हेतुसमुच्चये चशब्दः । वृथावाचेति भावप्रधानो निर्देशः । वृथात्वादित्येवोक्ते तृणादिदर्शने व्यभिचारः स्यात् । तदर्थं वाग्ग्रहणम् । कथं लोकायताचार्योक्तेर्वृथात्वमित्यत आह न हीति ॥ न हि प्रयोजनं किञ्चित् परलोकनिवारणात् परलोकस्य मोक्षादेर्निवारणात् नास्तित्वप्रतिपादनाल्लभ्यं किञ्चित्प्रयोजनं नास्तीत्येतत्प्रसिद्धमेव । तथाहि । तदुक्तेरदृष्टं वा प्रयोजनं स्याद्दृष्टं वा । न तावददृष्टम् । परलोकनिवारणात् । अदृष्टं हि स्वर्गादावुपभोग्यं वा स्याद्देहान्तरेणेहैव वा । नाद्यः । स्वर्गादेः परलोकस्य परेण प्रतिषिद्धत्वात् । न द्वितीयः । देहात्मवादिनास्यात्मनः परलोकस्य देहान्तरस्य निवारणात् । नापि दृष्टम् । प्रतिपादकप्रतिपाद्ययोरर्थकामलाभानुपलम्भादिति । *१०,१९५* वैदिकानां धर्माधर्मव्यवस्थापकैर्ववचनैरुपरुद्धकामभोगानां प्राणिनां धर्माद्यभावाप्रतिपादनेन कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरूपपरोपकारस्तावदाचार्यस्य प्राणिनां धर्माद्यभावप्रतिपादनेन कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरूपपरोपकारस्तावदाचार्यस्य प्रयोजनमस्ति । यद्यप्युपकारो न स्वरूपेण प्रयोजनम् । नाप्यदृष्टहेतुत्वेन । तथाप्युपकर्तारं प्रत्युपकुर्वन्त्येव । विनेयानां च कामोपभोगोपरोधनिवृत्तिरेवास्ति प्रयोजनम् । तत्कथं वृथात्वमित्यत आह वृथा वाचमिति ॥ वृथावाचं वृथा हन्याद् यदि तस्य किमुत्तरम् अत्र वृथावाचमिति साध्यनिर्देशः । एवमपि वृथावाक्त्वं न परिहार्यमिति । अदृष्टप्रयोजनरहितवाचमिति वा । यदि कश्चित्तमाचार्यं विनेयं वा वृथैव हन्यात्तदा तं प्रति तस्य किमुत्तरम् । न किञ्चित् । एतदुक्तं भवति । न स्त एव धर्माधर्मौ, अतस्त्वया निरङ्कुशेन कामोपभोगः करणीय इत्याचार्येण बोधितो ऽन्तेवासी तदीयकमनीयकान्ताद्यपहारार्थं तं हन्यादेव, तदास्य का प्रतिक्रिया । उपकर्तुरपकारो महाप्रत्यवायहेतुरिति छान्दसोक्तेस्तेनैव त्याजितत्वात् । उपकर्तारं प्रत्युपकुर्वन्तीत्येतदपि धर्मादिवासनायां सत्यामेव । सा तु तेनैव निश्शेषिता । अतो नास्त्येवाचार्यस्य प्रयोजनम् । प्रत्युत स्वजीवनहानिलक्षणो ऽनर्थ एव एवं विनेयानामप्यन्योन्यधनवनिताद्यपहारायपरस्परवधादावेव प्रवृत्तिः न तु कामोपभोगावसरः । महतानर्थेनाक्रान्तो ऽल्पीयान्कामोपभोगो ऽनर्थ एवेति । *१०,१९६* अस्त्वेवं लोकायताचार्योक्तेर्वृथात्वमनर्थहेतुत्वं च । तथाप्यप्रामाण्यं कुत इत्यत आह स्वेति ॥ स्वजीवनविरोधाय वदन् किं नाम बुद्धिमान्
hetusamuccaye caśabdaḥ / vṛthāvāceti bhāvapradhāno nirdeśaḥ / vṛthātvādityevokte tṛṇādidarśane vyabhicāraḥ syāt / tadarthaṃ vāggrahaṇam / kathaṃ lokāyatācāryoktervṛthātvamityata āha na hīti // na hi prayojanaṃ kiñcit paralokanivāraṇāt paralokasya mokṣādernivāraṇāt nāstitvapratipādanāllabhyaṃ kiñcitprayojanaṃ nāstītyetatprasiddhameva / tathāhi / tadukteradṛṣṭaṃ vā prayojanaṃ syāddṛṣṭaṃ vā / na tāvadadṛṣṭam / paralokanivāraṇāt / adṛṣṭaṃ hi svargādāvupabhogyaṃ vā syāddehāntareṇehaiva vā / nādyaḥ / svargādeḥ paralokasya pareṇa pratiṣiddhatvāt / na dvitīyaḥ / dehātmavādināsyātmanaḥ paralokasya dehāntarasya nivāraṇāt / nāpi dṛṣṭam / pratipādakapratipādyayorarthakāmalābhānupalambhāditi / *10,195* vaidikānāṃ dharmādharmavyavasthāpakairvavacanairuparuddhakāmabhogānāṃ prāṇināṃ dharmādyabhāvāpratipādanena kāmopabhogoparodhanivṛttirūpaparopakārastāvadācāryasya prāṇināṃ dharmādyabhāvapratipādanena kāmopabhogoparodhanivṛttirūpaparopakārastāvadācāryasya prayojanamasti / yadyapyupakāro na svarūpeṇa prayojanam / nāpyadṛṣṭahetutvena / tathāpyupakartāraṃ pratyupakurvantyeva / vineyānāṃ ca kāmopabhogoparodhanivṛttirevāsti prayojanam / tatkathaṃ vṛthātvamityata āha vṛthā vācamiti // vṛthāvācaṃ vṛthā hanyād yadi tasya kimuttaram atra vṛthāvācamiti sādhyanirdeśaḥ / evamapi vṛthāvāktvaṃ na parihāryamiti / adṛṣṭaprayojanarahitavācamiti vā / yadi kaścittamācāryaṃ vineyaṃ vā vṛthaiva hanyāttadā taṃ prati tasya kimuttaram / na kiñcit / etaduktaṃ bhavati / na sta eva dharmādharmau, atastvayā niraṅkuśena kāmopabhogaḥ karaṇīya ityācāryeṇa bodhito 'ntevāsī tadīyakamanīyakāntādyapahārārthaṃ taṃ hanyādeva, tadāsya kā pratikriyā / upakarturapakāro mahāpratyavāyaheturiti chāndasoktestenaiva tyājitatvāt / upakartāraṃ pratyupakurvantītyetadapi dharmādivāsanāyāṃ satyāmeva / sā tu tenaiva niśśeṣitā / ato nāstyevācāryasya prayojanam / pratyuta svajīvanahānilakṣaṇo 'nartha eva evaṃ vineyānāmapyanyonyadhanavanitādyapahārāyaparasparavadhādāveva pravṛttiḥ na tu kāmopabhogāvasaraḥ / mahatānarthenākrānto 'lpīyānkāmopabhogo 'nartha eveti / *10,196* astvevaṃ lokāyatācāryoktervṛthātvamanarthahetutvaṃ ca / tathāpyaprāmāṇyaṃ kuta ityata āha sveti // svajīvanavirodhāya vadan kiṃ nāma buddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वशब्दः परेषामप्युपलक्षकः । व्यर्थं चेति शेषः । व्यर्थानर्थहेतुवाक्त्वेन लोकायताचार्यस्याप्रेक्षावत्त्वमनुमीयते । ततस्तद्वचनस्याप्रामाण्यमिति शेषः । उक्तश्चायमर्थः प्रयोजनाधिकरणे । *१०,१९७* उक्तमर्थं बुद्धयारोहाय सङ्क्षिप्याह प्रामाण्यं इति ॥ प्रामाण्ये संशयः किं स्यात् तयोः पुरुषयोरपि । स्वजीवनविरुद्धोक्तिरज्ञो दृष्टस्य चापि सः
svaśabdaḥ pareṣāmapyupalakṣakaḥ / vyarthaṃ ceti śeṣaḥ / vyarthānarthahetuvāktvena lokāyatācāryasyāprekṣāvattvamanumīyate / tatastadvacanasyāprāmāṇyamiti śeṣaḥ / uktaścāyamarthaḥ prayojanādhikaraṇe / *10,197* uktamarthaṃ buddhayārohāya saṅkṣipyāha prāmāṇyaṃ iti // prāmāṇye saṃśayaḥ kiṃ syāt tayoḥ puruṣayorapi / svajīvanaviruddhoktirajño dṛṣṭasya cāpi saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमित्याक्षेपे । अपिशब्दो गर्हायाम् । स्वेत्युपलक्षणम् । दृष्टस्य दर्शनयोग्यस्यापि बहोरर्थस्य । चशब्दो विशेषणसमुच्चये । देवोक्तीत्यतीन्द्रियान्तरस्याप्युपलक्षणम् । स्वोक्तं सर्वं प्रत्यक्षसंवादेन लोकानुभवं लोकाश्वासं प्रापयन् । यः स्वजीवनविरुद्धोक्तित्वादिविशेषणो लोकायताचार्यो यश्चातीन्द्रियदेवोक्तिश्रोतृत्वादिविशेषणो योगी तयोरपि पुरुषयोः प्रामाण्ये संशयः स्यात्किं, न स्यादेव । किन्त्वाद्यस्याप्रामाण्यमेव द्वितीयस्य प्रामाण्यमेव निश्चीयत इति योजना । *१०,१९९* एवं निमित्ताभावेनासम्भावितातीन्द्रियज्ञानस्य कामुकत्वादिना सम्भावितविप्रलम्भस्य लोकायताचार्यस्य योगर्धिसम्पदा सम्भावितसार्वज्ञावाप्तसमस्तैश्वर्यवत्त्वादिनात्यन्तासम्भावितवञ्चकत्वात्प्रत्यक्षसंवादिवचसो योगिनः प्रति, प्रतिपक्षत्वासम्भवे (न) तद्वचनावगतेन तत्प्रत्यक्षेण मोक्षः सिद्धयतीत्युक्तम् । इदानीं वेदेनापि तं सिषाधयिषुस्तत्प्रामाण्ये विप्रतिपन्नं प्रति किं संवादरहितत्वाद्वेदस्याप्रामाण्यमुच्यते । उत वाक्यत्वादुन्मत्तवाक्यवत् । अथवोन्मत्तवाक्यादनिश्चितविशेषत्वादथ(वा) बाधितत्वदिति विकल्प्याद्ये ऽपि किं सर्वस्य संवादो नास्ति उतैकदेशस्येति विकल्प्याद्यं निराचष्टे अत इति ॥ अतः प्रत्यक्षगम्यत्वाद् वेदमात्वस्य च स्फुटम्
kimityākṣepe / apiśabdo garhāyām / svetyupalakṣaṇam / dṛṣṭasya darśanayogyasyāpi bahorarthasya / caśabdo viśeṣaṇasamuccaye / devoktītyatīndriyāntarasyāpyupalakṣaṇam / svoktaṃ sarvaṃ pratyakṣasaṃvādena lokānubhavaṃ lokāśvāsaṃ prāpayan / yaḥ svajīvanaviruddhoktitvādiviśeṣaṇo lokāyatācāryo yaścātīndriyadevoktiśrotṛtvādiviśeṣaṇo yogī tayorapi puruṣayoḥ prāmāṇye saṃśayaḥ syātkiṃ, na syādeva / kintvādyasyāprāmāṇyameva dvitīyasya prāmāṇyameva niścīyata iti yojanā / *10,199* evaṃ nimittābhāvenāsambhāvitātīndriyajñānasya kāmukatvādinā sambhāvitavipralambhasya lokāyatācāryasya yogardhisampadā sambhāvitasārvajñāvāptasamastaiśvaryavattvādinātyantāsambhāvitavañcakatvātpratyakṣasaṃvādivacaso yoginaḥ prati, pratipakṣatvāsambhave (na) tadvacanāvagatena tatpratyakṣeṇa mokṣaḥ siddhayatītyuktam / idānīṃ vedenāpi taṃ siṣādhayiṣustatprāmāṇye vipratipannaṃ prati kiṃ saṃvādarahitatvādvedasyāprāmāṇyamucyate / uta vākyatvādunmattavākyavat / athavonmattavākyādaniścitaviśeṣatvādatha(vā) bādhitatvaditi vikalpyādye 'pi kiṃ sarvasya saṃvādo nāsti utaikadeśasyeti vikalpyādyaṃ nirācaṣṭe ata iti // ataḥ pratyakṣagamyatvād vedamātvasya ca sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैदिकानुष्ठानवतां तत्फलसिद्धेर्दृष्टत्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षगम्यत्वात् प्रत्यक्षसंवादेन सिद्धत्वात् । प्रमाणसमुच्चये चशब्दः । वेदेन च मोक्षसिद्धिरिति । अनेन सर्वस्यापि वेदस्य प्रमाणान्तरसंवादो नास्तीत्येतदसिद्धम् । ऐश्वर्यादिसाधनतया योगादिकमुपदिशतो वेदभागस्य संवाददर्शनादित्युक्तं भवति । मोक्षप्रतिपादकानि च वेदवाक्यानि तत्र तत्रोदाहृतान्येव द्रष्टव्यानि । फलविसंवादो ऽपि वेदस्य दृश्यत इति चेन्न । तस्य कर्तृकर्मादिवैगुण्यहेतुतायाः प्रागुक्तत्वात् । तदिदमुक्तं स्फुटमिति । आद्ये द्वितीयं दूषयति यदीति ॥ यद्यागमस्य नो मात्वमक्षजस्य तथा भवेत् यदि भागविशेषस्य संवादाभावेन कृत्स्नस्यापि आगमस्य नो मानत्वम् अप्रमाणत्वमित्युच्यते तर्हि अक्षजस्य प्रत्यक्षमात्रस्य तथा अप्रमाणत्वं भवेत् । अस्थात्सुखादिविषयस्य प्रत्यक्षस्य संवादाभावात् । यदि च संवादरहितस्यैव वेदभागस्य नो मानत्वमित्युच्यते तदास्मत्सुखादिविषयस्य प्रत्यक्षस्याप्रामाण्यं भवेदेवेति । यद्यपि योगिप्रत्यक्षसंवा(दो ऽस्ति तथा)दः प्रागुक्तस्तथापि तदितरप्रमाणापेक्षयेदमुदितं वेदितव्यम् । स्यादेतत् । प्रत्यक्षं स्वत एव प्रमाणं तत्र किं संवादेनेत्यत आह यद्यक्षजस्येति ॥ *१०,२००* यद्यक्षजस्य मात्वं स्यादागमस्य कथं न तत् यदि संवादेन विनाक्षजस्य स्वत एव प्रमाणत्वं स्यात्तर्हि आगमस्य तत् स्वत एव प्रामाण्यं कथं न भवेत् अविशेषाद्भवेदेव । *१०,२०१* द्वितीयं निराकरोति यद्यागमस्येति । यदि वाक्यत्वमात्रेणोन्मत्तवाक्यवदागमस्य न मानत्वमित्युच्यते । तर्ह्यक्षजत्वेन शुक्तिरजतादिविषयाक्षजवत्स्तत्स्तम्भाद्यक्षजस्याप्यप्रामाण्यं स्यादविशेषात् । निर्देषत्वात्स्तम्भादिविषयमक्षजं प्रमाणमित्यत आह यद्यक्षजस्येति ॥ यदि निर्देषत्वात्स्तम्भादिविषयस्याक्षजस्य प्रमाणत्वं स्यात्तर्ह्यागमस्यापि तत एव कथं न भवेत् । न ह्यपौरुषेयस्य सदोषता सम्भवति । वेद इत्युपक्रमात्तथैव वक्तव्ये यदागमस्येति वदति तदनेनैव न्यायेन पौरुषेयागमस्यापि प्रामाण्यं साधनीयमिति सूचयितुम् । *१०,२०२* तृतीयं निराकरोति लोकेति ॥ लोकवाक्याद् विशेषश्चाव्यभिचारेण सिद्धयति
vaidikānuṣṭhānavatāṃ tatphalasiddherdṛṣṭatvādityarthaḥ / pratyakṣagamyatvāt pratyakṣasaṃvādena siddhatvāt / pramāṇasamuccaye caśabdaḥ / vedena ca mokṣasiddhiriti / anena sarvasyāpi vedasya pramāṇāntarasaṃvādo nāstītyetadasiddham / aiśvaryādisādhanatayā yogādikamupadiśato vedabhāgasya saṃvādadarśanādityuktaṃ bhavati / mokṣapratipādakāni ca vedavākyāni tatra tatrodāhṛtānyeva draṣṭavyāni / phalavisaṃvādo 'pi vedasya dṛśyata iti cenna / tasya kartṛkarmādivaiguṇyahetutāyāḥ prāguktatvāt / tadidamuktaṃ sphuṭamiti / ādye dvitīyaṃ dūṣayati yadīti // yadyāgamasya no mātvamakṣajasya tathā bhavet yadi bhāgaviśeṣasya saṃvādābhāvena kṛtsnasyāpi āgamasya no mānatvam apramāṇatvamityucyate tarhi akṣajasya pratyakṣamātrasya tathā apramāṇatvaṃ bhavet / asthātsukhādiviṣayasya pratyakṣasya saṃvādābhāvāt / yadi ca saṃvādarahitasyaiva vedabhāgasya no mānatvamityucyate tadāsmatsukhādiviṣayasya pratyakṣasyāprāmāṇyaṃ bhavedeveti / yadyapi yogipratyakṣasaṃvā(do 'sti tathā)daḥ prāguktastathāpi taditarapramāṇāpekṣayedamuditaṃ veditavyam / syādetat / pratyakṣaṃ svata eva pramāṇaṃ tatra kiṃ saṃvādenetyata āha yadyakṣajasyeti // *10,200* yadyakṣajasya mātvaṃ syādāgamasya kathaṃ na tat yadi saṃvādena vinākṣajasya svata eva pramāṇatvaṃ syāttarhi āgamasya tat svata eva prāmāṇyaṃ kathaṃ na bhavet aviśeṣādbhavedeva / *10,201* dvitīyaṃ nirākaroti yadyāgamasyeti / yadi vākyatvamātreṇonmattavākyavadāgamasya na mānatvamityucyate / tarhyakṣajatvena śuktirajatādiviṣayākṣajavatstatstambhādyakṣajasyāpyaprāmāṇyaṃ syādaviśeṣāt / nirdeṣatvātstambhādiviṣayamakṣajaṃ pramāṇamityata āha yadyakṣajasyeti // yadi nirdeṣatvātstambhādiviṣayasyākṣajasya pramāṇatvaṃ syāttarhyāgamasyāpi tata eva kathaṃ na bhavet / na hyapauruṣeyasya sadoṣatā sambhavati / veda ityupakramāttathaiva vaktavye yadāgamasyeti vadati tadanenaiva nyāyena pauruṣeyāgamasyāpi prāmāṇyaṃ sādhanīyamiti sūcayitum / *10,202* tṛtīyaṃ nirākaroti loketi // lokavākyād viśeṣaścāvyabhicāreṇa siddhayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषामपि दुःखानां परेणानित्यतायाः स्वीकृतत्वात् । अत एव न द्वितीयः । न हि दुःखं सावयवद्रव्यम् । येन सशेषमुच्छिद्यत इति शङ्कयेत । न तृतीयः । दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । नहि दीपज्वालासन्ततिरेवमुच्छिद्यते । तत्रैव पुनर्ज्वालान्तरोदयसम्भवात् । न द्वितीयः । दुःखधर्मो हि जातिर्वा तदन्यो वा । आद्ये ऽपसिद्धान्तः । जातेर्नित्यत्वाङ्गीकारात् । न द्वितीयः । आश्रयासिद्धेः । गुणेषु जातिव्यतिरिक्तधर्मानङ्गीकारात् । अङ्गीकारे ऽप्यर्थान्तरता स्यात् । नहि दुःखधर्मस्य कस्यचिद्विनाशसिद्धौ मोक्षसिद्धिरिति । *१०,२०६* आत्मा कदाचिद्ध्वस्ताशेषविशेषगुणो विभुत्वे सति कार्यविशेषगुणवत्त्वात् महाप्रलयावस्थायामाकाशवदिति चासत् । सर्वात्मपक्षीकारे परमेश्वरात्मनि बाधात् । असिद्धेश्च । जीवात्मपक्षीकारे ऽपि संसार्येकस्वभावानां जीवानां स्वयमेवोररीकृतत्वेन तत्र बाधात् । तदतिरिक्तजीवपक्षीकारे तत्रैवानैकान्त्यात् । जीवात्मनां विभुत्वाभावेनासिद्धेश्च । आत्मत्वं कदाचिद्ध्वस्ताशेषविशेषगुणद्रव्यनिष्ठमिति प्रतिज्ञार्थ इति चेन्न । तथा सति हेतोरसिद्धिप्रसङ्गात् । जातित्वं हेतुरिति चेन्न । पूर्वानुमानदोषापरिहारात् । घटत्वादावनैकान्तिकत्वाच्च । अशेषविशेषगुणशून्यद्रव्यनिष्ठमिति प्रतिज्ञार्थ इति चेन्न । सगुणानामेव द्रव्याणामुत्पादस्य समर्थितत्वात् । विभुकार्यविशेषगुणवद्वृत्तिजातित्वस्य हेतुत्वान्न को ऽपि दोष इति चेन्न । कार्यविशेषगुणवत्पदस्य वैयर्थ्यात् । तत्त्यागे ऽप्यर्थान्तरत्वात् । अशेषविशेषगुणध्वंसो न मोक्ष इति वक्ष्यमाणत्वात् । *१०,२१२* एतेन देवदत्तो देवदत्ताधर्मसमानकालीनदेवदत्तगतत्वानधिकरणदुःखध्वंसाधिकरणं दुःखित्वाद्यज्ञदत्तवदिति विशिष्यव्यतिरेक्यनुमानमपि निरस्तम् । अर्थान्तरतापरिहारादित्यास्तां प्रपञ्चः । *१०,२१३* इदानीं जैनोक्तमोक्षसाधनं दूषयितुमनुवदति अस्तीति ॥ अस्ति मोक्षो ऽपि धर्मेण यथार्थज्ञानतो ऽपि च यदिदं मोक्षास्तित्वं समर्थितं तत्साध्विति जैनाः प्राहुरिति सम्बन्धः । अङ्गीकृतश्चेन्मोक्षसद्भावस्तदा तत्साधनमपि किञ्चिदङ्गीकायर्मेव । तथाच का विप्रतिपत्तिरित्याशयवान्पृच्छति अपीति ॥ किं तर्हीत्यर्थः । उत्तरमाह धर्मेणेति ॥ लभ्यत इत्याहुः । अपिचावितरेतरसमुच्चये । यद्यपि मोक्षं तत्साधनं चाभ्युपयन्ति जैनास्तथापि तद्विशेषे विप्रतिपद्यन्ते । यतः सम्यग्ज्ञानसम्यक्चारित्र्यसमुच्चयसाध्यं मोक्षमाहुरित्याशयः । सम्यग्दर्शनं यद्यपरोक्षज्ञानं तदा यथार्थग्रहणेनैव गृहीतम् । यदि च स्वसमयपरिपालनं तदा धर्मग्रहणेनेति पृथग्ग्रहणं व्यर्थमिति सूचयितुं द्वयोरेव ग्रहणम् । धर्मज्ञानसमुच्चयसाध्यत्वं मोक्षस्य कथञ्चिदस्माभिरप्यङ्गीक्रियते । अतो विप्रतिपत्त्यनन्तरं दर्शयति प्रामाण्यमिति ॥ प्रामाण्यमनुमायाश्च जिनस्याप्तत्वसाधने
