Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 3.3

उणादयो बहुलम्

uṇādayo bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तमान इत्य् एव, सञ्ज्ञायाम् इति च । उणादयः प्रत्ययाः वर्तमाने ऽर्थे सञ्ज्ञायां विषये बहुलं भवन्ति । यतो विहितास् ततो ऽन्यत्र अपि भवन्ति । केचिद् अविहिता एव प्रयोगत उन्नीयन्ते । कृवापाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् । कारुः । वायुः । पायुः । जायुः । मायुः । स्वादुः । साधुः । आशुः । बाहुलकं प्रकृतेस् तनुदृष्टेः प्राय-समुच्चयनाद् अपि तेषाम् । कार्यसशेषविधेश् च तदुक्तं नैगमरूढिभवं हि सुसाधु ॥१॥ नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । यन् न पदार्थ-विशेष-समुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश् च तद् ऊह्यम् ॥२॥ सञ्ज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश् च ततः परे । कार्याद् विद्याद् अनुबन्धम् एतच् छास्त्रम् उणादिषु ॥३॥ भूते ऽपि दृश्यन्ते

vartamāna ity eva, sañjñāyām iti ca / uṇādayaḥ pratyayāḥ vartamāne 'rthe sañjñāyāṃ viṣaye bahulaṃ bhavanti / yato vihitās tato 'nyatra api bhavanti / kecid avihitā eva prayogata unnīyante / kṛvāpājimisvadisādhyaśūbhya uṇ / kāruḥ / vāyuḥ / pāyuḥ / jāyuḥ / māyuḥ / svāduḥ / sādhuḥ / āśuḥ / bāhulakaṃ prakṛtes tanudṛṣṭeḥ prāya-samuccayanād api teṣām / kāryasaśeṣavidheś ca taduktaṃ naigamarūḍhibhavaṃ hi susādhu //1// nāma ca dhātujamāha nirukte vyākaraṇe śakaṭasya ca tokam / yan na padārtha-viśeṣa-samutthaṃ pratyayataḥ prakṛteś ca tad ūhyam //2// sañjñāsu dhāturūpāṇi pratyayāś ca tataḥ pare / kāryād vidyād anubandham etac chāstram uṇādiṣu //3// bhūte 'pi dṛśyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वत्र वर्तमान-अधिकाराद् भूतार्थम् इदं वचनम् । भूते काले उणादयः प्रत्यया दृश्यन्ते । वृत्तम् इदं वर्त्म । चरितं तद् इति चर्म । भसितं तद् इति भस्म । दृशि-ग्रहणं प्रयोग-अनुसार-अर्थम् ॥ भविष्यति गम्यादयः

pūrvatra vartamāna-adhikārād bhūtārtham idaṃ vacanam / bhūte kāle uṇādayaḥ pratyayā dṛśyante / vṛttam idaṃ vartma / caritaṃ tad iti carma / bhasitaṃ tad iti bhasma / dṛśi-grahaṇaṃ prayoga-anusāra-artham // bhaviṣyati gamyādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति काले गम्यादयः शब्दाः साधवो भवन्ति । प्रत्ययस्य+एव भविष्यत्कालता विधीयते न प्रकृतेः । गमी ग्रामम् । आगामी । प्रस्थायी । प्रतिरोधी । प्रतिबोधी । प्रतियोधी । प्रतियोगी । प्रतियायी । आयावी । भावी । अनद्यतन उपसङ्ख्यानम् । श्वो गमी ग्रामम् ॥ यावत्-पुरा-निपातयोर् लट्

bhaviṣyati kāle gamyādayaḥ śabdāḥ sādhavo bhavanti / pratyayasya+eva bhaviṣyatkālatā vidhīyate na prakṛteḥ / gamī grāmam / āgāmī / prasthāyī / pratirodhī / pratibodhī / pratiyodhī / pratiyogī / pratiyāyī / āyāvī / bhāvī / anadyatana upasaṅkhyānam / śvo gamī grāmam // yāvat-purā-nipātayor laṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा कदा-कर्ह्योः

vibhāṣā kadā-karhyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदा कर्हि इत्य् एतयोः उपपदयोर् विभाषा भविष्यति काले धातोः लट् प्रत्ययो भवति । कदा भुङ्क्ते, कदा भोक्ष्यते, कदा भोक्ता । कर्हि भुङ्क्ते, कर्हि भोक्ष्यते, कर्हि भोक्टा ॥ किंवृत्ते लिप्सायाम्

kadā karhi ity etayoḥ upapadayor vibhāṣā bhaviṣyati kāle dhātoḥ laṭ pratyayo bhavati / kadā bhuṅkte, kadā bhokṣyate, kadā bhoktā / karhi bhuṅkte, karhi bhokṣyate, karhi bhokṭā // kiṃvṛtte lipsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इति वर्तते । किमो वृत्तं किंवृत्तम् । वृत्त-ग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात् । डतरतमौ च इति परिसङ्ख्यानं स्मर्यते । किंवृत्ते उपपदे लिप्सायां भविष्यति काले धातोः विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । लिप्सा लब्धुम् इच्छा, प्रार्थनाभिलाषः । कं भवन्तो भोजयन्ति, कं भवन्तो भोजयितारः । लब्धुकामः पृच्छति कतरो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा । कतमो भिक्षां दास्यति, ददाति, दाता वा । लिप्सायाम् इति किम् ? कः पाटलिपुत्रं गमिष्यति ॥ लिप्स्यमान-सिद्धौ च

