Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 2.1

समर्थः पदविधिः

samarthaḥ padavidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिभाषेयम् । यः कश्चिदिह शास्त्रे पदविधिः श्रूयते स समर्थो विदितव्यः । विधीयते इति विधिः । पदानां विधिः पदविधिः । स पुनः समासादिः । समर्थः शक्तः । विग्रहवाक्यार्थभिधाने यः शक्तः स समर्थो विधितव्यः । अथ वा समर्थपदाश्रयत्वात् समर्थः । समर्थनां पदानां सम्बद्धार्थानां संसृष्टार्थानां विधिर्वेदितव्यः । वक्ष्यति, द्वितीया श्रित-अतीत-पतित-गत-अत्यस्त-प्राप्त-आपन्नैः (*२,१।२४) - कष्टं श्रितः कष्टश्रितः । समर्थ-ग्रहणं किम् ? पश्य देवदत्त कष्टं, श्रितो विष्णुमित्रो गुरुकुलम् । तृतीया तत्कृत-अर्थेन गुणवचनेन (*२,१।३०) - शङ्कुलया खण्डः शङ्कुलाखण्डः । समर्थ-ग्रहणं किम् ? किं त्वं करिष्यसि शङ्कुलया, खण्डो देवदत्त उपलेन । चतुर्थी तदर्थ-अर्थ-वलि-हित-सुख-रक्षितैः (*२,१।३६) - यूपाय दारु यूपदारु । समर्थ-ग्रहणं किम् ? गच्छ त्वं यूपाय, दारु देवदत्तस्य ग्रेहे । पञ्चमी भयेन (*२,१।३७) - वृकेभ्यो भयं वृकभयम् । समर्थ-ग्रहणं किम् ? गच्छ त्वं मा वृकेभ्यो, भयं देवदत्तस्य यज्ञदत्तात् । षष्ठी (*२,२।८) - राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः । समर्थ-ग्रहणं किम् ? भार्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्य । सप्तमी शौण्डैः (*२,१।४०) - अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः । समर्थ-ग्रहणं किम् ? शक्तस्त्वं अक्षेषु, शौण्डः पिबति पानागारे । पद-ग्रहणं किम् ? वर्णविधौ समर्थपरिभाशा मा भूत् । तिष्ठतु दध्यशान त्वं शाकेन । तिष्ठतु कुमारी च्छत्रं हरदेवदत्तात् । यणादेशो, नित्यश् च तुग् भवति ॥ सुब् आमन्त्रिते पर-अङ्गवत् स्वरे

paribhāṣeyam / yaḥ kaścidiha śāstre padavidhiḥ śrūyate sa samartho viditavyaḥ / vidhīyate iti vidhiḥ / padānāṃ vidhiḥ padavidhiḥ / sa punaḥ samāsādiḥ / samarthaḥ śaktaḥ / vigrahavākyārthabhidhāne yaḥ śaktaḥ sa samartho vidhitavyaḥ / atha vā samarthapadāśrayatvāt samarthaḥ / samarthanāṃ padānāṃ sambaddhārthānāṃ saṃsṛṣṭārthānāṃ vidhirveditavyaḥ / vakṣyati, dvitīyā śrita-atīta-patita-gata-atyasta-prāpta-āpannaiḥ (*2,1.24) - kaṣṭaṃ śritaḥ kaṣṭaśritaḥ / samartha-grahaṇaṃ kim ? paśya devadatta kaṣṭaṃ, śrito viṣṇumitro gurukulam / tṛtīyā tatkṛta-arthena guṇavacanena (*2,1.30) - śaṅkulayā khaṇḍaḥ śaṅkulākhaṇḍaḥ / samartha-grahaṇaṃ kim ? kiṃ tvaṃ kariṣyasi śaṅkulayā, khaṇḍo devadatta upalena / caturthī tadartha-artha-vali-hita-sukha-rakṣitaiḥ (*2,1.36) - yūpāya dāru yūpadāru / samartha-grahaṇaṃ kim ? gaccha tvaṃ yūpāya, dāru devadattasya grehe / pañcamī bhayena (*2,1.37) - vṛkebhyo bhayaṃ vṛkabhayam / samartha-grahaṇaṃ kim ? gaccha tvaṃ mā vṛkebhyo, bhayaṃ devadattasya yajñadattāt / ṣaṣṭhī (*2,2.8) - rājñaḥ puruṣaḥ rājapuruṣaḥ / samartha-grahaṇaṃ kim ? bhāryā rājñaḥ, puruṣo devadattasya / saptamī śauṇḍaiḥ (*2,1.40) - akṣeṣu śauṇḍaḥ akṣaśauṇḍaḥ / samartha-grahaṇaṃ kim ? śaktastvaṃ akṣeṣu, śauṇḍaḥ pibati pānāgāre / pada-grahaṇaṃ kim ? varṇavidhau samarthaparibhāśā mā bhūt / tiṣṭhatu dadhyaśāna tvaṃ śākena / tiṣṭhatu kumārī cchatraṃ haradevadattāt / yaṇādeśo, nityaś ca tug bhavati // sub āmantrite para-aṅgavat svare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम् कुण्डेनाटन् । आम एक-अन्तरम् आमन्त्रितम् अनन्तिके (*८,१।५५) इत्य् एकान्तरता भवति । स्वरे इति किम् ? कूपे सिञ्चन् । चर्म नमन् । षत्वणत्वे प्रति पराङ्ग्वद् न भवति । सुब्-अन्तस्य पर-अङ्गवद् भावे समानाधिकरणस्य+उपसङ्ख्यानम् अनन्तरत्वत् । तीक्ष्णया सुच्या सीव्यन् । तीक्ष्णेन प्रशुना वृश्चन् । अव्ययानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । उच्चैर् अधीयानः । नीचैर् अधीयानः ॥ प्राक् कडारात् समासः

ām kuṇḍenāṭan / āma eka-antaram āmantritam anantike (*8,1.55) ity ekāntaratā bhavati / svare iti kim ? kūpe siñcan / carma naman / ṣatvaṇatve prati parāṅgvad na bhavati / sub-antasya para-aṅgavad bhāve samānādhikaraṇasya+upasaṅkhyānam anantaratvat / tīkṣṇayā sucyā sīvyan / tīkṣṇena praśunā vṛścan / avyayānāṃ pratiṣedho vaktavyaḥ / uccair adhīyānaḥ / nīcair adhīyānaḥ // prāk kaḍārāt samāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कडार-संशब्दनात् प्राग् यानित उर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, ते समाससञ्ज्ञा वेदितव्याः । वक्ष्यति - यथा ऽसादृश्ये (*२,१।७) । यथा वृद्धं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व । प्राग्-वचनं सञ्ज्ञा-समावेश-अर्थम् । समास-प्रदेशाः - तृतीयासमासे (*१,१।३०) इत्य् एवम् आदयः ॥ सह सुपा

kaḍāra-saṃśabdanāt prāg yānita urdhvam anukramiṣyāmaḥ, te samāsasañjñā veditavyāḥ / vakṣyati - yathā 'sādṛśye (*2,1.7) / yathā vṛddhaṃ brāhmaṇānāmantrayasva / prāg-vacanaṃ sañjñā-samāveśa-artham / samāsa-pradeśāḥ - tṛtīyāsamāse (*1,1.30) ity evam ādayaḥ // saha supā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप् इति वर्तते । सुप् इति सह इति सुपा इति च त्रयम् अपि अधिकृतं वेदितव्यम् । यद् इत ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, तत्र+इदम् उपस्थितं द्रष्टव्यम् । वक्ष्यति - द्वितीया श्रित-अतीत-पतित-गत-अत्यस्त-प्राप्त-आपन्नैः (*२,१।२४) इति । द्वितीय-अन्तं श्रितादिभिः सह समस्यते, कष्टं श्रितः कष्टश्रितः । सह-ग्रहणं योगविभाग-अर्थम्, तिङापि सह यथा स्यात् । अनुव्यचलत् । अनुप्रावर्षत् ॥ अव्ययीभवः

sup iti vartate / sup iti saha iti supā iti ca trayam api adhikṛtaṃ veditavyam / yad ita ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ, tatra+idam upasthitaṃ draṣṭavyam / vakṣyati - dvitīyā śrita-atīta-patita-gata-atyasta-prāpta-āpannaiḥ (*2,1.24) iti / dvitīya-antaṃ śritādibhiḥ saha samasyate, kaṣṭaṃ śritaḥ kaṣṭaśritaḥ / saha-grahaṇaṃ yogavibhāga-artham, tiṅāpi saha yathā syāt / anuvyacalat / anuprāvarṣat // avyayībhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्ययं विभक्ति-समीप-समृद्धि-व्यृद्ध्य्-अर्थाभाव-अत्यय-असम्प्रति-शब्दप्रादुर्भाव-पश्चाद्-यथा-आनुपूर्व्य-यौगपद्य-सादृश्य-सम्पत्ति-साकल्य-अन्तव्चनेषु