sarveṣāmapi duḥkhānāṃ pareṇānityatāyāḥ svīkṛtatvāt / ata eva na dvitīyaḥ / na hi duḥkhaṃ sāvayavadravyam / yena saśeṣamucchidyata iti śaṅkayeta / na tṛtīyaḥ / dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt / nahi dīpajvālāsantatirevamucchidyate / tatraiva punarjvālāntarodayasambhavāt / na dvitīyaḥ / duḥkhadharmo hi jātirvā tadanyo vā / ādye 'pasiddhāntaḥ / jāternityatvāṅgīkārāt / na dvitīyaḥ / āśrayāsiddheḥ / guṇeṣu jātivyatiriktadharmānaṅgīkārāt / aṅgīkāre 'pyarthāntaratā syāt / nahi duḥkhadharmasya kasyacidvināśasiddhau mokṣasiddhiriti / *10,206* ātmā kadāciddhvastāśeṣaviśeṣaguṇo vibhutve sati kāryaviśeṣaguṇavattvāt mahāpralayāvasthāyāmākāśavaditi cāsat / sarvātmapakṣīkāre parameśvarātmani bādhāt / asiddheśca / jīvātmapakṣīkāre 'pi saṃsāryekasvabhāvānāṃ jīvānāṃ svayamevorarīkṛtatvena tatra bādhāt / tadatiriktajīvapakṣīkāre tatraivānaikāntyāt / jīvātmanāṃ vibhutvābhāvenāsiddheśca / ātmatvaṃ kadāciddhvastāśeṣaviśeṣaguṇadravyaniṣṭhamiti pratijñārtha iti cenna / tathā sati hetorasiddhiprasaṅgāt / jātitvaṃ heturiti cenna / pūrvānumānadoṣāparihārāt / ghaṭatvādāvanaikāntikatvācca / aśeṣaviśeṣaguṇaśūnyadravyaniṣṭhamiti pratijñārtha iti cenna / saguṇānāmeva dravyāṇāmutpādasya samarthitatvāt / vibhukāryaviśeṣaguṇavadvṛttijātitvasya hetutvānna ko 'pi doṣa iti cenna / kāryaviśeṣaguṇavatpadasya vaiyarthyāt / tattyāge 'pyarthāntaratvāt / aśeṣaviśeṣaguṇadhvaṃso na mokṣa iti vakṣyamāṇatvāt / *10,212* etena devadatto devadattādharmasamānakālīnadevadattagatatvānadhikaraṇaduḥkhadhvaṃsādhikaraṇaṃ duḥkhitvādyajñadattavaditi viśiṣyavyatirekyanumānamapi nirastam / arthāntaratāparihārādityāstāṃ prapañcaḥ / *10,213* idānīṃ jainoktamokṣasādhanaṃ dūṣayitumanuvadati astīti // asti mokṣo 'pi dharmeṇa yathārthajñānato 'pi ca yadidaṃ mokṣāstitvaṃ samarthitaṃ tatsādhviti jaināḥ prāhuriti sambandhaḥ / aṅgīkṛtaścenmokṣasadbhāvastadā tatsādhanamapi kiñcidaṅgīkāyarmeva / tathāca kā vipratipattirityāśayavānpṛcchati apīti // kiṃ tarhītyarthaḥ / uttaramāha dharmeṇeti // labhyata ityāhuḥ / apicāvitaretarasamuccaye / yadyapi mokṣaṃ tatsādhanaṃ cābhyupayanti jaināstathāpi tadviśeṣe vipratipadyante / yataḥ samyagjñānasamyakcāritryasamuccayasādhyaṃ mokṣamāhurityāśayaḥ / samyagdarśanaṃ yadyaparokṣajñānaṃ tadā yathārthagrahaṇenaiva gṛhītam / yadi ca svasamayaparipālanaṃ tadā dharmagrahaṇeneti pṛthaggrahaṇaṃ vyarthamiti sūcayituṃ dvayoreva grahaṇam / dharmajñānasamuccayasādhyatvaṃ mokṣasya kathañcidasmābhirapyaṅgīkriyate / ato vipratipattyanantaraṃ darśayati prāmāṇyamiti // prāmāṇyamanumāyāśca jinasyāptatvasādhane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वाक्याद् धर्मसज्ज्ञानविज्ञप्तिर्भवतीति च जिन आप्तो ऽस्स्वलितवाक्यत्वादित्याद्यनुमायाः । चशब्दाज्जिनदर्शिनां वाक्यस्य च । तद्वाक्यात् जिनवाक्यात् । इति च जैनाः प्राहुः । अनुमा(ना)द्यवगताप्तभावजिनवाक्यान्मोक्षसाधनसिद्धिमाहुः । नतु स्वतः प्रमाणाद्वेदादित्याशयः । मोक्षसाधनविषयां विप्रतिपत्तिं दर्शयितुमुपक्रम्य प्रमाणविप्रतिपत्तिप्रदर्शनमसङ्गतमिति चेन्न । साधनज्ञापकस्यापि साधनत्वात् । धर्मज्ञानस्वरूपे ऽपि विप्रतिपत्तिं दर्शयति धर्म इति ॥ धर्मो ऽहिंसापरो नान्यो ज्ञानं पुद्गलदर्शनम्
tadvākyād dharmasajjñānavijñaptirbhavatīti ca jina āpto 'ssvalitavākyatvādityādyanumāyāḥ / caśabdājjinadarśināṃ vākyasya ca / tadvākyāt jinavākyāt / iti ca jaināḥ prāhuḥ / anumā(nā)dyavagatāptabhāvajinavākyānmokṣasādhanasiddhimāhuḥ / natu svataḥ pramāṇādvedādityāśayaḥ / mokṣasādhanaviṣayāṃ vipratipattiṃ darśayitumupakramya pramāṇavipratipattipradarśanamasaṅgatamiti cenna / sādhanajñāpakasyāpi sādhanatvāt / dharmajñānasvarūpe 'pi vipratipattiṃ darśayati dharma iti // dharmo 'hiṃsāparo nānyo jñānaṃ pudgaladarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति जैनाः ॥। अहिंसा परा प्रधानभूता यस्मिन्स तथोक्तः । एतदस्माकमपि सम्मतमित्यत उक्तमन्यो हिंसासहितो यज्ञादिर्न धर्म इति । आत्मविविक्तत्वादिरूपेण पुद्गलस्य देहस्य दर्शनम् । यद्वा पुद्गलस्यात्मनो देहादिविविक्ततया दर्शनम् । अत्रापि नान्यद्यत्सिद्धान्तिना विवक्षितमित्यनुवर्तते । *१०,२१७* दूषयति कथमिति ॥ ॥। कथं तत् स्यात् प्रमाणमनुमानतः
iti jaināḥ ... ahiṃsā parā pradhānabhūtā yasminsa tathoktaḥ / etadasmākamapi sammatamityata uktamanyo hiṃsāsahito yajñādirna dharma iti / ātmaviviktatvādirūpeṇa pudgalasya dehasya darśanam / yadvā pudgalasyātmano dehādiviviktatayā darśanam / atrāpi nānyadyatsiddhāntinā vivakṣitamityanuvartate / *10,217* dūṣayati kathamiti // ... kathaṃ tat syāt pramāṇamanumānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ समन्ताद् गमयति धर्माधर्मौ परं पदम् । यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यत् तेनासावागमः स्मृतः
ā samantād gamayati dharmādharmau paraṃ padam / yaccāpyatīndriyaṃ tvanyat tenāsāvāgamaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*१०,२२५* निर्वचनमात्रमेवैतत्प्रत्यक्षादिशब्दानाम् । नच निर्वचनलभ्यो ऽर्थो ऽतिव्याप्तिपरिहारेणावश्यम्भावीत्यस्ति नियमः । व्याघ्रपर्ण्यादिष्वभावादिति न मन्तव्यमित्याशयवानाह एतेनेति ॥ *१०,२२६* एतेन कारेणेनैव तत्तन्मानत्वमिष्यते तत्तन्मानत्वं प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षादित्वं प्रत्यक्षादिशब्दवाच्यत्वमिष्यते प्रामाणिकैः । प्रत्यक्षादिषु प्रत्यक्षादिशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमेवैतत् । नतु निर्वचनमात्रलभ्यो ऽर्थ इत्यर्थः । कुत इत्यत आह स्वरूपं हीति ॥ स्वरूपं हि तदेतेषाम् ॥। तत् निर्देषविषयसन्निकृष्टनिर्देषेन्द्रियत्वादिकम् एतेषां प्रत्यक्षादीनां स्वरूपं लक्षणं हि इत्यर्थः । लक्षणं हि शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं भवति । एतदपि कुत इत्यत आह अन्यथेति ॥ ॥। अन्यथासिद्धिमानतः
*10,225* nirvacanamātramevaitatpratyakṣādiśabdānām / naca nirvacanalabhyo 'rtho 'tivyāptiparihāreṇāvaśyambhāvītyasti niyamaḥ / vyāghraparṇyādiṣvabhāvāditi na mantavyamityāśayavānāha eteneti // *10,226* etena kāreṇenaiva tattanmānatvamiṣyate tattanmānatvaṃ pratyakṣādīnāṃ pratyakṣāditvaṃ pratyakṣādiśabdavācyatvamiṣyate prāmāṇikaiḥ / pratyakṣādiṣu pratyakṣādiśabdapravṛttau nimittamevaitat / natu nirvacanamātralabhyo 'rtha ityarthaḥ / kuta ityata āha svarūpaṃ hīti // svarūpaṃ hi tadeteṣām ... tat nirdeṣaviṣayasannikṛṣṭanirdeṣendriyatvādikam eteṣāṃ pratyakṣādīnāṃ svarūpaṃ lakṣaṇaṃ hi ityarthaḥ / lakṣaṇaṃ hi śabdapravṛttinimittaṃ bhavati / etadapi kuta ityata āha anyatheti // ... anyathāsiddhimānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथासिद्धिश्च तन्मानं च । प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षादिलक्षणानां निरूपयितुमशक्यत्वादित्यर्थः । तथाचोक्तम् । *१०,२२७* ततः किं यद्येवं प्रत्यक्षादिस्वरूपमित्यत आह अत इति ॥ अतो ऽनुमा कथं धर्मं पुद्गलं चापि दर्शयेत् आप्तत्वविषयं वाक्यं तावन्निर्मूलं चेदसम्यगेव । वाक्यान्तरमूलत्वे ऽपि तथा । नच प्रत्यक्षं मूलम् । विषयान्प्रति स्थितस्याक्षस्य प्रत्यक्षत्वात् । नचाप्तत्वरूपापरचित्तवृत्तिरपरोक्षविषयतामश्नुते । अतो ऽस्स्खलितवाक्त्वाद्यनुमानमूलमित्येव वक्तव्यम् । नचैतदनुमानम् । प्रत्यक्षाद्यनुसरणेनार्थगमकस्यानुमानत्वात् । नचैतत्प्रकृते अस्ति । आप्तवाक्यत्वादित्यस्य हि यथाश्रुतार्थत्वे क्वचिदाप्तस्य विप्रलम्भकस्याज्ञस्य वाक्ये व्यभिचारः । आप्तिमूलवाक्यत्वादित्यभिप्राये विशेषणासिद्धिः । तत्त्वज्ञानादिलक्षणा खलु आप्तिः । तत्र धर्मादिविषयं तत्त्वज्ञानं तावन्न जिनस्य प्रत्यक्षजन्यम् । विषयान्प्रति स्थितस्य अक्षस्य प्रत्यक्षत्वात् । धर्मादेश्चाक्षाविषयत्वात् । तथात्वे वान्येषामपि तदधिगतिप्राप्तेः । अत एव नानुमानजन्यम् । वाक्यान्तराभ्युपगमे त्वन्धपरम्परैव । एवमविप्रलिप्सापि दुरधिगमा । अत एवाप्तत्वसाधकमनुमानं कालात्ययापदिष्यम् । आप्तेरुक्तविधया बाधितत्वात् । अन्येषामप्रत्यक्षे ऽर्थे ऽस्य प्रत्यक्षं प्रवर्तत इत्यतो न विरोध इति चेन्न । पुरुषत्वादिना सत्प्रतिपक्षत्वात् । अस्स्खलितवाक्यं च क्वचिद्वा प्रकृते वा सर्वत्र वा । नाद्यः । यः क्वचिदस्स्खलितवागसौ विषयविशेष आप्त इति व्याप्त्यभावात् । न द्वितीयः । निर्धारणोपायाभावात् । फलप्राप्त्यनुमेयं खल्वेतत् । अत एव न तृतीयो ऽपि । यत्तु निःस्वेदत्वादिकं लिङ्गमुच्यते तत्तावत्सन्दिग्धासिद्धम् । औषधादिना सम्भवदन्यथासिद्धं च । नचायं मन्वादिवाक्येष्वपि प्रसङ्गः । अपौरुषेयतया मूलानपेक्षवेदमूलत्वात् । "यद्वै किञ्चन मनुरवदत्तद्भेषजम्ऽ; इत्यादिवेदेनैवाप्तत्वादिनिश्चयाच्च । अतः प्रत्यक्षादीनामुक्तलक्षणत्वाज्जिनतद्दर्शितप्रत्यक्षे परोपन्यस्तानुमाने जिनादिवाक्ये च तदभावादनुमानादिसिद्धाप्तभावजिनवाक्याद्धर्मादिसिद्धिरित्यसदिति । *१०,२३१* न केवलं जिनस्यास्स्खलितवाक्त्वं निश्चायकाभावादिसिद्धम् । किन्तु स्स्खलनदशर्नादपीत्याशयेनाह स्वरूप इति ॥ *१०,२३२* स्वरूपं पुद्गलस्योक्ता दोषा ॥। विषयसप्तमीयम् । अपुद्गलशब्देन तञिवयुक्तन्यायेन पुद्गलाद्देहादन्यस्तत्सदृशश्चात्मोच्यते पुद्गलशब्देनैव वा । उक्ताः"एवं चात्मा कात्स्नर्यम्ऽ; इत्यादिना । अयमर्थः । जिनेनात्मस्वरूपं शरीरपरिमाणं रूपवच्चोक्तम् । तत्प्राग्दूषितमिति स्खलितवागसाविति । यद्यपि सप्तभङ्गिनयो ऽपि तदुक्तो दूषितस्तथापि मोक्षसाधनं यत्पुद्गलदशर्नमुक्तं तत्रैव स्खलनप्रदर्शनायेयमुक्तिः । ननु एतदपि पूर्ववाक्येन सिद्धम् । सत्यम् । प्रपञ्चार्थ उत्तरबन्ध इत्यदोषः । *१०,२३३* प्रकारान्तरेणात्मस्वरूपे जिनवचनस्खलनं दर्शयति आनन्दमेवेति ॥ ॥। आनन्दमेव च । न मन्यते पुद्गलं स ॥। अत्राप्यपुद्गलपुद्गलशब्दाभ्यामात्मोच्यते । तत्त्वविद आत्मानमानान्दमेवानन्देनात्यन्ताभिन्नं मन्यन्ते । स जिनस्तमानन्दमेव न मन्यन्ते । भिन्नत्वादिना सप्तप्रकारं ब्रवीति । तत्सप्तभङ्गीनयनिरासेन पुंस्त्वादिवदित्यात्मनः सुखाद्यत्यन्ताभेदसाधनेन च निरस्तम् । अतश्च स्खलितवागसाविति भावः । *१०,२३४* इतश्च तथेत्याह दुःखेति ॥ ॥। दुःखाभावः सुखं त्विति
anyathāsiddhiśca tanmānaṃ ca / prakārāntareṇa pratyakṣādilakṣaṇānāṃ nirūpayitumaśakyatvādityarthaḥ / tathācoktam / *10,227* tataḥ kiṃ yadyevaṃ pratyakṣādisvarūpamityata āha ata iti // ato 'numā kathaṃ dharmaṃ pudgalaṃ cāpi darśayet āptatvaviṣayaṃ vākyaṃ tāvannirmūlaṃ cedasamyageva / vākyāntaramūlatve 'pi tathā / naca pratyakṣaṃ mūlam / viṣayānprati sthitasyākṣasya pratyakṣatvāt / nacāptatvarūpāparacittavṛttiraparokṣaviṣayatāmaśnute / ato 'sskhalitavāktvādyanumānamūlamityeva vaktavyam / nacaitadanumānam / pratyakṣādyanusaraṇenārthagamakasyānumānatvāt / nacaitatprakṛte asti / āptavākyatvādityasya hi yathāśrutārthatve kvacidāptasya vipralambhakasyājñasya vākye vyabhicāraḥ / āptimūlavākyatvādityabhiprāye viśeṣaṇāsiddhiḥ / tattvajñānādilakṣaṇā khalu āptiḥ / tatra dharmādiviṣayaṃ tattvajñānaṃ tāvanna jinasya pratyakṣajanyam / viṣayānprati sthitasya akṣasya pratyakṣatvāt / dharmādeścākṣāviṣayatvāt / tathātve vānyeṣāmapi tadadhigatiprāpteḥ / ata eva nānumānajanyam / vākyāntarābhyupagame tvandhaparamparaiva / evamavipralipsāpi duradhigamā / ata evāptatvasādhakamanumānaṃ kālātyayāpadiṣyam / āpteruktavidhayā bādhitatvāt / anyeṣāmapratyakṣe 'rthe 'sya pratyakṣaṃ pravartata ityato na virodha iti cenna / puruṣatvādinā satpratipakṣatvāt / asskhalitavākyaṃ ca kvacidvā prakṛte vā sarvatra vā / nādyaḥ / yaḥ kvacidasskhalitavāgasau viṣayaviśeṣa āpta iti vyāptyabhāvāt / na dvitīyaḥ / nirdhāraṇopāyābhāvāt / phalaprāptyanumeyaṃ khalvetat / ata eva na tṛtīyo 'pi / yattu niḥsvedatvādikaṃ liṅgamucyate tattāvatsandigdhāsiddham / auṣadhādinā sambhavadanyathāsiddhaṃ ca / nacāyaṃ manvādivākyeṣvapi prasaṅgaḥ / apauruṣeyatayā mūlānapekṣavedamūlatvāt / "yadvai kiñcana manuravadattadbheṣajam'; ityādivedenaivāptatvādiniścayācca / ataḥ pratyakṣādīnāmuktalakṣaṇatvājjinataddarśitapratyakṣe paropanyastānumāne jinādivākye ca tadabhāvādanumānādisiddhāptabhāvajinavākyāddharmādisiddhirityasaditi / *10,231* na kevalaṃ jinasyāsskhalitavāktvaṃ niścāyakābhāvādisiddham / kintu sskhalanadaśarnādapītyāśayenāha svarūpa iti // *10,232* svarūpaṃ pudgalasyoktā doṣā ... viṣayasaptamīyam / apudgalaśabdena tañivayuktanyāyena pudgalāddehādanyastatsadṛśaścātmocyate pudgalaśabdenaiva vā / uktāḥ"evaṃ cātmā kātsnaryam'; ityādinā / ayamarthaḥ / jinenātmasvarūpaṃ śarīraparimāṇaṃ rūpavaccoktam / tatprāgdūṣitamiti skhalitavāgasāviti / yadyapi saptabhaṅginayo 'pi tadukto dūṣitastathāpi mokṣasādhanaṃ yatpudgaladaśarnamuktaṃ tatraiva skhalanapradarśanāyeyamuktiḥ / nanu etadapi pūrvavākyena siddham / satyam / prapañcārtha uttarabandha ityadoṣaḥ / *10,233* prakārāntareṇātmasvarūpe jinavacanaskhalanaṃ darśayati ānandameveti // ... ānandameva ca / na manyate pudgalaṃ sa ... atrāpyapudgalapudgalaśabdābhyāmātmocyate / tattvavida ātmānamānāndamevānandenātyantābhinnaṃ manyante / sa jinastamānandameva na manyante / bhinnatvādinā saptaprakāraṃ bravīti / tatsaptabhaṅgīnayanirāsena puṃstvādivadityātmanaḥ sukhādyatyantābhedasādhanena ca nirastam / ataśca skhalitavāgasāviti bhāvaḥ / *10,234* itaśca tathetyāha duḥkheti // ... duḥkhābhāvaḥ sukhaṃ tviti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुशब्द आत्मव्यावृत्त्यर्थः । इतिशब्दो हेतौ । पूर्वेणैव सम्बन्धः । यस्मादात्मा भावः । सुखं तु दुःखाभावः । नच विरुद्धस्वभावयोरत्यन्ताभेदो दृष्टः । तस्मादात्मा न सुखात्यन्ताभिन्न इति जिनो ब्रूते । तच्चायुक्तमित्यतः स्खलितवागसौ । कुतस्तदयुक्तमित्यत आह मात्रेति ॥ मात्राभोगातिरेकेण सुखाधिक्यस्य दर्शनात् मीयन्त इति मात्राः शब्दाद्या विषयाः । भोगो ऽनुभवः । उपलक्षणं चैतत् । विषयभोगाल्पत्वेन सुखाल्पत्वदर्शनत्वादित्यपि ग्राह्यम् । सुखं भावस्तारतम्योपेतत्वाद्दुःखादिवदिति प्रमाणविरुद्धत्वात्सुखस्य दुःखाभावत्ववचनमयुक्तमित्यर्थः । सुखस्य तारतम्योपेतत्वसमर्थनाय दर्शनादिति साक्षी तत्र प्रमाणत्वेन दर्शितः । यस्तु तत्रापि विप्रतिपन्नस्तं प्रत्यनिष्यप्रसङ्गं सूचयितुं मात्राभोगातिरेकेणेत्युक्तम् । यदि सुखं निरतिशयं स्यात्तदा प्रेक्षावतां विषयभोगातिरेकोपादनं व्यर्थं स्यात् । दृश्यते च तदिति । *१०,२३५* ननु न सुखं तारतम्योपेतं किन्तु दुःखं भावभूतं तारतम्योपेतं तदभावश्च सुखम् । तद् यावद्यावन्निवर्तते तावत्तावत्सुखमिति प्रतीयते । नच प्रतियोगरूपोपाधिनिमित्ता तारतम्योपलब्धिस्तात्त्विकं तदुपपादयितुमीष्ये । विषयभोगातिरेकोपादानं च दुःखातिरेकव्यावृत्त्यर्थम् । विषयभोगसाध्यत्वाद्दुःखाभावस्येत्यत आह सुखस्येति ॥ सुखस्याभावता केन ॥। भवेदेतत्प्रतीत्यादेरौपाधिकत्ववर्णनम् । यदि सुखस्याभावता प्रमाणेन सिद्धा स्यात् । सुखस्याभावता केन न केनापि प्रमाणेन सिद्धेत्यर्थः । एवमेव प्रतीत्यादेरौपाधिकत्ववर्णने बाधकमाह नचेति ॥ ॥। नच स्यात् किं विपर्ययः
