmāntaramuktaṃ syāt / na cādvaitavādinaḥ svarūpaṃ nāṅgīkurvate / tatkimanena bhedena / tadidamuktaṃ sa eṣa iti prasiddhidyotakābhyām / tadīyatvādirupacāra iti cenna / pratīteḥ sphuṭatvāt / bādhakābhāvenābhrāntitvācca / tadidamapyuktaṃ dṛśyata iti / *9,468* dūṣaṇāntaramāha abhedeti // abhedabhedayoścaiva svarūpatvaṃ hi bhedinā na kevalaṃ bhedasya / kintvabhedasya ca bhedinaḥ svarūpatvameveti yojanā / yo bhedasya bhedinā ghaṭenābhedamaṅgīkaroti / tena tasyābhedasyāpi ghaṭasvarūpatvamevāṅgīkaraṇīyam / bhedasamānanyāyatvāditi hiśabdārthaḥ / tataḥ kimityata āha tayorapīti // tayorapy ... abhedo 'ṅgīkārya iti śeṣaḥ / astvekena ghaṭenātyantābhinnayorabhedabhedayorabhedastato 'pi kimityata āha aviśeṣatva iti // ... aviśeṣatve paryāyatvaṃ hi śabdayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदभेदयोरत्यन्ताभेदे विशेषे चासत्यभेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वं स्यात् । एकाथर्वाचित्वाद्घटकलशशब्दादिति हिशब्दार्थः । अस्त्वित्यत आह अभेदेति ॥ *९,४६९* अभेदभेदशब्दौ च पर्यायाविति को वदेत् को वदेत् न को ऽपि । प्रत्युतापर्यायावित्येव वदति सर्व इत्यप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं चैतदिति । एतदुक्तं भवति । भेदो भेदिनाभिन्नस्तन्न्यायेन सो ऽभेदो ऽपि ततस्तावन्योन्यमप्यभिन्नाविति तावत्त्वम् । तथाच भेदाभेदशब्दयोः पर्यायत्वप्राप्तौ विशेषबलेनैव हि तत्परिहरणीयम् । तस्य चानङ्गीकारे दुष्परिहरं तदापद्येतेति । ननु भेदभेदिशब्दयोरपि पर्यायत्वमापादयितुमुचितम् । सत्यम् । शिष्यैरूह्यतामिति नोक्तम् । *९,४७०* शङ्कते भेद इति ॥ भेदो ऽन्योन्यमभेदश्च भेदिना चेद् ॥। यद्यपि भेदाभेदयोः भेदिना घटेन सहाभेदस्तथापि तयोरन्योन्यं भेदो ऽस्तीति न तच्छब्दयोः पर्यायत्वं प्रसज्यते । तत्किं विशेषणेति । परिहरति विशेषितेति ॥ ॥। विशेषता

abhedabhedayoratyantābhede viśeṣe cāsatyabhedābhedaśabdayoḥ paryāyatvaṃ syāt / ekātharvācitvādghaṭakalaśaśabdāditi hiśabdārthaḥ / astvityata āha abhedeti // *9,469* abhedabhedaśabdau ca paryāyāviti ko vadet ko vadet na ko 'pi / pratyutāparyāyāvityeva vadati sarva ityaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ caitaditi / etaduktaṃ bhavati / bhedo bhedinābhinnastannyāyena so 'bhedo 'pi tatastāvanyonyamapyabhinnāviti tāvattvam / tathāca bhedābhedaśabdayoḥ paryāyatvaprāptau viśeṣabalenaiva hi tatpariharaṇīyam / tasya cānaṅgīkāre duṣpariharaṃ tadāpadyeteti / nanu bhedabhediśabdayorapi paryāyatvamāpādayitumucitam / satyam / śiṣyairūhyatāmiti noktam / *9,470* śaṅkate bheda iti // bhedo 'nyonyamabhedaśca bhedinā ced ... yadyapi bhedābhedayoḥ bhedinā ghaṭena sahābhedastathāpi tayoranyonyaṃ bhedo 'stīti na tacchabdayoḥ paryāyatvaṃ prasajyate / tatkiṃ viśeṣaṇeti / pariharati viśeṣiteti // ... viśeṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमङ्गीकुर्वाणेनाप्यभिन्ने वस्तुनि विशेषिताङ्गीकरणीयैवेत्यर्थः । तत्कथमित्यत आह अविशेष इति ॥ निर्विशेषे कथं भेदो भेदिनैकस्तथाभिदा । पुनस्तयोर्विभेदश्च भेदिमात्रत्वतो भवेत्

evamaṅgīkurvāṇenāpyabhinne vastuni viśeṣitāṅgīkaraṇīyaivetyarthaḥ / tatkathamityata āha aviśeṣa iti // nirviśeṣe kathaṃ bhedo bhedinaikastathābhidā / punastayorvibhedaśca bhedimātratvato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चशब्दावन्योन्यसमुच्चयार्थौ । एवशब्दौ परस्परं सविशेषाभेदव्यावृत्त्यर्थौ । गम्यते ऽभ्युपगम्यते । भेदस्य भेदिनश्च घटस्याभेदो विशेषश्च मयाभ्युपगम्यते । तथाभेदस्याभेदिनश्च तस्य सविशेषो ऽभेदो ऽभ्युपगम्यते । तथाच भेदाभेदयोर्घटतन्मात्रत्वाभावेन परस्परं भेदोपपत्तेर्न शब्दयोः पर्यायत्वम् । ततश्च भेदाभेदयोः परस्परमभेदो विशेषश्चाङ्गीकायर् इत्यसदिति भावः । एवमपि धर्मधर्मिणोर्भेदमभ्युपगच्छतान्ततो ऽभिन्ने वस्तुनि विशेषो ऽङ्गीर्क्तव्य इत्यभिमतं यद्यपि सिद्धमेव, तथाप्युक्तं तत्त्वं न परित्याज्यमित्याशयवान्परिहरति किमिति ॥ ॥। किं भेदो ऽभेदभेदयोः

caśabdāvanyonyasamuccayārthau / evaśabdau parasparaṃ saviśeṣābhedavyāvṛttyarthau / gamyate 'bhyupagamyate / bhedasya bhedinaśca ghaṭasyābhedo viśeṣaśca mayābhyupagamyate / tathābhedasyābhedinaśca tasya saviśeṣo 'bhedo 'bhyupagamyate / tathāca bhedābhedayorghaṭatanmātratvābhāvena parasparaṃ bhedopapatterna śabdayoḥ paryāyatvam / tataśca bhedābhedayoḥ parasparamabhedo viśeṣaścāṅgīkāyar ityasaditi bhāvaḥ / evamapi dharmadharmiṇorbhedamabhyupagacchatāntato 'bhinne vastuni viśeṣo 'ṅgīrktavya ityabhimataṃ yadyapi siddhameva, tathāpyuktaṃ tattvaṃ na parityājyamityāśayavānpariharati kimiti // ... kiṃ bhedo 'bhedabhedayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवञ्चेदभेदभेदयोर्भेदः कस्मात्कल्प्यते । तयोरपि सविशेषाभेद एवाङ्गीकर्तव्यः । तत्रोपपत्तिमाह विशेषणैवेति ॥ विशेषेणैव सर्वत्र यदि व्यवहृतिर्भवेत् । कल्पनागौरवायैव किं भेदः कल्प्यते तदा

evañcedabhedabhedayorbhedaḥ kasmātkalpyate / tayorapi saviśeṣābheda evāṅgīkartavyaḥ / tatropapattimāha viśeṣaṇaiveti // viśeṣeṇaiva sarvatra yadi vyavahṛtirbhavet / kalpanāgauravāyaiva kiṃ bhedaḥ kalpyate tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र भेदभेदिनोरभेदाभेदिनोश्चाभेदे ऽपि विशेषेणैव तन्मात्रताभावनिबन्धना व्यावहृतिर्भवेदित्यङ्गीकृतं चेद्भेदाभेदयोस्तर्हि भेदः किं कल्पनागौरवायैव कल्प्यत इति सोल्लुण्ठवचनम् । भेदाभेदयोर्घटेनेव परस्परमपि सविशेषत्वेनैव सर्वस्योपपत्तौ भेदकल्पने कल्पनागौरवं स्यात् । अनेकपदार्थकल्पनात् द्विधा कल्पनाच्चेति भावः । अस्त्वेवं ततः किमायातं प्रकृत इत्यत आह विशेषेणैवेति ॥ भेदस्य भेदिनाभेदे ऽपि तदीयत्वादिव्यवहृतिर्भेदाभेदयो(श्चर्)घटेनाभेदे ऽप्यपर्यायशब्दव्यवहृतिर्यदि विशेषेणैव भवेत् तदा धर्मधमिर्णोरपि भेदः किं कल्पनागौरवायैव कल्प्यते । धर्मधमिर्णोर्भेदमङ्गीकृत्याप्यन्ततो विशेषो ऽङ्गीकार्यः ततो वरमादित एव तदङ्गीकरणम् । अन्यथा कल्पनागौरवप्रसङ्गादिति । एतेन पुरा न किमितिविवृतं भवति । *९,४७३* यदि कल्पनागौरवभयाद्धर्मधर्मिणोरभेदमङ्गीकृत्य व्यवहारविशेषार्थं विशेषो ऽङ्गीक्रियते । तर्हि गवाश्वयोरपि तथा कल्प्यताम् । अविशेषात् । तथाच भेद एव जगति न स्यादित्यत आह ऐक्येति । ऐक्यप्रतीत्यभावेन भेद एव गवश्वयोः भेद एव स्वीक्रियते न विशेषः । गवश्वयोरिति प्रमादपाठः । मूलकोशेष्वदर्शनात् । ऐक्यप्रतीत्यभावे ऽपि कुतो विशेषो नाङ्गीक्रियत इत्यत आह स एवेति ॥ स एवेति प्रतीतौ हि विशेषो नाम भण्यते