avyayaṃ vibhakti-samīpa-samṛddhi-vyṛddhy-arthābhāva-atyaya-asamprati-śabdaprādurbhāva-paścād-yathā-ānupūrvya-yaugapadya-sādṛśya-sampatti-sākalya-antavcaneṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थनतिवृत्तौ -- यथाशक्ति । आनुपूर्व्यमनुक्रमः -- अनुज्येष्ठं प्रविशन्तु भवन्तिअः । ज्येष्ठानुपूर्व्या भवन्तः प्रविशन्तु इत्य् अर्थः । यौगपद्यम् एककालता -- सचक्रम् धेहि । युगपच्चक्रं धेहि इत्य् अर्थः । सादृश्यम् तुल्यता । किम्-अर्थम् इदम् उच्यते, यथार्थ इत्य् एव सिद्धम् ? गुणभूते ऽपि सादृश्ये यथा स्यात्, सदृशः किख्या राकिखि । सम्पत्तिः अनुरूप आत्मभावः समृद्धेरन्यः -- सब्रह्म बाभ्रवाणाम् । सक्षत्रं शालङ्कायनानाम् । साक्ल्यम् अशेषता -- सतृणम् अभ्यावहरति । सबुसम् । न किंचिद् अभ्यावहार्यं परित्यजति इत्य् अयमर्थो ऽधिकार्थवचनेन प्रतिपाद्यते । अन्तवचने -- अन्तः इति परिग्रह-अपेक्षया समाप्तिरुच्यते । साग्नि अधीते । सेष्टि सपशुबन्धम् । सपशुबन्धान्तमधीते इत्य् अर्थः । इयं समाप्तिरसकले ऽप्य् अध्ययने भवति इति साकल्यात् पृथग् उच्यते ॥ यथा ऽसादृश्ये

padārthanativṛttau -- yathāśakti / ānupūrvyamanukramaḥ -- anujyeṣṭhaṃ praviśantu bhavantiaḥ / jyeṣṭhānupūrvyā bhavantaḥ praviśantu ity arthaḥ / yaugapadyam ekakālatā -- sacakram dhehi / yugapaccakraṃ dhehi ity arthaḥ / sādṛśyam tulyatā / kim-artham idam ucyate, yathārtha ity eva siddham ? guṇabhūte 'pi sādṛśye yathā syāt, sadṛśaḥ kikhyā rākikhi / sampattiḥ anurūpa ātmabhāvaḥ samṛddheranyaḥ -- sabrahma bābhravāṇām / sakṣatraṃ śālaṅkāyanānām / sāklyam aśeṣatā -- satṛṇam abhyāvaharati / sabusam / na kiṃcid abhyāvahāryaṃ parityajati ity ayamartho 'dhikārthavacanena pratipādyate / antavacane -- antaḥ iti parigraha-apekṣayā samāptirucyate / sāgni adhīte / seṣṭi sapaśubandham / sapaśubandhāntamadhīte ity arthaḥ / iyaṃ samāptirasakale 'py adhyayane bhavati iti sākalyāt pṛthag ucyate // yathā 'sādṛśye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा इत्य् एतद् अव्ययम् असादृश्ये वर्तमानं सुपा सह समस्यते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । यथावृद्धं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व । ये ये वृद्धाः यथावृद्धम् । यथाध्यापकम् । असादृश्ये इति किम् ? यथा देवदत्तः तथा यज्ञदत्तः । यथार्थे यदव्ययम् इति पूर्वेण+एव सिद्धे समासे वचनम् इदं सादृश्य-प्रतिषेध-अर्थम् ॥ यावद् अवधारणे

yathā ity etad avyayam asādṛśye vartamānaṃ supā saha samasyate, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / yathāvṛddhaṃ brāhmaṇānāmantrayasva / ye ye vṛddhāḥ yathāvṛddham / yathādhyāpakam / asādṛśye iti kim ? yathā devadattaḥ tathā yajñadattaḥ / yathārthe yadavyayam iti pūrveṇa+eva siddhe samāse vacanam idaṃ sādṛśya-pratiṣedha-artham // yāvad avadhāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत् इत्य् एतद् अव्ययम् अवधारणे वर्तमानं सुपा सह समस्यते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । अवधारणम् इयत्तापरिद्धेदः । यावदमत्रं ब्राह्मणानामन्त्रयस्व । यावन्त्यमत्राणि सम्भवन्ति पञ्च षट् वा तावत आमन्त्रयस्व । अवधारणे इति किम् ? यावद् ऋत्तं तावद् भुक्तम् । न अवधारयामि कियन् मया भुक्तम् इति ॥ सुप् प्रैत्ना मात्रा-अर्थे

yāvat ity etad avyayam avadhāraṇe vartamānaṃ supā saha samasyate, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / avadhāraṇam iyattāpariddhedaḥ / yāvadamatraṃ brāhmaṇānāmantrayasva / yāvantyamatrāṇi sambhavanti pañca ṣaṭ vā tāvata āmantrayasva / avadhāraṇe iti kim ? yāvad ṛttaṃ tāvad bhuktam / na avadhārayāmi kiyan mayā bhuktam iti // sup praitnā mātrā-arthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्ष-शलाका-सङ्ख्याः परिणा

akṣa-śalākā-saṅkhyāḥ pariṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्ष-शब्दः, शलाका-शब्दः, सङ्ख्या-शब्दश् च परिणा सह समस्यन्ते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । कितवव्यवहारे समासो ऽयम् इष्यते । पञ्चिका नाम द्यूतं पञ्चभिर् अक्षैः शलाकाभिर् वा भवति । तत्र यदा सर्वे उत्तानाः पतन्ति अवाञ्चो वा, तदा पात्यिता ज्यति, तस्य+एव अस्य विपातो ऽन्यथा पाते सति जायते । अक्षेण+इदं न तथा वृत्तं यथा पूर्वं जये अक्षपरि । शलाकापरि । एकपरि । द्विपरि । त्रिपरि । परमेण चतुष्परि । पञ्चसुत्वेकरूपासु जय एव भविष्यति । अक्षादयस् तृतीयान्ताः पूर्वोक्तस्य यथा न तत् । कितवव्यवहारे च एकत्वे ऽक्षशलाकयोः ॥ विभाषा

akṣa-śabdaḥ, śalākā-śabdaḥ, saṅkhyā-śabdaś ca pariṇā saha samasyante, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / kitavavyavahāre samāso 'yam iṣyate / pañcikā nāma dyūtaṃ pañcabhir akṣaiḥ śalākābhir vā bhavati / tatra yadā sarve uttānāḥ patanti avāñco vā, tadā pātyitā jyati, tasya+eva asya vipāto 'nyathā pāte sati jāyate / akṣeṇa+idaṃ na tathā vṛttaṃ yathā pūrvaṃ jaye akṣapari / śalākāpari / ekapari / dvipari / tripari / parameṇa catuṣpari / pañcasutvekarūpāsu jaya eva bhaviṣyati / akṣādayas tṛtīyāntāḥ pūrvoktasya yathā na tat / kitavavyavahāre ca ekatve 'kṣaśalākayoḥ // vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इत्य् अयम् अधिकारो वेदितव्यः । यद् इत ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, तद् विभाषा भवति । वक्ष्यति - अप-परि-बहिर् अञ्चवः पञ्चम्या

vibhāṣā ity ayam adhikāro veditavyaḥ / yad ita ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ, tad vibhāṣā bhavati / vakṣyati - apa-pari-bahir añcavaḥ pañcamyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपत्रिगर्तं वृष्तो देवः, अप त्रिगर्तेभ्यः ॥ अप-परि-बहिर् अञ्चवः पञ्चम्या (*२,१।१२) । अप परि बहिस् अञ्चु इत्य् एते सुबन्ताः पञ्चम्यन्तेन सह विभाषा समस्यन्ते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । अपत्रिगर्तं वृष्टो देवः, अप त्रिगर्तेभ्यः । परित्रिगर्तम्, परि त्रिगर्तेभ्यः । बहिर्ग्रामम्, वहिर्ग्रामात् । प्राग्ग्रामम्, प्राग् ग्रामात् । बहिः शब्दयोगे पञ्चमीभावस्य+एतद् एव ज्ञापकम् ॥ आङ् मर्यादा-अभिविध्योः

apatrigartaṃ vṛṣto devaḥ, apa trigartebhyaḥ // apa-pari-bahir añcavaḥ pañcamyā (*2,1.12) / apa pari bahis añcu ity ete subantāḥ pañcamyantena saha vibhāṣā samasyante, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / apatrigartaṃ vṛṣṭo devaḥ, apa trigartebhyaḥ / paritrigartam, pari trigartebhyaḥ / bahirgrāmam, vahirgrāmāt / prāggrāmam, prāg grāmāt / bahiḥ śabdayoge pañcamībhāvasya+etad eva jñāpakam // āṅ maryādā-abhividhyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङ् इत्य् एतन् मर्यादायाम् अभिविधौ च वर्तमानम् पज्चम्यन्तेन सह विभाषा संस्यते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । आपाटलिपुत्रं वृष्टो देवः, आ पाटलिपुत्रात् । अभिविधौ - आकुमारं यशः पाणिनेः, आ कुमारेभ्यः ॥ लक्षणेन अभिप्रती आभिमुख्ये