tuśabda ātmavyāvṛttyarthaḥ / itiśabdo hetau / pūrveṇaiva sambandhaḥ / yasmādātmā bhāvaḥ / sukhaṃ tu duḥkhābhāvaḥ / naca viruddhasvabhāvayoratyantābhedo dṛṣṭaḥ / tasmādātmā na sukhātyantābhinna iti jino brūte / taccāyuktamityataḥ skhalitavāgasau / kutastadayuktamityata āha mātreti // mātrābhogātirekeṇa sukhādhikyasya darśanāt mīyanta iti mātrāḥ śabdādyā viṣayāḥ / bhogo 'nubhavaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / viṣayabhogālpatvena sukhālpatvadarśanatvādityapi grāhyam / sukhaṃ bhāvastāratamyopetatvādduḥkhādivaditi pramāṇaviruddhatvātsukhasya duḥkhābhāvatvavacanamayuktamityarthaḥ / sukhasya tāratamyopetatvasamarthanāya darśanāditi sākṣī tatra pramāṇatvena darśitaḥ / yastu tatrāpi vipratipannastaṃ pratyaniṣyaprasaṅgaṃ sūcayituṃ mātrābhogātirekeṇetyuktam / yadi sukhaṃ niratiśayaṃ syāttadā prekṣāvatāṃ viṣayabhogātirekopādanaṃ vyarthaṃ syāt / dṛśyate ca taditi / *10,235* nanu na sukhaṃ tāratamyopetaṃ kintu duḥkhaṃ bhāvabhūtaṃ tāratamyopetaṃ tadabhāvaśca sukham / tad yāvadyāvannivartate tāvattāvatsukhamiti pratīyate / naca pratiyogarūpopādhinimittā tāratamyopalabdhistāttvikaṃ tadupapādayitumīṣye / viṣayabhogātirekopādānaṃ ca duḥkhātirekavyāvṛttyartham / viṣayabhogasādhyatvādduḥkhābhāvasyetyata āha sukhasyeti // sukhasyābhāvatā kena ... bhavedetatpratītyāderaupādhikatvavarṇanam / yadi sukhasyābhāvatā pramāṇena siddhā syāt / sukhasyābhāvatā kena na kenāpi pramāṇena siddhetyarthaḥ / evameva pratītyāderaupādhikatvavarṇane bādhakamāha naceti // ... naca syāt kiṃ viparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि निर्निबन्धनमेव सुखतारतम्यदशर्नादेरौपाधिकत्वं कल्प्यते । तदा सुखं भावरूपं दुःखं तदभावः । तत्र तारतम्यदर्शनं प्रतियोगिसुखोपाधिनिमित्तम् । सुखनिवृत्त्यर्थानि चाहिकण्टकादीनीति परोक्तविपयर्यश्च किन्न स्यात् । स्यादेव । अतो द्वयोरप्यनुपलभ्यमानविशेषत्वात्स्वाभाविकतारतम्योर्भावत्वमङ्गीकर्तव्यमिति । *१०,२३६* सुखमभावो वस्तुत्वात्सम्मताभाववदिति प्रमाणसद्भावात्कथं सुखस्याभावता केनेत्युक्तमिति चेत् । किमेवंवादिनो मते कश्चिद्भावो विद्यते । उत सर्वे ऽप्यभावाः । आद्ये दोषमाह यदीति ॥ यदि भावो ऽपि कश्चित् स्यात् तस्यैवाभावता कुतः वस्तुत्वेन सुखस्याभावतामनुमिमानस्य मते यदि कश्चित्पदार्थो भावो ऽपि स्यात् । तर्हि तस्य सुखस्यैवाभावता कुतः । अपि तु भावत्वेनाङ्गीकृतस्यापि पदार्थस्याभावता स्यात् । अन्यथा वस्तुत्वस्य तत्र व्यभिचारापत्तेः । ननु सर्वे ऽपि पदार्था अभावा भवन्त्येवति नोक्तो दोषः । यद्यपि घटादीनामनादित्वाद्यापत्त्या प्राक् प्रध्वंसात्यन्ताभावत्वमनुपपन्नम् । तथाप्यन्योन्याभावत्वं युज्यत एव । घटे हि पटाद्यन्योन्याभावः प्रमाणसिद्धः । नचान्योन्याभावो धर्मिणो ऽन्यो ऽस्ति । अतो घट एव पटाद्यन्योन्याभावः । एवं पटादयो ऽपीति द्वितीयं शङ्कते यदि सर्वे ऽपीति ॥ यदि सर्वे ऽप्यभावाः स्युरन्योन्यमिति सर्वेऽपि पदार्था अन्योन्याभावाः स्युरिति यदि मन्यस इत्यर्थः । उत्तरमाह भावतेति ॥ ॥। भावता
yadi nirnibandhanameva sukhatāratamyadaśarnāderaupādhikatvaṃ kalpyate / tadā sukhaṃ bhāvarūpaṃ duḥkhaṃ tadabhāvaḥ / tatra tāratamyadarśanaṃ pratiyogisukhopādhinimittam / sukhanivṛttyarthāni cāhikaṇṭakādīnīti paroktavipayaryaśca kinna syāt / syādeva / ato dvayorapyanupalabhyamānaviśeṣatvātsvābhāvikatāratamyorbhāvatvamaṅgīkartavyamiti / *10,236* sukhamabhāvo vastutvātsammatābhāvavaditi pramāṇasadbhāvātkathaṃ sukhasyābhāvatā kenetyuktamiti cet / kimevaṃvādino mate kaścidbhāvo vidyate / uta sarve 'pyabhāvāḥ / ādye doṣamāha yadīti // yadi bhāvo 'pi kaścit syāt tasyaivābhāvatā kutaḥ vastutvena sukhasyābhāvatāmanumimānasya mate yadi kaścitpadārtho bhāvo 'pi syāt / tarhi tasya sukhasyaivābhāvatā kutaḥ / api tu bhāvatvenāṅgīkṛtasyāpi padārthasyābhāvatā syāt / anyathā vastutvasya tatra vyabhicārāpatteḥ / nanu sarve 'pi padārthā abhāvā bhavantyevati nokto doṣaḥ / yadyapi ghaṭādīnāmanāditvādyāpattyā prāk pradhvaṃsātyantābhāvatvamanupapannam / tathāpyanyonyābhāvatvaṃ yujyata eva / ghaṭe hi paṭādyanyonyābhāvaḥ pramāṇasiddhaḥ / nacānyonyābhāvo dharmiṇo 'nyo 'sti / ato ghaṭa eva paṭādyanyonyābhāvaḥ / evaṃ paṭādayo 'pīti dvitīyaṃ śaṅkate yadi sarve 'pīti // yadi sarve 'pyabhāvāḥ syuranyonyamiti sarve'pi padārthā anyonyābhāvāḥ syuriti yadi manyasa ityarthaḥ / uttaramāha bhāvateti // ... bhāvatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभावाभावता यत् स्यात् किं नश्छिन्नं तदा भवेत् तदैवं सर्वपदार्थानामन्योन्याभावत्वव्युत्पादनेन नो ऽस्माकं किं छिन्नं भवेत् । न किमपि । कथम् । यतो ऽभावाभावता भावतैव स्यात् । इदमुक्तं भवति । सुखस्य वस्तुत्वेन साध्यमानमभावत्वं किं प्रागभावादित्रयान्यतमत्वम् । अथवान्योन्याभावत्वम् । उत सामान्यम् । आद्ये प्रागुक्तदोषपरिहारः । द्वितीयतृतीययोः सिद्धसाधनम् । अस्माभिरपि सुखादीनां सर्वपदार्थानामन्योन्याभावतास्वीकारात् । नच भावत्वाङ्गीकारविरोधः । सुखं हि स्वान्योन्याभावदुःखा(द्य)न्योन्याभावः । अभावाभावश्च भाव एव । एवम्भूतं चाभावत्वं सुखस्य नात्मस्वरूपतां विरुणद्धि । आत्मनो ऽपि तथात्वादिति । *१०,२३९* अभावाभावता भावतैव स्यादित्युक्तम् । तदुपपादयितुं भावाभावस्वरूपं तावदाह भावत्वमिति ॥ भावत्वं विधिरूपत्वं निषेधत्वमभावता
abhāvābhāvatā yat syāt kiṃ naśchinnaṃ tadā bhavet tadaivaṃ sarvapadārthānāmanyonyābhāvatvavyutpādanena no 'smākaṃ kiṃ chinnaṃ bhavet / na kimapi / katham / yato 'bhāvābhāvatā bhāvataiva syāt / idamuktaṃ bhavati / sukhasya vastutvena sādhyamānamabhāvatvaṃ kiṃ prāgabhāvāditrayānyatamatvam / athavānyonyābhāvatvam / uta sāmānyam / ādye prāguktadoṣaparihāraḥ / dvitīyatṛtīyayoḥ siddhasādhanam / asmābhirapi sukhādīnāṃ sarvapadārthānāmanyonyābhāvatāsvīkārāt / naca bhāvatvāṅgīkāravirodhaḥ / sukhaṃ hi svānyonyābhāvaduḥkhā(dya)nyonyābhāvaḥ / abhāvābhāvaśca bhāva eva / evambhūtaṃ cābhāvatvaṃ sukhasya nātmasvarūpatāṃ viruṇaddhi / ātmano 'pi tathātvāditi / *10,239* abhāvābhāvatā bhāvataiva syādityuktam / tadupapādayituṃ bhāvābhāvasvarūpaṃ tāvadāha bhāvatvamiti // bhāvatvaṃ vidhirūpatvaṃ niṣedhatvamabhāvatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावत्वं नाम विधिरूपत्वमभावत्वं नाम निषेधत्वमिति योजना । शब्दप्रवृत्तिनिमित्तनिष्कर्षार्थं भावप्रत्ययः । अन्यथेन्द्रः पुरन्दर इतिवत्स्यात् । ततः किमित्यत आह निषेधस्येति ॥ निषेधस्य निषेधो ऽपि भाव एव बलाद् भवेत् यस्मादभावो नाम निषेधस्तस्मादभावस्याभाव इति निषेधस्यापि निषेध इत्युक्तं स्यात् । स च विधिरेव स्यात् । दर्शनबलात् । दृष्टो हि"नेयङुवङ्स्थानौऽ; इति निषेधस्यास्त्रीति निषेधो विधिः । वक्ष्यते चैतत् । विधिश्च भाव एवेत्युक्तम् । तस्मादभावाभावता भावतैवेति युक्तम् । *१०,२४०* एवं तर्हि द्रव्यादयो भावाः प्रागभावादयो ऽभावा इत्यन्यत्रोक्तनियमो न स्यात् । घटस्यापि न पट इति निषेधरूपतायाः प्रागभावस्यापि प्रमेय इति विधिरूपताया दर्शनादित्यतः प्रागुक्तं स्मारयति प्रथमेति ॥ प्रथमप्रतिपत्तिस्तु भावभावनियामिका
bhāvatvaṃ nāma vidhirūpatvamabhāvatvaṃ nāma niṣedhatvamiti yojanā / śabdapravṛttinimittaniṣkarṣārthaṃ bhāvapratyayaḥ / anyathendraḥ purandara itivatsyāt / tataḥ kimityata āha niṣedhasyeti // niṣedhasya niṣedho 'pi bhāva eva balād bhavet yasmādabhāvo nāma niṣedhastasmādabhāvasyābhāva iti niṣedhasyāpi niṣedha ityuktaṃ syāt / sa ca vidhireva syāt / darśanabalāt / dṛṣṭo hi"neyaṅuvaṅsthānau'; iti niṣedhasyāstrīti niṣedho vidhiḥ / vakṣyate caitat / vidhiśca bhāva evetyuktam / tasmādabhāvābhāvatā bhāvataiveti yuktam / *10,240* evaṃ tarhi dravyādayo bhāvāḥ prāgabhāvādayo 'bhāvā ityanyatroktaniyamo na syāt / ghaṭasyāpi na paṭa iti niṣedharūpatāyāḥ prāgabhāvasyāpi prameya iti vidhirūpatāyā darśanādityataḥ prāguktaṃ smārayati prathameti // prathamapratipattistu bhāvabhāvaniyāmikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतव्याख्यानमेतत् । *१०,२४१* एवं जिनस्य स्खलितवाक्त्वप्रदर्शनेन तदुक्तस्य मोक्षसाधनस्याप्रामाणिकत्वमुक्तम् । युक्तिविरुद्धत्वं च दर्शयन्नात्मज्ञानस्य यन्मोक्षसाधनत्वमुक्तं तत्किं साक्षादुतात्मप्रसादद्वारेति विकल्प्याद्यं तावन्निराकरोति नचेति ॥ न च पुद्गलविज्ञानं मोक्षदं भवति क्वचित् आत्मविज्ञानं मोक्षदं न भवति अचेतनत्वात्पटवदिति शेषः । अस्य व्याप्तिमुचपपादयति क्वचिदिति ॥ नेति वर्तते । मोक्षदमिति च । तच्च भावप्रधानम् । नहि क्वचिदप्यचेतने मोक्षदत्वं दृष्टम् । येन व्याप्तिर्न स्यात् । कर्मणस्तथात्वं निराकरिष्यते । ज्ञानं तु चैतन्यमेव न चेतनमिति प्रसिद्धमेव । *१०,२४२* आत्मा ज्ञातः प्रसन्नो मोक्षं ददातीति द्वितीयं दूषयति अस्वातन्त्र्यादिति ॥ अस्वातन्त्र्यात् पुद्गलस्य ज्ञातो ऽपि सुखदो न हि
kṛtavyākhyānametat / *10,241* evaṃ jinasya skhalitavāktvapradarśanena taduktasya mokṣasādhanasyāprāmāṇikatvamuktam / yuktiviruddhatvaṃ ca darśayannātmajñānasya yanmokṣasādhanatvamuktaṃ tatkiṃ sākṣādutātmaprasādadvāreti vikalpyādyaṃ tāvannirākaroti naceti // na ca pudgalavijñānaṃ mokṣadaṃ bhavati kvacit ātmavijñānaṃ mokṣadaṃ na bhavati acetanatvātpaṭavaditi śeṣaḥ / asya vyāptimucapapādayati kvaciditi // neti vartate / mokṣadamiti ca / tacca bhāvapradhānam / nahi kvacidapyacetane mokṣadatvaṃ dṛṣṭam / yena vyāptirna syāt / karmaṇastathātvaṃ nirākariṣyate / jñānaṃ tu caitanyameva na cetanamiti prasiddhameva / *10,242* ātmā jñātaḥ prasanno mokṣaṃ dadātīti dvitīyaṃ dūṣayati asvātantryāditi // asvātantryāt pudgalasya jñāto 'pi sukhado na hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञात आत्मापि सुखदो मोक्षदो न भवति । कुतः पुद्गलस्यात्मनो ऽस्वातन्त्र्यात् । हिशब्देन पटादौ व्याप्तिः स्फुटेति सूचयति । अस्वातन्त्र्यं चानुपदमेव ज्ञास्यते । आत्मनः सुखमात्रदानं नोपपद्यते । किमुतानन्तसुखमोक्षदानमिति सूचयितुं सुखद इत्युक्तम् । पक्षद्वयं हेत्वन्तरेण निराकरोति न हीति ॥ *१०,२४३* न हि दुःखिपरिज्ञानाद् दुःखित्वं विनिवर्तते
jñāta ātmāpi sukhado mokṣado na bhavati / kutaḥ pudgalasyātmano 'svātantryāt / hiśabdena paṭādau vyāptiḥ sphuṭeti sūcayati / asvātantryaṃ cānupadameva jñāsyate / ātmanaḥ sukhamātradānaṃ nopapadyate / kimutānantasukhamokṣadānamiti sūcayituṃ sukhada ityuktam / pakṣadvayaṃ hetvantareṇa nirākaroti na hīti // *10,243* na hi duḥkhiparijñānād duḥkhitvaṃ vinivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथञ्चन दुःखात्मज्ञानयोर्विरुद्धत्वेन । तर्हि ज्ञानादुत्तरकालं देहवानपि सदा निरन्तरमदुःखी किन्न स्यात्, स्यादेव । एतदुक्तं भवति । प्रकाशः खल्वन्धकारविरोधित्वात्तन्निवर्तयन् उत्पत्त्यनन्तरमेव निवर्तयति न तु विलम्बेन । विलम्बे विरोधस्यैवानिर्वाहात् । तथात्मतत्त्वज्ञानं यदि दुःखाद्यनर्थविरोधित्वात्तन्निवर्त्यात्मानं मुक्तं कुर्यात् । तर्हि जिनादयस्तत्त्वज्ञानसम्पन्ना ज्ञानोत्पत्त्यनन्तरमेव मुक्ताः स्युः । न चैवम् । देहादिमत्त्वेनोपलम्भात् । तथाविधानां च दुःखादेरवर्जनादिति । इष्यापत्तिनिरासाय सदेत्याद्युक्तम् । अयमत्र प्रयोगः । दुःखादिकमात्मतत्त्वज्ञानविरोधि न भवति बहुलं कालं तेन सह स्थितत्वात्सम्मतवदिति । किञ्चात्मतत्त्वज्ञानं न तावदामोक्षादेकम् । ज्ञानानां क्षणिकत्वदर्शनात् । तथाच यदनन्तरं मोक्षो ऽभिलष्टते तज्जिनस्य चरमज्ञानं न मोक्षसाधनमात्मज्ञानत्वात्प्रथमादिज्ञानवत् । अन्यथा प्रथममेव मोक्षं साधयेदविशेषादिति । *१०,२४६* ननु भवद्भिरीश्वरज्ञानं मोक्षसाधनमभ्युपेयते । तत्रापि समानमिदं दूषणमित्यत आह ईशेति ॥ ईशकॢप्त्यनुसारेण स्यात् कालादीशवादिनः ईशवादिनो मम मते तदिच्छाविशेषानुसारेण कालात्कञ्चन कालमतिवाह्य मुक्तिः स्यात् । अयमभिसन्धिः । न वयमीश्वरज्ञानं मोक्षसाधनमाचक्ष्महे । किन्नाम प्रसन्नः परमेश्वर एव । ज्ञानं तु प्रसादसाधनत्वान्मोक्षसाधनमिति गीयते । स च चेतनः कामपि कालकल्पनां करोति । अस्मिन्समये ऽमुं मुक्तं करिष्यामीति । तत्कल्पनानुसारेण भवत्येवासौ मुक्त इति न कश्चिद्दोषः । यथा ब्राह्मणस्य विद्याचरणादिना प्रसन्नो ऽपि प्रभुश्चेतसा कल्पयति । आगामिनि सूर्योपरागे ऽस्मै गां दास्यामीति । स ब्राह्मणस्य विद्याचरणादिना प्रसन्नो ऽपि प्रभुश्चेतसा कल्पयति । आगामिनि सूर्योपरागे ऽस्मै गां दास्यामीति । स तदनुसारेण तस्माद्गां लभते तथैवेति । एवमात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं निराकृत्य धर्मस्यापि तं निराचष्टे कर्मेति ॥ *१०,२४८* कर्महेतुत्वमपि तु निश्चैतन्यान्नहि क्वचित्
kathañcana duḥkhātmajñānayorviruddhatvena / tarhi jñānāduttarakālaṃ dehavānapi sadā nirantaramaduḥkhī kinna syāt, syādeva / etaduktaṃ bhavati / prakāśaḥ khalvandhakāravirodhitvāttannivartayan utpattyanantarameva nivartayati na tu vilambena / vilambe virodhasyaivānirvāhāt / tathātmatattvajñānaṃ yadi duḥkhādyanarthavirodhitvāttannivartyātmānaṃ muktaṃ kuryāt / tarhi jinādayastattvajñānasampannā jñānotpattyanantarameva muktāḥ syuḥ / na caivam / dehādimattvenopalambhāt / tathāvidhānāṃ ca duḥkhāderavarjanāditi / iṣyāpattinirāsāya sadetyādyuktam / ayamatra prayogaḥ / duḥkhādikamātmatattvajñānavirodhi na bhavati bahulaṃ kālaṃ tena saha sthitatvātsammatavaditi / kiñcātmatattvajñānaṃ na tāvadāmokṣādekam / jñānānāṃ kṣaṇikatvadarśanāt / tathāca yadanantaraṃ mokṣo 'bhilaṣṭate tajjinasya caramajñānaṃ na mokṣasādhanamātmajñānatvātprathamādijñānavat / anyathā prathamameva mokṣaṃ sādhayedaviśeṣāditi / *10,246* nanu bhavadbhirīśvarajñānaṃ mokṣasādhanamabhyupeyate / tatrāpi samānamidaṃ dūṣaṇamityata āha īśeti // īśakḷptyanusāreṇa syāt kālādīśavādinaḥ īśavādino mama mate tadicchāviśeṣānusāreṇa kālātkañcana kālamativāhya muktiḥ syāt / ayamabhisandhiḥ / na vayamīśvarajñānaṃ mokṣasādhanamācakṣmahe / kinnāma prasannaḥ parameśvara eva / jñānaṃ tu prasādasādhanatvānmokṣasādhanamiti gīyate / sa ca cetanaḥ kāmapi kālakalpanāṃ karoti / asminsamaye 'muṃ muktaṃ kariṣyāmīti / tatkalpanānusāreṇa bhavatyevāsau mukta iti na kaściddoṣaḥ / yathā brāhmaṇasya vidyācaraṇādinā prasanno 'pi prabhuścetasā kalpayati / āgāmini sūryoparāge 'smai gāṃ dāsyāmīti / sa brāhmaṇasya vidyācaraṇādinā prasanno 'pi prabhuścetasā kalpayati / āgāmini sūryoparāge 'smai gāṃ dāsyāmīti / sa tadanusāreṇa tasmādgāṃ labhate tathaiveti / evamātmajñānasya mokṣasādhanatvaṃ nirākṛtya dharmasyāpi taṃ nirācaṣṭe karmeti // *10,248* karmahetutvamapi tu niścaitanyānnahi kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथेदानीं प्रथमक्रियोत्तरकालं जातं कर्माशेषदुःखविलये मोक्षस्य कारणं न भवति । तथोत्तरकालं विवक्षितकाले ऽपि मोक्षकारणं न स्यात् । कर्मत्वादिति शेषः । एकस्यापि कर्मणः कालभेदेन भेदात्पक्षसपक्षत्वं युज्यते । विपक्षे तूत्पत्त्यनन्तरमेव मोक्षं साधयेदविशेषादिति । द्वितीये ऽपि बाधकं प्रमाणमाह अशेषेति ॥ अत्रेदानीमितीदानीन्तनी कर्मव्यक्तिरुच्यते । उत्तरमित्यन्तिमा । अन्यत्समानम् । नचान्तिमकर्मव्यतिरिक्तानां कर्मणां मोक्षसाधनत्वमस्ति । तथा सति तदनन्तरमेव मोक्षप्रसङ्गात् । नच पूर्वसहकृस्यान्तिमस्य कर्मणो मोक्षसाधनत्वं वाच्यम् । इयत्ताभावेनानियतकारणकत्वापत्तेः । नहि ज्ञानोदयानन्तरमियतैव कालेनेयन्त्येव कर्माणि कृत्वापव्रज्यत इति नियमः प्रमाणवान् । नच जैनैरिष्यते । जिनानां विषमकालत्वाभ्युपगमात् । *१०,२५४* आभासोद्धारं करोति दृष्टीति ॥ ॥। दृष्टिपूर्वानुमा यतः
yathedānīṃ prathamakriyottarakālaṃ jātaṃ karmāśeṣaduḥkhavilaye mokṣasya kāraṇaṃ na bhavati / tathottarakālaṃ vivakṣitakāle 'pi mokṣakāraṇaṃ na syāt / karmatvāditi śeṣaḥ / ekasyāpi karmaṇaḥ kālabhedena bhedātpakṣasapakṣatvaṃ yujyate / vipakṣe tūtpattyanantarameva mokṣaṃ sādhayedaviśeṣāditi / dvitīye 'pi bādhakaṃ pramāṇamāha aśeṣeti // atredānīmitīdānīntanī karmavyaktirucyate / uttaramityantimā / anyatsamānam / nacāntimakarmavyatiriktānāṃ karmaṇāṃ mokṣasādhanatvamasti / tathā sati tadanantarameva mokṣaprasaṅgāt / naca pūrvasahakṛsyāntimasya karmaṇo mokṣasādhanatvaṃ vācyam / iyattābhāvenāniyatakāraṇakatvāpatteḥ / nahi jñānodayānantaramiyataiva kāleneyantyeva karmāṇi kṛtvāpavrajyata iti niyamaḥ pramāṇavān / naca jainairiṣyate / jinānāṃ viṣamakālatvābhyupagamāt / *10,254* ābhāsoddhāraṃ karoti dṛṣṭīti // ... dṛṣṭipūrvānumā yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मादियं दृष्टिपूर्वा प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादिमती । ततो ऽनुमा न त्वाभास इत्यर्थः । यदुक्तमीशकॢप्त्यनुसारेणेति तदसत् । ज्ञानादीश्वरप्रसादस्ततो मुक्तिरित्यत्र प्रमाणाभावादिति चेन्न । श्रुतेः सद्भावात् । तत्प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । आभासादनुद्धरन्नेव(वा) चानुमानमप्याह दृष्टीति ॥ शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं तत्प्रीतिजनकं यदि । तयैव बन्धहानिः स्यादिति किं नाम दूषणम्