vibhāṣā iti vartate / kimo vṛttaṃ kiṃvṛttam / vṛtta-grahaṇena tadvibhaktyantaṃ pratīyāt / ḍataratamau ca iti parisaṅkhyānaṃ smaryate / kiṃvṛtte upapade lipsāyāṃ bhaviṣyati kāle dhātoḥ vibhāṣā laṭ pratyayo bhavati / lipsā labdhum icchā, prārthanābhilāṣaḥ / kaṃ bhavanto bhojayanti, kaṃ bhavanto bhojayitāraḥ / labdhukāmaḥ pṛcchati kataro bhikṣāṃ dāsyati, dadāti, dātā vā / katamo bhikṣāṃ dāsyati, dadāti, dātā vā / lipsāyām iti kim ? kaḥ pāṭaliputraṃ gamiṣyati // lipsyamāna-siddhau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इत्य् एव । लिप्स्यमानात् सिद्धिः लिप्स्यमान-सिद्धिः । लिप्स्यमान-सिद्धौ गम्यमानायां भविष्यति काले धातोः विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । अकिंवृत्त-अर्थो ऽयम् आरम्भः । यो भक्तं ददाति स स्वर्गं गच्छति, यो भक्तं दास्यति स स्वर्गं गमिष्यति, यो भक्तं दात स स्वर्गं गन्ता । लिप्स्यमानाद् भक्तात् स्वर्गसिद्धिमाचक्षाणो दातारं प्रोत्साहयति ॥ लोड्-अर्थलक्षने च

vibhāṣā ity eva / lipsyamānāt siddhiḥ lipsyamāna-siddhiḥ / lipsyamāna-siddhau gamyamānāyāṃ bhaviṣyati kāle dhātoḥ vibhāṣā laṭ pratyayo bhavati / akiṃvṛtta-artho 'yam ārambhaḥ / yo bhaktaṃ dadāti sa svargaṃ gacchati, yo bhaktaṃ dāsyati sa svargaṃ gamiṣyati, yo bhaktaṃ dāta sa svargaṃ gantā / lipsyamānād bhaktāt svargasiddhimācakṣāṇo dātāraṃ protsāhayati // loḍ-arthalakṣane ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोड्-अर्थः प्रैषादिर् लक्ष्यते येन स लोड्-अर्थलक्षणो धात्व्-अर्थः । तत्र वर्तमानाद् धातोः भविष्यति काले विभाषा लट् प्रत्ययो भवति । उपाध्यायश् चेद् आगच्छति, उपाध्यायश् चेद् आगमिष्यति, उपाध्यायश् चेद् आगन्ता, अथ त्वं छन्दो ऽधीष्व, अथ त्वं व्याकरणम् अधीष्व । उपाध्यायागमनमध्ययनप्रैषस्य लक्षणम् ॥ लिङ् च+ऊर्ध्व-मौहूर्तिके

loḍ-arthaḥ praiṣādir lakṣyate yena sa loḍ-arthalakṣaṇo dhātv-arthaḥ / tatra vartamānād dhātoḥ bhaviṣyati kāle vibhāṣā laṭ pratyayo bhavati / upādhyāyaś ced āgacchati, upādhyāyaś ced āgamiṣyati, upādhyāyaś ced āgantā, atha tvaṃ chando 'dhīṣva, atha tvaṃ vyākaraṇam adhīṣva / upādhyāyāgamanamadhyayanapraiṣasya lakṣaṇam // liṅ ca+ūrdhva-mauhūrtike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुमुन्-ण्वुलौ क्रियायां क्रिय-अर्थायाम्

tumun-ṇvulau kriyāyāṃ kriya-arthāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति इत्य् एव । क्रिय-अर्थायां क्रियायाम् उपपदे धातोर् भविस्यति कले तुमुन्-ण्वुलौ प्रत्ययौ भवतः । भोक्तुं व्रजति । भोजको व्रजति । भुजिक्रिय-अर्थः व्रजिरत्रोपपदम् । क्रियायाम् इति किम् ? भिक्षिष्य इत्य् अस्य जटाः । क्रिय-अर्थायाम् इति किम् ? धावतस्ते पतिष्यति दण्डः । अथ किमर्थं ण्वुल् विधीयते यावता ण्वुल्-तृचौ (*३,१।१३३) इति सामान्येन विहित एव सो ऽस्मिन्न् अपि विषये भविस्यति ? लृटा क्रियार्थ-उपपदेन बाध्येत । वा ऽसरूप-विधिना सो ऽपि भविस्यति ? एवं तर्हि एतद् ज्ञाप्यते, क्रियायाम् उपपदे क्रियार्थायां वा ऽसरूपेण तृजादयो न भवन्ति इति । तेन कर्ता व्रजति, विक्षिपो व्रजति इत्य् एवम् आदि निवर्त्यते ॥ भाव-वचनाश् च