āṅ ity etan maryādāyām abhividhau ca vartamānam pajcamyantena saha vibhāṣā saṃsyate, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / āpāṭaliputraṃ vṛṣṭo devaḥ, ā pāṭaliputrāt / abhividhau - ākumāraṃ yaśaḥ pāṇineḥ, ā kumārebhyaḥ // lakṣaṇena abhipratī ābhimukhye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुर् यत्-समया

anur yat-samayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समया समीपम् । अनुर्यस्य समीप-वाची तेन लक्षण-भूतेन सह विभाषा समस्यते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । अनुवनमशनिर्गतः । अनुः इति किम् ? वनं समया । यत्समया इति किम् ? वृक्षमनु विद्योतते विद्युत् । अव्ययं विभक्ति-समीप (*२,१।६) इत्य् एव सिद्धे पुनर्वचनम् विभाष-अर्थम् ॥ यस्य च आयामः

samayā samīpam / anuryasya samīpa-vācī tena lakṣaṇa-bhūtena saha vibhāṣā samasyate, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / anuvanamaśanirgataḥ / anuḥ iti kim ? vanaṃ samayā / yatsamayā iti kim ? vṛkṣamanu vidyotate vidyut / avyayaṃ vibhakti-samīpa (*2,1.6) ity eva siddhe punarvacanam vibhāṣa-artham // yasya ca āyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षनेन इति वर्तते । आयामो दैर्घ्यम् । अनुर्यस्यायामवाची तेन लक्षणभूतेन सह विभाषा समस्यते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । अनुगङ्गं वाराणसी । अनुयमौनं मथुरा । यमुनायामेन मथुरायामो लक्ष्यते । आयामः इति किम् ? वृक्षमनु विध्योतते विद्युत् ॥ तिष्ठद्गु-प्रभृतीनि च

lakṣanena iti vartate / āyāmo dairghyam / anuryasyāyāmavācī tena lakṣaṇabhūtena saha vibhāṣā samasyate, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / anugaṅgaṃ vārāṇasī / anuyamaunaṃ mathurā / yamunāyāmena mathurāyāmo lakṣyate / āyāmaḥ iti kim ? vṛkṣamanu vidhyotate vidyut // tiṣṭhadgu-prabhṛtīni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठद्ग्व्-आदयः समुदाया एव निपात्यन्ते । तिष्ठद्गु-प्रभृतीनि शब्दरूपाणि अव्ययीभावस्-अञ्ज्ञानि भवन्ति । तिष्ठद्गु कालविशेषः । तिष्ठन्ति गावो यस्मिन् काले दोहनाय स तिष्ठद्गु कालः । खलेयवादीनि प्रथमानतानि विभक्त्यनतरेन्ण न+एव सम्बध्यन्ते ऽन्यपदार्थे च काले वर्तन्ते । चकारो ऽवधारण-अर्थः । अपरः समासो न भवति, परमतिष्ठद्गु इति । तिष्ठद्गु । वहद्गु । आयतीगवम् । खलेबुसम् । खलेयवम् । लूनयवम् । लूयमानयवम् । पूतयवम् । पूयमानयवम् । संहृतयवम् । संह्रियमाणायवम् । संहृतबुसम् । संह्रियमाणाबुसम् । एते कालशब्दाः । समभूमि । समपदाति । सुषमम् । विषमम् । निष्षमम् । दुष्षमम् । अपरसमम् । आयतीसमम् ः प्राह्णम् । प्ररथम् । प्रमऋगम् । प्रदक्षिणम् । अपरदक्षिणम् । संप्रति । असंप्रति । पापसमम् । पुण्यसमम् । इच् कर्मव्यतिहारे (*५,४।१२७) -- दण्डादण्डि । मुसलामुसलि ॥ पारे मध्ये षष्ठ्या वा

tiṣṭhadgv-ādayaḥ samudāyā eva nipātyante / tiṣṭhadgu-prabhṛtīni śabdarūpāṇi avyayībhāvas-añjñāni bhavanti / tiṣṭhadgu kālaviśeṣaḥ / tiṣṭhanti gāvo yasmin kāle dohanāya sa tiṣṭhadgu kālaḥ / khaleyavādīni prathamānatāni vibhaktyanatarenṇa na+eva sambadhyante 'nyapadārthe ca kāle vartante / cakāro 'vadhāraṇa-arthaḥ / aparaḥ samāso na bhavati, paramatiṣṭhadgu iti / tiṣṭhadgu / vahadgu / āyatīgavam / khalebusam / khaleyavam / lūnayavam / lūyamānayavam / pūtayavam / pūyamānayavam / saṃhṛtayavam / saṃhriyamāṇāyavam / saṃhṛtabusam / saṃhriyamāṇābusam / ete kālaśabdāḥ / samabhūmi / samapadāti / suṣamam / viṣamam / niṣṣamam / duṣṣamam / aparasamam / āyatīsamam ḥ prāhṇam / praratham / pramaṛgam / pradakṣiṇam / aparadakṣiṇam / saṃprati / asaṃprati / pāpasamam / puṇyasamam / ic karmavyatihāre (*5,4.127) -- daṇḍādaṇḍi / musalāmusali // pāre madhye ṣaṣṭhyā vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्या वंश्येन

saṅkhyā vaṃśyena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यया जन्मना वा प्राणिनाम् एकलक्षणसन्तानो वंशः इत्य् अभिधीयते । तत्र भवो वंश्यः । तद्-वाचिना सुबन्तेन सह सङ्ख्या समस्यते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । द्वौ मुनी व्याकरणस्य वंश्यौ द्विमुनि व्याकरनस्य । त्रिमुनि व्याकरणस्य । यदा तु विद्यय तद्वताम् अभेदविवक्षा तदा सामानाधिकरण्यं भवति । द्विमुनि व्यकरणम् । त्रिमुनि व्याकरणम् इति । जन्मना - एकविंशतिभारद्वाजम् ॥ नदीभिश् च

vidyayā janmanā vā prāṇinām ekalakṣaṇasantāno vaṃśaḥ ity abhidhīyate / tatra bhavo vaṃśyaḥ / tad-vācinā subantena saha saṅkhyā samasyate, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / dvau munī vyākaraṇasya vaṃśyau dvimuni vyākaranasya / trimuni vyākaraṇasya / yadā tu vidyaya tadvatām abhedavivakṣā tadā sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati / dvimuni vyakaraṇam / trimuni vyākaraṇam iti / janmanā - ekaviṃśatibhāradvājam // nadībhiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्या इत्य् अनुवर्तते । नदीवचनैः शब्दैः सह सङ्ख्या समस्यते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । समाहारे च अयम् इष्यते । सप्तगङ्गम् । द्वियमुनम् । पञ्चनदम् । सप्तगोदावरम् ॥ अन्यपदर्थे च सञ्ज्ञायाम्

saṅkhyā ity anuvartate / nadīvacanaiḥ śabdaiḥ saha saṅkhyā samasyate, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / samāhāre ca ayam iṣyate / saptagaṅgam / dviyamunam / pañcanadam / saptagodāvaram // anyapadarthe ca sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्या इति निवृत्तम् । नदीग्रहनम् अनुवर्तते । नदीभिः सह सुबन्तम् अन्यपदार्थे वर्तमानं सञ्ज्ञायां विष्ये समस्यते, अव्ययीभावश् च समासो भवति । विभाषा ऽधिकारे ऽपि नित्यसमास एव अयम् । न हि वाक्येन सञ्ज्ञा गम्यते । उन्मत्तगङ्गम् नाम देशः । लोहितगङ्गम् । शनैर्गङ्गम् । कृष्णगङ्गम् । अन्यपदार्थे इति किम् ? कृष्णवेण्णा । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? शीघ्रगङ्गो देशः ॥ तत्पुरुषः

saṅkhyā iti nivṛttam / nadīgrahanam anuvartate / nadībhiḥ saha subantam anyapadārthe vartamānaṃ sañjñāyāṃ viṣye samasyate, avyayībhāvaś ca samāso bhavati / vibhāṣā 'dhikāre 'pi nityasamāsa eva ayam / na hi vākyena sañjñā gamyate / unmattagaṅgam nāma deśaḥ / lohitagaṅgam / śanairgaṅgam / kṛṣṇagaṅgam / anyapadārthe iti kim ? kṛṣṇaveṇṇā / sañjñāyām iti kim ? śīghragaṅgo deśaḥ // tatpuruṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पुरुषः इति सञ्ज्ञा ऽधिक्रियते प्राग् बहुव्रीहेः । यानित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, तत्पुरुष-सञ्ज्ञास्ते वेदितव्याः । वक्ष्यति, द्वितीय श्रित-अतीत-पतित (*२,१।२४) । इति । कष्टश्रितः । पूर्वाचार्यसञ्ज्ञा चेयं महती, तदङ्गीकरणौपाधेर् अपि तदीयस्य परिग्रह-अर्थम्, उत्तरपदार्थ-प्रधानस् तत्पुरुषः इति । तत्पुरुषप्रदेशाः - तत्पुरुषे कृति बहुलम् (*३,३।१४) । इत्य् एवम् आदयः ॥ द्विगुश् च

tatpuruṣaḥ iti sañjñā 'dhikriyate prāg bahuvrīheḥ / yānita ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ, tatpuruṣa-sañjñāste veditavyāḥ / vakṣyati, dvitīya śrita-atīta-patita (*2,1.24) / iti / kaṣṭaśritaḥ / pūrvācāryasañjñā ceyaṃ mahatī, tadaṅgīkaraṇaupādher api tadīyasya parigraha-artham, uttarapadārtha-pradhānas tatpuruṣaḥ iti / tatpuruṣapradeśāḥ - tatpuruṣe kṛti bahulam (*3,3.14) / ity evam ādayaḥ // dviguś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विदीया श्रित-अतीत-पतित-गत-अत्यस्त-प्राप्त-आपनैः

dvidīyā śrita-atīta-patita-gata-atyasta-prāpta-āpanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप् स्पा इति वर्तते । तस्य विशेषणम् एतद् द्वितीया । द्वितीयान्तं सुबन्तम् श्रित-अदिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । कष्टं श्रितः कष्टश्रितः । नरकश्रितः । अतीत -- कान्तारम् अतीतः कान्तारातितः । पतित -- नरकम् पतितः नरकपतितः । गत -- ग्रामम् गतः ग्रामगतः । अत्यस्त -- तरङ्गनत्यस्तः तरङ्गात्यस्तः । तुहिनात्यस्तः । प्राप्त -- सुखं प्राप्तः सुखप्राप्तः । आपन्न -- सुखम् आपन्नः सुखापन्नः । दुःखापन्नः । श्रित्त-अदिषु गमिगाम्यादिनाम् उपसङ्ख्यनम् । ग्रामं गमी ग्रामगमी । ग्रामम् गामी ग्रामागामी । ओद्नं बुभुक्षुः ओदनबुभुक्षुः ॥ स्वयं क्तेन