sarvatra bhedabhedinorabhedābhedinoścābhede 'pi viśeṣeṇaiva tanmātratābhāvanibandhanā vyāvahṛtirbhavedityaṅgīkṛtaṃ cedbhedābhedayostarhi bhedaḥ kiṃ kalpanāgauravāyaiva kalpyata iti solluṇṭhavacanam / bhedābhedayorghaṭeneva parasparamapi saviśeṣatvenaiva sarvasyopapattau bhedakalpane kalpanāgauravaṃ syāt / anekapadārthakalpanāt dvidhā kalpanācceti bhāvaḥ / astvevaṃ tataḥ kimāyātaṃ prakṛta ityata āha viśeṣeṇaiveti // bhedasya bhedinābhede 'pi tadīyatvādivyavahṛtirbhedābhedayo(ścar)ghaṭenābhede 'pyaparyāyaśabdavyavahṛtiryadi viśeṣeṇaiva bhavet tadā dharmadhamirṇorapi bhedaḥ kiṃ kalpanāgauravāyaiva kalpyate / dharmadhamirṇorbhedamaṅgīkṛtyāpyantato viśeṣo 'ṅgīkāryaḥ tato varamādita eva tadaṅgīkaraṇam / anyathā kalpanāgauravaprasaṅgāditi / etena purā na kimitivivṛtaṃ bhavati / *9,473* yadi kalpanāgauravabhayāddharmadharmiṇorabhedamaṅgīkṛtya vyavahāraviśeṣārthaṃ viśeṣo 'ṅgīkriyate / tarhi gavāśvayorapi tathā kalpyatām / aviśeṣāt / tathāca bheda eva jagati na syādityata āha aikyeti / aikyapratītyabhāvena bheda eva gavaśvayoḥ bheda eva svīkriyate na viśeṣaḥ / gavaśvayoriti pramādapāṭhaḥ / mūlakośeṣvadarśanāt / aikyapratītyabhāve 'pi kuto viśeṣo nāṅgīkriyata ityata āha sa eveti // sa eveti pratītau hi viśeṣo nāma bhaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायाशब्देनारोपितत्वमाचष्टे । एवं कुसृष्टौ कल्पितायामपि न सत्यस्याखण्डतासिद्धिः । कल्पितासत्यत्वादिविशेषराहित्यलक्षणविशेषविशेषिताया अवर्जनीयत्वादित्यर्थः । *९,४८२* शङ्कते सा चेति ॥ ॥। सा च तथा चेद् ॥। भवेदखण्डत्वखण्डनं यद्यारोपितविशेषपराहित्यरूपविशेषणविशेषिता सत्या स्यात् । न चैवम् । अपि तर्हि साप्यसत्यत्वादिवदारोपितैव । न ह्यारोपितेन रूपेण गगनस्य नीरूपता विहन्यत इत्यर्थः । परिहरति अनवस्थितिरिति ॥ ॥। अनवस्थितिः

māyāśabdenāropitatvamācaṣṭe / evaṃ kusṛṣṭau kalpitāyāmapi na satyasyākhaṇḍatāsiddhiḥ / kalpitāsatyatvādiviśeṣarāhityalakṣaṇaviśeṣaviśeṣitāyā avarjanīyatvādityarthaḥ / *9,482* śaṅkate sā ceti // ... sā ca tathā ced ... bhavedakhaṇḍatvakhaṇḍanaṃ yadyāropitaviśeṣaparāhityarūpaviśeṣaṇaviśeṣitā satyā syāt / na caivam / api tarhi sāpyasatyatvādivadāropitaiva / na hyāropitena rūpeṇa gaganasya nīrūpatā vihanyata ityarthaḥ / pariharati anavasthitiriti // ... anavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यार्थस्येति शेषः । एवं तर्हि न को ऽपि वाक्यार्थो व्यवस्थितः स्यात् । सत्यत्वादिविशेषवत्तयासत्यत्वादिव्यावृत्तिमत्तया चाप्रतिपादितत्वात् । नहि संसर्गभेदौ विहाय वाक्यार्थो ऽस्ति । ब्रह्मैव वाक्यार्थ इति चेन्न । तस्य स्वप्रकाशत्वात् । व्यावृत्तेश्चासत्यत्वादिति । यद्वा प्रतीता सा च स्वाभावव्यावर्तकत्वेनैव व्यवतिष्ठते न ब्रह्मविषयत्वेन । येनाखण्डता व्याहन्यत इति शङ्कार्थः । एवमपि तदभावव्यावृत्तिरूपविशेषणविशिष्यताया अपरिहारादखण्डत्वहानिरेव । सापि तथा चेत् अनवस्थितिः ब्रह्मज्ञानस्याव्यवस्थैवेति परिहारार्थः । न केवलं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे पदानां पौनरुक्त्यादि(कं) किन्नामैकस्यापि पदस्य तत्र प्रवृत्तिर्न भवेदित्याह यदीति ॥ यदि सत्ये विशेषो न न तदुक्तिर्भवेत् तदा गुणकर्मादिनिमित्तमनालम्ब्य कस्यापि शब्दस्य प्रवृत्त्यभावादिति भावः । *९,४८५* शङ्कते लक्ष्यते चेतेनेति ॥ लक्ष्यते चेत् तेन ॥। स्यादयं दोषो यदि ब्रह्म शब्दाभिधेयं स्यात् । नचैवम् । किन्तु तेन शब्देन लक्ष्यत एव । नहि लक्षणा गुणक्रियाद्यपेक्षा । तथात्वे खल्वभिधैव स्यादिति । परिहरति लक्ष्यमिति ॥ ॥। लक्ष्यमित्यपि स्याद् विशेषिता

vākyārthasyeti śeṣaḥ / evaṃ tarhi na ko 'pi vākyārtho vyavasthitaḥ syāt / satyatvādiviśeṣavattayāsatyatvādivyāvṛttimattayā cāpratipāditatvāt / nahi saṃsargabhedau vihāya vākyārtho 'sti / brahmaiva vākyārtha iti cenna / tasya svaprakāśatvāt / vyāvṛtteścāsatyatvāditi / yadvā pratītā sā ca svābhāvavyāvartakatvenaiva vyavatiṣṭhate na brahmaviṣayatvena / yenākhaṇḍatā vyāhanyata iti śaṅkārthaḥ / evamapi tadabhāvavyāvṛttirūpaviśeṣaṇaviśiṣyatāyā aparihārādakhaṇḍatvahānireva / sāpi tathā cet anavasthitiḥ brahmajñānasyāvyavasthaiveti parihārārthaḥ / na kevalaṃ brahmaṇo nirviśeṣatve padānāṃ paunaruktyādi(kaṃ) kinnāmaikasyāpi padasya tatra pravṛttirna bhavedityāha yadīti // yadi satye viśeṣo na na taduktirbhavet tadā guṇakarmādinimittamanālambya kasyāpi śabdasya pravṛttyabhāvāditi bhāvaḥ / *9,485* śaṅkate lakṣyate ceteneti // lakṣyate cet tena ... syādayaṃ doṣo yadi brahma śabdābhidheyaṃ syāt / nacaivam / kintu tena śabdena lakṣyata eva / nahi lakṣaṇā guṇakriyādyapekṣā / tathātve khalvabhidhaiva syāditi / pariharati lakṣyamiti // ... lakṣyamityapi syād viśeṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमङ्गीकारे ऽपि ब्रह्मणो लक्ष्यमिति विशेषिता स्यात् । लक्ष्यत्वं तावदपरिहायर्मित्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । मुख्यार्थयोगादिनापि विशेषिता स्यादेव । ननु लक्ष्यत्वमपि ब्रह्मणो नास्त्येव लक्ष्यमित्यपि लक्षणयैवोच्यते नाभिधानवृत्त्येति चेन्न । अत्रापि वाक्ये परेण लक्ष्यपदस्य प्रयोगाल्लक्ष्यत्वविशेषप्राप्तेः । तेनापि लक्ष्यमेवेति चेत्तत्राह पुनरिति ॥ पुनःपुनर्लक्षणायामपि स्यादनवस्थितिः लक्षणायामाश्रितायां सत्यामिति शेषः । शङ्कते यदीति ॥ यद्यभावविशेषित्वं स्यादङ्गीकृतमेव ते

evamaṅgīkāre 'pi brahmaṇo lakṣyamiti viśeṣitā syāt / lakṣyatvaṃ tāvadaparihāyarmityarthaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / mukhyārthayogādināpi viśeṣitā syādeva / nanu lakṣyatvamapi brahmaṇo nāstyeva lakṣyamityapi lakṣaṇayaivocyate nābhidhānavṛttyeti cenna / atrāpi vākye pareṇa lakṣyapadasya prayogāllakṣyatvaviśeṣaprāpteḥ / tenāpi lakṣyameveti cettatrāha punariti // punaḥpunarlakṣaṇāyāmapi syādanavasthitiḥ lakṣaṇāyāmāśritāyāṃ satyāmiti śeṣaḥ / śaṅkate yadīti // yadyabhāvaviśeṣitvaṃ syādaṅgīkṛtameva te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते मते इति शेषः । तृतीयार्थे ऽव्ययं वा । यदुक्तं मायाविशेषराहित्यविशेषणविशेषिता सत्यस्यापि भवेदिति । तन्नानिष्यम् । अभावरूपविशेषवत्त्वस्य मयाङ्गीकृतत्वात् । "नेह नानास्तिऽ; इति श्रुतिः"इह भूतले घटो नास्तिऽ; इतिवदभावं ब्रह्मण्यङ्गीकरोत्येव । यच्चोक्तं न तदुक्तिर्भवेत्तदेति । तदप्यसत् । भावनिमित्ताभावे ऽप्यभावनिमित्तेन पदप्रवृत्त्युपपत्तेः । अभावधर्मवत्त्वस्य चाङ्गीकृतत्वात् । एतेन लक्ष्यमित्येतदपि निरस्तम् । लक्ष्यपदस्याप्यपोहवाचित्वोपपत्तेरिति भावः । *९,४८७फ़्।* अत्र वक्तव्यं परमसिद्धान्तमखण्डत्वं परित्यज्याभावधर्मवत्त्वं कस्मादङ्गीकरोषीति । अथ ब्रूयात् । सत्यं ज्ञानमनन्तं विज्ञानमानन्दमित्यादिपदानि तावद्ब्रह्मणि श्रूयन्ते । नच तेषां विधिरूपो ऽर्थः स्वीकर्तुं शक्यः । नेह नानास्तीत्यादिश्रुतिविरोधात् । अभावधर्माङ्गीकारे च न विरोध इत्युक्तमिति । तत्राह असार्वज्ञादीति ॥ असार्वज्ञ्यादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यति ते अङ्गीकार्यमिति शेषः । यथा हि सत्यज्ञानादिपदानि ब्रह्मणि श्रूयन्ते, एवमेष सर्वज्ञः, एष सर्वेश्वरः, इति सार्वज्ञादिपदान्यपि । तथाच यथा तान्यनृतत्वाद्यभाववाचीन्येवमेतान्यपि असर्वज्ञत्वाद्यभाववाचितया (त्वया) अङ्गीकर्तव्यान्येव । ततश्च सत्यज्ञानादिवाक्यं तत्त्वावेदकं सार्वज्ञादिवाक्यं मायाशबलपरमिति विभागो न युक्त इति भावः । मा भूदयं विभागो ऽसार्वज्ञाद्यभावो ऽपि ब्रह्मण्यङ्गीक्रियत एवेत्यत आह तदेति ॥ तदा सार्वज्ञ्यमेव स्याद् भावार्थत्वान्नञोर्द्वयोः