yasmādiyaṃ dṛṣṭipūrvā pramāṇagṛhītavyāptyādimatī / tato 'numā na tvābhāsa ityarthaḥ / yaduktamīśakḷptyanusāreṇeti tadasat / jñānādīśvaraprasādastato muktirityatra pramāṇābhāvāditi cenna / śruteḥ sadbhāvāt / tatprāmāṇyasya sādhitatvāt / ābhāsādanuddharanneva(vā) cānumānamapyāha dṛṣṭīti // śaktasyānyasya vijñānaṃ tatprītijanakaṃ yadi / tayaiva bandhahāniḥ syāditi kiṃ nāma dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं विशिष्यज्ञानं गुणोत्कर्षादिज्ञानमिति यावत् । तत्प्रीतिजनकमिति यद्यनुमीयते । यदि च तया तत्प्रीत्यैव बन्धहानिः स्यादित्यनुमीयते । तदा किन्नाम दूषणम् । न किमपि । कुतः । यतो दृष्टिपूर्वा प्रमाणगृहीतव्याप्त्यादिमतीयमनुमेत्यर्थः । अर्थमात्रमिदमुक्तम् । एषा तु प्रयोगप्रक्रिया । संसारबन्धहानिः समर्थपुरुषान्तरप्रीतिनिबन्धना बन्धहानित्वात् राजप्रसादाधीनभृत्यनिगडबन्धहानिवत् । यश्चासौ पुरुषः स एवेश्वरः । विप्रतिपन्ना प्रीतिर्गुणोत्कर्षादिज्ञानजा अनिजप्रीतित्वाद्राजप्रीतिवत् । कर्मादिना भवन्नीश्वरप्रसादो ऽपि गुणोत्कर्षादिज्ञाने सत्येवेति न दोषः । यद्वेश्वरविषयं गुणोत्कर्षादिज्ञानत्वात्संमतवत् । नचेश्वरसिद्धया दोषः । प्रथमानुमानेन तस्य सिद्धत्वात् । तदिदमुक्तं शक्तस्यान्यस्येति । *१०,२५५* नन्वेतद्विपरीतमपि मयानुमीयते । ततः सत्प्रतिपक्षतेति चेत् । किं विमता बन्धहानिः स्वज्ञाननिबन्धनेत्यनुमीयते उत परप्रसादनिबन्धना न भवतीति । आद्ये दोषमाह स्वज्ञानादिति ॥ स्वज्ञानाद् बन्धहानिस्तु दृश्यते कस्य कुत्रचित् दृश्यत इत्येतत्काक्वा न दृश्यत इति व्याख्येयम् । तथाच व्याप्त्यभाव इति भावः । द्वितीये तु बन्धहानित्वादे राजप्रसादाधीननिगडबन्धहान्यादौ व्यभिचारः । परप्रसादनिरपेक्षैव काचिद्बन्धहानिर्दृश्यते । तत्र भवतामपि व्यभिचार इति चेन्न । पक्षतुल्यत्वात् । सर्वाप्यनिष्यनिवृत्तिरीश्वरप्रसादाधीनेति हि तत्त्वविदां पन्थाः । *१०,२५७* यदुक्तं धर्मज्ञानयोर्मोक्षसाधनत्वे तदैव मोक्षः स्यादिति तदसत् । कर्मणः प्रतिबन्धकस्य सद्भावात् । नहि प्रतिबन्धकवशात्कार्यमकुर्वाणो हेतुरहेतुर्भवति । अतिप्रसङ्गात् । अनेकविधं खलु कमर् । तत्र यद्यपि ज्ञानावरणा(णीया)दिकं ज्ञानादेव निवृत्तम् । तथाप्यायुरादिकारणमस्त्येवेति चेत् । स्यादिदं प्रतिबन्धकसद्भावकल्पनं यदि"अहिंसादिरूपो धर्मः, शरीरपरिमाणत्वादिनाऽत्मज्ञानं च तत्त्वज्ञानम्, एते च धर्मज्ञाने मोक्षसाधनेऽ; इत्येषो ऽर्थः प्रमितो भवेत् । नचैवम् । एवमेव कल्यने ऽतिप्रसङ्ग इत्याशयवान्धर्मादिस्वरूपे तावत्प्रमाणं नास्तीत्याह अहिंसायाश्चेति ॥ अहिंसायाश्च धर्मत्वं केन मानेन गम्यते चशब्दो ज्ञानसङ्ग्रहार्थः । यद्वा सप्तघटिकाभोजनादिसमुच्चयार्थः । ज्ञानविशेषस्य चोपलक्षणम् । जिनवाक्येनावगम्यत इति चेन्न । तत्प्रामाण्यसाधकाभावस्योक्तत्वात् । *१०,२६०* सत्प्रतिपक्षं च जिनवाक्यमित्याह हिंसाया एवेति ॥ हिंसाया एव धर्मत्वमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम्
śaktasyānyasya vijñānaṃ viśiṣyajñānaṃ guṇotkarṣādijñānamiti yāvat / tatprītijanakamiti yadyanumīyate / yadi ca tayā tatprītyaiva bandhahāniḥ syādityanumīyate / tadā kinnāma dūṣaṇam / na kimapi / kutaḥ / yato dṛṣṭipūrvā pramāṇagṛhītavyāptyādimatīyamanumetyarthaḥ / arthamātramidamuktam / eṣā tu prayogaprakriyā / saṃsārabandhahāniḥ samarthapuruṣāntaraprītinibandhanā bandhahānitvāt rājaprasādādhīnabhṛtyanigaḍabandhahānivat / yaścāsau puruṣaḥ sa eveśvaraḥ / vipratipannā prītirguṇotkarṣādijñānajā anijaprītitvādrājaprītivat / karmādinā bhavannīśvaraprasādo 'pi guṇotkarṣādijñāne satyeveti na doṣaḥ / yadveśvaraviṣayaṃ guṇotkarṣādijñānatvātsaṃmatavat / naceśvarasiddhayā doṣaḥ / prathamānumānena tasya siddhatvāt / tadidamuktaṃ śaktasyānyasyeti / *10,255* nanvetadviparītamapi mayānumīyate / tataḥ satpratipakṣateti cet / kiṃ vimatā bandhahāniḥ svajñānanibandhanetyanumīyate uta paraprasādanibandhanā na bhavatīti / ādye doṣamāha svajñānāditi // svajñānād bandhahānistu dṛśyate kasya kutracit dṛśyata ityetatkākvā na dṛśyata iti vyākhyeyam / tathāca vyāptyabhāva iti bhāvaḥ / dvitīye tu bandhahānitvāde rājaprasādādhīnanigaḍabandhahānyādau vyabhicāraḥ / paraprasādanirapekṣaiva kācidbandhahānirdṛśyate / tatra bhavatāmapi vyabhicāra iti cenna / pakṣatulyatvāt / sarvāpyaniṣyanivṛttirīśvaraprasādādhīneti hi tattvavidāṃ panthāḥ / *10,257* yaduktaṃ dharmajñānayormokṣasādhanatve tadaiva mokṣaḥ syāditi tadasat / karmaṇaḥ pratibandhakasya sadbhāvāt / nahi pratibandhakavaśātkāryamakurvāṇo heturaheturbhavati / atiprasaṅgāt / anekavidhaṃ khalu kamar / tatra yadyapi jñānāvaraṇā(ṇīyā)dikaṃ jñānādeva nivṛttam / tathāpyāyurādikāraṇamastyeveti cet / syādidaṃ pratibandhakasadbhāvakalpanaṃ yadi"ahiṃsādirūpo dharmaḥ, śarīraparimāṇatvādinā'tmajñānaṃ ca tattvajñānam, ete ca dharmajñāne mokṣasādhane'; ityeṣo 'rthaḥ pramito bhavet / nacaivam / evameva kalyane 'tiprasaṅga ityāśayavāndharmādisvarūpe tāvatpramāṇaṃ nāstītyāha ahiṃsāyāśceti // ahiṃsāyāśca dharmatvaṃ kena mānena gamyate caśabdo jñānasaṅgrahārthaḥ / yadvā saptaghaṭikābhojanādisamuccayārthaḥ / jñānaviśeṣasya copalakṣaṇam / jinavākyenāvagamyata iti cenna / tatprāmāṇyasādhakābhāvasyoktatvāt / *10,260* satpratipakṣaṃ ca jinavākyamityāha hiṃsāyā eveti // hiṃsāyā eva dharmatvamityukte syāt kimuttaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्नकाचार्ये ऽपि तुल्यमेतत् । अप्रामाणिकास्तत्र ते गुणा इति चेत् । जिने ऽपि किं प्रमाणसिद्धाः । जिनदर्शिनां वचनेन तेषां तत्र सिद्धिरिति चेन्न । समानमन्यत्रापि । भिन्नकाचार्यदर्शिनो भ्रान्ताः प्रतारका वेति चेत् । जिनदर्शिनो ऽपि कुतो न तथेति । *१०,२६१* इदानीं धर्मादेर्मोक्षसाधनत्वमप्यप्रामाणिकमित्याह धर्मस्येति ॥ धर्मस्य सुखहेतुत्वमपि केनावगम्यते सुखं मोक्षः । जिनवाक्येनावसीयत इति वदतः पूर्ववत्सत्प्रतिपक्षतेत्याह हत्याया इति ॥ हत्यया मोक्षहेतुत्वं कुतो मानान्निवार्यते
bhinnakācārye 'pi tulyametat / aprāmāṇikāstatra te guṇā iti cet / jine 'pi kiṃ pramāṇasiddhāḥ / jinadarśināṃ vacanena teṣāṃ tatra siddhiriti cenna / samānamanyatrāpi / bhinnakācāryadarśino bhrāntāḥ pratārakā veti cet / jinadarśino 'pi kuto na tatheti / *10,261* idānīṃ dharmādermokṣasādhanatvamapyaprāmāṇikamityāha dharmasyeti // dharmasya sukhahetutvamapi kenāvagamyate sukhaṃ mokṣaḥ / jinavākyenāvasīyata iti vadataḥ pūrvavatsatpratipakṣatetyāha hatyāyā iti // hatyayā mokṣahetutvaṃ kuto mānānnivāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यमेव तत्त्वं समस्तं तत्राध्यस्तमिति परिज्ञानम् । तथैव शून्यभावनया शून्यध्यानेन । अपिचावन्योन्यसमुच्चये । मोक्षो न भवेदिति सम्बन्धः । कथं च नेत्यनेनेदमाचष्टे । शून्यपरिज्ञानादिकं मोक्षसाधनमित्यत्र प्रमाणाभावात्तत्रैव बन्धहानिः स्यादित्युक्तप्रमाणविरोधाच्चेति । यद्वा शून्यपरिज्ञानादिकं किं स्वयमेव मोक्षं साधयति किंवा शून्यप्रसादजननेन । नाद्यः । अचेतनत्वात्पटवत् । न द्वितीयः । शून्यस्य प्रसादगुणानङ्गीकारात् । अन्यथा शून्यत्वव्याघातादिति । *१०,२६५* स्यादेतत् । बन्धस्तावत्संवृविनामकाज्ञाननिमित्तो ऽध्यासः । संवृतिश्च विरोधिना शून्यज्ञानेन निवर्त्यते । ततस्तन्मूलो बन्धाध्यासो ऽपीति किमचेतनत्वादिकं करिष्यति । नच एवम्भावनावैयर्थ्यम् । असम्भावनाविपरीतभावनानिवृत्त्यर्थत्वादिति । मैवम् । बन्धस्याध्यस्तताया निरस्तत्वात् । अङ्गीकृत्य दोषमाह यदीति ॥ ॥। यदीदानीं कथं न सः
śūnyameva tattvaṃ samastaṃ tatrādhyastamiti parijñānam / tathaiva śūnyabhāvanayā śūnyadhyānena / apicāvanyonyasamuccaye / mokṣo na bhavediti sambandhaḥ / kathaṃ ca netyanenedamācaṣṭe / śūnyaparijñānādikaṃ mokṣasādhanamityatra pramāṇābhāvāttatraiva bandhahāniḥ syādityuktapramāṇavirodhācceti / yadvā śūnyaparijñānādikaṃ kiṃ svayameva mokṣaṃ sādhayati kiṃvā śūnyaprasādajananena / nādyaḥ / acetanatvātpaṭavat / na dvitīyaḥ / śūnyasya prasādaguṇānaṅgīkārāt / anyathā śūnyatvavyāghātāditi / *10,265* syādetat / bandhastāvatsaṃvṛvināmakājñānanimitto 'dhyāsaḥ / saṃvṛtiśca virodhinā śūnyajñānena nivartyate / tatastanmūlo bandhādhyāso 'pīti kimacetanatvādikaṃ kariṣyati / naca evambhāvanāvaiyarthyam / asambhāvanāviparītabhāvanānivṛttyarthatvāditi / maivam / bandhasyādhyastatāyā nirastatvāt / aṅgīkṛtya doṣamāha yadīti // ... yadīdānīṃ kathaṃ na saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यपरिज्ञानादित्यादिकं सर्वमनुवर्तते । शून्यज्ञानेन कथञ्चनेति शङ्कितरीत्या मोक्षो भवेदिति यद्युच्यते तर्हि स मोक्षः कथमिदानीं ज्ञानोदयानन्तरक्षणे न भवेत् । तदैव भवितव्यमित्याशयः । नहि प्रदीपस्य विरोध्यन्धकारनिवर्तने विलम्बो ऽस्ति । अङ्गीक्रियन्ते च शून्यज्ञानसमनन्तरमपि संसरन्तः पुरुषाः परेण । असम्भावनाविपरीतभावनासद्भावाद्विलम्ब इति चेत् । ते किं संवृतिकार्ये न वा । द्वितीये शून्यवदनिवृत्तिरेव । आद्ये संवृतौ निवृत्तायां कथं तदनिवृत्तिः । अन्यथा संवृत्यनिवृत्तिर्वा तदकार्यत्वमेतयोर्वा स्यात् । संवृतेरनिवृत्तौ च कथं ज्ञानविरोधित्वम् । पश्चादपि कथं निवृत्तिः । *१०,२६६* ननु यथा भवन्मते ज्ञानोदयानन्तरमपि संसारावस्थानं तथास्मन्मते ऽपि किं न स्यादित्यतो वैषम्यमाह परेति ॥ परप्रसादनेच्छोस्तु विऌअम्बो नाम युज्यते । पुमिच्छाधीनता नो चेद् विऌअम्बः किङ्कृतो भवेत्
śūnyaparijñānādityādikaṃ sarvamanuvartate / śūnyajñānena kathañcaneti śaṅkitarītyā mokṣo bhavediti yadyucyate tarhi sa mokṣaḥ kathamidānīṃ jñānodayānantarakṣaṇe na bhavet / tadaiva bhavitavyamityāśayaḥ / nahi pradīpasya virodhyandhakāranivartane vilambo 'sti / aṅgīkriyante ca śūnyajñānasamanantaramapi saṃsarantaḥ puruṣāḥ pareṇa / asambhāvanāviparītabhāvanāsadbhāvādvilamba iti cet / te kiṃ saṃvṛtikārye na vā / dvitīye śūnyavadanivṛttireva / ādye saṃvṛtau nivṛttāyāṃ kathaṃ tadanivṛttiḥ / anyathā saṃvṛtyanivṛttirvā tadakāryatvametayorvā syāt / saṃvṛteranivṛttau ca kathaṃ jñānavirodhitvam / paścādapi kathaṃ nivṛttiḥ / *10,266* nanu yathā bhavanmate jñānodayānantaramapi saṃsārāvasthānaṃ tathāsmanmate 'pi kiṃ na syādityato vaiṣamyamāha pareti // paraprasādanecchostu viḷambo nāma yujyate / pumicchādhīnatā no ced viḷambaḥ kiṅkṛto bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुष्ठितस्वकृत्यस्यापि तेन परप्रसादनेच्छोस्तु फलावाप्तौ विलम्बो नाम युज्यते । लोके तथा दर्शनात् । मोक्षस्य पुरुषान्तरप्रसादाधीनता नो चेदास्थीयते केवलं शून्यज्ञानं बन्धविरोधित्वाद्बन्धं निवर्तयतीत्यङ्गीक्रियते तदा ज्ञानोदयानन्तरं मोक्षस्य विलम्बः किं निबन्धनो भवेत् । प्रतिबन्धकत्वेन कल्प्यमानस्य संवृतिकायर्त्वेन ज्ञानविरोधित्वात् । नहि प्रबोधानन्तरं स्वाप्नबन्धनिवृत्तेर्विलम्बो ऽस्ति । परप्रसादानपेक्षेष्वपि कार्येषु विलम्बो ऽस्ति । त्रिवृन्मूलाभ्यवहरणादौ कृते ऽपि विरेचनादेविर्लम्बदर्शनात् । तत्कथमुच्यते पुमिच्छाधीनताभावे विलम्बो न भवेदिति । तत्राह अन्यत्रापीति ॥ अन्यत्रापि विऌअम्बास्तु स्युरीशेच्छानिमित्ततः मोक्षादन्यत्र । एतावता कालेनेदं भवत्वितीशेच्छैव निमित्तं ततः । कुतो ऽत्रेश्वरेच्छानिमित्तं कल्प्यत इत्यत आह अन्यथेति ॥ अन्यथा कारणं चेत् स्यात् किं कार्यं नोपजायते ईश्वरेच्छाया अकल्पने कारणं स्याच्चेत्त्रिवृन्मूलादनादिमात्रं विरेकादेः कारणं यदि भवेत्तदा तस्य सद्भावात्कार्यं विरेकादिकं कस्मान्नोपजायते । उपजायेतैव । कार्यानुदयेनैव सामग्रीवैकल्यं कल्प्यते । न(चादृष्टवै)च दृष्टस्य वैकल्यमत्रास्तीति परमेश्वरेच्छैव कल्प्या । नच धर्मवैकल्यं कल्पयितुं युक्तम् । उत्तरकालमपि कार्यानुदयप्रसङ्गात् । नहि तन्मध्ये कश्चिद्धर्मो ऽनुष्ठीयते । विद्यमान एव प्रागलब्धवृत्तिर्धर्म इति चेत् । केयं वृत्तिर्नाम । किं कार्यकारणमुत सहकारिसाहित्यम् । नाद्यः । करणमेव कुतो नास्तीति विचार्यमाणत्वात् । द्वितीये तदेव सहकारीश्वरेच्छैवोच्यते । औषधस्य शरीराशयव्याप्त्यभावात्कार्यानुदय इति चेन्न । तस्यापीश्वरेच्छामन्तरेणानुपपत्तेरिति । *१०,२६९* किञ्च प्राप्तसाधनाभिमतानामपि मोक्षविलम्बे सामग्रीवैकल्यं वा प्रतिबन्धकसद्भावो वान्यैर्वादिभिः कथञ्चिच्छक्यते वक्तुम् । नतु बौद्धेनेत्याशयवानाह कारणे सतीति ॥ कारणे सति कार्यस्य भावः सुनियतो ऽस्य हि
anuṣṭhitasvakṛtyasyāpi tena paraprasādanecchostu phalāvāptau vilambo nāma yujyate / loke tathā darśanāt / mokṣasya puruṣāntaraprasādādhīnatā no cedāsthīyate kevalaṃ śūnyajñānaṃ bandhavirodhitvādbandhaṃ nivartayatītyaṅgīkriyate tadā jñānodayānantaraṃ mokṣasya vilambaḥ kiṃ nibandhano bhavet / pratibandhakatvena kalpyamānasya saṃvṛtikāyartvena jñānavirodhitvāt / nahi prabodhānantaraṃ svāpnabandhanivṛttervilambo 'sti / paraprasādānapekṣeṣvapi kāryeṣu vilambo 'sti / trivṛnmūlābhyavaharaṇādau kṛte 'pi virecanādevirlambadarśanāt / tatkathamucyate pumicchādhīnatābhāve vilambo na bhavediti / tatrāha anyatrāpīti // anyatrāpi viḷambāstu syurīśecchānimittataḥ mokṣādanyatra / etāvatā kālenedaṃ bhavatvitīśecchaiva nimittaṃ tataḥ / kuto 'treśvarecchānimittaṃ kalpyata ityata āha anyatheti // anyathā kāraṇaṃ cet syāt kiṃ kāryaṃ nopajāyate īśvarecchāyā akalpane kāraṇaṃ syāccettrivṛnmūlādanādimātraṃ virekādeḥ kāraṇaṃ yadi bhavettadā tasya sadbhāvātkāryaṃ virekādikaṃ kasmānnopajāyate / upajāyetaiva / kāryānudayenaiva sāmagrīvaikalyaṃ kalpyate / na(cādṛṣṭavai)ca dṛṣṭasya vaikalyamatrāstīti parameśvarecchaiva kalpyā / naca dharmavaikalyaṃ kalpayituṃ yuktam / uttarakālamapi kāryānudayaprasaṅgāt / nahi tanmadhye kaściddharmo 'nuṣṭhīyate / vidyamāna eva prāgalabdhavṛttirdharma iti cet / keyaṃ vṛttirnāma / kiṃ kāryakāraṇamuta sahakārisāhityam / nādyaḥ / karaṇameva kuto nāstīti vicāryamāṇatvāt / dvitīye tadeva sahakārīśvarecchaivocyate / auṣadhasya śarīrāśayavyāptyabhāvātkāryānudaya iti cenna / tasyāpīśvarecchāmantareṇānupapatteriti / *10,269* kiñca prāptasādhanābhimatānāmapi mokṣavilambe sāmagrīvaikalyaṃ vā pratibandhakasadbhāvo vānyairvādibhiḥ kathañcicchakyate vaktum / natu bauddhenetyāśayavānāha kāraṇe satīti // kāraṇe sati kāryasya bhāvaḥ suniyato 'sya hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य बौद्धस्य मते कारणे सति कार्यस्योत्पादः सुनियतो न त्वन्येषामिवाप्रतिबद्धकारणसामग्षां सत्याम् । समर्थस्य क्षेपायोगादिति तद्वचनादिति हिशब्दार्थः । अतः शून्यविज्ञानादिकं न मोक्षसाधनमिति सिद्धम् । विज्ञानवाद्युक्तं मोक्षसाधनं दूषयति विज्ञानेति ॥ विज्ञानवादिनश्चैव विज्ञानाद्वैतवेदनात् । विज्ञानभावनाच्चैव मोक्षो न घटते क्वचित्
asya bauddhasya mate kāraṇe sati kāryasyotpādaḥ suniyato na tvanyeṣāmivāpratibaddhakāraṇasāmagṣāṃ satyām / samarthasya kṣepāyogāditi tadvacanāditi hiśabdārthaḥ / ataḥ śūnyavijñānādikaṃ na mokṣasādhanamiti siddham / vijñānavādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ dūṣayati vijñāneti // vijñānavādinaścaiva vijñānādvaitavedanāt / vijñānabhāvanāccaiva mokṣo na ghaṭate kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितैव द्वैतम् । स्वार्थिको ऽण् । न द्वैतमद्वैतम् । विज्ञानस्याद्वैतं विज्ञानाद्वैतम् । विज्ञानमेकमेव तत्त्वं न ततो ऽन्यदस्तीति वेदनात् । विज्ञानभावनात् विज्ञानाद्वैतध्यानात् । आद्यश्चशब्दो वादिसमुच्चये । द्वितीयः साधनसमुच्चये । एवशब्दो नैव घटत इत्याद्यः सम्बद्धयते । द्वितीयस्तु साधननियमार्थः । विज्ञानवादिन इति तेनै(ताभ्यां)व ताभ्यां साधनाभ्यां भवतीति प्रतिपादितः । सामर्थ्याद्विज्ञानाद्वैतवेदनादिकं विज्ञानवादिनोक्तं मोक्षसाधनं नैवोपपद्यत इत्यर्थः । यद्वा विज्ञानवादिन इति तेन प्रतिपादिताद्विज्ञानाद्वैतवेदनादिकान्मोक्षो नैव घटते नैव सम्पद्यत इति योजना । कुत इत्यतः पूर्वोक्तं सर्वं स्मारयितुं क्वचित्काले ह्यसौ, नतु ज्ञानोदयोत्तरकाल एव भवतीत्युक्तम् । *१०,२७१* वैभाषिकसौत्रान्तिकाभिमतं मोक्षसाधनं पराचष्टे अन्तरिति ॥ अन्तर्ज्ञानस्य बाह्ये च क्षणिकत्वस्य वेदनात् । भावनाच्चोक्तमार्गेण मानाभावान्न मुच्यते