sup spā iti vartate / tasya viśeṣaṇam etad dvitīyā / dvitīyāntaṃ subantam śrita-adibhiḥ saha samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / kaṣṭaṃ śritaḥ kaṣṭaśritaḥ / narakaśritaḥ / atīta -- kāntāram atītaḥ kāntārātitaḥ / patita -- narakam patitaḥ narakapatitaḥ / gata -- grāmam gataḥ grāmagataḥ / atyasta -- taraṅganatyastaḥ taraṅgātyastaḥ / tuhinātyastaḥ / prāpta -- sukhaṃ prāptaḥ sukhaprāptaḥ / āpanna -- sukham āpannaḥ sukhāpannaḥ / duḥkhāpannaḥ / śritta-adiṣu gamigāmyādinām upasaṅkhyanam / grāmaṃ gamī grāmagamī / grāmam gāmī grāmāgāmī / odnaṃ bubhukṣuḥ odanabubhukṣuḥ // svayaṃ ktena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयम् एतद् अव्ययम् आत्मना इत्य् अस्यार्थे वर्तते, तस्य द्वितीयया सम्बन्धो ऽनुपपन्नः इति द्वितीया-ग्रहणम् उत्तरार्थम् अनुवर्तते । स्वयम् इत्य् एतत् सुबन्तं क्तान्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भाति । स्वयंधौतौ पादौ । स्वयंविलीनम् आज्यम् । ऐकपद्यमैकस्वर्यं च समासत्वाद् भवति ॥ खट्वा क्षेपे

svayam etad avyayam ātmanā ity asyārthe vartate, tasya dvitīyayā sambandho 'nupapannaḥ iti dvitīyā-grahaṇam uttarārtham anuvartate / svayam ity etat subantaṃ ktāntena saha samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhāti / svayaṃdhautau pādau / svayaṃvilīnam ājyam / aikapadyamaikasvaryaṃ ca samāsatvād bhavati // khaṭvā kṣepe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खट्वा-शब्दो द्वितीयान्तः क्तान्तेन सह क्षेपे गम्यमाने समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । क्षेपो निन्दा, स च समास-अर्थ एव, तेन विभाषा ऽधिकारे ऽपि नित्यसमास एव अयम् । न हि वक्येन क्षेपो गम्यते । खट्वारोहणं च+इह विमार्गप्रस्थानस्य+उपलक्षनम् । सर्व एव अविनीतः खट्वारूढः इत्य् उच्यते । खट्वारुढो जाल्मः । खट्वाप्लुतः । अपथप्रस्थितः इत्य् अर्थः । क्षेपे इति किम् ? खट्वामारूढः ॥ सामि

khaṭvā-śabdo dvitīyāntaḥ ktāntena saha kṣepe gamyamāne samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / kṣepo nindā, sa ca samāsa-artha eva, tena vibhāṣā 'dhikāre 'pi nityasamāsa eva ayam / na hi vakyena kṣepo gamyate / khaṭvārohaṇaṃ ca+iha vimārgaprasthānasya+upalakṣanam / sarva eva avinītaḥ khaṭvārūḍhaḥ ity ucyate / khaṭvāruḍho jālmaḥ / khaṭvāplutaḥ / apathaprasthitaḥ ity arthaḥ / kṣepe iti kim ? khaṭvāmārūḍhaḥ // sāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालाः

kālāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीया क्तेन इति वर्तते । कालवाचिनः शब्दाः द्वितीयान्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते विभाष, तत्पुरुषश् च समासो भवति । अन्त्यन्तसम्योग-अर्थं वचनम् । कालाः इति न स्वरूप-विधिः । षण्मुहूर्ताश्चराचराः, ते कदाचित् अहर्गच्छन्ति कदाचित् रात्रिम् । अहरतिसृता मुहूर्ताः अहःसङ्क्रान्ताः । रात्र्यतिसृता मुहूर्ताः रात्रिसङ्क्रान्ताः । मासप्रमितश्चन्द्रमाः । मासं प्रमातुमारब्धः प्रतिपच्चन्द्रमाः इत्य् अर्थः ॥ अत्यन्तसंयोगे च

dvitīyā ktena iti vartate / kālavācinaḥ śabdāḥ dvitīyāntāḥ ktāntena saha samasyante vibhāṣa, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / antyantasamyoga-arthaṃ vacanam / kālāḥ iti na svarūpa-vidhiḥ / ṣaṇmuhūrtāścarācarāḥ, te kadācit ahargacchanti kadācit rātrim / aharatisṛtā muhūrtāḥ ahaḥsaṅkrāntāḥ / rātryatisṛtā muhūrtāḥ rātrisaṅkrāntāḥ / māsapramitaścandramāḥ / māsaṃ pramātumārabdhaḥ pratipaccandramāḥ ity arthaḥ // atyantasaṃyoge ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालाः इति वर्तते । क्तेन इति निवृत्तम् । अत्यन्तसंयोगः कृत्स्न-संयोगः, कालस्य स्वेन सम्बन्धिना व्याप्तिः । कालवाचिनः शब्दा द्वितीयान्ता अत्यन्तसंयोगे गम्यमाने सुपा सह समस्यन्ते विभाषा, तत्पुरुषश् च समासो भवति । मुहूर्तं सुखम् मुहूर्तसुखम् । सर्वरात्रकल्पाणी । सर्वरात्रशोभना ॥ तृतीया तत्कृत-अर्थेन गुणवचनेन

kālāḥ iti vartate / ktena iti nivṛttam / atyantasaṃyogaḥ kṛtsna-saṃyogaḥ, kālasya svena sambandhinā vyāptiḥ / kālavācinaḥ śabdā dvitīyāntā atyantasaṃyoge gamyamāne supā saha samasyante vibhāṣā, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / muhūrtaṃ sukham muhūrtasukham / sarvarātrakalpāṇī / sarvarātraśobhanā // tṛtīyā tatkṛta-arthena guṇavacanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप् सुपा इति वर्तते । तस्य विशेषणम् एतत् । तृतीयान्तम् गुणवचनेन अर्थशब्देन च सह संस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । कीदृशेन गुणवचनेन ? तत्कृतेन तदर्थ-कृतेन, तृतीयान्त-अर्थ-कृतेन इति यावत् । शङ्कुलया खण्डः सङ्कुलाखण्डः । किरिणा काणः किरिकाणः । अर्थ-शब्देन -- धान्येन अर्थः धान्यार्थः । तत्कृतेन इति इम् ? अक्ष्णा काणः । गुणवचनेन इति किम् ? गोभिर्वपावान् ॥ पूर्व-सदृश-सम-ऊनार्थ-कलह-निपुण-मिश्र-श्लक्ष्णैः

sup supā iti vartate / tasya viśeṣaṇam etat / tṛtīyāntam guṇavacanena arthaśabdena ca saha saṃsyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / kīdṛśena guṇavacanena ? tatkṛtena tadartha-kṛtena, tṛtīyānta-artha-kṛtena iti yāvat / śaṅkulayā khaṇḍaḥ saṅkulākhaṇḍaḥ / kiriṇā kāṇaḥ kirikāṇaḥ / artha-śabdena -- dhānyena arthaḥ dhānyārthaḥ / tatkṛtena iti im ? akṣṇā kāṇaḥ / guṇavacanena iti kim ? gobhirvapāvān // pūrva-sadṛśa-sama-ūnārtha-kalaha-nipuṇa-miśra-ślakṣṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृकर्णे दृता बहुलम्

kartṛkarṇe dṛtā bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीया इति वर्तते । कर्तरि करणे च या तृतीया तदन्तं कृदन्तेन सह बहुलं समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । सर्वोपाधिव्यभिचारार्थं बहुल-ग्रहनम् । कर्तरि -- अहिना हतः अहिहतः । करणे -- नखैर्निर्भिन्नः नखनिर्भिन्नः । परशुना छिन्नः । कर्तृकरणे इति किम् ? भिक्षाभिरुषितः । बहुल-ग्रहनम् किम् ? दात्रेण लूनवान्, परशुना छिन्नवान्, इह समासो न भवति । पादहारकः, गले चोपकः इति च भवति ॥ कृत्यैर् अधिक-आर्थ-वचने

tṛtīyā iti vartate / kartari karaṇe ca yā tṛtīyā tadantaṃ kṛdantena saha bahulaṃ samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / sarvopādhivyabhicārārthaṃ bahula-grahanam / kartari -- ahinā hataḥ ahihataḥ / karaṇe -- nakhairnirbhinnaḥ nakhanirbhinnaḥ / paraśunā chinnaḥ / kartṛkaraṇe iti kim ? bhikṣābhiruṣitaḥ / bahula-grahanam kim ? dātreṇa lūnavān, paraśunā chinnavān, iha samāso na bhavati / pādahārakaḥ, gale copakaḥ iti ca bhavati // kṛtyair adhika-ārtha-vacane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुतिनिन्दाप्रयुक्तम् अध्यारोपितार्थवचनम् अधिकार्थवचनम् । कर्तृकरणयो या तृतीया तदन्तं सुबन्तं कृतैः सह समस्यते ऽधिकार्थवचने गम्यमाने विभाषा, तत्पुरुषश् च समासो भवति । कर्ता - काकपेया नदी । श्वलेह्यः कूपः । करणम् - बाष्पच्छेद्यानि तृणानि । क्ण्टकसञ्चेय ओदनः । पूर्वस्यअ+एव अयं प्रपञ्चः । कृत्य-ग्रहणे यण्ण्यतोर्ग्रहनं कर्तव्यम् । इह मा भूत्, काकैः पातव्या इति ॥ अन्नेन व्यञ्जनम्