te mate iti śeṣaḥ / tṛtīyārthe 'vyayaṃ vā / yaduktaṃ māyāviśeṣarāhityaviśeṣaṇaviśeṣitā satyasyāpi bhavediti / tannāniṣyam / abhāvarūpaviśeṣavattvasya mayāṅgīkṛtatvāt / "neha nānāsti'; iti śrutiḥ"iha bhūtale ghaṭo nāsti'; itivadabhāvaṃ brahmaṇyaṅgīkarotyeva / yaccoktaṃ na taduktirbhavettadeti / tadapyasat / bhāvanimittābhāve 'pyabhāvanimittena padapravṛttyupapatteḥ / abhāvadharmavattvasya cāṅgīkṛtatvāt / etena lakṣyamityetadapi nirastam / lakṣyapadasyāpyapohavācitvopapatteriti bhāvaḥ / *9,487f.* atra vaktavyaṃ paramasiddhāntamakhaṇḍatvaṃ parityajyābhāvadharmavattvaṃ kasmādaṅgīkaroṣīti / atha brūyāt / satyaṃ jñānamanantaṃ vijñānamānandamityādipadāni tāvadbrahmaṇi śrūyante / naca teṣāṃ vidhirūpo 'rthaḥ svīkartuṃ śakyaḥ / neha nānāstītyādiśrutivirodhāt / abhāvadharmāṅgīkāre ca na virodha ityuktamiti / tatrāha asārvajñādīti // asārvajñyādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyati te aṅgīkāryamiti śeṣaḥ / yathā hi satyajñānādipadāni brahmaṇi śrūyante, evameṣa sarvajñaḥ, eṣa sarveśvaraḥ, iti sārvajñādipadānyapi / tathāca yathā tānyanṛtatvādyabhāvavācīnyevametānyapi asarvajñatvādyabhāvavācitayā (tvayā) aṅgīkartavyānyeva / tataśca satyajñānādivākyaṃ tattvāvedakaṃ sārvajñādivākyaṃ māyāśabalaparamiti vibhāgo na yukta iti bhāvaḥ / mā bhūdayaṃ vibhāgo 'sārvajñādyabhāvo 'pi brahmaṇyaṅgīkriyata evetyata āha tadeti // tadā sārvajñyameva syād bhāvārthatvānnañordvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मण्यसार्वज्ञाद्यभावे ऽङ्गीकृते (सति) सावर्ज्ञादिभावधर्मा दुर्निवारा एव । कुतः । द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयत इति न्यायादित्यर्थः । एतच्च चतुर्थे स्पष्टयिष्यते । *९,४८९* असार्वज्ञादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यतीत्युक्तानङ्गीकारे बाधकमाह यदीति ॥ यदि नैतादृशं ग्राह्यम् ॥।

brahmaṇyasārvajñādyabhāve 'ṅgīkṛte (sati) sāvarjñādibhāvadharmā durnivārā eva / kutaḥ / dvau nañau prakṛtamarthaṃ sātiśayaṃ gamayata iti nyāyādityarthaḥ / etacca caturthe spaṣṭayiṣyate / *9,489* asārvajñādirāhityamapyevaṃ te bhaviṣyatītyuktānaṅgīkāre bādhakamāha yadīti // yadi naitādṛśaṃ grāhyam ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्त्वाज्ञानतादेश्चानिवर्तनादिति सम्बन्धः । अयम्भावः । ब्रह्मणि तावदसत्त्वादिकं प्रसक्तम् । तद्वयावर्तनाय सत्यज्ञानादिवाक्यानां प्रवृत्तिः । तान्यपि चेन्न तद्वयावर्तयन्ति तदा ब्रह्मणो ऽसत्त्वादिकं तात्त्विकमेवेत्यापन्नमिति । यद्वा यदि नैतादृशमित्यध्याहारेण विनैकमेव वाक्यं बुद्धया विविच्य तु योज्यमिति । *९,४९१* शङ्कते अनृतादीति ॥ अनृतादिविरोधित्वं यद्यस्याभ्युपगम्यते अस्य सत्यत्वादेः । अयमर्थः । सत्यादिपदानि तावदापाततः सत्यत्वादिविशेषणानि समर्पयन्ति । तदनन्तरं तत्तद्विरोध्याकारनिवर्तकत्वेन पर्यवस्यन्ति । यथोक्तम्"प्रति(पा)पद्यपदार्थं हि विरोधात्तद्विरोधिनः । पश्चादभावं जानाति वध्यघातकवत्पदात्ऽ; इति । सत्यत्वादिविशे(षणानां)षाणां चानृतत्वादिविरोधित्वं सुप्रसिद्धमिति कथं न तद्वयावृत्तिरिति । समवेतत्प्रकृते ऽपीत्याह अनैश्वर्येति ॥ अनैश्वर्यविरोधित्वमप्येवं किं निवार्यते

asattvājñānatādeścānivartanāditi sambandhaḥ / ayambhāvaḥ / brahmaṇi tāvadasattvādikaṃ prasaktam / tadvayāvartanāya satyajñānādivākyānāṃ pravṛttiḥ / tānyapi cenna tadvayāvartayanti tadā brahmaṇo 'sattvādikaṃ tāttvikamevetyāpannamiti / yadvā yadi naitādṛśamityadhyāhāreṇa vinaikameva vākyaṃ buddhayā vivicya tu yojyamiti / *9,491* śaṅkate anṛtādīti // anṛtādivirodhitvaṃ yadyasyābhyupagamyate asya satyatvādeḥ / ayamarthaḥ / satyādipadāni tāvadāpātataḥ satyatvādiviśeṣaṇāni samarpayanti / tadanantaraṃ tattadvirodhyākāranivartakatvena paryavasyanti / yathoktam"prati(pā)padyapadārthaṃ hi virodhāttadvirodhinaḥ / paścādabhāvaṃ jānāti vadhyaghātakavatpadāt'; iti / satyatvādiviśe(ṣaṇānāṃ)ṣāṇāṃ cānṛtatvādivirodhitvaṃ suprasiddhamiti kathaṃ na tadvayāvṛttiriti / samavetatprakṛte 'pītyāha anaiśvaryeti // anaiśvaryavirodhitvamapyevaṃ kiṃ nivāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेश्वरादिपदसमर्पितस्यैश्वर्यादेरिति शेषः । *९,४९२* उपसंहरति अखण्डेति ॥ अखण्डखण्डनादेवं विशेषोऽखण्डवादिना । खण्डितेनापि मनसा स्वीकार्योऽनन्यथागतेः

sarveśvarādipadasamarpitasyaiśvaryāderiti śeṣaḥ / *9,492* upasaṃharati akhaṇḍeti // akhaṇḍakhaṇḍanādevaṃ viśeṣo'khaṇḍavādinā / khaṇḍitenāpi manasā svīkāryo'nanyathāgateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एव(यस्मादे)वमखण्डखण्डनादखण्डवादिनापीत्यन्वयः । अनन्यथागतेहे तोः, खण्डितेन उत्तरोत्प्रेक्षारहितेन । *९,४९३* इदानीं भेदाभेदवादिनं विशेषमङ्गीकारयति अखण्डेति ॥ अखण्डखण्डवादिभ्यां खण्डाखण्डेन चैव तत् । महादरेण शिरसि विशेषो धार्य एव हि

eva(yasmāde)vamakhaṇḍakhaṇḍanādakhaṇḍavādināpītyanvayaḥ / ananyathāgatehe toḥ, khaṇḍitena uttarotprekṣārahitena / *9,493* idānīṃ bhedābhedavādinaṃ viśeṣamaṅgīkārayati akhaṇḍeti // akhaṇḍakhaṇḍavādibhyāṃ khaṇḍākhaṇḍena caiva tat / mahādareṇa śirasi viśeṣo dhārya eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एवमर्थापत्त्या भगवद्गुणानां भगवता सविशेषो ऽत्यन्ताभेदः सिद्धो ऽत्र इत्यर्थः । अत्यभिन्नतां सविशेषाम् । निरवकाशप्रमाणानुसारेण निदर्शनत्रयमपि सविशेषाभेदोपयुक्तत्वेन सूत्रकारस्याभिमतं ज्ञातव्यमित्याशयः । तत्राहिकुण्डलं यद्यपि भेदाभेदवत्तथापि मन्दानामभेदे बुद्धिमवतारयितुमुपात्तम् । यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्तीति यथा । प्रकाशशब्देन च भास्वरं रूपं विवक्षितम् । तच्च यावद्रव्यभावित्वात्सूर्यमण्डलेनात्यन्ताभिन्नमेव । पूर्वत्वं च पूर्वकालसम्बन्ध इति सकललोकसिद्धमिति । नन्वेकेनैव निदर्शनेनालं किं त्रयेणेत्यत उक्तम् आदरेणेति ॥ *९,४९८* एवं साक्षादधिकरणार्थं व्याख्यायेदानीमनुषङ्गसिद्धमर्थं दर्शयति तच्चेति ॥ ॥। तच्च नाभिहितान्वयः