dvitaiva dvaitam / svārthiko 'ṇ / na dvaitamadvaitam / vijñānasyādvaitaṃ vijñānādvaitam / vijñānamekameva tattvaṃ na tato 'nyadastīti vedanāt / vijñānabhāvanāt vijñānādvaitadhyānāt / ādyaścaśabdo vādisamuccaye / dvitīyaḥ sādhanasamuccaye / evaśabdo naiva ghaṭata ityādyaḥ sambaddhayate / dvitīyastu sādhananiyamārthaḥ / vijñānavādina iti tenai(tābhyāṃ)va tābhyāṃ sādhanābhyāṃ bhavatīti pratipāditaḥ / sāmarthyādvijñānādvaitavedanādikaṃ vijñānavādinoktaṃ mokṣasādhanaṃ naivopapadyata ityarthaḥ / yadvā vijñānavādina iti tena pratipāditādvijñānādvaitavedanādikānmokṣo naiva ghaṭate naiva sampadyata iti yojanā / kuta ityataḥ pūrvoktaṃ sarvaṃ smārayituṃ kvacitkāle hyasau, natu jñānodayottarakāla eva bhavatītyuktam / *10,271* vaibhāṣikasautrāntikābhimataṃ mokṣasādhanaṃ parācaṣṭe antariti // antarjñānasya bāhye ca kṣaṇikatvasya vedanāt / bhāvanāccoktamārgeṇa mānābhāvānna mucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतेरन्तःकरणादिरूपायाः पुरुषस्य स्वात्मनः विवेकः स्वरूपतो धर्मतश्च भेददर्शनं साङ्खयाः प्राहुः । दूषयति न चेति ॥ *१०,२७३* एतस्मिंश्चार्थे मानं नास्ति । कथं नास्ति । "य एनं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानो ऽपि न स भूयो ऽभिजायते । क्षेत्रक्षेत्रज्ञायोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्ऽ; इत्याद्यागमानां सत्त्वादित्यत उक्तम् ईशाप्रसादत इति ॥ ॥। न चैतस्मिन् मानमीशाप्रसादतः
prakṛterantaḥkaraṇādirūpāyāḥ puruṣasya svātmanaḥ vivekaḥ svarūpato dharmataśca bhedadarśanaṃ sāṅkhayāḥ prāhuḥ / dūṣayati na ceti // *10,273* etasmiṃścārthe mānaṃ nāsti / kathaṃ nāsti / "ya enaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha / sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate / kṣetrakṣetrajñāyorevamantaraṃ jñānacakṣuṣā / bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduryānti te param'; ityādyāgamānāṃ sattvādityata uktam īśāprasādata iti // ... na caitasmin mānamīśāprasādataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईशप्रसादेन विना केवलं प्रकृतिपुरुषविवेको मोक्षसाधनमित्यस्मिन्नर्थे मानं नास्तीत्यर्थः । अयमभिसन्धिः । भवत्येव प्रकृतिपुरुषविवेको मोक्षसाधनम् । किन्तु भगवत्प्रसादसाधनत्वेन । प्रकृतिपुरुषविवेके हि पुरुषस्य वैराग्यं सम्पद्यते । विरक्तस्य भक्त्यादिद्वारा भगवत्प्रसाद इति । तदर्थानि चैतानि वाक्यानि । निरीश्वरेण तु साङ्खयेन साक्षान्मोक्षसाधनत्वं प्रकृतिपुरुषविवेकस्योच्यते । नच तस्मिन्विशेषे प्रमाणमस्तीति । नन्वेतानि वाक्यानि प्रकृतिपुरुषविवेकस्य मोक्षसाधनत्वं तावत्प्रतिपादयन्ति । नच पारम्पर्यकल्पने कारणमस्ति । अत एतेषामेव साक्षात्साधनत्वे प्रामाण्यमित्यत आह श्रुतय इति ॥ श्रुतयः स्मृतयश्चैव यदीशस्य प्रसादतः । वदन्ति नियमान्मुक्तिं तमृते ऽतः कुतो भवेत्
īśaprasādena vinā kevalaṃ prakṛtipuruṣaviveko mokṣasādhanamityasminnarthe mānaṃ nāstītyarthaḥ / ayamabhisandhiḥ / bhavatyeva prakṛtipuruṣaviveko mokṣasādhanam / kintu bhagavatprasādasādhanatvena / prakṛtipuruṣaviveke hi puruṣasya vairāgyaṃ sampadyate / viraktasya bhaktyādidvārā bhagavatprasāda iti / tadarthāni caitāni vākyāni / nirīśvareṇa tu sāṅkhayena sākṣānmokṣasādhanatvaṃ prakṛtipuruṣavivekasyocyate / naca tasminviśeṣe pramāṇamastīti / nanvetāni vākyāni prakṛtipuruṣavivekasya mokṣasādhanatvaṃ tāvatpratipādayanti / naca pāramparyakalpane kāraṇamasti / ata eteṣāmeva sākṣātsādhanatve prāmāṇyamityata āha śrutaya iti // śrutayaḥ smṛtayaścaiva yadīśasya prasādataḥ / vadanti niyamānmuktiṃ tamṛte 'taḥ kuto bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य प्रसादादित्याद्याः श्रुतयः । अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुरित्याद्याश्च स्मृतयः । एवशब्दस्य न प्राकृतपुरुषवाक्यानीत्यर्थः । यदा यस्मात् । नियमात्मसाधश्रान्तरव्यवच्छेदेन । नापरेण । स एवैक इति वचनात् । तं प्रसादम् । भवेन्मुक्तिः । बलवद्बाधकसद्भावात् लाङ्गलेन वयं जीवाम इतिवत् पारम्परत्वमेव तेषां वाक्यानां युक्तमिति भावः । *१०,२७४* वैशेषिकाद्युक्तं मोक्षसाधनं निराकरोति कणादेति ॥ कणादयोगाक्षपादा अपि ॥। योगशब्देन योगानुशासनस्य प्रणेता पतञ्जलिरुपलक्ष्यते । अनुपपन्नभाषिण इति शेषः । न केवलं साङ्खयाद्या इत्यपेरर्थः । नन्वेते त्रयो ऽपीश्वरप्रसादसाध्यां मुक्तिं ब्रुवते । तथा हि वैशेषिकेण यद्यपि द्रव्यादिपदार्थानां साधर्म्यवैधम्यर्तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसहेतुरित्युक्तम् । तथापि न साक्षात् । किन्तु धर्मद्वारैव । अन्यथा यतो ऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्म इति सूत्रविरोधात् । नच धर्मो ऽपि साक्षान्मोक्षहेतुः । अपि त्वीश्वरप्रसादसहकृत एव । यथोक्तम् । तच्चेश्वरचोदनाभिव्यक्ताद्धर्मादेवेति । स्पष्टं च"तुष्येर्मोचयतो बद्धानतुष्येर्बध्नतः पुनः । कारागारमिदं विश्वं यस्य वन्दे तमीश्वरम्ऽ; इति । *१०,२८०* अक्षपादो यद्यपि प्रमाणादिषोडशपदार्थतत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगम इत्याह तथापि प्रमाणादिपञ्चदशपदार्थतत्त्वज्ञानस्यात्मादिद्वादशविधप्रमेयतत्त्वज्ञानहेतुत्वमेव । आत्मशरीरेन्द्रियाथर्बुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुखापवर्गास्तु प्रमेयमिति तुशब्दकरणात् । आत्मादिज्ञानमपि न साक्षान्मोक्षसाधनम् । किन्नाम परमेश्वरप्रसादोपेतमेव । "स्वर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिभसावत्र परमात्मा निरूप्यतेऽ; इति सम्प्रदायविद्वचनात् । अथ कथमनुपपन्नभाषिण इत्यत आह ईशस्येति ॥ ॥। ईशस्य प्रसादतः । मुक्तिं ब्रुवाणा अप्याहुर् ॥। ॥। भोगादेव च कर्मणाम् । क्षयं प्राहुः ॥। वैशेषिकादयस्तत्त्वविद इव ज्ञानात्पूर्वेषां कर्मणां ज्ञानादेव विनाशं न मन्यन्ते । किन्तु समाधिमहिम्नापरिमितदेहव्यूहनिर्माणेनानन्तान्यपि विषमविपाकसमयान्यपि कर्माणि पिण्डीकृत्य तत्फलसुखदुःखभोगेनैव ज्ञानिनो विनाशयन्तीति प्राहुरतो ऽप्यनुपपन्नभाषिण इत्यर्थः । नन्वेतदसङ्गतम् । मोक्षसाधनविचारस्य प्रस्तुतत्वादिति । मैवम् । अविद्याकामकर्मादिलक्षणो हि बन्धः । अतस्तन्निवृत्तिर्मोक्ष इति कथं कमर्क्षयो न मोक्षः । वक्ष्यति च । कर्मक्षयस्तथोत्क्रान्तिरित्यादि । अतो मोक्षसाधनविषयैवेयं चिन्तेति । तथाब्रुवाणा अपि कथमनुपपन्नभाषिण इत्यतो ऽस्यार्थस्याप्रामाणिकत्वादित्याह कुतश्चेति ॥ *१०,२८७* ॥। कुतश्चैतत् प्रसन्ने जगदीश्वरे
yasya prasādādityādyāḥ śrutayaḥ / ajñānāṃ jñānado viṣṇurityādyāśca smṛtayaḥ / evaśabdasya na prākṛtapuruṣavākyānītyarthaḥ / yadā yasmāt / niyamātmasādhaśrāntaravyavacchedena / nāpareṇa / sa evaika iti vacanāt / taṃ prasādam / bhavenmuktiḥ / balavadbādhakasadbhāvāt lāṅgalena vayaṃ jīvāma itivat pāramparatvameva teṣāṃ vākyānāṃ yuktamiti bhāvaḥ / *10,274* vaiśeṣikādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ nirākaroti kaṇādeti // kaṇādayogākṣapādā api ... yogaśabdena yogānuśāsanasya praṇetā patañjalirupalakṣyate / anupapannabhāṣiṇa iti śeṣaḥ / na kevalaṃ sāṅkhayādyā ityaperarthaḥ / nanvete trayo 'pīśvaraprasādasādhyāṃ muktiṃ bruvate / tathā hi vaiśeṣikeṇa yadyapi dravyādipadārthānāṃ sādharmyavaidhamyartattvajñānaṃ niḥśreyasaheturityuktam / tathāpi na sākṣāt / kintu dharmadvāraiva / anyathā yato 'bhyudayaniḥśreyasasiddhiḥ sa dharma iti sūtravirodhāt / naca dharmo 'pi sākṣānmokṣahetuḥ / api tvīśvaraprasādasahakṛta eva / yathoktam / tacceśvaracodanābhivyaktāddharmādeveti / spaṣṭaṃ ca"tuṣyermocayato baddhānatuṣyerbadhnataḥ punaḥ / kārāgāramidaṃ viśvaṃ yasya vande tamīśvaram'; iti / *10,280* akṣapādo yadyapi pramāṇādiṣoḍaśapadārthatattvajñānānniḥśreyasādhigama ityāha tathāpi pramāṇādipañcadaśapadārthatattvajñānasyātmādidvādaśavidhaprameyatattvajñānahetutvameva / ātmaśarīrendriyātharbuddhimanaḥpravṛttidoṣapretyabhāvaphaladukhāpavargāstu prameyamiti tuśabdakaraṇāt / ātmādijñānamapi na sākṣānmokṣasādhanam / kinnāma parameśvaraprasādopetameva / "svargāpavargayormārgamāmananti manīṣiṇaḥ / yadupāstibhasāvatra paramātmā nirūpyate'; iti sampradāyavidvacanāt / atha kathamanupapannabhāṣiṇa ityata āha īśasyeti // ... īśasya prasādataḥ / muktiṃ bruvāṇā apyāhur ... ... bhogādeva ca karmaṇām / kṣayaṃ prāhuḥ ... vaiśeṣikādayastattvavida iva jñānātpūrveṣāṃ karmaṇāṃ jñānādeva vināśaṃ na manyante / kintu samādhimahimnāparimitadehavyūhanirmāṇenānantānyapi viṣamavipākasamayānyapi karmāṇi piṇḍīkṛtya tatphalasukhaduḥkhabhogenaiva jñānino vināśayantīti prāhurato 'pyanupapannabhāṣiṇa ityarthaḥ / nanvetadasaṅgatam / mokṣasādhanavicārasya prastutatvāditi / maivam / avidyākāmakarmādilakṣaṇo hi bandhaḥ / atastannivṛttirmokṣa iti kathaṃ kamarkṣayo na mokṣaḥ / vakṣyati ca / karmakṣayastathotkrāntirityādi / ato mokṣasādhanaviṣayaiveyaṃ cinteti / tathābruvāṇā api kathamanupapannabhāṣiṇa ityato 'syārthasyāprāmāṇikatvādityāha kutaśceti // *10,287* ... kutaścaitat prasanne jagadīśvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानिनो ऽपि कर्मणां फलभोगेनैव क्षय इत्येतत्कुत एव प्रमाणात्प्रतिपत्तव्यम् । न कुतश्चित् । अक्षीणकर्मणां मोक्षानुपपत्तेस्तत्क्षयहेतोश्चान्यस्याभावादत्यन्तसुखदुःखसंज्ञानमेव तत्क्षयकारणमिति कल्प्यत इत्यत आह प्रसन्न इति ॥ कुत एतदिति वर्तते । ज्ञानेन प्रसन्नो भगवानेवाभुक्तफलान्येव कर्माणि विनाशयतीत्यन्यथैवोपपत्तेः कुत एतत्कल्प्यत इत्याशयः । भगवानपि कथमदत्तफलकर्मक्षयस्येष्य इति न शङ्कनीयम् । तदैश्वर्यस्य क्वाप्यप्रतिहतत्वादिति भावेनोक्तं जगदीश्वर इति । सम्भावितमेवैतन्न तु प्रमितम् । तत्कथमन्यथैवोपपत्तिरित्यत आह भिद्यत इति ॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे
jñānino 'pi karmaṇāṃ phalabhogenaiva kṣaya ityetatkuta eva pramāṇātpratipattavyam / na kutaścit / akṣīṇakarmaṇāṃ mokṣānupapattestatkṣayahetoścānyasyābhāvādatyantasukhaduḥkhasaṃjñānameva tatkṣayakāraṇamiti kalpyata ityata āha prasanna iti // kuta etaditi vartate / jñānena prasanno bhagavānevābhuktaphalānyeva karmāṇi vināśayatītyanyathaivopapatteḥ kuta etatkalpyata ityāśayaḥ / bhagavānapi kathamadattaphalakarmakṣayasyeṣya iti na śaṅkanīyam / tadaiśvaryasya kvāpyapratihatatvāditi bhāvenoktaṃ jagadīśvara iti / sambhāvitamevaitanna tu pramitam / tatkathamanyathaivopapattirityata āha bhidyata iti // bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे । इति श्रुतिपुराणादिवचनेभ्यो ऽन्यथागतेः
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare / iti śrutipurāṇādivacanebhyo 'nyathāgateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"आत्मनो वै शरीराणि बहूनि मनुजाधिप । प्राप्य योगबलं कुर्यात्तैश्च सर्वां महीं चरेत् । भुञ्जीत विषयन्कैश्चित्कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् । संहरेच्च पुनस्तानि सूर्यस्तेजोगणानिवऽ; इत्यादिकं ज्ञानिनां प्रारब्धकर्मविषयम् । विशेषवचनबलेन प्रारब्धकर्मविनाशस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अत एव"ज्ञानादेवाशेषकमर्क्षये तदैव मुक्तिः स्यात् । नचैवम् । जीवन्मुक्तानामुपालब्धेःऽ; इत्यनवकाशं चोद्यम् । *१०,२९१* विमतं कर्म फलभोगविनाश्यं कर्मत्वात्सम्प्रतिपन्नकर्मवदित्यनुमानं तु कृतप्रायश्चित्तकर्मण्यनैकान्तिकम् । प्रायश्चित्तं न कर्मक्षयहेतुरित्येतदुत्तरत्र निराकरिष्यामः । अकृतप्रायश्चित्तकर्मत्वं हेतुरिति चेत्किमिदं प्रायश्चित्तं नाम । पापनिवृत्त्यर्थत्वेन विहितो व्रतविशेष इति चेत् । तर्हि महानुभावानामनुग्रहादिना विनष्टे कर्मणि व्यभिचारः । पापनिवृत्तिहेतुमात्रं प्रायश्चित्तं विवक्षितमिति चेन्न । तथापि महदवज्ञादिना विनष्टे पुण्ये व्यभिचारः । क्षयहेत्वन्तररहितकर्मत्वं हेतुरिति चेत् । तत्किं विधिरेव हेतुत्वं गमयति । तथा सति समाधेरपि कायव्यूहनिर्माणादौ हेतुत्वं न स्यात् । आर्थवादिकं फलमविरुद्धं स्वीक्रियत इति चेत् । समं प्रकृते ऽपि । न ह्यत्र कश्चिद्विरोधो ऽस्तीत्युक्तम् । अलौकिकत्वं तूभयत्रापि समानम् । *१०,२९३* किञ्चास्मिन्मते न कदापि कर्मक्षयः । भोगकाले ऽपि पुनः करणात् । न करोतीति चासम्भावितम् । "नहि कश्चित्क्षणमपिऽ; इत्युक्तत्वात् । क्रियमाणापि प्रवृत्तिर्नादृष्टजननीति चेन्न । श्रुतिस्मृतिविरोधात् । ज्ञानिनां ज्ञानसामर्थ्यात्तथेत्यन्यविषयं श्रुत्यादिकम् । "तद्यथा पुष्करपलाशेऽ,"ब्रह्माण्याधाय कर्माणिऽ; इत्यादिश्रुतिस्मृतिबलादित्थं कल्प्यत इति चेत् । प्राक्तनकर्मस्वप्ययं प्रकारः कुतो नाभ्युपगम्यते । रागद्वेषयोरभावान्न प्रवृत्तिरदृष्टकारणम् । यथोक्तम् । "न प्रवृत्तिः प्रतिबन्धाय हीनक्लेशस्यऽ; इति । मैवम् । प्रामादिकब्रह्महननादीनामधर्महेतुत्वाभावप्रसङ्ग इत्यलम् । *१०,२९४* पाशुपताद्युक्तं मोक्षसाधनं निराकरोति नचेति ॥ न च पाशुपताद्युक्तशिवादीनामनुग्रहात् पाशुपतशब्देन चतुर्विधा अपि गृह्यन्ते । आदिपदेन स्कान्दसौरादयः । द्वितीयेनादिपदेन स्कान्दादयः । अनुग्रहान्मोक्षो भवतीति शेषः । ननु च पाशुपताद्युक्तेति तावन्नानुग्रहस्य विशेषणम् । असामर्थ्येन समासानुपपत्तेः । तथा सति पाशुपताद्युक्तादिति स्यात् । अत एव न मोक्षस्य विशेषणम् । तथा सति पाशुपताद्युक्त इति भवेत् । शिवादिविशेषणत्वे तु वैयर्थ्यमिति । उच्यते । अस्तु तावदनुग्रहविशेषणम् । तत्र शिवादीनामनुग्रह इति समास एव । षष्ठया आक्रोश इति षष्ठया अलुक् । "ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेतिऽ; इत्यादिश्रुतिविरोधपरिहारश्च तत्प्रयोजनम् । यः संसारधर्मैरीषदप्यस्पृष्टः परमशिवस्तत्प्रसादान्मुक्तिरिष्यत एव । यस्त्वज्ञानाद्युपेतस्तथा प्रमितस्तदनुग्रहान्मोक्षो नेत्युच्यत इति । "मोक्षो ज्ञानं च क्रमशो मुक्तिगो भेद एव च । उत्तरेषां प्रसादेन नीचानां नान्यथा भवेत्ऽ; इत्यादिवाक्यविरोधपरिहाराय पाशुपताद्युक्तेत्यनुग्रहो विशेषितः । अङ्गीक्रियत एव शिवाद्यनुग्रहो भगवत्प्रसादसाधनभूतो मोक्षहेतुः । नतु पाशुपताद्युक्तः स्वतन्त्रसाधनभूत इति । यद्वा पाशुपताद्युक्तेत्यपि भिन्नं पदम् । सुपां सुलुगिति पञ्चम्या लुक् । यद्वा प्रथमाया लुक् । मोक्षस्य चेदं विशेषणम् । तत्र वादिनिर्देशप्रयोजनं वक्तमेव । यद्वास्तु यथाश्रुतं शिवादीनामेव । ये शिवादयः पाशुपतादिभिः स्वातन्त्र्येणोपास्या उक्तास्तेषां (य)तथोपासितानामनुग्रह एव नास्ति प्रत्युत कोष एव । अतो ऽनुग्रहान्मोक्षो दूरनिरस्त इति भावः । *१०,२९८* कुतः शिवादीनामनुग्रहान्मोक्षो नेत्यत आह नान्य इति ॥ नान्यः पन्था इति ह्युक्तं पुरुषज्ञानतः श्रुतौ