stutinindāprayuktam adhyāropitārthavacanam adhikārthavacanam / kartṛkaraṇayo yā tṛtīyā tadantaṃ subantaṃ kṛtaiḥ saha samasyate 'dhikārthavacane gamyamāne vibhāṣā, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / kartā - kākapeyā nadī / śvalehyaḥ kūpaḥ / karaṇam - bāṣpacchedyāni tṛṇāni / kṇṭakasañceya odanaḥ / pūrvasyaa+eva ayaṃ prapañcaḥ / kṛtya-grahaṇe yaṇṇyatorgrahanaṃ kartavyam / iha mā bhūt, kākaiḥ pātavyā iti // annena vyañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीया इति वर्तते । व्यञ्ज्ञवाचि तृतीयान्तम् अनवाचिना सुबन्तेन सहा समस्यते, विभाशा तत्पुरुषश् च समासो भवति । संस्कार्यम् अन्नं, संस्कारकं व्यञ्जनम् । दध्ना उपसिक्त ओदनः दध्योदनः । क्षीरौदनः । वृत्तौ क्रियाया अन्तर्भावाद् अन्नव्यञ्जनयोः सामर्थ्यम् ॥ भक्ष्येण मिश्रीकरनम्

tṛtīyā iti vartate / vyañjñavāci tṛtīyāntam anavācinā subantena sahā samasyate, vibhāśā tatpuruṣaś ca samāso bhavati / saṃskāryam annaṃ, saṃskārakaṃ vyañjanam / dadhnā upasikta odanaḥ dadhyodanaḥ / kṣīraudanaḥ / vṛttau kriyāyā antarbhāvād annavyañjanayoḥ sāmarthyam // bhakṣyeṇa miśrīkaranam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थी तदर्थ-अर्थ-बलि-हित-सुख-रक्षितैः

caturthī tadartha-artha-bali-hita-sukha-rakṣitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप् सुपा इति वर्तते । तस्य विशेषणम् एतत् । तत् इति सर्वनाम्ना चतुर्थ्यन्तस्य अर्थः परामृश्यते । तस्मै इदं तदर्थम् । तदर्थ अर्थ बलि हित सुख रक्षित इत्य् एतैः सह चतुर्थ्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । तदर्थेन प्रकृतिविकारभावे समासो ऽयम् इष्यते । यूपाय दारु यूपदारु । कुण्ड्लाय हिरण्यम् कुण्डलहिरण्यम् । इह न भवति, रन्धनाय स्थली, अवहननाय उलूखलम् इति । तादर्थ्ये चतुर्थी च अस्माद् एव ज्ञापकाद् भवति । अर्थेन नित्यसमासवचनं सर्वलिङ्गता च वक्तव्या । ब्राह्मणार्थं पयः । ब्राह्मणार्था यवागूः । बलि - कुबेराय बलिः कुबेरबलिः । महाराजबलिः । हित - गोहितम् । अश्वहितम् । सुख - गोसुखम् । अश्वसुखम् । रक्षित - गोरक्षितम् । अश्वरक्षितम् ॥ पञ्चमी भयेन

sup supā iti vartate / tasya viśeṣaṇam etat / tat iti sarvanāmnā caturthyantasya arthaḥ parāmṛśyate / tasmai idaṃ tadartham / tadartha artha bali hita sukha rakṣita ity etaiḥ saha caturthyantaṃ samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / tadarthena prakṛtivikārabhāve samāso 'yam iṣyate / yūpāya dāru yūpadāru / kuṇḍlāya hiraṇyam kuṇḍalahiraṇyam / iha na bhavati, randhanāya sthalī, avahananāya ulūkhalam iti / tādarthye caturthī ca asmād eva jñāpakād bhavati / arthena nityasamāsavacanaṃ sarvaliṅgatā ca vaktavyā / brāhmaṇārthaṃ payaḥ / brāhmaṇārthā yavāgūḥ / bali - kuberāya baliḥ kuberabaliḥ / mahārājabaliḥ / hita - gohitam / aśvahitam / sukha - gosukham / aśvasukham / rakṣita - gorakṣitam / aśvarakṣitam // pañcamī bhayena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप् सुपा इति वर्तते । तस्य विशेषणम् एतत् । पञ्चम्यन्तं सुबनतं भय-शब्देन । सुबन्तेन सह समस्यते विभाषा, तत्पुरुषश् च समासो भवति । वृकेब्यो भयं वृकभयम् । चौरभयम् । दस्युभयम् । भय-भीत-भीति-भीभिर् इति वक्तव्यम् । वृकेभ्यो भीतः वृकभीतः । वृकभीतिः । वृकभीः । पूर्वस्य+एव अयं बहुलग्रहणस्य प्रप्ञ्चः । तथा च ग्रामनिर्गतः, अधर्मजुगुप्सुः इत्य् एवम् आदि सिद्धं भवति ॥ अपेत-अपोढ-मुक्त-पतित-अपत्रस्तैर् अल्पशः

sup supā iti vartate / tasya viśeṣaṇam etat / pañcamyantaṃ subanataṃ bhaya-śabdena / subantena saha samasyate vibhāṣā, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / vṛkebyo bhayaṃ vṛkabhayam / caurabhayam / dasyubhayam / bhaya-bhīta-bhīti-bhībhir iti vaktavyam / vṛkebhyo bhītaḥ vṛkabhītaḥ / vṛkabhītiḥ / vṛkabhīḥ / pūrvasya+eva ayaṃ bahulagrahaṇasya prapñcaḥ / tathā ca grāmanirgataḥ, adharmajugupsuḥ ity evam ādi siddhaṃ bhavati // apeta-apoḍha-mukta-patita-apatrastair alpaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तोक-अन्तिक-दूर-अर्थ-कृच्छ्राणि क्तेन

stoka-antika-dūra-artha-kṛcchrāṇi ktena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तोक अन्तिक दूर इत्य् एवम् अर्थाः शब्दाः कृच्छ्र-शब्दश् च पञ्चम्यन्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । स्तोकान् मुक्तः । अन्तिकाद् आगतः । अभ्याशाद् आगतः । दूराद् आगतः । विप्रकृष्टाद् आगतः । कृच्छ्रान् मुक्तः । कृच्छ्राल् लब्धः । पञ्चम्याः स्तोक-आदिभ्यः (*६,३।२) इत्य् अलुक् । शतसहत्रौ परेणेति वक्तव्यम् । शतात् परे परश्शताः । सहस्रात् परे परस्सहस्राः । राजदन्तादित्वात् परनिपातः । निपातनात् सुडागमः ॥ सप्तमी शौण्डैः

stoka antika dūra ity evam arthāḥ śabdāḥ kṛcchra-śabdaś ca pañcamyantāḥ ktāntena saha samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / stokān muktaḥ / antikād āgataḥ / abhyāśād āgataḥ / dūrād āgataḥ / viprakṛṣṭād āgataḥ / kṛcchrān muktaḥ / kṛcchrāl labdhaḥ / pañcamyāḥ stoka-ādibhyaḥ (*6,3.2) ity aluk / śatasahatrau pareṇeti vaktavyam / śatāt pare paraśśatāḥ / sahasrāt pare parassahasrāḥ / rājadantāditvāt paranipātaḥ / nipātanāt suḍāgamaḥ // saptamī śauṇḍaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तम्यन्तं शौण्ड-आदिभिः सह समस्यते, तत्पुरुषाश् च समासो भवति । अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः । अक्षधूर्तः । अक्षकितवः । शौण्ड । धूर्त । कितव । व्याड । प्रवीण । संवीत । अन्तर् । अन्तःशब्दस्त्वराधिकरनप्रधान एव पठ्यते । अधि । पटु । पण्डित । चपल । निपुण । वृत्तौ प्रसक्तिक्रियाया अन्तर्भावदक्षादिषु अधिकरणे सप्तमी ॥ सिद्ध-शुष्क-पक्व-बन्धैश् च

saptamyantaṃ śauṇḍa-ādibhiḥ saha samasyate, tatpuruṣāś ca samāso bhavati / akṣeṣu śauṇḍaḥ akṣaśauṇḍaḥ / akṣadhūrtaḥ / akṣakitavaḥ / śauṇḍa / dhūrta / kitava / vyāḍa / pravīṇa / saṃvīta / antar / antaḥśabdastvarādhikaranapradhāna eva paṭhyate / adhi / paṭu / paṇḍita / capala / nipuṇa / vṛttau prasaktikriyāyā antarbhāvadakṣādiṣu adhikaraṇe saptamī // siddha-śuṣka-pakva-bandhaiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमी इति वर्तते । सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्य् एतैः सह सप्तम्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । साङ्काश्यसिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः । शुष्क - आतपशुष्कः । छायाशुष्कः । पक्व - स्थालीपक्वः । कुम्भीपक्वः । बन्ध - चक्रबन्धः । बहुल-ग्रहणस्य+एव अयम् उदाहरण-प्रपञ्चः ॥ ध्वाङ्क्षेन क्षेपे

saptamī iti vartate / siddha śuṣka pakva bandha ity etaiḥ saha saptamyantaṃ samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / sāṅkāśyasiddhaḥ / kāmpilyasiddhaḥ / śuṣka - ātapaśuṣkaḥ / chāyāśuṣkaḥ / pakva - sthālīpakvaḥ / kumbhīpakvaḥ / bandha - cakrabandhaḥ / bahula-grahaṇasya+eva ayam udāharaṇa-prapañcaḥ // dhvāṅkṣena kṣepe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्र्त्यैर् ऋणे