yata evamarthāpattyā bhagavadguṇānāṃ bhagavatā saviśeṣo 'tyantābhedaḥ siddho 'tra ityarthaḥ / atyabhinnatāṃ saviśeṣām / niravakāśapramāṇānusāreṇa nidarśanatrayamapi saviśeṣābhedopayuktatvena sūtrakārasyābhimataṃ jñātavyamityāśayaḥ / tatrāhikuṇḍalaṃ yadyapi bhedābhedavattathāpi mandānāmabhede buddhimavatārayitumupāttam / yathā pṛthivyāmoṣadhayaḥ sambhavantīti yathā / prakāśaśabdena ca bhāsvaraṃ rūpaṃ vivakṣitam / tacca yāvadravyabhāvitvātsūryamaṇḍalenātyantābhinnameva / pūrvatvaṃ ca pūrvakālasambandha iti sakalalokasiddhamiti / nanvekenaiva nidarśanenālaṃ kiṃ trayeṇetyata uktam ādareṇeti // *9,498* evaṃ sākṣādadhikaraṇārthaṃ vyākhyāyedānīmanuṣaṅgasiddhamarthaṃ darśayati tacceti // ... tacca nābhihitānvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादेव भगवद्धर्माणां भगवता सविशेषाभेदस्य समर्थितत्वादेव पदाभिहितैः पदार्थैरन्वयबोध इत्येतन्मतं नेति लभ्यत इति शेषः । अभिहितान्वयग्रहणमुपलक्षणम् । वक्ष्यमाणान्विताभिधानव्यतिरिक्तानां सर्वेषामपि मतानामनुपपन्नत्वात् । यदि तर्ह्यभिहितान्वयवादो ऽनुपपन्नः । कः पन्थाः सूत्रकारस्याभिमतः । नहि निरुपायमन्वयज्ञानमिति सम्भवति । अन्विताभिधानमिति ब्रूमः । तत्राप्यस्ति विशेष इत्याशयेनाह यदेति ॥ यदाशेषविशेषाणमुक्तिः सामान्यतो भवेत् । पदैकेनाप्युत्तरेण विशेषावगतिर्भवेत्

tasmādeva bhagavaddharmāṇāṃ bhagavatā saviśeṣābhedasya samarthitatvādeva padābhihitaiḥ padārthairanvayabodha ityetanmataṃ neti labhyata iti śeṣaḥ / abhihitānvayagrahaṇamupalakṣaṇam / vakṣyamāṇānvitābhidhānavyatiriktānāṃ sarveṣāmapi matānāmanupapannatvāt / yadi tarhyabhihitānvayavādo 'nupapannaḥ / kaḥ panthāḥ sūtrakārasyābhimataḥ / nahi nirupāyamanvayajñānamiti sambhavati / anvitābhidhānamiti brūmaḥ / tatrāpyasti viśeṣa ityāśayenāha yadeti // yadāśeṣaviśeṣāṇamuktiḥ sāmānyato bhavet / padaikenāpyuttareṇa viśeṣāvagatirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वार्थ एवान्वितो यस्मात् केनचित् तद्विशेषतः । अनेनेति तदुक्तयैव ज्ञायते ऽनुभवेन हि

svārtha evānvito yasmāt kenacit tadviśeṣataḥ / aneneti taduktayaiva jñāyate 'nubhavena hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मात्केनचिदन्वित एव पदानां स्वार्थ इति, अनेन सत्यत्वेन ज्ञानत्वेन वान्वित इति, तद्विशेषतो धर्मविशेषेण अन्वयः तदुक्त्यैव सत्यादिपदोक्त्यैव ज्ञायत इत्यनुभ(वेन)वसिद्धम् । तस्मादुक्तं युक्तमिति शेषः । प्रत्येकं पदानि सामान्यतो ऽन्विताभिधायीनि, विशेषतो ऽन्वितार्थप्रतीतिस्तु परस्परसन्निधानाहितशक्तिभिः पदैर्भवतीत्येतदनुभवसिद्धमित्यर्थः । *९,५११* एतदुक्तं भवति । अभेदेन तावद्विशेषाभिधानं प्राप्तं नच तदस्त्यनुभवविरोधात् । अतस्तत्प्र(ती)तिबन्धकत्वेन विशेषः कल्पनीयः । स च यथानुभवमेव स्वीकार्य इति नातिप्रसङ्ग कश्चिदिति । *९,५१२* एवं प्रतिज्ञातमन्विताभिधानमुपपाद्य यदुक्तमभिहितान्वयादिपक्षाणामयुक्तत्वं तदन्विताभिधानानङ्गीकारे बाधकप्रदर्शनमुखेनोपपादयति यदीति ॥ यद्यनन्वितमेवैतत् पदं स्वार्थं वदेदिह । तथान्यान्यपि सर्वाणि कः कुर्यादन्वयं पुनः

yasmātkenacidanvita eva padānāṃ svārtha iti, anena satyatvena jñānatvena vānvita iti, tadviśeṣato dharmaviśeṣeṇa anvayaḥ taduktyaiva satyādipadoktyaiva jñāyata ityanubha(vena)vasiddham / tasmāduktaṃ yuktamiti śeṣaḥ / pratyekaṃ padāni sāmānyato 'nvitābhidhāyīni, viśeṣato 'nvitārthapratītistu parasparasannidhānāhitaśaktibhiḥ padairbhavatītyetadanubhavasiddhamityarthaḥ / *9,511* etaduktaṃ bhavati / abhedena tāvadviśeṣābhidhānaṃ prāptaṃ naca tadastyanubhavavirodhāt / atastatpra(tī)tibandhakatvena viśeṣaḥ kalpanīyaḥ / sa ca yathānubhavameva svīkārya iti nātiprasaṅga kaściditi / *9,512* evaṃ pratijñātamanvitābhidhānamupapādya yaduktamabhihitānvayādipakṣāṇāmayuktatvaṃ tadanvitābhidhānānaṅgīkāre bādhakapradarśanamukhenopapādayati yadīti // yadyananvitamevaitat padaṃ svārthaṃ vadediha / tathānyānyapi sarvāṇi kaḥ kuryādanvayaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्ब्रह्मादिकमाद्यं पदम् । इह सत्यज्ञानादिवाक्ये । अन्यान्युत्तरा(ण्यपि)णि पदा(नि)न्यपि तथा यद्यनन्विता(न्येव)नेव स्वार्थान्वदेयुस्तर्ह्यन्वयमन्वयज्ञानं तु कः कुर्यात् । आद्यं पदमलब्धसहायं प्रथमं सामान्यतो ऽन्वितमभिधत्ते । उत्तराणि त्वादित एव लब्धसहायानि विशेषत एवान्विताभिधायीनि । तदिदं वैलक्षण्यं सूचयितुमेतदन्यानीति विभागेन ग्रहणम् । अन्यथा यदि वाक्यस्थानि समस्तानि पदानि नान्विताभिधायीनि किन्त्वनन्वितानेव स्वार्थानभिदधतीति, तर्ह्यन्वयज्ञानं निर्निबन्धनमापद्येतेत्यवक्ष्यत् । एतदेव प्रपञ्चयति व्यापार इति ॥ व्यापारो नहि शब्दस्य परः स्वार्थप्रकाशनात् । पुमानप्येकवारोक्तया कृतकृत्यो यदा भवेत्

etadbrahmādikamādyaṃ padam / iha satyajñānādivākye / anyānyuttarā(ṇyapi)ṇi padā(ni)nyapi tathā yadyananvitā(nyeva)neva svārthānvadeyustarhyanvayamanvayajñānaṃ tu kaḥ kuryāt / ādyaṃ padamalabdhasahāyaṃ prathamaṃ sāmānyato 'nvitamabhidhatte / uttarāṇi tvādita eva labdhasahāyāni viśeṣata evānvitābhidhāyīni / tadidaṃ vailakṣaṇyaṃ sūcayitumetadanyānīti vibhāgena grahaṇam / anyathā yadi vākyasthāni samastāni padāni nānvitābhidhāyīni kintvananvitāneva svārthānabhidadhatīti, tarhyanvayajñānaṃ nirnibandhanamāpadyetetyavakṣyat / etadeva prapañcayati vyāpāra iti // vyāpāro nahi śabdasya paraḥ svārthaprakāśanāt / pumānapyekavāroktayā kṛtakṛtyo yadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयस्य कथं ज्ञानं शब्दार्थत्वं यदास्य न यदा यद्यस्यान्वयस्य शब्दार्थत्वं पदाभिधेयत्वं न स्यात्तर्ह्यन्वयस्य ज्ञानं कथं न कथञ्चित् । उपायान्तराभावात् । तथाहि अन्वयज्ञानात्पूर्वभावित्वेन वादिभिरङ्गीकृतत्वेन वा प्रसक्तानि तावदेतानि पदानि वा वक्ता वा पदैरभिहिताः पदार्था वा वाक्यं वा वाक्यान्त्यवर्णो वा वर्णमाला वा स्फोटो वा श्रोता वेति । तत्र तावदन्विताभिधानानङ्गीकारे पदानामुपायत्वं नोपपद्यत इत्येतद्वयापारो न हीत्यर्धेनाह । शब्दस्य पदस्य, स्वार्थप्रकाशनादन्यो व्यापारो नास्तीति तावत्सुप्रसिद्धम् । अन्वयश्च न पदाभिधेयः । तत्कथं पदस्य तज्ज्ञानोपायत्वम् । वक्तुरपि तन्नास्तीत्याह पुमानपीति ॥ *९,५१३* यदा यस्मात्तस्मात्सो ऽपि नोपाय इति शेषः । एकवारग्रहणं तस्यात्यन्तव्यवहितत्वद्योतनार्थम् । सकृदुच्चारण एव तस्योपक्षीणत्वादिति । पदाभिहितानां पदार्थानामन्वयबोधकत्वपक्षे दोषमाह यदैवेति ॥ यदैवानन्वितार्थस्य वचनं तैः पदैभर्वेत्