"ātmano vai śarīrāṇi bahūni manujādhipa / prāpya yogabalaṃ kuryāttaiśca sarvāṃ mahīṃ caret / bhuñjīta viṣayankaiścitkaiścidugraṃ tapaścaret / saṃharecca punastāni sūryastejogaṇāniva'; ityādikaṃ jñānināṃ prārabdhakarmaviṣayam / viśeṣavacanabalena prārabdhakarmavināśasya vakṣyamāṇatvāt / ata eva"jñānādevāśeṣakamarkṣaye tadaiva muktiḥ syāt / nacaivam / jīvanmuktānāmupālabdheḥ'; ityanavakāśaṃ codyam / *10,291* vimataṃ karma phalabhogavināśyaṃ karmatvātsampratipannakarmavadityanumānaṃ tu kṛtaprāyaścittakarmaṇyanaikāntikam / prāyaścittaṃ na karmakṣayaheturityetaduttaratra nirākariṣyāmaḥ / akṛtaprāyaścittakarmatvaṃ heturiti cetkimidaṃ prāyaścittaṃ nāma / pāpanivṛttyarthatvena vihito vrataviśeṣa iti cet / tarhi mahānubhāvānāmanugrahādinā vinaṣṭe karmaṇi vyabhicāraḥ / pāpanivṛttihetumātraṃ prāyaścittaṃ vivakṣitamiti cenna / tathāpi mahadavajñādinā vinaṣṭe puṇye vyabhicāraḥ / kṣayahetvantararahitakarmatvaṃ heturiti cet / tatkiṃ vidhireva hetutvaṃ gamayati / tathā sati samādherapi kāyavyūhanirmāṇādau hetutvaṃ na syāt / ārthavādikaṃ phalamaviruddhaṃ svīkriyata iti cet / samaṃ prakṛte 'pi / na hyatra kaścidvirodho 'stītyuktam / alaukikatvaṃ tūbhayatrāpi samānam / *10,293* kiñcāsminmate na kadāpi karmakṣayaḥ / bhogakāle 'pi punaḥ karaṇāt / na karotīti cāsambhāvitam / "nahi kaścitkṣaṇamapi'; ityuktatvāt / kriyamāṇāpi pravṛttirnādṛṣṭajananīti cenna / śrutismṛtivirodhāt / jñānināṃ jñānasāmarthyāttathetyanyaviṣayaṃ śrutyādikam / "tadyathā puṣkarapalāśe',"brahmāṇyādhāya karmāṇi'; ityādiśrutismṛtibalāditthaṃ kalpyata iti cet / prāktanakarmasvapyayaṃ prakāraḥ kuto nābhyupagamyate / rāgadveṣayorabhāvānna pravṛttiradṛṣṭakāraṇam / yathoktam / "na pravṛttiḥ pratibandhāya hīnakleśasya'; iti / maivam / prāmādikabrahmahananādīnāmadharmahetutvābhāvaprasaṅga ityalam / *10,294* pāśupatādyuktaṃ mokṣasādhanaṃ nirākaroti naceti // na ca pāśupatādyuktaśivādīnāmanugrahāt pāśupataśabdena caturvidhā api gṛhyante / ādipadena skāndasaurādayaḥ / dvitīyenādipadena skāndādayaḥ / anugrahānmokṣo bhavatīti śeṣaḥ / nanu ca pāśupatādyukteti tāvannānugrahasya viśeṣaṇam / asāmarthyena samāsānupapatteḥ / tathā sati pāśupatādyuktāditi syāt / ata eva na mokṣasya viśeṣaṇam / tathā sati pāśupatādyukta iti bhavet / śivādiviśeṣaṇatve tu vaiyarthyamiti / ucyate / astu tāvadanugrahaviśeṣaṇam / tatra śivādīnāmanugraha iti samāsa eva / ṣaṣṭhayā ākrośa iti ṣaṣṭhayā aluk / "jñātvā śivaṃ śāntimatyantameti'; ityādiśrutivirodhaparihāraśca tatprayojanam / yaḥ saṃsāradharmairīṣadapyaspṛṣṭaḥ paramaśivastatprasādānmuktiriṣyata eva / yastvajñānādyupetastathā pramitastadanugrahānmokṣo netyucyata iti / "mokṣo jñānaṃ ca kramaśo muktigo bheda eva ca / uttareṣāṃ prasādena nīcānāṃ nānyathā bhavet'; ityādivākyavirodhaparihārāya pāśupatādyuktetyanugraho viśeṣitaḥ / aṅgīkriyata eva śivādyanugraho bhagavatprasādasādhanabhūto mokṣahetuḥ / natu pāśupatādyuktaḥ svatantrasādhanabhūta iti / yadvā pāśupatādyuktetyapi bhinnaṃ padam / supāṃ sulugiti pañcamyā luk / yadvā prathamāyā luk / mokṣasya cedaṃ viśeṣaṇam / tatra vādinirdeśaprayojanaṃ vaktameva / yadvāstu yathāśrutaṃ śivādīnāmeva / ye śivādayaḥ pāśupatādibhiḥ svātantryeṇopāsyā uktāsteṣāṃ (ya)tathopāsitānāmanugraha eva nāsti pratyuta koṣa eva / ato 'nugrahānmokṣo dūranirasta iti bhāvaḥ / *10,298* kutaḥ śivādīnāmanugrahānmokṣo netyata āha nānya iti // nānyaḥ panthā iti hyuktaṃ puruṣajñānataḥ śrutau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेवमिति श्रुतौ सहस्रशीर्षा पुरुष इति प्रकतपुरुषज्ञानतो ऽन्यनिषेधेनामृतत्वमुक्तं हि यस्मात्तस्मात्पुरुषोत्तमानुग्रह एव ज्ञानेनेरितो मोक्षहेतुर्न शिवाद्यनुग्रह इति । ननु पुरुषसूक्ते पशुपुरुष एव प्रतिपाद्यते न विष्णुस्तत्कथं विष्णुज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे मन्त्रो ऽयमुदाहृतः । पशुपुरुषज्ञानमपि पशुपतेरनुग्रहे परमोपयोगीति मोक्षसाधनमुच्यते । नान्य इति च न विरुद्धम् । साधनवत्साधनसाधनस्य परित्यागे ऽपि फलानुदयादिति चेत् । किमेतत्पुरुषशब्दस्य विष्णौ शक्त्यभावात्कल्पने । तात्पर्यज्ञापकाभावाद्वा । बाधकसद्भावाद्वा । नाद्यः । नारायणानुवाके पुरुषशब्दस्य हरौ प्रयोगादित्याह सर्व इति ॥ सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादतः । एवं पुरुषशब्दश्च प्रयुक्तो ऽब्धिशये हरौ
tamevamiti śrutau sahasraśīrṣā puruṣa iti prakatapuruṣajñānato 'nyaniṣedhenāmṛtatvamuktaṃ hi yasmāttasmātpuruṣottamānugraha eva jñānenerito mokṣaheturna śivādyanugraha iti / nanu puruṣasūkte paśupuruṣa eva pratipādyate na viṣṇustatkathaṃ viṣṇujñānasya mokṣasādhanatve mantro 'yamudāhṛtaḥ / paśupuruṣajñānamapi paśupateranugrahe paramopayogīti mokṣasādhanamucyate / nānya iti ca na viruddham / sādhanavatsādhanasādhanasya parityāge 'pi phalānudayāditi cet / kimetatpuruṣaśabdasya viṣṇau śaktyabhāvātkalpane / tātparyajñāpakābhāvādvā / bādhakasadbhāvādvā / nādyaḥ / nārāyaṇānuvāke puruṣaśabdasya harau prayogādityāha sarva iti // sarve nimeṣā jajñire vidyutaḥ puruṣādataḥ / evaṃ puruṣaśabdaśca prayukto 'bdhiśaye harau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न केवलं पुरुषज्ञानतो ऽमृतत्मुक्तम् । किन्तु पुरुषशब्दश्च हरौ प्रयुक्तः । विद्युतः पुरुषादित्युक्तो ऽपि पशुपुरुष एव किन्न स्यादित्यत उक्तमब्धिशय इति अम्भस्य पारे, यमन्तःसमुद्रे इत्यस्मिन्पुरुषे ऽब्धिशयत्वस्य श्रवणात् । महोदधिशयोन्तक इत्यादिना तस्य विष्णुलिङ्गत्वावगमात् । *१०,२९९* इतश्चायं नारायणो न पशुपतिरित्याह न तस्येति ॥ न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद् यशः । इति चाधिपतिस्तस्य प्रतिषिद्धः स्वयं श्रुतौ
na kevalaṃ puruṣajñānato 'mṛtatmuktam / kintu puruṣaśabdaśca harau prayuktaḥ / vidyutaḥ puruṣādityukto 'pi paśupuruṣa eva kinna syādityata uktamabdhiśaya iti ambhasya pāre, yamantaḥsamudre ityasminpuruṣe 'bdhiśayatvasya śravaṇāt / mahodadhiśayontaka ityādinā tasya viṣṇuliṅgatvāvagamāt / *10,299* itaścāyaṃ nārāyaṇo na paśupatirityāha na tasyeti // na tasyeśe kaścana tasya nāma mahad yaśaḥ / iti cādhipatistasya pratiṣiddhaḥ svayaṃ śrutau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पुरुषस्य । ईशे ईष्ये व्यत्ययो बहुलमिति वचनात् । अधीगर्थदयेषां कर्मणीति षष्ठी । महदिति यशश्चेति तस्य पुरुषस्य नाम । श्रुतौ नारायणानुवाके न तस्येति वाक्येन तस्य पुरुषस्याधिपतिः स्वयं मुखत एव प्रतिषिद्धः । परमश्चासावश्चेति परमास्तं परमाम् । लिङ्गव्यत्ययेन परममिति वा । विश्वं पूर्णम् । नारायणानुवाक एव विश्वत इति श्रुतौ तस्य पुरुषस्य सर्वाधिकत्वोक्त्या ससो ऽपि विनिवारितः । नहि सर्वाधिकस्य समो युज्यते । *१०,३०१* ततः किमित्यत आह समेति ॥ समाधिकस्य राहित्यान्नोपचारपुमानसौ
tasya puruṣasya / īśe īṣye vyatyayo bahulamiti vacanāt / adhīgarthadayeṣāṃ karmaṇīti ṣaṣṭhī / mahaditi yaśaśceti tasya puruṣasya nāma / śrutau nārāyaṇānuvāke na tasyeti vākyena tasya puruṣasyādhipatiḥ svayaṃ mukhata eva pratiṣiddhaḥ / paramaścāsāvaśceti paramāstaṃ paramām / liṅgavyatyayena paramamiti vā / viśvaṃ pūrṇam / nārāyaṇānuvāka eva viśvata iti śrutau tasya puruṣasya sarvādhikatvoktyā saso 'pi vinivāritaḥ / nahi sarvādhikasya samo yujyate / *10,301* tataḥ kimityata āha sameti // samādhikasya rāhityānnopacārapumānasau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाधिकस्येति द्वन्द्वैक्यवद्भावः । असौ नारायणानुवाकोक्तः । उप समीपे चारो यस्यासौ प्रधानस्योपसर्जनभूत उपचारपुमान् पशुपुरुषो नेत्यर्थः । नारायणनामादिना हरिरेवायमिति शिष्यैरेव ज्ञातुं शक्यत इति नोक्तम् । *१०,३०२फ़्।* अधिपतिराहित्यसर्वाधिकत्वयोस्ततो ऽवगतस्य समाधिकराहित्यस्य च पशावनुपपत्तेर्न तद्विषयो ऽयं पुरुषशब्दः । किन्तु नारायणादिनाम्नाब्धिशयत्वादिलिङ्गेन च विष्णुविषय एवेत्यस्तु । न तावता पुरुषशब्दस्य विष्णौ वाचकत्वशक्तिः सिद्धयति । प्रयोगस्यामुख्यया वृत्त्याप्युपपत्तेरित्यत आह समेति ॥ असौ विष्णुरुपचारेण पुरुषशब्दविषयो न भवति किन्तु मुख्यवृत्त्यैव । कुतः । मुख्यासम्भवे ह्युपचारः कल्प्यते । पुरुषशब्दस्य मुख्यार्थः पूर्णत्वम् । तच्च विष्णोरेव समाधिकराहित्याद्युज्यत इति । *१०,३०३* अस्त्वेवं पुरुषशब्दस्य विष्णौ वाचकत्वशक्तिस्तथापि पुरुषसूक्ते ज्ञापकाभावात्तत्परत्वं नास्तीति द्वितीयं निराकरोति पुरुष एवेति ॥ पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति
samādhikasyeti dvandvaikyavadbhāvaḥ / asau nārāyaṇānuvākoktaḥ / upa samīpe cāro yasyāsau pradhānasyopasarjanabhūta upacārapumān paśupuruṣo netyarthaḥ / nārāyaṇanāmādinā harirevāyamiti śiṣyaireva jñātuṃ śakyata iti noktam / *10,302f.* adhipatirāhityasarvādhikatvayostato 'vagatasya samādhikarāhityasya ca paśāvanupapatterna tadviṣayo 'yaṃ puruṣaśabdaḥ / kintu nārāyaṇādināmnābdhiśayatvādiliṅgena ca viṣṇuviṣaya evetyastu / na tāvatā puruṣaśabdasya viṣṇau vācakatvaśaktiḥ siddhayati / prayogasyāmukhyayā vṛttyāpyupapatterityata āha sameti // asau viṣṇurupacāreṇa puruṣaśabdaviṣayo na bhavati kintu mukhyavṛttyaiva / kutaḥ / mukhyāsambhave hyupacāraḥ kalpyate / puruṣaśabdasya mukhyārthaḥ pūrṇatvam / tacca viṣṇoreva samādhikarāhityādyujyata iti / *10,303* astvevaṃ puruṣaśabdasya viṣṇau vācakatvaśaktistathāpi puruṣasūkte jñāpakābhāvāttatparatvaṃ nāstīti dvitīyaṃ nirākaroti puruṣa eveti // puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yacca bhavyam / utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तामुक्तपरेशत्वमिति तस्याह सा श्रुतिः यद्भूतं यच्च भव्यं यच्च भवदमुक्तं विश्वमिदं सर्वं पुरुष एव । पुरुषाधीनमेव । यत एवमन्नेनान्नमदनीयममुक्तवर्गमतिरोहति अतिक्रामति । अमुक्ताधिपतिरित यावत् । तस्मादमृतत्वस्योत भावभवित्रोरभेदान्मुक्तवर्गस्यापीशानः । संसारे स्वाधीनं जगद्यदि मुक्तौ स्वाधीनत्वं जगद्यदि मुक्तौ स्वाधीनत्वं जह्यात्तदा प्रेक्षावान्न मोचयेत् । अतो मुक्तावपि तदधीनमेवेति सा श्रुतिः पुरुषसूक्तमन्त्रस्तस्य मुक्तामुक्तपरेशत्वमाह । तच्च मुक्तानां परमा गतिरित्यादिना विष्णोरेवावगतं पशोस्त्वसम्भावितमेवेत्यतः पुरुषसूक्तं विष्णुपरमेवेति ज्ञायते । ननु च पुरुष एवेदं सर्वमिति पुरुषस्यात्र सर्(वत्वर्)वात्मकत्वमेवोदितम् । तत्कथं मुक्तामुक्तपरेशत्वमाह श्रुतिरिति तत्राह अमृतेति ॥ अमृतेशानवचनात् सर्वस्येशानतोदिता
muktāmuktapareśatvamiti tasyāha sā śrutiḥ yadbhūtaṃ yacca bhavyaṃ yacca bhavadamuktaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ puruṣa eva / puruṣādhīnameva / yata evamannenānnamadanīyamamuktavargamatirohati atikrāmati / amuktādhipatirita yāvat / tasmādamṛtatvasyota bhāvabhavitrorabhedānmuktavargasyāpīśānaḥ / saṃsāre svādhīnaṃ jagadyadi muktau svādhīnatvaṃ jagadyadi muktau svādhīnatvaṃ jahyāttadā prekṣāvānna mocayet / ato muktāvapi tadadhīnameveti sā śrutiḥ puruṣasūktamantrastasya muktāmuktapareśatvamāha / tacca muktānāṃ paramā gatirityādinā viṣṇorevāvagataṃ paśostvasambhāvitamevetyataḥ puruṣasūktaṃ viṣṇuparameveti jñāyate / nanu ca puruṣa evedaṃ sarvamiti puruṣasyātra sar(vatvar)vātmakatvamevoditam / tatkathaṃ muktāmuktapareśatvamāha śrutiriti tatrāha amṛteti // amṛteśānavacanāt sarvasyeśānatoditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईशानेति भावप्रधानो निर्देशः । उत्तरार्धे मुक्तेशानत्वस्योक्तत्वात्पूर्वार्धे ऽमुक्तस्य सर्वस्येशानतैवोदिता ज्ञातव्या । नतु सर्वत्वम् । नहि को ऽपि वादी मुक्तौ भेदममुक्तावभेदमङ्गीकरोति । नापि युज्यते । अभिन्नस्य पश्चाद्भेदादर्शनात् । *१०,३०५* हेत्वन्तरमाह यदीति ॥ यदि सर्वत्वमुदितमुतेश इति तद् वृथा पूर्वार्धे यदि पुरुषस्य सर्वत्वमुदितं स्यात्तत्तर्ह्युत्तरार्धे ऽमृतत्वस्योतेशान इत्युतशब्दो वृथा स्यात् । तत्कथमित्यत आह उतशब्द इति ॥ उतशब्दो वदेदेष हीशत्वस्य समुच्चयम्
īśāneti bhāvapradhāno nirdeśaḥ / uttarārdhe mukteśānatvasyoktatvātpūrvārdhe 'muktasya sarvasyeśānataivoditā jñātavyā / natu sarvatvam / nahi ko 'pi vādī muktau bhedamamuktāvabhedamaṅgīkaroti / nāpi yujyate / abhinnasya paścādbhedādarśanāt / *10,305* hetvantaramāha yadīti // yadi sarvatvamuditamuteśa iti tad vṛthā pūrvārdhe yadi puruṣasya sarvatvamuditaṃ syāttattarhyuttarārdhe 'mṛtatvasyoteśāna ityutaśabdo vṛthā syāt / tatkathamityata āha utaśabda iti // utaśabdo vadedeṣa hīśatvasya samuccayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरार्धस्थ उतशब्दो यस्मादीशत्वस्य समुच्चयं वदेत् । अर्थान्तरस्यासम्भवात् । नच द्वयोरीशत्वयोरनुक्तौ तत्समुच्चयोक्तेरवकाशो ऽस्ति । तस्मादुतशब्दो वृथैवेति । युक्त्यन्तरमाह पुरुषेणैवेति ॥ पुरुषेणेदं व्याप्तमिति ब्राह्मणं चाह तं प्रति पुरुष एवेदं सर्वमिति पुरुषेणैवेदं सर्वं व्याप्तमातृणादाकरीषात्सर्वं भगवानिति मिथ्यादृष्टिरेवेति शाखान्तरब्राह्मणं च तं मन्त्रं प्रति प्रवृत्तं तस्य मन्त्रस्य व्याख्यानरूपमेवाह अतश्च न सर्वत्वमर्थः । व्याप्तं वशीकृतम् । एतेन धर्म(र्मि)समुच्चयार्थ उतशब्द इत्यपि परास्तम् । *१०,३०६* इतश्च सर्वेशत्वमेव पूर्वार्धार्थो नतु सर्वत्वमित्याह एतावानिति ॥ एतावानस्य महिमेति महिम्नो वचो हि तत्
uttarārdhastha utaśabdo yasmādīśatvasya samuccayaṃ vadet / arthāntarasyāsambhavāt / naca dvayorīśatvayoranuktau tatsamuccayokteravakāśo 'sti / tasmādutaśabdo vṛthaiveti / yuktyantaramāha puruṣeṇaiveti // puruṣeṇedaṃ vyāptamiti brāhmaṇaṃ cāha taṃ prati puruṣa evedaṃ sarvamiti puruṣeṇaivedaṃ sarvaṃ vyāptamātṛṇādākarīṣātsarvaṃ bhagavāniti mithyādṛṣṭireveti śākhāntarabrāhmaṇaṃ ca taṃ mantraṃ prati pravṛttaṃ tasya mantrasya vyākhyānarūpamevāha ataśca na sarvatvamarthaḥ / vyāptaṃ vaśīkṛtam / etena dharma(rmi)samuccayārtha utaśabda ityapi parāstam / *10,306* itaśca sarveśatvameva pūrvārdhārtho natu sarvatvamityāha etāvāniti // etāvānasya mahimeti mahimno vaco hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वचनादिति शेषः । अस्य पुरुषस्यैतावान्महिमा यः पूर्ववाक्योक्त इत्युत्तरवाक्यबलात् तत् पुरुष एवेदमित्येतत्पुरुषस्य महिम्नो वाचकं वच इति तावज्ज्ञायते । ततश्च महिमप्रतिपादकं यथा स्यात्तथा व्याख्येयम् । न च सर्वात्मत्वं महिमा । अपकषर्हेतुत्वात् । किन्तु सर्वाधिपत्यमेव । नच तदतिरिक्त(क्तं)महिम्नो वचनम् । सङ्कोचे कारणाभावात् । *१०,३०७* इतो ऽप्येतदेवमित्याह सो ऽमृतस्येति ॥ सो ऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । इत्यमुक्ताधिपत्यं तु पूर्वार्धोक्तमनूद्य च
iti vacanāditi śeṣaḥ / asya puruṣasyaitāvānmahimā yaḥ pūrvavākyokta ityuttaravākyabalāt tat puruṣa evedamityetatpuruṣasya mahimno vācakaṃ vaca iti tāvajjñāyate / tataśca mahimapratipādakaṃ yathā syāttathā vyākhyeyam / na ca sarvātmatvaṃ mahimā / apakaṣarhetutvāt / kintu sarvādhipatyameva / naca tadatirikta(ktaṃ)mahimno vacanam / saṅkoce kāraṇābhāvāt / *10,307* ito 'pyetadevamityāha so 'mṛtasyeti // so 'mṛtasyābhayasyeśo martyamannaṃ yadatyagāt / ityamuktādhipatyaṃ tu pūrvārdhoktamanūdya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उतामृतस्येश इति विधत्ते मुक्तिगेशताम् इति भागवतवचनादिति शेषः । अनूद्य यदन्नेनातिरोहतीति वचनेन हेतुतयेति शेषः । विधत्ते श्रुतिः । अयमर्थः । उत्तरार्धे तावदमुक्ताधिपत्यं हेतुत्वेनोपादाय मुक्ताधिपत्यं प्रति जानीते श्रुतिरिति ज्ञायते । पुरुषसूक्तव्याख्यानप्रसङ्गे सो ऽमृतस्येति भागवतवचनेनोत्तरार्धस्य तथैव व्याख्यातत्वात् । अत एव"अन्नेन दिव्यभोगेन यदतिरोहत्यधिरोहत्येधते तस्यामृतत्वस्य देवत्वस्येशानःऽ; इति व्याख्यानमयुक्तम् । भावभवित्रोरेकत्वाभिप्रायेणामृतत्वस्येत्येतदमृतस्येति हि व्याख्यातम् । देवव्यावृत्त्यर्थमेव चाभयस्येत्युक्तम् । अन्नेनेति तृतीया च द्वितीयार्थेत्यभिहितम् । अन्नं च न प्रसिद्धमिति मर्त्यमित्युदितम् । सो ऽयमुत्तरार्धार्थः पूर्वार्धस्यास्मद्वयाख्यान एव युज्यते । पूर्वार्धे ऽमुक्ताधिपत्यं विहितम् । उत्तरार्धे तत्पूर्वार्धोक्तममुक्ताधिपत्यं हेतुत्वेनानूद्य पुरुषस्य मुक्तिगेशतां विधत्ते श्रुतिरिति । परकीयव्याख्याने तु परस्परव्याघातेनानुपपन्न एवेति । *१०,३०८* एतेन"पुरुषशब्दस्य विष्णुविषयत्वे सर्वात्मकत्वं बाधकम् । नहि विष्णोः सर्वात्मकत्वं भवद्भिरप्यभ्युपगम्यते । पशोस्तु देहयोगवशाद्भूतत्वादिकं युज्यतेऽ; इति तृतीयपक्षो ऽपि निरस्तः । उपसंहरति अत इति ॥ *१०,३०९* अतो विष्णुपरिज्ञानादेव मुक्तिर्नचान्यतः