krtyair ṛṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्तमी इति वर्तते । कृत्य-प्रत्ययान्तैः सह सप्तम्यन्तं समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति ऋणे गम्यमाने । यत्प्रत्ययेन+एव+इष्यते । मासे देयमृणम् मासदेयम् । संवत्सरदेयम् । व्यहदेयम् । ऋणग्रहणं नियोगोपलक्षण-अर्थं, तेन+इह अपि समासो भवति, पूर्वाह्णे गेयं साम पूर्वाह्णगेयम् । प्रातरध्येयो ऽनुवाकः । ऋणे इति किम् ? मासे देया भिक्षा ॥ सञ्ज्ञायाम्

suptamī iti vartate / kṛtya-pratyayāntaiḥ saha saptamyantaṃ samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati ṛṇe gamyamāne / yatpratyayena+eva+iṣyate / māse deyamṛṇam māsadeyam / saṃvatsaradeyam / vyahadeyam / ṛṇagrahaṇaṃ niyogopalakṣaṇa-arthaṃ, tena+iha api samāso bhavati, pūrvāhṇe geyaṃ sāma pūrvāhṇageyam / prātaradhyeyo 'nuvākaḥ / ṛṇe iti kim ? māse deyā bhikṣā // sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायां विषये सप्तयन्तं सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । सञ्ज्ञा समुदायोपाधिः । तेन नित्यसमास एव अयम्, न हि वाक्येन सञ्ज्ञा गम्यते । अरण्येतिलकाः । अरण्येमाषाः । वनेकिंशुकाः । वने - बिल्वकाः । कूपेपिशाचकाः । हलदन्तात् सप्तम्याः सञ्ज्ञायाम् (*६,३।९) इत्य् अलुक् ॥ क्तेन अहो-रात्र-अवयवाः

sañjñāyāṃ viṣaye saptayantaṃ supā saha samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / sañjñā samudāyopādhiḥ / tena nityasamāsa eva ayam, na hi vākyena sañjñā gamyate / araṇyetilakāḥ / araṇyemāṣāḥ / vanekiṃśukāḥ / vane - bilvakāḥ / kūpepiśācakāḥ / haladantāt saptamyāḥ sañjñāyām (*6,3.9) ity aluk // ktena aho-rātra-avayavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहरवयवाः रात्र्यवयवाश् च सप्तम्यन्ताः क्तान्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । पूर्वाह्णकृतम् । अपराह्णकृतम् । पूर्वरात्रकृतम् । अपररात्रकृतम् । अवयव-ग्रहनम् किम् ? एतत् तु ते दिवा वृत्तं रात्रौ वृत्तं च द्रक्ष्यसि । अहनि भुक्तम् । रात्रौ वृत्तम् । बहुल-ग्रहणात् । रात्रिवृत्तम्, सन्ध्यगर्जितम् इत्य् आदयः ॥ तत्र

aharavayavāḥ rātryavayavāś ca saptamyantāḥ ktāntena saha samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / pūrvāhṇakṛtam / aparāhṇakṛtam / pūrvarātrakṛtam / apararātrakṛtam / avayava-grahanam kim ? etat tu te divā vṛttaṃ rātrau vṛttaṃ ca drakṣyasi / ahani bhuktam / rātrau vṛttam / bahula-grahaṇāt / rātrivṛttam, sandhyagarjitam ity ādayaḥ // tatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एतत् सप्तम्यन्तं क्तान्तेन सह समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । तत्रभुक्तम् । तत्रकृतम् । तत्रपीतम् । ऐकपद्यमैकस्वर्यं च समासत्वात् भवति ॥ क्षेपे

tatra ity etat saptamyantaṃ ktāntena saha samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / tatrabhuktam / tatrakṛtam / tatrapītam / aikapadyamaikasvaryaṃ ca samāsatvāt bhavati // kṣepe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्रेसमित-आदयश् च

pātresamita-ādayaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदुम्बरमशकादषु उपमया क्षेपः । मातरिपुरुषः इति प्रतिषिद्धसेवनेन । पिण्डीषूरादिषु निरीहतया । अव्यक्तत्त्वाच्चाकृतिगणो ऽयम् । पात्रेसमिताः । पात्रेबहुलाः । उदुम्बरमशकाः । उदरकृमिः । कूपकच्छपः । कूपचूर्णकः । अवटकच्छपः । कूपमण्डूकः । कुम्भमण्डूकः । उदपानमःडूकः । नगरकाकः । नगरवायसः । मातरिषुरुषः । पिण्डीषूरः । पितरिषूरः । गेहेशूरः । गेहेनर्दी । गेहेक्ष्वेडी । गेहेविजिती । गेहेव्याडः । गेहेमेही । गेहेदाही । हेहेदृप्तः । गेहेधृष्टः । गर्भेतृप्तः । आखनिकबकः । गोष्ठेशूरः । गोष्ठे विजिती । गोष्ठेक्ष्वेडी । गोष्ठेपटुः । गोष्ठेपण्डितः । गोष्ठेप्रगल्भः । कर्णेटिट्टिभः । कर्णेटिरिटिरा । कर्णेचुरचुरा । चकारो ऽवधारण-अर्थः, तेन समासान्तरं न भवति, परमपात्रेसमिताः इति ॥ पूर्वकाल-एक-सर्व-जरत्-पुराणा-नव-केवलाः समानाधिकरणेन

udumbaramaśakādaṣu upamayā kṣepaḥ / mātaripuruṣaḥ iti pratiṣiddhasevanena / piṇḍīṣūrādiṣu nirīhatayā / avyaktattvāccākṛtigaṇo 'yam / pātresamitāḥ / pātrebahulāḥ / udumbaramaśakāḥ / udarakṛmiḥ / kūpakacchapaḥ / kūpacūrṇakaḥ / avaṭakacchapaḥ / kūpamaṇḍūkaḥ / kumbhamaṇḍūkaḥ / udapānamaḥḍūkaḥ / nagarakākaḥ / nagaravāyasaḥ / mātariṣuruṣaḥ / piṇḍīṣūraḥ / pitariṣūraḥ / geheśūraḥ / gehenardī / gehekṣveḍī / gehevijitī / gehevyāḍaḥ / gehemehī / gehedāhī / hehedṛptaḥ / gehedhṛṣṭaḥ / garbhetṛptaḥ / ākhanikabakaḥ / goṣṭheśūraḥ / goṣṭhe vijitī / goṣṭhekṣveḍī / goṣṭhepaṭuḥ / goṣṭhepaṇḍitaḥ / goṣṭhepragalbhaḥ / karṇeṭiṭṭibhaḥ / karṇeṭiriṭirā / karṇecuracurā / cakāro 'vadhāraṇa-arthaḥ, tena samāsāntaraṃ na bhavati, paramapātresamitāḥ iti // pūrvakāla-eka-sarva-jarat-purāṇā-nava-kevalāḥ samānādhikaraṇena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्-सङ्ख्ये सञ्ज्ञायाम्

dik-saṅkhye sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानाधिकरणेन इत्य् आपादसमाप्तेर् अनुवर्तते । दिग्वाचिनः शब्दाः सङ्ख्या च समानाधिकरणेन सुबन्तेन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति सञ्ज्ञयां वषये । पूर्वेषुकामशमी । अपरेषुकामशमी । पञ्चाम्राः । सप्तर्षयः । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? उत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्राह्माणाः ॥ तद्धितर्थ-उत्तरपद-समाहारे च

samānādhikaraṇena ity āpādasamāpter anuvartate / digvācinaḥ śabdāḥ saṅkhyā ca samānādhikaraṇena subantena saha samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati sañjñayāṃ vaṣaye / pūrveṣukāmaśamī / apareṣukāmaśamī / pañcāmrāḥ / saptarṣayaḥ / sañjñāyām iti kim ? uttarā vṛkṣāḥ / pañca brāhmāṇāḥ // taddhitartha-uttarapada-samāhāre ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्-सङ्ख्ये इत्य् अनुवर्तते । तद्धित-अर्थे विषये उत्तरपदे च परतः समाहारे च अभिधेये दिक्-सङ्ख्ये समानाधिकरणेन सुपा सह समस्येते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । तद्धित-अर्थे तावत् - पूर्वस्यां शालायां भवः, दिक्पूर्वपदाद् असञ्ज्ञायां ञः (*४,२।१०७), पौर्वशालः । आपरशालः । उत्तरपदे - पूर्वशालाप्रियः । अपरशालाप्रियः । समाहारे दिक्-शब्दो न सम्भवति । सङ्ख्या तद्धित-अर्थे - पाञ्चनापितिः । पञ्चकपालः । उत्तरपदे - पञ्चगवधनः । दशगवधनः । समाहारे - पञ्चपूली । दशपूली । पञ्चकुमारि । दशकुमारि । स नपुंसकम् (*२,४।१७) इति नपुंसकत्वम् । ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य (*१,२।४७) इति ह्रस्वत्वम् ॥ सङ्ख्या-पूर्वो द्विगुः