anvayasya kathaṃ jñānaṃ śabdārthatvaṃ yadāsya na yadā yadyasyānvayasya śabdārthatvaṃ padābhidheyatvaṃ na syāttarhyanvayasya jñānaṃ kathaṃ na kathañcit / upāyāntarābhāvāt / tathāhi anvayajñānātpūrvabhāvitvena vādibhiraṅgīkṛtatvena vā prasaktāni tāvadetāni padāni vā vaktā vā padairabhihitāḥ padārthā vā vākyaṃ vā vākyāntyavarṇo vā varṇamālā vā sphoṭo vā śrotā veti / tatra tāvadanvitābhidhānānaṅgīkāre padānāmupāyatvaṃ nopapadyata ityetadvayāpāro na hītyardhenāha / śabdasya padasya, svārthaprakāśanādanyo vyāpāro nāstīti tāvatsuprasiddham / anvayaśca na padābhidheyaḥ / tatkathaṃ padasya tajjñānopāyatvam / vakturapi tannāstītyāha pumānapīti // *9,513* yadā yasmāttasmātso 'pi nopāya iti śeṣaḥ / ekavāragrahaṇaṃ tasyātyantavyavahitatvadyotanārtham / sakṛduccāraṇa eva tasyopakṣīṇatvāditi / padābhihitānāṃ padārthānāmanvayabodhakatvapakṣe doṣamāha yadaiveti // yadaivānanvitārthasya vacanaṃ taiḥ padaibharvet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्वितः स्याच्छब्दार्थो ॥। अनन्वितार्थस्यैवेति सम्बन्धः । जातावेकवचनम् । तैर्वाक्यस्थैः । यदि पदान्यनन्वितानेव स्वार्थान्प्रतिपाद्य निवर्तन्ते । ततः पदार्था एवाकाङ्क्षादिमन्तो ऽन्वयं बोधयन्ति । तर्ह्यनन्वित एव शब्दार्थः स्यात् । अन्वयस्य शाब्दत्वं न स्यादिति यावत् । पदार्थाख्यं प्रमाणान्तरं चाप(द्येत)द्यते । भवेदेतत् । यदि पदार्थानामेवान्वयबोधकत्वं ब्रूमः । न चैवम् । किन्नाम पदैरभिहितानाम् । तत्कथमन्वयस्याशाब्दत्वमित्यत आह नेति ॥ ॥। न तदर्थो हि सो ऽन्वयः स पदार्थैः प्रतिपादितो ऽन्वयस्तेषां पदानामर्थो न हीत्यर्थः । तथा सति प्रत्यक्षावगतधूमप्रतिपादितस्याग्नेः प्रत्यक्षप्रमेयत्वं स्यादिति भावः । *९,५१४* अस्तु तर्हि वाक्यस्यान्वयबोधकत्वमिति पक्ष इत्यत आह निराकाङ्क्षेति ॥ निराकाङ्क्षपदान्येव वाक्यमित्युच्यते बुधैः

ananvitaḥ syācchabdārtho ... ananvitārthasyaiveti sambandhaḥ / jātāvekavacanam / tairvākyasthaiḥ / yadi padānyananvitāneva svārthānpratipādya nivartante / tataḥ padārthā evākāṅkṣādimanto 'nvayaṃ bodhayanti / tarhyananvita eva śabdārthaḥ syāt / anvayasya śābdatvaṃ na syāditi yāvat / padārthākhyaṃ pramāṇāntaraṃ cāpa(dyeta)dyate / bhavedetat / yadi padārthānāmevānvayabodhakatvaṃ brūmaḥ / na caivam / kinnāma padairabhihitānām / tatkathamanvayasyāśābdatvamityata āha neti // ... na tadartho hi so 'nvayaḥ sa padārthaiḥ pratipādito 'nvayasteṣāṃ padānāmartho na hītyarthaḥ / tathā sati pratyakṣāvagatadhūmapratipāditasyāgneḥ pratyakṣaprameyatvaṃ syāditi bhāvaḥ / *9,514* astu tarhi vākyasyānvayabodhakatvamiti pakṣa ityata āha nirākāṅkṣeti // nirākāṅkṣapadānyeva vākyamityucyate budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदानामन्विताभिधानसामथ्यर्मनङ्गीकुर्वता वाक्यस्यान्वयबोधकत्वमङ्गीकर्तुमशक्यम् । यतः पदान्येव वाक्यमिति बुधैरुच्यते । पदव्यतिरिक्तस्य वाक्यस्याभावादित्यर्थः । केचित्पदातिरिक्तमेव वाक्यं प्रतिपन्नास्तदूव्युदासाय बुधैरित्युक्तम् । तच्च निराकरिष्यते । गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादिपदानां वाक्यत्वं मा भूदिति निराकाङ्क्षेत्युक्तम् । सन्निधानाभावे निराकाङ्क्षत्वमेव न निर्वहतीति निराकाङ्क्षत्वेनैव सन्निधानस्य लब्धत्वान्न पृ(तत्पृ)थगुक्तम् । अग्निना सिञ्चेदित्यादौ योग्यताभावे ऽप्यन्वयप्रतीतेः प्रकृतानुपयोगाद्योग्यतापि नोक्ता । *९,५१६* नन्वेवं वदता भवतैव पदव्यतिरिक्तं वाक्यमङ्गीकृतम् । यथा खलु तन्तूनां विक्रियाविशेषः पटो न तन्तुमात्रम् । तथा पदानां यो निराकाङ्क्षतालक्षणो विक्रियाविशेषः स शक्यं, पदातिरिक्तमेवेत्यत आह तत्तदिति ॥ तत्तदर्थाभिधानेन स्यान्निराकाङ्क्षता च सा

padānāmanvitābhidhānasāmathyarmanaṅgīkurvatā vākyasyānvayabodhakatvamaṅgīkartumaśakyam / yataḥ padānyeva vākyamiti budhairucyate / padavyatiriktasya vākyasyābhāvādityarthaḥ / kecitpadātiriktameva vākyaṃ pratipannāstadūvyudāsāya budhairityuktam / tacca nirākariṣyate / gauraśvaḥ puruṣo hastītyādipadānāṃ vākyatvaṃ mā bhūditi nirākāṅkṣetyuktam / sannidhānābhāve nirākāṅkṣatvameva na nirvahatīti nirākāṅkṣatvenaiva sannidhānasya labdhatvānna pṛ(tatpṛ)thaguktam / agninā siñcedityādau yogyatābhāve 'pyanvayapratīteḥ prakṛtānupayogādyogyatāpi noktā / *9,516* nanvevaṃ vadatā bhavataiva padavyatiriktaṃ vākyamaṅgīkṛtam / yathā khalu tantūnāṃ vikriyāviśeṣaḥ paṭo na tantumātram / tathā padānāṃ yo nirākāṅkṣatālakṣaṇo vikriyāviśeṣaḥ sa śakyaṃ, padātiriktamevetyata āha tattaditi // tattadarthābhidhānena syānnirākāṅkṣatā ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तन्तूनां पट इव पदानां निराकाङ्क्षता विक्रिया । येन पदातिरिक्तं वाक्यं स्यात् । किन्नाम श्रोतृपुरुषधर्म एव । जिज्ञासा खल्वाकाङ्क्षा । निराकाङ्क्षता च निवृत्तजिज्ञासत्वम् । सा च निराकाङ्क्षता पदैः स्यादिति पदानि निराकाङ्क्षाणीत्युच्यन्ते । निराकाङ्क्षताकारित्वं च न पदानां विक्रियाविशेषः । जिज्ञासितार्थाभिधानमात्रेण तद्धेतुत्वात् । तस्य च स्वभावत्वात् । तथाच जिज्ञासितार्थानभिदधति जिज्ञासां निवर्तयन्ति पदानि निराकाङ्क्षाणीत्युक्तं भवति । *९,५१७* जिज्ञासितार्थाभिधानेनैव श्रोतुर्निराकाङ्क्षता स्यादित्येतदुपपादयति अपूर्तेरिति ॥ अपूर्तेस्तावदर्थानामाकाङ्क्षा पूर्वमिष्यते आनयेत्येवोक्ते गवादिपदप्रयोगात्पूर्वं, या किमि(त्यादि)तिजिज्ञासा (वर्तते) सा तावतां जिज्ञासितानामर्थानां कर्मादीनामापूर्तेर्गवादिपदैरनभिधानादिति यावत् । एतदुक्तं भवति । शाब्दी जिज्ञासा यावत्पदानि जिज्ञासिता(नर्)थान्नाभिदधति तावन्न निवर्तते । निवर्तते च पदैस्तेष्वभिहितेष्वित्यतो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विज्ञायते तत्तदर्थाभिधानेनैव निराकाङ्क्षता स्यादिति । वाक्यान्त्यवर्णो वर्णमालेति पक्षद्वयमतिमन्दमिति न दूषितम् । तथाचोक्तं पुरस्तात् । अस्तु तर्हि निरस्तवर्णपदविभागं स्फोटाख्यं वाक्यमेवान्वयस्य प्रतिपादकम् । पदानि तु तदभिव्यञ्जकतयोपयुज्यन्त इति पक्ष इत्यत आह कर्मेति ॥ *९,५१८* कर्मकर्तृक्रियाणां तु पूर्तौ को ऽन्यो ऽन्वयो भवेत्