utāmṛtasyeśa iti vidhatte muktigeśatām iti bhāgavatavacanāditi śeṣaḥ / anūdya yadannenātirohatīti vacanena hetutayeti śeṣaḥ / vidhatte śrutiḥ / ayamarthaḥ / uttarārdhe tāvadamuktādhipatyaṃ hetutvenopādāya muktādhipatyaṃ prati jānīte śrutiriti jñāyate / puruṣasūktavyākhyānaprasaṅge so 'mṛtasyeti bhāgavatavacanenottarārdhasya tathaiva vyākhyātatvāt / ata eva"annena divyabhogena yadatirohatyadhirohatyedhate tasyāmṛtatvasya devatvasyeśānaḥ'; iti vyākhyānamayuktam / bhāvabhavitrorekatvābhiprāyeṇāmṛtatvasyetyetadamṛtasyeti hi vyākhyātam / devavyāvṛttyarthameva cābhayasyetyuktam / anneneti tṛtīyā ca dvitīyārthetyabhihitam / annaṃ ca na prasiddhamiti martyamityuditam / so 'yamuttarārdhārthaḥ pūrvārdhasyāsmadvayākhyāna eva yujyate / pūrvārdhe 'muktādhipatyaṃ vihitam / uttarārdhe tatpūrvārdhoktamamuktādhipatyaṃ hetutvenānūdya puruṣasya muktigeśatāṃ vidhatte śrutiriti / parakīyavyākhyāne tu parasparavyāghātenānupapanna eveti / *10,308* etena"puruṣaśabdasya viṣṇuviṣayatve sarvātmakatvaṃ bādhakam / nahi viṣṇoḥ sarvātmakatvaṃ bhavadbhirapyabhyupagamyate / paśostu dehayogavaśādbhūtatvādikaṃ yujyate'; iti tṛtīyapakṣo 'pi nirastaḥ / upasaṃharati ata iti // *10,309* ato viṣṇuparijñānādeva muktirnacānyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिज्ञानात्परिज्ञानोदितात्प्रसादात् । अन्यतः शिवादीनामनुग्रहात् । पाशुपता अपि ज्ञानिनो भोगेनैव कर्मक्षयमाचक्षते । तदप्यनुपपन्नमित्याह तद्यथेति ॥ "तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं पदूयेतैवं हैवास्य सर्वे पाप्मनः प्रदूयन्तेऽ; इति श्रुतेः । "इष्यकेषी कामालानां चिततूलभारिषुऽ; इति ह्रस्वता श्रुतित्वान्न भवति । प्रोतं प्रविष्यम् । प्रदूयेत परितप्तं भवेद्भस्मीभवेत् । इति तन्निदर्शनं यथा । अस्य ज्ञानिनः । प्रदूयन्ते विनश्यन्तीत्यथर्ः । चशब्दः पूर्वोदाहृतवाक्यसमुच्चयार्थः । तत एव विष्णुपरिज्ञानादेव । *१०,३१०* नन्वस्यां श्रुतौ ज्ञानिनः कर्मणां परितापः श्रूयते नतु ज्ञानेन विनाश इति विवक्षितो ऽर्थ इत्यतो भगवद्वाक्यसमाख्यामाह यथेति ॥ यथैधांसि समिद्धो ऽग्निर्भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा
parijñānātparijñānoditātprasādāt / anyataḥ śivādīnāmanugrahāt / pāśupatā api jñānino bhogenaiva karmakṣayamācakṣate / tadapyanupapannamityāha tadyatheti // "tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ padūyetaivaṃ haivāsya sarve pāpmanaḥ pradūyante'; iti śruteḥ / "iṣyakeṣī kāmālānāṃ citatūlabhāriṣu'; iti hrasvatā śrutitvānna bhavati / protaṃ praviṣyam / pradūyeta paritaptaṃ bhavedbhasmībhavet / iti tannidarśanaṃ yathā / asya jñāninaḥ / pradūyante vinaśyantītyatharḥ / caśabdaḥ pūrvodāhṛtavākyasamuccayārthaḥ / tata eva viṣṇuparijñānādeva / *10,310* nanvasyāṃ śrutau jñāninaḥ karmaṇāṃ paritāpaḥ śrūyate natu jñānena vināśa iti vivakṣito 'rtha ityato bhagavadvākyasamākhyāmāha yatheti // yathaidhāṃsi samiddho 'gnirbhasmasāt kurute 'rjuna / jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यप्यत्र ज्ञानस्य कारणत्वं स्फुटं प्रतीयते । तथापि कर्मणां भस्मसात्करणं नाम मुख्यासम्भवात्किं कल्पनीयमिति न ज्ञायते ऽतोवाक्यान्तरं पठति सर्वेति ॥ सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः । इत्यादिभगवद्वाक्यैरुक्तार्थश्चावसीयते
yadyapyatra jñānasya kāraṇatvaṃ sphuṭaṃ pratīyate / tathāpi karmaṇāṃ bhasmasātkaraṇaṃ nāma mukhyāsambhavātkiṃ kalpanīyamiti na jñāyate 'tovākyāntaraṃ paṭhati sarveti // sarvadharmān parityajya māmekaṃ śaraṇaṃ vraja / ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ / ityādibhagavadvākyairuktārthaścāvasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन नान्यः पन्था इति श्रौतेन भगवज्ज्ञानव्यतिरिक्तमोक्षसाधननिषेधेन । अपि च नित्यनैमित्तिककर्मणां नियमेन सम्यगनुष्ठानं तावदशक्यमेव । "चरन्ति देवा विहितं समस्तमर्धमेव मुनयो दशांशतो मनुष्याःऽ; इत्यादिश्रुतेः । नापि निषिद्धाकरणं सम्भावितम् । प्रामादिकानां मानसवाचिककायिकानामपरिहार्यत्वात् । प्रायश्चित्तात्तत्क्षय इति चेन्न । प्रायश्चित्तस्यापि सम्यगनुष्ठातुमशक्यत्वात् । पूर्वोपार्जितकर्मणां भोगेन क्षयस्त्वत्यन्तासम्भावित एव । अनन्तत्वादित्यलम् । नन्वेतत्सर्वं सूत्रानुक्तं कस्माद्वर्ण्यत इत्यत आह विद्यैवेति ॥ विद्यैवेतीममेवार्थं स्वयमेवाह वेदराट्
etena nānyaḥ panthā iti śrautena bhagavajjñānavyatiriktamokṣasādhananiṣedhena / api ca nityanaimittikakarmaṇāṃ niyamena samyaganuṣṭhānaṃ tāvadaśakyameva / "caranti devā vihitaṃ samastamardhameva munayo daśāṃśato manuṣyāḥ'; ityādiśruteḥ / nāpi niṣiddhākaraṇaṃ sambhāvitam / prāmādikānāṃ mānasavācikakāyikānāmaparihāryatvāt / prāyaścittāttatkṣaya iti cenna / prāyaścittasyāpi samyaganuṣṭhātumaśakyatvāt / pūrvopārjitakarmaṇāṃ bhogena kṣayastvatyantāsambhāvita eva / anantatvādityalam / nanvetatsarvaṃ sūtrānuktaṃ kasmādvarṇyata ityata āha vidyaiveti // vidyaivetīmamevārthaṃ svayamevāha vedarāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यैव तु निर्धारणादिति सूत्रेण । स्वयमेव न त्वर्थतः । "वाजसनेयिनो ऽधीयते । षट्त्रिंशत्सहस्राण्यपश्यदात्मनो ऽग्नीनर्कान्मनोमयान्मनश्चितःऽ; इत्यादि । तत्र संशयः । किमेते ऽग्नयः क्रियानुप्रवेशिनस्तच्छेषभूता उत स्वतन्त्राः केवलविद्यात्मका इति । क्रियामयस्याग्नेः प्रकरणात्तद्विषय एवायमुपदेश इति प्राप्ते ऽभिधीयते । विद्यात्मका एवैते ऽग्नयो न क्रियाशेषभूताः । ते हैते विद्याचित एवेति निर्धारणात् । इति परेषां व्याख्यानमसदेवेति भावेनोक्तमिममेवार्थमिति । विफलत्वादस्याश्चिन्तायाः । पक्षद्वये ऽप्यभ्युदय एव ह्यस्य प्रयोजनम् । यस्तु नित्यानित्यवस्तुविवेकवाञ्छमदमादिसम्पन्नः सर्वभोगवैराग्योपेतो मुमुक्षुरथशब्देनोत्तरमीमांसायामधिकारी सूचितः स कथमेतासु फल्गुचिन्तासु प्रवर्तत इति । *१०,३१६* एवं सूत्रकृता पूर्वपक्षितानि मतानि निराकृत्येदानीं ये सूत्राणां वृत्तिकारा अन्यथा भाषन्ते तेषां मतानि निराकुर्वाणः समुच्चयनियमवादिनां मतं तावदपाकरोति विनेति ॥ विना कर्म न मोक्षः स्याज्ज्ञानेनेत्यपि सा श्रुतिः । नान्यः पन्था इति ह्येव निवारयति सादरम्
vidyaiva tu nirdhāraṇāditi sūtreṇa / svayameva na tvarthataḥ / "vājasaneyino 'dhīyate / ṣaṭtriṃśatsahasrāṇyapaśyadātmano 'gnīnarkānmanomayānmanaścitaḥ'; ityādi / tatra saṃśayaḥ / kimete 'gnayaḥ kriyānupraveśinastaccheṣabhūtā uta svatantrāḥ kevalavidyātmakā iti / kriyāmayasyāgneḥ prakaraṇāttadviṣaya evāyamupadeśa iti prāpte 'bhidhīyate / vidyātmakā evaite 'gnayo na kriyāśeṣabhūtāḥ / te haite vidyācita eveti nirdhāraṇāt / iti pareṣāṃ vyākhyānamasadeveti bhāvenoktamimamevārthamiti / viphalatvādasyāścintāyāḥ / pakṣadvaye 'pyabhyudaya eva hyasya prayojanam / yastu nityānityavastuvivekavāñchamadamādisampannaḥ sarvabhogavairāgyopeto mumukṣurathaśabdenottaramīmāṃsāyāmadhikārī sūcitaḥ sa kathametāsu phalgucintāsu pravartata iti / *10,316* evaṃ sūtrakṛtā pūrvapakṣitāni matāni nirākṛtyedānīṃ ye sūtrāṇāṃ vṛttikārā anyathā bhāṣante teṣāṃ matāni nirākurvāṇaḥ samuccayaniyamavādināṃ mataṃ tāvadapākaroti vineti // vinā karma na mokṣaḥ syājjñānenetyapi sā śrutiḥ / nānyaḥ panthā iti hyeva nivārayati sādaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं यथास्थितेनैव प्रकारेण न त्वन्यथेति वदन्ती श्रुतिरन्यथोपासनमपि पुरुषार्थसाधनं निवारयति । न केवलं परमपुरुषज्ञानव्यतिरिक्तपक्षान् । तमित्यनेन यथार्थज्ञानं लब्धमेव । सप्रकारस्य प्रकृतस्य परामर्शोपपत्तावेकदेशविषयत्वकल्पनानुपपत्तेः । तथापि यदेवमिति वदति तदाऽदरसूचनार्थमिति । परममोक्षविषयेयं श्रुतिरस्तु । अपरस्तु पुरुषार्थो ऽन्यथोपासनेन भविष्यतीत्यत आह नेति ॥ ॥। न प्रतीक इति प्रभुः
evaṃ yathāsthitenaiva prakāreṇa na tvanyatheti vadantī śrutiranyathopāsanamapi puruṣārthasādhanaṃ nivārayati / na kevalaṃ paramapuruṣajñānavyatiriktapakṣān / tamityanena yathārthajñānaṃ labdhameva / saprakārasya prakṛtasya parāmarśopapattāvekadeśaviṣayatvakalpanānupapatteḥ / tathāpi yadevamiti vadati tadā'darasūcanārthamiti / paramamokṣaviṣayeyaṃ śrutirastu / aparastu puruṣārtho 'nyathopāsanena bhaviṣyatītyata āha neti // ... na pratīka iti prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"न प्रतीके न हि सःऽ; इति सूत्रकारो ऽन्यथोपासनस्य सर्वथाप्यकर्तव्यत्वं वक्ष्यति । अतो न तत्पुरुषार्थलेशहेतुः । *१०,३२०* सूत्रस्यार्थान्तरं वक्ष्यामीति वदन्तं प्रति श्रुतिविरोधमाह अन्धमिति ॥ अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासते । इति श्रुतिविरोधाच्च नान्यथोपासनं भवेत्
"na pratīke na hi saḥ'; iti sūtrakāro 'nyathopāsanasya sarvathāpyakartavyatvaṃ vakṣyati / ato na tatpuruṣārthaleśahetuḥ / *10,320* sūtrasyārthāntaraṃ vakṣyāmīti vadantaṃ prati śrutivirodhamāha andhamiti // andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyāmupāsate / iti śrutivirodhācca nānyathopāsanaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषाथर्साधनमिति शेषः । श्रुतिस्त्वन्यत्र स्मृतिसम्मतिप्रदर्शनेन व्याख्याता । *१०,३२१* इदानीमेकत्वज्ञानस्य परमोक्षसाधनत्वं निराकरोति नचेति ॥ न चाप्येकत्वविज्ञानादुक्तन्यायेन मुच्यते
puruṣātharsādhanamiti śeṣaḥ / śrutistvanyatra smṛtisammatipradarśanena vyākhyātā / *10,321* idānīmekatvajñānasya paramokṣasādhanatvaṃ nirākaroti naceti // na cāpyekatvavijñānāduktanyāyena mucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नास्त्येव मोक्षः सत्त्वे वा साधनान्तरसाध्य इत्येतदनुपपन्नम् । किन्नाम निष्कामभगवदर्थश्रुत्यादिविहितकर्मानुष्ठानेन शुद्धान्तःकरणस्य रागादिदोषक्षये जातभगवद्भक्तेः श्रवणमनननिदिध्यासनाभ्यासवतः परमभागवतस्य भगवत्साक्षात्कारे जाते प्रसन्नो भगवानप्रारब्धानि कर्माणि विनाश्य भागवतधर्मप्रवृत्तये ज्ञानिनं कमपि कालं व्यवस्थापयंस्तदर्थं प्रारब्धानि कर्माण्यवशेष्य तत्फलोपभोगे सति तान्यपि विनाश्य प्रकृतिबन्धान्मोचयतीति सर्वं प्रतिज्ञाय गुणैरेव नतु सो ऽरोदीदित्यादिना प्रतीतैरप्यगुणैरिति समाने चेति सूत्रखण्डस्यार्थमनुवदति । युक्तमिति शेषः । स्वयोग्यत एव नतु योग्यतातिक्रमेणेति प्राप्तेश्चे(त्यादिसू)ति सूत्रार्थानुवादः । प्रयोजनं चोत्तरेण सङ्गतिसूचनमिति । *१०,३२९* स्वयोग्यत इत्युक्तम् । तामेव योग्यतां विवृणोति ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मा सर्वैगुणैश्चैव क्रियासामान्यतश्च गीः । गुणसामान्यतो रुद्रो द्रव्यसामान्यतः परे
nāstyeva mokṣaḥ sattve vā sādhanāntarasādhya ityetadanupapannam / kinnāma niṣkāmabhagavadarthaśrutyādivihitakarmānuṣṭhānena śuddhāntaḥkaraṇasya rāgādidoṣakṣaye jātabhagavadbhakteḥ śravaṇamanananididhyāsanābhyāsavataḥ paramabhāgavatasya bhagavatsākṣātkāre jāte prasanno bhagavānaprārabdhāni karmāṇi vināśya bhāgavatadharmapravṛttaye jñāninaṃ kamapi kālaṃ vyavasthāpayaṃstadarthaṃ prārabdhāni karmāṇyavaśeṣya tatphalopabhoge sati tānyapi vināśya prakṛtibandhānmocayatīti sarvaṃ pratijñāya guṇaireva natu so 'rodīdityādinā pratītairapyaguṇairiti samāne ceti sūtrakhaṇḍasyārthamanuvadati / yuktamiti śeṣaḥ / svayogyata eva natu yogyatātikrameṇeti prāpteśce(tyādisū)ti sūtrārthānuvādaḥ / prayojanaṃ cottareṇa saṅgatisūcanamiti / *10,329* svayogyata ityuktam / tāmeva yogyatāṃ vivṛṇoti brahmeti // brahmā sarvaiguṇaiścaiva kriyāsāmānyataśca gīḥ / guṇasāmānyato rudro dravyasāmānyataḥ pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकारो योग्यता । अत्र सामान्योक्त्या मुक्तौ संसारे चेति गम्यते । तर्हि मुक्ताविति कस्मादुक्तमित्यत आह मोक्षे चेति ॥ ॥। मोक्षे चैव विशेषतः
adhikāro yogyatā / atra sāmānyoktyā muktau saṃsāre ceti gamyate / tarhi muktāviti kasmāduktamityata āha mokṣe ceti // ... mokṣe caiva viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*१०,३३३* न तावता विरोधो ऽस्ति निर्दोषत्वात् समस्तशः । आभासत्वात् परेषां तदवराणां च सर्वशः
*10,333* na tāvatā virodho 'sti nirdoṣatvāt samastaśaḥ / ābhāsatvāt pareṣāṃ tadavarāṇāṃ ca sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावता परस्परमसाम्येन द्वेषादिप्रसङ्गेन मुक्तत्वविरोधो ऽस्ति । साम्यशब्दस्यार्थः समस्तश इति । उत्तमेभ्य इत्यस्य विवरणमाभासत्वादिति । तदवराणां सर्वेषां पराभासत्वाच्चेति योजना । एतदेव विवृण्वन्दृष्टान्तं व्याख्याति यत इति ॥ यतो ऽवराणां सर्वे ऽपि गुणाः सर्वाः क्रिया अपि । नियमेनैव पूर्वेषां सुप्रसादनिबन्धनाः । अतः सच्छिष्यवत् तेषां नैवेर्ष्यादिः कथञ्चन
tāvatā parasparamasāmyena dveṣādiprasaṅgena muktatvavirodho 'sti / sāmyaśabdasyārthaḥ samastaśa iti / uttamebhya ityasya vivaraṇamābhāsatvāditi / tadavarāṇāṃ sarveṣāṃ parābhāsatvācceti yojanā / etadeva vivṛṇvandṛṣṭāntaṃ vyākhyāti yata iti // yato 'varāṇāṃ sarve 'pi guṇāḥ sarvāḥ kriyā api / niyamenaiva pūrveṣāṃ suprasādanibandhanāḥ / ataḥ sacchiṣyavat teṣāṃ naiverṣyādiḥ kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारावस्थानस्य कालेयत्ता कालमर्यादा प्रारब्धकर्मफलभोगावसानरूपा सा परा उद्देश्या प्रतिपाद्या ययोस्ते तथोक्ते । कुतो नेत्यत आह हीति ॥ ॥। ह्यारब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुवः
saṃsārāvasthānasya kāleyattā kālamaryādā prārabdhakarmaphalabhogāvasānarūpā sā parā uddeśyā pratipādyā yayoste tathokte / kuto netyata āha hīti // ... hyārabdhamātrasya bhogenaiva kṣayo dhruvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनारब्धकार्ये भोगेन त्वितरे इति चोदितः यस्मादनारब्धस्य ज्ञानेनैव क्षय आरब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुव इत्येषो ऽथ"अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेःऽ; इति सूत्रेण,"भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाथ सम्पत्स्यतेऽ; इति च सूत्रेणोदितः । तस्मान्नेति सम्बन्धः । एवमुदितत्वे ऽपि कुतो नेत्याशङ्कां परिहरन्नपव्याख्यानिरासस्य प्रयोजनमाह पौनरुक्त्येनेति ॥ पौनरुक्तयेन तेनैते उक्तार्थे इति निश्चयः
anārabdhakārye bhogena tvitare iti coditaḥ yasmādanārabdhasya jñānenaiva kṣaya ārabdhamātrasya bhogenaiva kṣayo dhruva ityeṣo 'tha"anārabdhakārye eva tu pūrve tadavadheḥ'; iti sūtreṇa,"bhogena tvitare kṣapayitvātha sampatsyate'; iti ca sūtreṇoditaḥ / tasmānneti sambandhaḥ / evamuditatve 'pi kuto netyāśaṅkāṃ pariharannapavyākhyānirāsasya prayojanamāha paunaruktyeneti // paunaruktayena tenaite uktārthe iti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रो ऽग्निर्वरुणो विधुः । प्रवहो ऽनिरुद्ध इन्द्रोमे रुद्रो वाणी च मारुतः । उत्तरोत्तरतस्त्वेते गुणैः सर्वैश्च मुक्तिगाः
uṣāḥ svāhā ca parjanyo mitro 'gnirvaruṇo vidhuḥ / pravaho 'niruddha indrome rudro vāṇī ca mārutaḥ / uttarottaratastvete guṇaiḥ sarvaiśca muktigāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उषा अश्विनोर्भार्या । स्वाहाग्नेर्भार्या । पर्जन्यो मित्रश्चादित्यौ । प्रवहो मरुत् । अनिरुद्धः कामसुतः । एते मुक्तिगा संसारगाश्च सर्वैर्गुणैरुक्तमेवोत्तरत एव वर्तन्त इत्यर्थः । *१०,३४०* अधिकसद्भावशङ्कानिरासायैतेषां समानन्तरावस्थितांश्चाह सूर्येत्यादिना ॥ *१०,३४१* सूर्यधर्मौ यथा सोमो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः । शची रतिश्चानिरुद्धसमास्तारा च मित्रवत्
uṣā aśvinorbhāryā / svāhāgnerbhāryā / parjanyo mitraścādityau / pravaho marut / aniruddhaḥ kāmasutaḥ / ete muktigā saṃsāragāśca sarvairguṇairuktamevottarata eva vartanta ityarthaḥ / *10,340* adhikasadbhāvaśaṅkānirāsāyaiteṣāṃ samānantarāvasthitāṃścāha sūryetyādinā // *10,341* sūryadharmau yathā somo manurdakṣo bṛhaspatiḥ / śacī ratiścāniruddhasamāstārā ca mitravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमवच्छतरूपा तु प्रसूतिर्वह्निवद् विराट् । पर्जन्यवद् वारुणी च तथा सञ्ज्ञा च रोहिणी
somavacchatarūpā tu prasūtirvahnivad virāṭ / parjanyavad vāruṇī ca tathā sañjñā ca rohiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मी च मित्रवत्त्वेन प्रावही परिकीर्तिता । मित्रपजर्न्यमध्यस्थावश्विनौ विघ्नवित्तपौ
dharmī ca mitravattvena prāvahī parikīrtitā / mitrapajarnyamadhyasthāvaśvinau vighnavittapau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरग्निसमो मित्रतन्मध्ये ब्रह्मपुत्रकाः । वरुणाग्न्यन्तरा तत्र नारदः प्राय इन्द्रवत्