dik-saṅkhye ity anuvartate / taddhita-arthe viṣaye uttarapade ca parataḥ samāhāre ca abhidheye dik-saṅkhye samānādhikaraṇena supā saha samasyete, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / taddhita-arthe tāvat - pūrvasyāṃ śālāyāṃ bhavaḥ, dikpūrvapadād asañjñāyāṃ ñaḥ (*4,2.107), paurvaśālaḥ / āparaśālaḥ / uttarapade - pūrvaśālāpriyaḥ / aparaśālāpriyaḥ / samāhāre dik-śabdo na sambhavati / saṅkhyā taddhita-arthe - pāñcanāpitiḥ / pañcakapālaḥ / uttarapade - pañcagavadhanaḥ / daśagavadhanaḥ / samāhāre - pañcapūlī / daśapūlī / pañcakumāri / daśakumāri / sa napuṃsakam (*2,4.17) iti napuṃsakatvam / hrasvo napuṃsake prātipadikasya (*1,2.47) iti hrasvatvam // saṅkhyā-pūrvo dviguḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धित-अर्थ-उत्तरपद-समाहारे च (*२,१।५१) इत्य् अत्र यः सङ्ख्या-पूर्वः समासः स द्विगु-सञ्ज्ञो भवति । तद्धित-अर्थे तावत् - पञ्चसु कपालेशु संस्कृतः पञ्चकपालः । दशकपालः । संस्कृतं भक्षाः (*४,२।१६) इति इह अण्, तस्य द्विगोर् लुग्-अनपत्ये (*४,१।८८) इति लुक् । उत्तरपदे - पञ्चनावप्रियः । नावो द्विगोः (*५,४।९९) इति समासान्तो भवति । समाहारे - पञ्चपूली । द्विगोः (*४,१।२१) इति ङीब् भवति । द्विगुप्रदेशाः - द्विगोः (*४,१।२१) इत्य् एवम् आदयः ॥ कुत्सितानि कुत्सनैः

taddhita-artha-uttarapada-samāhāre ca (*2,1.51) ity atra yaḥ saṅkhyā-pūrvaḥ samāsaḥ sa dvigu-sañjño bhavati / taddhita-arthe tāvat - pañcasu kapāleśu saṃskṛtaḥ pañcakapālaḥ / daśakapālaḥ / saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ (*4,2.16) iti iha aṇ, tasya dvigor lug-anapatye (*4,1.88) iti luk / uttarapade - pañcanāvapriyaḥ / nāvo dvigoḥ (*5,4.99) iti samāsānto bhavati / samāhāre - pañcapūlī / dvigoḥ (*4,1.21) iti ṅīb bhavati / dvigupradeśāḥ - dvigoḥ (*4,1.21) ity evam ādayaḥ // kutsitāni kutsanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापाणके कुत्सितैः

pāpāṇake kutsitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापाणक-शब्दौ कुत्सनाभिधायिनौ, तयोः पूर्वेण समासे परनिपातः प्राप्तः, पूर्वनिपत-अर्थम् इदम् आरभ्यते । पाप अणक इत्य् एते सुबन्ते कुत्सित-वचनैः सह समस्येते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । पापनापितः । पापकुलालः । अणकनापितः । अणककुलालः ॥ उपमानानि सामान्य-वचनैः

pāpāṇaka-śabdau kutsanābhidhāyinau, tayoḥ pūrveṇa samāse paranipātaḥ prāptaḥ, pūrvanipata-artham idam ārabhyate / pāpa aṇaka ity ete subante kutsita-vacanaiḥ saha samasyete, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / pāpanāpitaḥ / pāpakulālaḥ / aṇakanāpitaḥ / aṇakakulālaḥ // upamānāni sāmānya-vacanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमीयते ऽनेन इत्य् उपमानम् । उपमान-वाचीनि सुबन्तानि सामान्य-वचनैः सुबन्तैः सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । उपमान-उपमेययोः साधारणे धर्मः सामान्यं, तद्विशिष्ट-उपमेय-वचनैर् अयं समासः । शस्त्रीव श्यामा शस्त्रीश्यामा देवदत्ता । कुमुदश्येनी । हंसगद्गदा । न्यग्रोधपरिमण्डला । उपमानानि इति किम् ? देवदत्ता शयामा । सामान्य-वचनैः इति किम् ? फाला इव तण्डुलाः । पर्वता इव बलाहकाः ॥ उपमितं व्याघ्र-आदिभिः सामान्य-अप्रयोगे

upamīyate 'nena ity upamānam / upamāna-vācīni subantāni sāmānya-vacanaiḥ subantaiḥ saha samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / upamāna-upameyayoḥ sādhāraṇe dharmaḥ sāmānyaṃ, tadviśiṣṭa-upameya-vacanair ayaṃ samāsaḥ / śastrīva śyāmā śastrīśyāmā devadattā / kumudaśyenī / haṃsagadgadā / nyagrodhaparimaṇḍalā / upamānāni iti kim ? devadattā śayāmā / sāmānya-vacanaiḥ iti kim ? phālā iva taṇḍulāḥ / parvatā iva balāhakāḥ // upamitaṃ vyāghra-ādibhiḥ sāmānya-aprayoge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयम् उपमितं , तद्वाचि सुबन्तं व्याघ्र-आदिभिः सामर्थ्याद् उपमान-वचनैः सह सामस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति, न चेत् सामान्यवाची शब्दः प्रयुज्यते । विशेषणं विशेष्येण बहुलम् (*२,१।५७) इति परनिपाते प्राप्ते विशेष्यस्य पूर्वनिपात-अर्थ आरम्भः । पुरुषो ऽयं व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्रः । पुरुषसिंहः । सामान्य-अप्रयोगे इति इम् ? पुरुषो ऽयं व्याघ्र इव शूरः । व्याघ्र । सिंह । ऋक्ष । ऋषभ । चन्दन । वृक्ष । वराह । वृष । हस्तिन् । कुञ्जर । रुरु । पृषत । पुण्डरीक । बलाहक । अकृतिगनश् च अयम्, तेन+इदम् अपि भवति - मुखपद्मम्, मुखकमलम्, करकिसलयम्, पार्थिवचन्द्रः इत्य् एवम् आदि ॥ विशेसनं विशेष्येण बहुलम्

upameyam upamitaṃ , tadvāci subantaṃ vyāghra-ādibhiḥ sāmarthyād upamāna-vacanaiḥ saha sāmasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati, na cet sāmānyavācī śabdaḥ prayujyate / viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam (*2,1.57) iti paranipāte prāpte viśeṣyasya pūrvanipāta-artha ārambhaḥ / puruṣo 'yaṃ vyāghra iva puruṣavyāghraḥ / puruṣasiṃhaḥ / sāmānya-aprayoge iti im ? puruṣo 'yaṃ vyāghra iva śūraḥ / vyāghra / siṃha / ṛkṣa / ṛṣabha / candana / vṛkṣa / varāha / vṛṣa / hastin / kuñjara / ruru / pṛṣata / puṇḍarīka / balāhaka / akṛtiganaś ca ayam, tena+idam api bhavati - mukhapadmam, mukhakamalam, karakisalayam, pārthivacandraḥ ity evam ādi // viśesanaṃ viśeṣyeṇa bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्व-अपर-प्रथम-चरम-जघन्य-समान-मध्य-मध्यम-वीराश् च

pūrva-apara-prathama-carama-jaghanya-samāna-madhya-madhyama-vīrāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्व अपर प्रथम चरम जघन्य समान मध्य मध्यम वीर इत्य् एते सुबन्ताः समानाधिकरणेन सुपा सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । पूर्वपुरुषः । अपरपुरुषः । प्रथमपुरुषः । चरमपुरुषः । जघन्यपुरुषः । समानपुरुषः । मध्यपुरुषः । मध्यमपुरुषः । वीरपुरुषः । पूर्वस्य+एव अयं प्रपञ्चः ॥ श्रेण्य्-आदयः कृत-आदिभिः

pūrva apara prathama carama jaghanya samāna madhya madhyama vīra ity ete subantāḥ samānādhikaraṇena supā saha samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / pūrvapuruṣaḥ / aparapuruṣaḥ / prathamapuruṣaḥ / caramapuruṣaḥ / jaghanyapuruṣaḥ / samānapuruṣaḥ / madhyapuruṣaḥ / madhyamapuruṣaḥ / vīrapuruṣaḥ / pūrvasya+eva ayaṃ prapañcaḥ // śreṇy-ādayaḥ kṛta-ādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेणि । एक । पूग । कुण्ड । राशि । विशिख । निचय । निधान । इन्द्र । देव । मुण्ड । भूत । श्रवन । वदान्य । अध्यापक । अभिरूपक । ब्राह्मण । क्षत्रिय । पटु । पण्डित । कुशल । चपल । निपुण । कृपण । इति श्रेण्य्-आदिः । कृत । मित । मत । भूत । उक्त । समाज्ञात । समाम्नात । समाख्यात । सम्भावित । अवधारित । निराकृत । अवकल्पित । उपकृत । उपाकृत । इति कृत-आदिः ॥ क्तेन नञ्-विशिष्टेन अनञ्