na tantūnāṃ paṭa iva padānāṃ nirākāṅkṣatā vikriyā / yena padātiriktaṃ vākyaṃ syāt / kinnāma śrotṛpuruṣadharma eva / jijñāsā khalvākāṅkṣā / nirākāṅkṣatā ca nivṛttajijñāsatvam / sā ca nirākāṅkṣatā padaiḥ syāditi padāni nirākāṅkṣāṇītyucyante / nirākāṅkṣatākāritvaṃ ca na padānāṃ vikriyāviśeṣaḥ / jijñāsitārthābhidhānamātreṇa taddhetutvāt / tasya ca svabhāvatvāt / tathāca jijñāsitārthānabhidadhati jijñāsāṃ nivartayanti padāni nirākāṅkṣāṇītyuktaṃ bhavati / *9,517* jijñāsitārthābhidhānenaiva śroturnirākāṅkṣatā syādityetadupapādayati apūrteriti // apūrtestāvadarthānāmākāṅkṣā pūrvamiṣyate ānayetyevokte gavādipadaprayogātpūrvaṃ, yā kimi(tyādi)tijijñāsā (vartate) sā tāvatāṃ jijñāsitānāmarthānāṃ karmādīnāmāpūrtergavādipadairanabhidhānāditi yāvat / etaduktaṃ bhavati / śābdī jijñāsā yāvatpadāni jijñāsitā(nar)thānnābhidadhati tāvanna nivartate / nivartate ca padaisteṣvabhihiteṣvityato 'nvayavyatirekābhyāṃ vijñāyate tattadarthābhidhānenaiva nirākāṅkṣatā syāditi / vākyāntyavarṇo varṇamāleti pakṣadvayamatimandamiti na dūṣitam / tathācoktaṃ purastāt / astu tarhi nirastavarṇapadavibhāgaṃ sphoṭākhyaṃ vākyamevānvayasya pratipādakam / padāni tu tadabhivyañjakatayopayujyanta iti pakṣa ityata āha karmeti // *9,518* karmakartṛkriyāṇāṃ tu pūrtau ko 'nyo 'nvayo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कर्मादिग्रहणमुपलक्षणम् । जिज्ञासितानां पदार्थानामित्यर्थः । अन्योन्यसंसृष्टानामिति शेषः । पूर्तावभिधाने सति पदैरिति शेषः । अन्वयो भवेत्प्रतिपादनीय इति शेषः । एतदुक्तं भवति । स्फोटमन्वयस्य प्रतिपादकं वदता तत्सद्भावे प्रमाणं वाच्यम् । अन्वयप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरिति चेन्न । पदानामेव संसृष्टार्थप्रतिपादकत्वसम्भवात् । नच तदतिरिक्तो ऽन्वयो नामास्ति प्रतिपादनीयो यदर्थं स्फोटान्वेषणमिति । एवमनङ्गीकारे बाधकमाह अपूर्तिरिति ॥ अपूर्तिश्चेत् पदैरुक्तैः किं नृशृङ्गेण पूर्यते अन्वयस्यापूर्तिरनभिधानम् । उक्तैरिति पदानां प्रमितत्वमभिप्रैति । नृशृङ्गेण स्फोटेनेति तस्याप्रामाणिकत्वम् । नृशृङ्गतुल्येनेति पूर्यते ऽभिधीयते ऽन्वय इति शेषः । इदमुक्तं भवति । पदवादिनः कल्पनालाघवं प्रमितानां पदानामन्वितार्(था)भिधानस्य कल्पनात् । स्फोटवादिनस्तु गौरवम् । यतो निष्प्रमाणकः स्फोटस्तस्यान्वयप्रतिपादकत्वं चेति द्वयं कल्पनीयमिति । *९,५२०* अस्तु तर्हि नवीनाभिहितान्वयपक्षः । यदि हि पदानि पदार्थान्प्रतिपाद्यैव निवर्तन्ते पदार्था एवान्वयं बोधयन्तीति मतं तदा स्यादेवोक्तदोषः । नचैवम् । किन्तु पदान्येव पदार्थप्रतिपादनावान्तरव्यापाराण्यन्वयं बोधयन्तीति । मैवम् । तथा सति पदानां विरम्यव्यापारप्रसङ्गात् । ततः को दोष इत्यत आह व्यापारश्चेदिति ॥ व्यापारश्चेत् पुनस्तेषामनुक्तावपि किं न सः

atra karmādigrahaṇamupalakṣaṇam / jijñāsitānāṃ padārthānāmityarthaḥ / anyonyasaṃsṛṣṭānāmiti śeṣaḥ / pūrtāvabhidhāne sati padairiti śeṣaḥ / anvayo bhavetpratipādanīya iti śeṣaḥ / etaduktaṃ bhavati / sphoṭamanvayasya pratipādakaṃ vadatā tatsadbhāve pramāṇaṃ vācyam / anvayapratītyanyathānupapattiriti cenna / padānāmeva saṃsṛṣṭārthapratipādakatvasambhavāt / naca tadatirikto 'nvayo nāmāsti pratipādanīyo yadarthaṃ sphoṭānveṣaṇamiti / evamanaṅgīkāre bādhakamāha apūrtiriti // apūrtiścet padairuktaiḥ kiṃ nṛśṛṅgeṇa pūryate anvayasyāpūrtiranabhidhānam / uktairiti padānāṃ pramitatvamabhipraiti / nṛśṛṅgeṇa sphoṭeneti tasyāprāmāṇikatvam / nṛśṛṅgatulyeneti pūryate 'bhidhīyate 'nvaya iti śeṣaḥ / idamuktaṃ bhavati / padavādinaḥ kalpanālāghavaṃ pramitānāṃ padānāmanvitār(thā)bhidhānasya kalpanāt / sphoṭavādinastu gauravam / yato niṣpramāṇakaḥ sphoṭastasyānvayapratipādakatvaṃ ceti dvayaṃ kalpanīyamiti / *9,520* astu tarhi navīnābhihitānvayapakṣaḥ / yadi hi padāni padārthānpratipādyaiva nivartante padārthā evānvayaṃ bodhayantīti mataṃ tadā syādevoktadoṣaḥ / nacaivam / kintu padānyeva padārthapratipādanāvāntaravyāpārāṇyanvayaṃ bodhayantīti / maivam / tathā sati padānāṃ viramyavyāpāraprasaṅgāt / tataḥ ko doṣa ityata āha vyāpāraścediti // vyāpāraścet punasteṣāmanuktāvapi kiṃ na saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचेतनानामपि पदानां यदि पुनर्व्यापारो विरम्यव्यापारो ऽङ्गीक्रियते तदा पृच्छामो ऽनुक्तानामपि पदानां पदार्थादिप्रतिपादने व्यापारः कुतो न भवतीति । उत्तरमाशङ्कते उक्त इति ॥ उक्ते बुद्धिस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते भावे क्तप्रत्ययः । बुद्धिस्थता बुद्धिविषयता । पदानि हि ज्ञातकरणानि न तु चक्षुरादिवत्सत्तामात्रेण । उक्तिस्तु(श्च तज्ज्ञा)ज्ञानोपावय इत्यतो ऽनुक्तौ ज्ञातत्वाभावान्न व्यापार इत्याशयः । इति यदीष्यत इति सम्बन्धः । *९,५२१* पुनः सिद्धान्ती पृच्छति बुद्धिस्थत्वायेति ॥ बुद्धिस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च पदार्थबोधनादिव्यापाराय यत्पदानां ज्ञातत्वमावश्यकम्, तदर्थं तानि पदान्युक्तेः प्रागेव यत्नं कथं न कुर्युरिति च त्वां पृच्छामः । उक्तिं विनापि बुद्धिविषयतायै कुतो यत्नं न कुर्युरिति प्रश्नार्थः । यद्वा बुद्धिविषयत्वाय यदुच्चारणं तदर्थं तूष्णीं स्थितं कुतो न प्रेरयन्तीति । उत्तरं शङ्कते पुरुषेति ॥ पुरुषाधीनता तेषां यदि ॥। स्यादेतद्यदि पदानि चेतनानि स्युः । नचैवम् । अतो वक्तृपुरुषायत्तान्येव । स यदोच्चारणेन व्यनक्ति तदा श्रोतृबुद्धिस्थानि भूत्वा पदार्थप्रतिपादनादिव्यापारवन्ति भवन्ति । नतु स्वयं किमपि कुर्वन्तीति । एवं तर्ह्यन्वयबोधनरूपो ऽपि विरम्यव्यापारो न तेषामुपपद्यत इत्याह पश्चाच्चेति ॥ ॥। पश्चाच्च सा समा

acetanānāmapi padānāṃ yadi punarvyāpāro viramyavyāpāro 'ṅgīkriyate tadā pṛcchāmo 'nuktānāmapi padānāṃ padārthādipratipādane vyāpāraḥ kuto na bhavatīti / uttaramāśaṅkate ukta iti // ukte buddhisthatāhetoryadi vyāpāra iṣyate bhāve ktapratyayaḥ / buddhisthatā buddhiviṣayatā / padāni hi jñātakaraṇāni na tu cakṣurādivatsattāmātreṇa / uktistu(śca tajjñā)jñānopāvaya ityato 'nuktau jñātatvābhāvānna vyāpāra ityāśayaḥ / iti yadīṣyata iti sambandhaḥ / *9,521* punaḥ siddhāntī pṛcchati buddhisthatvāyeti // buddhisthatvāya yatnaṃ na kathaṃ kuryuḥ puraiva ca padārthabodhanādivyāpārāya yatpadānāṃ jñātatvamāvaśyakam, tadarthaṃ tāni padānyukteḥ prāgeva yatnaṃ kathaṃ na kuryuriti ca tvāṃ pṛcchāmaḥ / uktiṃ vināpi buddhiviṣayatāyai kuto yatnaṃ na kuryuriti praśnārthaḥ / yadvā buddhiviṣayatvāya yaduccāraṇaṃ tadarthaṃ tūṣṇīṃ sthitaṃ kuto na prerayantīti / uttaraṃ śaṅkate puruṣeti // puruṣādhīnatā teṣāṃ yadi ... syādetadyadi padāni cetanāni syuḥ / nacaivam / ato vaktṛpuruṣāyattānyeva / sa yadoccāraṇena vyanakti tadā śrotṛbuddhisthāni bhūtvā padārthapratipādanādivyāpāravanti bhavanti / natu svayaṃ kimapi kurvantīti / evaṃ tarhyanvayabodhanarūpo 'pi viramyavyāpāro na teṣāmupapadyata ityāha paścācceti // ... paścācca sā samā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयशब्देन तज्ज्ञानमुपलक्ष्यते । पश्चात् पदैः पदार्थस्मरणानन्तरम् । अनन्विताभिधानानां साहाय्येनेति शेषः । सः पुमानेव । उक्तिशब्दस्तत्कार्यज्ञानोपलक्षणः । अन्वयानभिधायिभिरपि पदैर्यद्यन्वयं प्रतिपद्यते, तदा गवादिपदैरश्वादिकमपि प्रतिपद्येतेत्यर्थः । शङ्कते शब्देति ॥ ॥। शब्दशक्तिश्चेत् तत्र नैव ॥। गवादिपदानामश्वादौ शक्तिरेव नास्ति तत्कथं तैस्तत्प्रतिपद्यताम् । न (हि) चक्षुषा शब्दं प्रतिपाद्यत इति चेदित्यर्थः । तर्हि समं प्रकृते ऽपीत्याह अन्वये कथमिति ॥ ॥। अन्वये कथम्