bhṛguragnisamo mitratanmadhye brahmaputrakāḥ / varuṇāgnyantarā tatra nāradaḥ prāya indravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामः सुपर्णी चोमावद् वीन्द्रो रुद्रवदीरितः । निऋतिर्मित्रसदृशो विश्वामित्रः कसूनुवत्
kāmaḥ suparṇī comāvad vīndro rudravadīritaḥ / niṛtirmitrasadṛśo viśvāmitraḥ kasūnuvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैवस्वतो मनुश्चाश्विपश्चादन्ये ततो ऽवराः । च्यवनोचथ्यवैन्याश्च शशबिन्दुश्च हैहयः । तद्वच्च विप्रराजन्यविशेषो ऽत्रापि कश्चन
vaivasvato manuścāśvipaścādanye tato 'varāḥ / cyavanocathyavainyāśca śaśabinduśca haihayaḥ / tadvacca viprarājanyaviśeṣo 'trāpi kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वत् प्रियव्रतश्चापि तदन्याः शतदेवताः । पजर्न्यमित्रान्तराऌए तदन्ये तु ततो ऽवराः
tadvat priyavrataścāpi tadanyāḥ śatadevatāḥ / pajarnyamitrāntarāḷe tadanye tu tato 'varāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतीनामुक्तौ इदानीमासां प्रस्तुतत्वात्पृथगुक्तिः । प्रसूतिर्दक्षपत्नी वह्निवत् । विराडनिरुद्धभार्या पर्जन्यवत् । वरुणस्येयं वारुणी । पुंयोगे तु वरुणानीति स्यात् । इन्द्रवरुणेति स्मरणात् । संज्ञा सूर्यभार्या । रोहिणी सोमभार्या । धर्मस्येयं धर्मी । वारुणी संज्ञा रोहिणी धार्मी च तथैव पर्जन्यवदेव । प्रवहस्येयं प्रवाही तु मित्रवदेव प्रकीर्तिता । अश्विनौ विघ्नपवित्तपौ मित्रपर्जन्यमध्यस्थाविति प्रत्येकं सम्बन्धः । एते चत्वारः परस्परं समा मित्रादधमाः । पर्जन्यादुत्तमा इत्यथर्ः । भृगुरग्निसम इति वक्ष्यमाणस्यापवादः । ब्रह्मपुत्रा मरीच्याद्या मित्रतन्मध्ये मित्राग्न्योर्मध्ये । परस्परं समा मित्रादुत्तमा अग्नेरधमा इत्यर्थः । तत्र तेषु ब्रह्मपुत्रेषु नारदो वरुणाग्न्यन्तरा वारुणादधमो ऽग्नेरुत्तम इत्यर्थः । तथाच दक्षभृगुनारदानां पृथगुक्तत्वाद्ब्रह्मपुत्रका मरीच्याद्याः सप्तैव । प्रायग्रहणेनेषन्न्यूनः । सुपर्णी गरुडभार्या । विश्वामित्रः कसूनुवत् ब्रह्मपुत्रैर्मचीच्याद्यैः समानः । वैवस्वतो मनुश्च कसूनुवदिति सम्बन्धः । *१०,३४२* स्वायम्भुवाद्वैवस्वताद्भगवदवतारात्तापसाच्चान्ये मनवस्ततो वैवस्वतादवराः । ते ऽश्विभ्यां पश्चात्पर्जन्यादुत्तमाः । च्यवनाद्याश्च तद्वत् । एकादशमनुसमानाः । अत्रैतेष्वपि विप्रराजन्यत्वनिमित्तः कश्चन विशेषो ऽस्ति । मुक्तावपि विप्रत्वादेर्भावात् । अत्र च्यवनोचथ्यौ विप्रौ । अन्ये राजन्याः प्रियव्रतो ऽपि तत् अवरमनुवदेव । तदन्या उक्तेभ्यो ऽन्याः शतदेवताः सोमार्हदेवताः शतान्तरगताः पर्जन्यमित्रान्तराले । पर्जन्यादुत्तमा मित्रादधमा अश्विनोः समाना इत्यर्थः । तदन्ये उक्तेभ्यो ऽन्ये तु देवास्ततः शतान्तर्गतदेवताभ्यो ऽवराः । अवरमनुसमाना इत्यर्थः । *१०,३५०* ननु महालक्ष्मीः प्राणादप्युत्तमास्ति । तत्कथं प्राणावसानत्वमधिकारिणामित्यत आह एतेभ्य इति ॥ एतेभ्यो ऽभ्यधिका श्रीरस्तु सदा मुक्ता विशेषतः । तत्समो नास्ति परमो हरिरेव नचापरः
patīnāmuktau idānīmāsāṃ prastutatvātpṛthaguktiḥ / prasūtirdakṣapatnī vahnivat / virāḍaniruddhabhāryā parjanyavat / varuṇasyeyaṃ vāruṇī / puṃyoge tu varuṇānīti syāt / indravaruṇeti smaraṇāt / saṃjñā sūryabhāryā / rohiṇī somabhāryā / dharmasyeyaṃ dharmī / vāruṇī saṃjñā rohiṇī dhārmī ca tathaiva parjanyavadeva / pravahasyeyaṃ pravāhī tu mitravadeva prakīrtitā / aśvinau vighnapavittapau mitraparjanyamadhyasthāviti pratyekaṃ sambandhaḥ / ete catvāraḥ parasparaṃ samā mitrādadhamāḥ / parjanyāduttamā ityatharḥ / bhṛguragnisama iti vakṣyamāṇasyāpavādaḥ / brahmaputrā marīcyādyā mitratanmadhye mitrāgnyormadhye / parasparaṃ samā mitrāduttamā agneradhamā ityarthaḥ / tatra teṣu brahmaputreṣu nārado varuṇāgnyantarā vāruṇādadhamo 'gneruttama ityarthaḥ / tathāca dakṣabhṛgunāradānāṃ pṛthaguktatvādbrahmaputrakā marīcyādyāḥ saptaiva / prāyagrahaṇeneṣannyūnaḥ / suparṇī garuḍabhāryā / viśvāmitraḥ kasūnuvat brahmaputrairmacīcyādyaiḥ samānaḥ / vaivasvato manuśca kasūnuvaditi sambandhaḥ / *10,342* svāyambhuvādvaivasvatādbhagavadavatārāttāpasāccānye manavastato vaivasvatādavarāḥ / te 'śvibhyāṃ paścātparjanyāduttamāḥ / cyavanādyāśca tadvat / ekādaśamanusamānāḥ / atraiteṣvapi viprarājanyatvanimittaḥ kaścana viśeṣo 'sti / muktāvapi vipratvāderbhāvāt / atra cyavanocathyau viprau / anye rājanyāḥ priyavrato 'pi tat avaramanuvadeva / tadanyā uktebhyo 'nyāḥ śatadevatāḥ somārhadevatāḥ śatāntaragatāḥ parjanyamitrāntarāle / parjanyāduttamā mitrādadhamā aśvinoḥ samānā ityarthaḥ / tadanye uktebhyo 'nye tu devāstataḥ śatāntargatadevatābhyo 'varāḥ / avaramanusamānā ityarthaḥ / *10,350* nanu mahālakṣmīḥ prāṇādapyuttamāsti / tatkathaṃ prāṇāvasānatvamadhikāriṇāmityata āha etebhya iti // etebhyo 'bhyadhikā śrīrastu sadā muktā viśeṣataḥ / tatsamo nāsti paramo harireva nacāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ दर्शनभेदाधिकरणम् ॥ ॥ ॐ प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् ॐ ॥ एतद्वयाख्यातं भाष्ये उपासनाभेदवद्दर्शनभेद इति । तदस्पष्टम् । दर्शनभेदे मूलकारणस्यानुक्तत्वात् । ततो व्याख्याति दृष्टिरिति ॥ प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टिश्च तदुक्तम् । ब्ब्स् ??? । ॥। दृष्टिरपि योग्यानुसारतः
// atha darśanabhedādhikaraṇam // // oṃ prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭiśca taduktam oṃ // etadvayākhyātaṃ bhāṣye upāsanābhedavaddarśanabheda iti / tadaspaṣṭam / darśanabhede mūlakāraṇasyānuktatvāt / tato vyākhyāti dṛṣṭiriti // prajñāntarapṛthaktvavaddṛṣṭiśca taduktam | BBs ??? | ... dṛṣṭirapi yogyānusārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग् गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम् न केवलं श्रवणादि किन्तु सम्यग्गुरुप्रसादश्च । सम्यक् प्रसादपूर्वकं गुरोर्यद्विद्यादानं तच्च भगवद्दृष्टेः कारणमित्यर्थः । ननु"प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत्ऽ; इति सूत्रं प्रदानवदेवेत्यतः पश्चात्तनं तत्कुतो व्युत्क्रमः । उच्यते । योग्यताचिन्तासङ्गतं तदिति प्रकरणशुद्धये पूर्वमेव व्याख्यातमिति न दोषः । ॥ ॐ लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॐ ॥ अत्र गुरुप्र(साद)दानस्य बलवत्त्वमुक्तम् । तदयुक्तम् । श्रवणादितो हि बलवत्त्वम् । तच्च प्रदानशब्दार्थान्तर्गतमेव । नहि स्वस्मादेव स्वय बलीय इति सम्भवतीत्यतो व्याचष्टे सम्यगिति ॥ मुख्यतः श्रवणाद्यपेक्षयातिशयेन । अयमभिसन्धिः । प्रदानशब्देन हि सम्यग्गुरुप्रसादपूर्वकं दानं प्रकृतम् । तत्र सम्यग्गुरुप्रसादमात्रं तदिति अत्र परामृश्यत इति । लिङ्गभूयस्त्वादित्युक्तम् । यास्वाख्यायिकासु लिङ्गानि दृश्यन्ते तत्र गुरुप्रसादेनैव ज्ञानप्राप्तिश्रवणात् श्रवणादिकं न करणीयमिति शङ्का स्यात्तां निवारयितुं तदपीत्युक्तम् । तद्वयाख्याति श्रवणादि चेति ॥ श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित्
samyag guruprasādaśca mukhyato dṛṣṭikāraṇam na kevalaṃ śravaṇādi kintu samyagguruprasādaśca / samyak prasādapūrvakaṃ guroryadvidyādānaṃ tacca bhagavaddṛṣṭeḥ kāraṇamityarthaḥ / nanu"prajñāntarapṛthaktvavat'; iti sūtraṃ pradānavadevetyataḥ paścāttanaṃ tatkuto vyutkramaḥ / ucyate / yogyatācintāsaṅgataṃ taditi prakaraṇaśuddhaye pūrvameva vyākhyātamiti na doṣaḥ / // oṃ liṅgabhūyastvāttaddhi balīyastadapi oṃ // atra gurupra(sāda)dānasya balavattvamuktam / tadayuktam / śravaṇādito hi balavattvam / tacca pradānaśabdārthāntargatameva / nahi svasmādeva svaya balīya iti sambhavatītyato vyācaṣṭe samyagiti // mukhyataḥ śravaṇādyapekṣayātiśayena / ayamabhisandhiḥ / pradānaśabdena hi samyagguruprasādapūrvakaṃ dānaṃ prakṛtam / tatra samyagguruprasādamātraṃ taditi atra parāmṛśyata iti / liṅgabhūyastvādityuktam / yāsvākhyāyikāsu liṅgāni dṛśyante tatra guruprasādenaiva jñānaprāptiśravaṇāt śravaṇādikaṃ na karaṇīyamiti śaṅkā syāttāṃ nivārayituṃ tadapītyuktam / tadvayākhyāti śravaṇādi ceti // śravaṇādi ca kartavyaṃ nānyathā darśanaṃ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित् क्वचित्प्रयोजनविशेषे ऽपि । दोषस्मरणं तद्विषयमिति भावः । एवं तर्हि सौत्रो विकल्पो ऽधिकगुरुप्राप्तिविषयः किमिति नेत्याह विपर्ययस्त्विति ॥ विपर्ययस्तु कर्तव्यः सर्वथा मुक्तिमिच्छता
guṇādhikaṃ guruṃ prāpya taddhīnaṃ nāpnuyāt kvacit kvacitprayojanaviśeṣe 'pi / doṣasmaraṇaṃ tadviṣayamiti bhāvaḥ / evaṃ tarhi sautro vikalpo 'dhikaguruprāptiviṣayaḥ kimiti netyāha viparyayastviti // viparyayastu kartavyaḥ sarvathā muktimicchatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधमगुरुपरित्यागेनोत्तमगुरुस्वीकार इत्यर्थः । अन्यथा दैवादादावल्पं गुरुं प्राप्तस्य शिष्यस्य प्रज्ञोत्कर्षवतो जातयोः संशयविपर्यासयोरज्ञानस्य च निवृत्तिर्न स्यात् । तदिदमुक्तं शुभमिच्छतेति । एवं तर्ह्यनुपदिशत उत्तमस्य त्यागेनोपदिशतो ऽधमस्य स्वीकारो ऽपि कर्तव्यः स्यात् । सत्यम् । प्रतिषेधवचनेन तत्रापोदितो ऽयं न्यायः । तर्हि सौत्रस्य विकल्पस्य को विषय इत्यत आह सम इति ॥ *१०,३५९* समे विकल्प एव स्यात् ॥। पूर्वस्वीकृतेन गुरुणा समे गुरौ स्वयमेव प्राप्ते सति स्वीकारस्य विकल्प एव स्यात् । न तु नियमः । सम एवेति वा सम्बन्धः । दोषस्मृतेर्विषयान्तरं च दर्शयितुमाह पूर्वेति ॥ ॥। पूर्वानुज्ञा च सर्वथा समगुर्वन्तरस्वीकारे पूर्वस्यानुज्ञा च सर्वथा भाव्या । विनानुज्ञया समानपूर्वपरित्यागविषयं दोषस्मरणमिति भावः । *१०,३६०* पूर्वानुज्ञा चेत्येतद्गुर्वन्तरप्राप्तिमात्रविषयमिति मन्दप्रतीतिनिरासायाह तदुत्तमेति ॥ तदुत्तमगुरुप्राप्त्यै पूर्वानुज्ञा न मृग्यते
adhamaguruparityāgenottamagurusvīkāra ityarthaḥ / anyathā daivādādāvalpaṃ guruṃ prāptasya śiṣyasya prajñotkarṣavato jātayoḥ saṃśayaviparyāsayorajñānasya ca nivṛttirna syāt / tadidamuktaṃ śubhamicchateti / evaṃ tarhyanupadiśata uttamasya tyāgenopadiśato 'dhamasya svīkāro 'pi kartavyaḥ syāt / satyam / pratiṣedhavacanena tatrāpodito 'yaṃ nyāyaḥ / tarhi sautrasya vikalpasya ko viṣaya ityata āha sama iti // *10,359* same vikalpa eva syāt ... pūrvasvīkṛtena guruṇā same gurau svayameva prāpte sati svīkārasya vikalpa eva syāt / na tu niyamaḥ / sama eveti vā sambandhaḥ / doṣasmṛterviṣayāntaraṃ ca darśayitumāha pūrveti // ... pūrvānujñā ca sarvathā samagurvantarasvīkāre pūrvasyānujñā ca sarvathā bhāvyā / vinānujñayā samānapūrvaparityāgaviṣayaṃ doṣasmaraṇamiti bhāvaḥ / *10,360* pūrvānujñā cetyetadgurvantaraprāptimātraviṣayamiti mandapratītinirāsāyāha taduttameti // taduttamaguruprāptyai pūrvānujñā na mṛgyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदिति पूर्वप्राप्तस्य परामर्शः । तस्मादुत्तमस्य गुरोः प्राप्त्यै पूर्वस्यानुज्ञा न मार्गणीया । गुरुप्रसादः सर्वथा भाव्य इति सूत्रकृतोक्तम् । तद्विद्यादेवतयोरपि प्रसादस्योपलक्षणमिति विवक्षुर्गुरुविद्यादेवतास्वरूपं तावदाह गुरुरिति ॥ गुरुबर्रह्माखिलानां च विद्या चैव सरस्वती । देवता भगवान् विष्णुः सर्वेषामविशेषतः
taditi pūrvaprāptasya parāmarśaḥ / tasmāduttamasya guroḥ prāptyai pūrvasyānujñā na mārgaṇīyā / guruprasādaḥ sarvathā bhāvya iti sūtrakṛtoktam / tadvidyādevatayorapi prasādasyopalakṣaṇamiti vivakṣurguruvidyādevatāsvarūpaṃ tāvadāha gururiti // gurubarrahmākhilānāṃ ca vidyā caiva sarasvatī / devatā bhagavān viṣṇuḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषां तेषामिति विशेषं विहाय सर्वेषामेव । ततः किमित्यत आह तदिति ॥ तत्प्रसादेन मुक्तिः स्यान्नान्यथा तु कथञ्चन न केवलं गुरुप्रसादेन किन्तु विद्यादेवतयोरपीत्यर्थः । मुक्तिरिति ज्ञानादेरुपलक्षणम् । साधारणगुरुमुक्त्वासाधारणानाह स्योत्तमास्त्विति ॥ स्वोत्तमास्तु क्रमेणैव सर्वेषां गुरवः श्रुताः क्रमेणैवेति साक्षादुत्तमो गरुस्ततो ऽप्युत्तमो गुरुतर इत्यादि । एवं विद्याविशेषे तद्देवताविशेषो ऽपि ज्ञातव्यः । नन्वस्तु विद्यात्वं विद्याभिमानित्वात्सरस्वत्यादीनाम् । देवतात्वं च विद्याप्रतिपाद्यत्वाद्विष्णोः । ब्रह्मणो गुरुत्वं तु कुतः । विद्योपदेष्यृत्वं हि गुरुत्वम् । नच सर्वान्प्रति ब्रह्मणस्तदस्तीत्यत आह उपदेश इति ॥ उपदेशो ब्रह्मणस्तु सर्वेषामेव मुक्तये
yeṣāṃ teṣāmiti viśeṣaṃ vihāya sarveṣāmeva / tataḥ kimityata āha taditi // tatprasādena muktiḥ syānnānyathā tu kathañcana na kevalaṃ guruprasādena kintu vidyādevatayorapītyarthaḥ / muktiriti jñānāderupalakṣaṇam / sādhāraṇagurumuktvāsādhāraṇānāha syottamāstviti // svottamāstu krameṇaiva sarveṣāṃ guravaḥ śrutāḥ krameṇaiveti sākṣāduttamo garustato 'pyuttamo gurutara ityādi / evaṃ vidyāviśeṣe taddevatāviśeṣo 'pi jñātavyaḥ / nanvastu vidyātvaṃ vidyābhimānitvātsarasvatyādīnām / devatātvaṃ ca vidyāpratipādyatvādviṣṇoḥ / brahmaṇo gurutvaṃ tu kutaḥ / vidyopadeṣyṛtvaṃ hi gurutvam / naca sarvānprati brahmaṇastadastītyata āha upadeśa iti // upadeśo brahmaṇastu sarveṣāmeva muktaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधनेभ्यो ऽधिका भक्तिर् ॥। मोक्षसाधनेभ्यो ज्ञानादिभ्यः । एतदपि तादृगेव भगवतो ऽपि मोक्षसाधनत्वादित्यत आह नैवेति ॥ ॥। नैवान्यत् तादृशं क्वचित् क्वचिन्मुक्तौ ज्ञानादौ वा भगवतोन्यत्साधनं भक्तिसदृशं नैवास्तीत्यर्थः । भक्तिरिति सामान्येनोक्तं न ज्ञायते किंविषया कथं चेति । अत आह भक्तिश्चेति ॥ भक्तिश्चैव हरावेव मुख्यान्यत्र यथाक्रमम्
sādhanebhyo 'dhikā bhaktir ... mokṣasādhanebhyo jñānādibhyaḥ / etadapi tādṛgeva bhagavato 'pi mokṣasādhanatvādityata āha naiveti // ... naivānyat tādṛśaṃ kvacit kvacinmuktau jñānādau vā bhagavatonyatsādhanaṃ bhaktisadṛśaṃ naivāstītyarthaḥ / bhaktiriti sāmānyenoktaṃ na jñāyate kiṃviṣayā kathaṃ ceti / ata āha bhaktiśceti // bhaktiścaiva harāveva mukhyānyatra yathākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरावेव मुख्या सर्वाधिका न तथान्यत्र । अन्यत्रापि यथाक्रममेव न तु साम्येनाक्रमेण वेत्यर्थः । तदियत्तामाह स्वाधिकेति ॥ *१०,३६५* स्वाधिका त्वेव सर्वत्र स्वोत्तमेषु क्रमेण च साक्षात्स्वोत्तमे स्वाधिकैव कर्तव्या । अन्यत्र स्वोत्तमेषु तदुत्तमत्वक्रमेणेत्यर्थः । यद्यप्येषो ऽथर्ः प्रागुक्तस्तथापि तात्पर्यातिशयद्योतनाय पुनरुक्तः । भक्तिः साधनं चेन्मुक्तिप्राप्त्यनन्तरं नास्तीति प्रतीतिः स्यात् । फलप्राप्तौ साधननिवृत्तिदर्शनात् । तन्निवृत्त्यर्थमाह अनुवर्तते चेति ॥ *१०,३६६* अनुवर्तते च सा भक्तिर्मुक्तावानन्दरूपिणी प्रेमविशेषो हि भक्तिर्नाम । उपकारकत्वज्ञानाज्जाता हि प्रेमा कृतमहोपकारे नितरां वर्धत इत्येव खलु युक्तं न तु हीयत इति । तदेतत् अस्तीत्यनुक्त्वानुवर्तत इति वदता सूचितम् । तर्हि तस्याः फलमपि किञ्चित्स्यादित्यत आह आनन्दरूपिणीति ॥ प्राक्कर्तव्यतया प्रकृता । अतः साधनरूपा । मुक्तौ तु स्वभावभूताविर्भूताफलरूपैव । पादार्थमुपसंहरति तदिति ॥ तत्पूर्वकोपासनैवं कर्तव्या मुक्तये गुणैः
harāveva mukhyā sarvādhikā na tathānyatra / anyatrāpi yathākramameva na tu sāmyenākrameṇa vetyarthaḥ / tadiyattāmāha svādhiketi // *10,365* svādhikā tveva sarvatra svottameṣu krameṇa ca sākṣātsvottame svādhikaiva kartavyā / anyatra svottameṣu taduttamatvakrameṇetyarthaḥ / yadyapyeṣo 'tharḥ prāguktastathāpi tātparyātiśayadyotanāya punaruktaḥ / bhaktiḥ sādhanaṃ cenmuktiprāptyanantaraṃ nāstīti pratītiḥ syāt / phalaprāptau sādhananivṛttidarśanāt / tannivṛttyarthamāha anuvartate ceti // *10,366* anuvartate ca sā bhaktirmuktāvānandarūpiṇī premaviśeṣo hi bhaktirnāma / upakārakatvajñānājjātā hi premā kṛtamahopakāre nitarāṃ vardhata ityeva khalu yuktaṃ na tu hīyata iti / tadetat astītyanuktvānuvartata iti vadatā sūcitam / tarhi tasyāḥ phalamapi kiñcitsyādityata āha ānandarūpiṇīti // prākkartavyatayā prakṛtā / ataḥ sādhanarūpā / muktau tu svabhāvabhūtāvirbhūtāphalarūpaiva / pādārthamupasaṃharati taditi // tatpūrvakopāsanaivaṃ kartavyā muktaye guṇaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.