śreṇi / eka / pūga / kuṇḍa / rāśi / viśikha / nicaya / nidhāna / indra / deva / muṇḍa / bhūta / śravana / vadānya / adhyāpaka / abhirūpaka / brāhmaṇa / kṣatriya / paṭu / paṇḍita / kuśala / capala / nipuṇa / kṛpaṇa / iti śreṇy-ādiḥ / kṛta / mita / mata / bhūta / ukta / samājñāta / samāmnāta / samākhyāta / sambhāvita / avadhārita / nirākṛta / avakalpita / upakṛta / upākṛta / iti kṛta-ādiḥ // ktena nañ-viśiṣṭena anañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्-महत्-परम-उत्तम-उत्कृष्टाः पूज्यमानैः

san-mahat-parama-uttama-utkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत् महत् परम उत्तम उत्कृष्ट इत्य् एते पूज्यमानैः सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । पूज्यमानैः इति वचनात् पूजावचनाः सदादयो विज्ञायन्ते । सत्पुरुषः । महापुरुषः । परमपुरुषः । उत्तमपुरुषः । उत्कृष्टपुरुषः । पूज्यमानैः इति किम् ? उत्कृष्टो गौः कदर्मात् ॥ वृन्दरक-नाग-कुञ्जरैः पूज्यमानम्

sat mahat parama uttama utkṛṣṭa ity ete pūjyamānaiḥ saha samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / pūjyamānaiḥ iti vacanāt pūjāvacanāḥ sadādayo vijñāyante / satpuruṣaḥ / mahāpuruṣaḥ / paramapuruṣaḥ / uttamapuruṣaḥ / utkṛṣṭapuruṣaḥ / pūjyamānaiḥ iti kim ? utkṛṣṭo gauḥ kadarmāt // vṛndaraka-nāga-kuñjaraiḥ pūjyamānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृन्दारक नाग कुञ्जर इत्य् एतैः सह पूज्यमान-वाचि सुबन्तं समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । पूज्यमानम् इति वचनात् पूजावचना वृन्दारक-आदयो गृह्यन्ते । गोवृन्दारकः । अश्ववृन्दारकः । गोनागः । अश्वनागः । गोकुञ्जरः । अश्वकुञ्जरः । पूज्यमानम् इति किम् ? सुषीमो नागः ॥ कतर-कतमौ जातिपरिप्रश्ने

vṛndāraka nāga kuñjara ity etaiḥ saha pūjyamāna-vāci subantaṃ samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / pūjyamānam iti vacanāt pūjāvacanā vṛndāraka-ādayo gṛhyante / govṛndārakaḥ / aśvavṛndārakaḥ / gonāgaḥ / aśvanāgaḥ / gokuñjaraḥ / aśvakuñjaraḥ / pūjyamānam iti kim ? suṣīmo nāgaḥ // katara-katamau jātiparipraśne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कतर-कतमौ जातिपरिप्रश्ने वृतमानौ समर्थेन सुपा सह समस्येते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । कतरकठः । कतरकालापः । कतमकठः । कतमकालापः । ननु कतम-शब्दस्तावज् जातिपरिप्रश्न एव व्युत्पादितः, कतर-शब्दो ऽपि साहचर्यात् तदर्थ-वृत्तिर् एव ग्रहीष्यते, किं जातिपरिप्रश्न-ग्रहणेन ? एवं तर्ह्य् एतज् ज्ञापयति कतम-शब्दो ऽन्यत्र अपि वर्तते इति । तथा च प्रत्युदाहरनम् - कतरो भवतोर् देवदत्तः, कतमो भवतां देवदत्तः ॥ किं क्षेपे

katara-katamau jātiparipraśne vṛtamānau samarthena supā saha samasyete, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / katarakaṭhaḥ / katarakālāpaḥ / katamakaṭhaḥ / katamakālāpaḥ / nanu katama-śabdastāvaj jātiparipraśna eva vyutpāditaḥ, katara-śabdo 'pi sāhacaryāt tadartha-vṛttir eva grahīṣyate, kiṃ jātiparipraśna-grahaṇena ? evaṃ tarhy etaj jñāpayati katama-śabdo 'nyatra api vartate iti / tathā ca pratyudāharanam - kataro bhavator devadattaḥ, katamo bhavatāṃ devadattaḥ // kiṃ kṣepe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इत्य् एतत् क्षेपे गम्यमाने सुपा सह समस्यते ततुरुषश् च समासो भवति । किंराजा, यो न रक्षति । किंसखा, यो ऽभिद्रुह्यति । किंगौः, यो न वहति । किमः क्षेपे (*५,४।७०) इति समासान्तो न भवति । क्षेपे इति किम् ? को राजा पाटलिपुत्रे ॥ पोटा-युवति-स्तोक-कतिपय-गृष्टि-धेनु-वशा-वेहद्-बष्कयणी-प्रवक्तृ-श्रोत्रिय-अध्यापक-धूर्तैर् जातिः

kim ity etat kṣepe gamyamāne supā saha samasyate taturuṣaś ca samāso bhavati / kiṃrājā, yo na rakṣati / kiṃsakhā, yo 'bhidruhyati / kiṃgauḥ, yo na vahati / kimaḥ kṣepe (*5,4.70) iti samāsānto na bhavati / kṣepe iti kim ? ko rājā pāṭaliputre // poṭā-yuvati-stoka-katipaya-gṛṣṭi-dhenu-vaśā-vehad-baṣkayaṇī-pravaktṛ-śrotriya-adhyāpaka-dhūrtair jātiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशंसा-वचनैश् च

praśaṃsā-vacanaiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिः इति वर्तते । जातिवाचि सुबन्तं प्रशंसा-वचनैः सह समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । रूढि-शब्दाः प्रशंसा-वचना गृह्यन्ते मतल्लिकादयः । ते च आविष्टलिङ्गत्वाद् अन्यलिङ्गे ऽपि जाति-शब्दे स्वलिङ्गोपादाना एव समानाहिकरना भवन्ति । गोप्रकाण्डम् । अश्वप्रकाण्डम् । गोमत्ल्लिका । अश्वमतल्लिका । गोमचर्चिका । अश्वमचर्चिका । जातिः इति किम् ? कुमारी मतल्लिका ॥ युवा खलति-पालित-वलिन-जरतीभिः

jātiḥ iti vartate / jātivāci subantaṃ praśaṃsā-vacanaiḥ saha samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / rūḍhi-śabdāḥ praśaṃsā-vacanā gṛhyante matallikādayaḥ / te ca āviṣṭaliṅgatvād anyaliṅge 'pi jāti-śabde svaliṅgopādānā eva samānāhikaranā bhavanti / goprakāṇḍam / aśvaprakāṇḍam / gomatllikā / aśvamatallikā / gomacarcikā / aśvamacarcikā / jātiḥ iti kim ? kumārī matallikā // yuvā khalati-pālita-valina-jaratībhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खलत्य्-आदिभिः । समानाधिकरणैः सह युव-शब्दः समस्यते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । जरतीभिः इति स्त्रीलिङ्गेन निर्देशः, प्रातिपादिक-ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहनम् इति ज्ञापक-अर्थः । युवा खलतिः युवखलतिः । युवतिः खलती युवखलती । युवा पलितः युवपलितः । युवतिः पलिता युवपलिता । युवा वलिनः युववलिनः । युवतिर्वलिना युववलिना । युवा जरन् युवजरन् । युवतिर्जरती युवजरती ॥ कृत्य-तुल्य-आख्या अजात्या

khalaty-ādibhiḥ / samānādhikaraṇaiḥ saha yuva-śabdaḥ samasyate, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / jaratībhiḥ iti strīliṅgena nirdeśaḥ, prātipādika-grahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahanam iti jñāpaka-arthaḥ / yuvā khalatiḥ yuvakhalatiḥ / yuvatiḥ khalatī yuvakhalatī / yuvā palitaḥ yuvapalitaḥ / yuvatiḥ palitā yuvapalitā / yuvā valinaḥ yuvavalinaḥ / yuvatirvalinā yuvavalinā / yuvā jaran yuvajaran / yuvatirjaratī yuvajaratī // kṛtya-tulya-ākhyā ajātyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्यप्रत्यय-अन्तास् तुल्यपर्यायाश् च सुबन्ता अजाति-वचनेन समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । भोज्योष्णम् । भोज्यलवणम् । पानीयशीतम् । तुल्याख्याः - तुल्यश्वेतः । तुल्यमहान् । सदृशश्वेतः । सदृशमहान् । अजात्या ति किम् ? भोज्य ओदनः ॥ वर्णो वर्णेन

kṛtyapratyaya-antās tulyaparyāyāś ca subantā ajāti-vacanena samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / bhojyoṣṇam / bhojyalavaṇam / pānīyaśītam / tulyākhyāḥ - tulyaśvetaḥ / tulyamahān / sadṛśaśvetaḥ / sadṛśamahān / ajātyā ti kim ? bhojya odanaḥ // varṇo varṇena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णविशेषवाचि सुबन्तं वर्णविशेषवाचिना सुबन्तेन समानाधिकरणेन सह समस्य्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । कृष्णसारङ्गः । लोहितसारङ्गः । कृष्णशबलः । लोहितशबलः । अवयवद्वारेन कृष्णशब्दः समुदाये वर्तमानः समानाधिकरणो भवति ॥ कुमारः श्रमणा-आदिभिः

varṇaviśeṣavāci subantaṃ varṇaviśeṣavācinā subantena samānādhikaraṇena saha samasyte, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / kṛṣṇasāraṅgaḥ / lohitasāraṅgaḥ / kṛṣṇaśabalaḥ / lohitaśabalaḥ / avayavadvārena kṛṣṇaśabdaḥ samudāye vartamānaḥ samānādhikaraṇo bhavati // kumāraḥ śramaṇā-ādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्पादो गर्भिण्या

catuṣpādo garbhiṇyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्पाद्-वाचिनः सुबन्ता गर्भिणी-शब्देन समस्यन्ते, तत्पुरुषश् च समासो भवति । गोगर्भिणी । अजागर्भिणी । चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् - कालाक्षी गर्भणी, स्वस्तिमती गर्भिणी । चतुष्पादः इति किम् ? ब्राह्मणी गर्भिणी ॥ मयूर-व्यंसक-आदयश् च

catuṣpād-vācinaḥ subantā garbhiṇī-śabdena samasyante, tatpuruṣaś ca samāso bhavati / gogarbhiṇī / ajāgarbhiṇī / catuṣpājjātiriti vaktavyam / iha mā bhūt - kālākṣī garbhaṇī, svastimatī garbhiṇī / catuṣpādaḥ iti kim ? brāhmaṇī garbhiṇī // mayūra-vyaṃsaka-ādayaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.