anvayaśabdena tajjñānamupalakṣyate / paścāt padaiḥ padārthasmaraṇānantaram / ananvitābhidhānānāṃ sāhāyyeneti śeṣaḥ / saḥ pumāneva / uktiśabdastatkāryajñānopalakṣaṇaḥ / anvayānabhidhāyibhirapi padairyadyanvayaṃ pratipadyate, tadā gavādipadairaśvādikamapi pratipadyetetyarthaḥ / śaṅkate śabdeti // ... śabdaśaktiścet tatra naiva ... gavādipadānāmaśvādau śaktireva nāsti tatkathaṃ taistatpratipadyatām / na (hi) cakṣuṣā śabdaṃ pratipādyata iti cedityarthaḥ / tarhi samaṃ prakṛte 'pītyāha anvaye kathamiti // ... anvaye katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वये शक्तिरहितैस्तैः कथमन्वयज्ञानाय यतेतेत्यर्थः । *९,५२३* यद्यनन्वितमित्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति तदिति ॥ तत्कल्पनागुरुत्वादिदोषेतो ऽभिहितान्वयः । अनुभूतिविरुद्धश्च त्याज्य एव मनीषिभिः

anvaye śaktirahitaistaiḥ kathamanvayajñānāya yatetetyarthaḥ / *9,523* yadyananvitamityādinoktamarthamupasaṃharati taditi // tatkalpanāgurutvādidoṣeto 'bhihitānvayaḥ / anubhūtiviruddhaśca tyājya eva manīṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तस्मात् । तस्यैव विवरणं कल्पनेत्यादि । कल्पनागौरवं प्रथमसूत्रेण व्युत्पादितम् । अभिहितान्वय इत्युक्तसमस्तपक्षोपलक्षणम् । कथमनुभूतिविरोध इत्यत आह कर्तृशब्दे हीति । कर्तृशब्दे ह्यभिहिते धर्मसामान्यवेदनात् । विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छति

tat tasmāt / tasyaiva vivaraṇaṃ kalpanetyādi / kalpanāgauravaṃ prathamasūtreṇa vyutpāditam / abhihitānvaya ityuktasamastapakṣopalakṣaṇam / kathamanubhūtivirodha ityata āha kartṛśabde hīti / kartṛśabde hyabhihite dharmasāmānyavedanāt / viśeṣadharmamanvicchan kimityeva hi pṛcchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निराकाङ्क्षो निवृत्तजिज्ञासः । तस्माद्विशेषधर्ममन्विच्छक्तिमित्येव हि पृच्छतीति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । कर्त्रादिपदश्रवणानन्तरभावी किमित्यादिप्रश्नो जिज्ञासामूलः । प्रश्नत्वात्संमतवत् । सा च जिज्ञासा धर्मविशेषविषया । तदुक्त्या निवर्तमानत्वा(त्समत्मत)त्सम्प्रतिपन्नवत् । विशेषजिज्ञासा च धर्मसामान्यज्ञानपूविर्का विशेषजिज्ञासात्वात्संमतवत् । सामान्यज्ञानं चेदमेतत्पदजन्यं तदनन्तरभावित्वात्संमतवदिति । पदेन पदार्थमात्रे ऽभिहिते अविनाभावबलेन धर्मसामान्यज्ञानमिति चेन्न । दृष्टपदपरित्यागेनादृष्टानुमानकल्पनानुपपत्तेरिति । एतेन विशेषान्विताभिधानपक्षो ऽपि परास्तः । *९,५२४* अभिहितान्वयादिपक्षाणां त्याज्यत्वे प्रकृते किमायातमित्यत आह शब्दा इति ॥ ॥। छब्दा अन्वितवाचकाः

nirākāṅkṣo nivṛttajijñāsaḥ / tasmādviśeṣadharmamanvicchaktimityeva hi pṛcchatīti sambandhaḥ / etaduktaṃ bhavati / kartrādipadaśravaṇānantarabhāvī kimityādipraśno jijñāsāmūlaḥ / praśnatvātsaṃmatavat / sā ca jijñāsā dharmaviśeṣaviṣayā / taduktyā nivartamānatvā(tsamatmata)tsampratipannavat / viśeṣajijñāsā ca dharmasāmānyajñānapūvirkā viśeṣajijñāsātvātsaṃmatavat / sāmānyajñānaṃ cedametatpadajanyaṃ tadanantarabhāvitvātsaṃmatavaditi / padena padārthamātre 'bhihite avinābhāvabalena dharmasāmānyajñānamiti cenna / dṛṣṭapadaparityāgenādṛṣṭānumānakalpanānupapatteriti / etena viśeṣānvitābhidhānapakṣo 'pi parāstaḥ / *9,524* abhihitānvayādipakṣāṇāṃ tyājyatve prakṛte kimāyātamityata āha śabdā iti // ... chabdā anvitavācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे ऽपि शब्दाः सामान्येनान्वित(स्व)स्वार्थवाचका इत्येष एव पक्षा ग्राह्य इत्यर्थः । *९,५२५* अधिकरणस्य साक्षात्प्रतिपाद्यमर्तमुपसंहरति अत इति ॥ अतो ऽनन्तगुणात्मैको भगवान् ॥। अनन्तगुणात्मकत्वे ऽपि न तस्यैक्यं विहन्यते, नाप्येकेनाभिन्नानामनन्तत्वं गुणत्वं चेत्यर्थः । तच्चेत्यानुषङ्गिक(मर्थ)मुपसंहरति एक एवेति ॥ ॥। एक एव तु । उच्यते सर्ववेदैश्च ॥।

sarve 'pi śabdāḥ sāmānyenānvita(sva)svārthavācakā ityeṣa eva pakṣā grāhya ityarthaḥ / *9,525* adhikaraṇasya sākṣātpratipādyamartamupasaṃharati ata iti // ato 'nantaguṇātmaiko bhagavān ... anantaguṇātmakatve 'pi na tasyaikyaṃ vihanyate, nāpyekenābhinnānāmanantatvaṃ guṇatvaṃ cetyarthaḥ / taccetyānuṣaṅgika(martha)mupasaṃharati eka eveti // ... eka eva tu / ucyate sarvavedaiśca ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते गुणा न केवलं गुणिनाभिन्नाः किन्नामाखिलेभ्यो लौकिकानन्दादिभ्यो विलक्षणाश्च । कथं विलक्षणा इत्यत आह सर्व इति ॥ सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव च आनन्दो ऽपि ज्ञानात्मको ज्ञानमप्यानन्दात्मकमित्यादि । न ह्येवमन्तःकरणपरिणामभेदाः सुखादयः । सर्वकर्तारो जगत्सृष्टयादिकर्तारश्च । एवशब्देनोपचारं वारयति । अन्योन्यमभेदे शब्दानां पर्यायत्वमनेकत्वाभावश्च स्यादित्यत आह तथापीति ॥ तथापि सविशेषाश्च ॥।

te guṇā na kevalaṃ guṇinābhinnāḥ kinnāmākhilebhyo laukikānandādibhyo vilakṣaṇāśca / kathaṃ vilakṣaṇā ityata āha sarva iti // sarve sarvaguṇātmānaḥ sarvakartāra eva ca ānando 'pi jñānātmako jñānamapyānandātmakamityādi / na hyevamantaḥkaraṇapariṇāmabhedāḥ sukhādayaḥ / sarvakartāro jagatsṛṣṭayādikartāraśca / evaśabdenopacāraṃ vārayati / anyonyamabhede śabdānāṃ paryāyatvamanekatvābhāvaśca syādityata āha tathāpīti // tathāpi saviśeṣāśca ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते ॥। अपि च तथापि तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते । कथं विद्वद्व्युत्प(त्तितः)त्त्यन्विता । विद्वांसो हि साक्षात्कृतभगवद्गुणाः पूर्वैर्विद्वद्भिर्व्युत्पादयितुं शक्यन्ते । अविदुषां कथं व्युत्पत्तिः । भवितव्यं हि तया । अन्यथा विद्वत्त्वस्यैवानुपपत्तेरित्यत आह युज्यते चेति ॥ ॥। युज्यते चोपदेशतः विद्वदुपदेशतो ऽविदुषामपि व्युत्पत्तिर्युज्यते । अतीन्द्रिये कथमुपदेश इत्यत आह अन्येति ॥ अन्यानन्दादिसादृश्यम् ॥। लौकिकानन्दादिसादृश्यं भगवदानन्दादेर्विद्यते । ततश्च यो ऽस्मदानन्दसदृशो भगवद्गुणः स आनन्दादिशब्दवाच्य इत्यादिरुपदेशो घटते । तर्हि पूर्वोत्तरविरोधः स्यात् । प्राक्"ते चाखिलविलक्षणाःऽ; इत्युक्तत्वेदानीमन्यानन्दादिसादृश्याभ्युपगमादित्यत आह आनुकूल्यादीति ॥ ॥। आनुकूल्यादिना परम्

taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante ... api ca tathāpi taistaiḥ śabdaiśca bhaṇyante / kathaṃ vidvadvyutpa(ttitaḥ)ttyanvitā / vidvāṃso hi sākṣātkṛtabhagavadguṇāḥ pūrvairvidvadbhirvyutpādayituṃ śakyante / aviduṣāṃ kathaṃ vyutpattiḥ / bhavitavyaṃ hi tayā / anyathā vidvattvasyaivānupapatterityata āha yujyate ceti // ... yujyate copadeśataḥ vidvadupadeśato 'viduṣāmapi vyutpattiryujyate / atīndriye kathamupadeśa ityata āha anyeti // anyānandādisādṛśyam ... laukikānandādisādṛśyaṃ bhagavadānandādervidyate / tataśca yo 'smadānandasadṛśo bhagavadguṇaḥ sa ānandādiśabdavācya ityādirupadeśo ghaṭate / tarhi pūrvottaravirodhaḥ syāt / prāk"te cākhilavilakṣaṇāḥ'; ityuktatvedānīmanyānandādisādṛśyābhyupagamādityata āha ānukūlyādīti // ... ānukūlyādinā param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनुकूल्यं निरुपाधिप्रियत्वमानन्दस्य । बोधात्मकत्वं ज्ञानस्येत्यादि । अपरमल्पत्वास्थिरत्वादि । आनुकूल्यादेः प्रवृत्तिनिमित्तस्य सत्त्वात्तदाश्रयेण व्युत्पत्तेरपि सम्भवादानन्दादिशब्दप्रवृत्त्युपपत्तावनुमानमप्रयोजकमित्युक्तं भवति । ननु विलक्षणेष्वानन्दादिषु विलक्षणा एव शब्दाः कुतो न प्रयुज्यन्ते । तथा सति तत्र बुद्धिप्रवेशाभावप्रसङ्गात् । अल्पत्वादिसादृश्यं कुतो नेत्यत आह पूर्णत्वादीति ॥ पूर्णत्वादि महत् तेषां वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतम् पूर्णे ऽशेषनियन्ता च सुखादुतम एककलः

ānukūlyaṃ nirupādhipriyatvamānandasya / bodhātmakatvaṃ jñānasyetyādi / aparamalpatvāsthiratvādi / ānukūlyādeḥ pravṛttinimittasya sattvāttadāśrayeṇa vyutpatterapi sambhavādānandādiśabdapravṛttyupapattāvanumānamaprayojakamityuktaṃ bhavati / nanu vilakṣaṇeṣvānandādiṣu vilakṣaṇā eva śabdāḥ kuto na prayujyante / tathā sati tatra buddhipraveśābhāvaprasaṅgāt / alpatvādisādṛśyaṃ kuto netyata āha pūrṇatvādīti // pūrṇatvādi mahat teṣāṃ vailakṣaṇyaṃ śrutau śrutam pūrṇe 'śeṣaniyantā ca sukhādutama ekakalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणोरुसमुदायो ऽयं वासुदेवः स निष्कऌअः । वासुदेवश्रुतिः सैषा गुणान् वक्ति हरेः परान्

guṇorusamudāyo 'yaṃ vāsudevaḥ sa niṣkaḷaḥ / vāsudevaśrutiḥ saiṣā guṇān vakti hareḥ parān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एवाशेषजीवस्थनिस्सङ्खयानादिकालिकान् । धर्माधर्मान् सदा पश्यन् स्वेच्छया बोधयत्यजः

sa evāśeṣajīvasthanissaṅkhayānādikālikān / dharmādharmān sadā paśyan svecchayā bodhayatyajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कांश्चित् तेषां फलं चैव ददाति स्वयमच्युतः । न ते विशेषं कमपि प्रेरणादिकमुच्यते । कुर्युः कदापि तेनायं स्वतन्त्रो ऽनुपचारतः

kāṃścit teṣāṃ phalaṃ caiva dadāti svayamacyutaḥ / na te viśeṣaṃ kamapi preraṇādikamucyate / kuryuḥ kadāpi tenāyaṃ svatantro 'nupacārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिकालत्वं च प्रवाहापेक्षयोक्तम् कांश्चित् बोधयति सव्यापारीकरोति स्वयमेवेति सम्बन्धः । लीलया करणीकरोति न तु तेन विना दातुं न शक्नोतीति भावः । *९,५३५* यदेतदत्रोक्तं धर्माधर्मदर्शनं तत्प्रेरणं तत्फलदानं तदप्रेर्यत्वादिकं चेश्वरस्य । तदेव विचार्यमाणं तस्मिन्महान्तं बहुमानमुत्पादयिष्यति किमु समस्तपदार्थ इत्याशयवान्कमर्णां स्वरूपं तावत्प्रपञ्चयति कर्माणीति ॥ कर्माणि तानि च पृथक् चेतनान्येव सर्वशः । अचेतनशरीराणि स्वकर्मफलभाञ्चि च

anādikālatvaṃ ca pravāhāpekṣayoktam kāṃścit bodhayati savyāpārīkaroti svayameveti sambandhaḥ / līlayā karaṇīkaroti na tu tena vinā dātuṃ na śaknotīti bhāvaḥ / *9,535* yadetadatroktaṃ dharmādharmadarśanaṃ tatpreraṇaṃ tatphaladānaṃ tadapreryatvādikaṃ ceśvarasya / tadeva vicāryamāṇaṃ tasminmahāntaṃ bahumānamutpādayiṣyati kimu samastapadārtha ityāśayavānkamarṇāṃ svarūpaṃ tāvatprapañcayati karmāṇīti // karmāṇi tāni ca pṛthak cetanānyeva sarvaśaḥ / acetanaśarīrāṇi svakarmaphalabhāñci ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानीत्यशेषजीवस्थेत्याद्युक्तविशेषणानि । पृथगित्येकैकधर्माधर्माधिष्ठा(तृ)नभूतानि मुक्तव्यावृत्तये ऽचेतनशरीराणीत्युक्तम् । तत एव स्वकर्मफलभाञ्जि च । तेषु कर्माभिमानिषु । एवंविधानीति चेतनत्वाद्युक्तधर्मवन्ति तानि तेष्वपि कर्मसु वर्तमानानि । ततः किमित्यत आह इतीशस्येति ॥ ॥। इतीशस्य निस्सीमा शक्तिरुत्तमा

tānītyaśeṣajīvasthetyādyuktaviśeṣaṇāni / pṛthagityekaikadharmādharmādhiṣṭhā(tṛ)nabhūtāni muktavyāvṛttaye 'cetanaśarīrāṇītyuktam / tata eva svakarmaphalabhāñji ca / teṣu karmābhimāniṣu / evaṃvidhānīti cetanatvādyuktadharmavanti tāni teṣvapi karmasu vartamānāni / tataḥ kimityata āha itīśasyeti // ... itīśasya nissīmā śaktiruttamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंभूतानां कर्मणां दर्शनादिमतः । उत्तमा प्रतिबन्धादिरहितत्वात् । कर्मणामेवंविधत्वं कुत इत्यत आह एकैवेति ॥ एकैव ब्रह्महत्या हि वराहहरिणोदिता हरिणैव न त्वर्वाचीनेन । वराहग्रहणेन वाराहपुराण इति सूचितम् । उदिता चेतनत्वादिरूपेणेति शेषः । तदेव दर्शयति ब्रह्मपारेति ॥ *९,५३६* ब्रह्मपारस्तवेनैव निष्क्रान्ता राजदेहतः

evaṃbhūtānāṃ karmaṇāṃ darśanādimataḥ / uttamā pratibandhādirahitatvāt / karmaṇāmevaṃvidhatvaṃ kuta ityata āha ekaiveti // ekaiva brahmahatyā hi varāhahariṇoditā hariṇaiva na tvarvācīnena / varāhagrahaṇena vārāhapurāṇa iti sūcitam / uditā cetanatvādirūpeṇeti śeṣaḥ / tadeva darśayati brahmapāreti // *9,536* brahmapārastavenaiva niṣkrāntā rājadehataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तोत्रस्य तस्य माहात्म्याद् व्याधत्वं गमिता पुनः । प्राप्य ज्ञानं परं चाप तथान्यान्यपि सर्वदा

stotrasya tasya māhātmyād vyādhatvaṃ gamitā punaḥ / prāpya jñānaṃ paraṃ cāpa tathānyānyapi sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तान्युदितान्येवं प्रभुणा कपिलेन हि । संसारे पच्यमानानि कर्माण्यपि पृथक् पृथक्

anantānyuditānyevaṃ prabhuṇā kapilena hi / saṃsāre pacyamānāni karmāṇyapi pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन समग्रमितिहासं संक्षेपेण स्मारयन्ति । व्याधत्वादिप्राप्त्या चेतनत्वादिकं गम्यते । तथाशब्दः प्रमाणसमुच्चये । अन्यानि ब्रह्महत्यायाः । पृथक् पृथगुदितानि । एवं चेतनत्वादिना । हीति (परम)सा(ङ्ख्ये)ङ्ख्यप्रसिद्धिं दर्शयति । कथं चेतनत्वादिना प्रतीतिस्तेषामित्यत उक्तम् संसारेति ॥ *९,५३८* पादार्थमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ तस्मादनन्तमाहात्म्यगुणपूगो जनार्दनः । भक्त्या परमयाऽराध्य इति पादार्थ ईर्यते

anena samagramitihāsaṃ saṃkṣepeṇa smārayanti / vyādhatvādiprāptyā cetanatvādikaṃ gamyate / tathāśabdaḥ pramāṇasamuccaye / anyāni brahmahatyāyāḥ / pṛthak pṛthaguditāni / evaṃ cetanatvādinā / hīti (parama)sā(ṅkhye)ṅkhyaprasiddhiṃ darśayati / kathaṃ cetanatvādinā pratītisteṣāmityata uktam saṃsāreti // *9,538* pādārthamupasaṃharati-tasmāditi // tasmādanantamāhātmyaguṇapūgo janārdanaḥ / bhaktyā paramayā'rādhya iti pādārtha īryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.