bhaviṣyati ity eva / kriya-arthāyāṃ kriyāyām upapade dhātor bhavisyati kale tumun-ṇvulau pratyayau bhavataḥ / bhoktuṃ vrajati / bhojako vrajati / bhujikriya-arthaḥ vrajiratropapadam / kriyāyām iti kim ? bhikṣiṣya ity asya jaṭāḥ / kriya-arthāyām iti kim ? dhāvataste patiṣyati daṇḍaḥ / atha kimarthaṃ ṇvul vidhīyate yāvatā ṇvul-tṛcau (*3,1.133) iti sāmānyena vihita eva so 'sminn api viṣaye bhavisyati ? lṛṭā kriyārtha-upapadena bādhyeta / vā 'sarūpa-vidhinā so 'pi bhavisyati ? evaṃ tarhi etad jñāpyate, kriyāyām upapade kriyārthāyāṃ vā 'sarūpeṇa tṛjādayo na bhavanti iti / tena kartā vrajati, vikṣipo vrajati ity evam ādi nivartyate // bhāva-vacanāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति इत्य् एव । भावे (*३,३।१८) इति प्रकृत्य ये घञ्-आदयो विहितास् ते च भाव-वचनाः भविस्यति काले क्रियायाम् उपपदे क्रियार्थायां भवन्ति । किमर्थम् इदं यावता विहिता एव ते ? क्रियर्थ-उपपदे विहितेन अस्मिन् विषये तुमुना बाध्येरन् । वा ऽसरूप-विधिश् च अत्र न अस्ति इत्य् उक्तम् । अथ वचन-ग्रहणं किमर्थम् ? वाचका यथा स्युः । कथं च वाचका भवन्ति ? याभ्यः प्रकृतिभ्यो येन विशेषणेन विहिता यदि ताभ्यस् तथा+एव भवन्ति, नासामञ्जस्येन इति । पाकाय व्रजति । भूतये व्रजति । पुष्टये व्रजति ॥ अण् कर्मणि च

bhaviṣyati ity eva / bhāve (*3,3.18) iti prakṛtya ye ghañ-ādayo vihitās te ca bhāva-vacanāḥ bhavisyati kāle kriyāyām upapade kriyārthāyāṃ bhavanti / kimartham idaṃ yāvatā vihitā eva te ? kriyartha-upapade vihitena asmin viṣaye tumunā bādhyeran / vā 'sarūpa-vidhiś ca atra na asti ity uktam / atha vacana-grahaṇaṃ kimartham ? vācakā yathā syuḥ / kathaṃ ca vācakā bhavanti ? yābhyaḥ prakṛtibhyo yena viśeṣaṇena vihitā yadi tābhyas tathā+eva bhavanti, nāsāmañjasyena iti / pākāya vrajati / bhūtaye vrajati / puṣṭaye vrajati // aṇ karmaṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविस्यति इत्य् एव । चकारः सन्नियोग-अर्थः । धातोः अण् प्रत्ययो भवति भविष्यति काले कर्मण्य् उपपदे क्रियायां च क्रियार्थायाम् । कर्मण्यण् (*३,२।१) इति सामान्येन विहितो वा ऽसरूप-विधेर् अभावाद् ण्वुला बाधितः पुनर् अण् विधीयते, सो ऽपवादत्वाद् ण्वुलं बाधते, परत्वात् कादीन् । तेन अपवाद-विसये ऽपि भवत्य् एव । काण्डलावो व्रजति । अश्वदायो व्रजति । गोदायो व्रजति । कम्बलदायो व्रजति ॥ लृट् शेषे च

bhavisyati ity eva / cakāraḥ sanniyoga-arthaḥ / dhātoḥ aṇ pratyayo bhavati bhaviṣyati kāle karmaṇy upapade kriyāyāṃ ca kriyārthāyām / karmaṇyaṇ (*3,2.1) iti sāmānyena vihito vā 'sarūpa-vidher abhāvād ṇvulā bādhitaḥ punar aṇ vidhīyate, so 'pavādatvād ṇvulaṃ bādhate, paratvāt kādīn / tena apavāda-visaye 'pi bhavaty eva / kāṇḍalāvo vrajati / aśvadāyo vrajati / godāyo vrajati / kambaladāyo vrajati // lṛṭ śeṣe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लृटः सद्वा

lṛṭaḥ sadvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लृटः स्थाने सत्सञ्ज्ञौ शतृशानचौ वा भवतः । व्यवस्थित-विभाषा इयम् । तेन यथा लटः शतृशानचौ तथा अस्य अपि भवतः । अप्रथमा-समानाधिकरण-आदिषु नित्यम्, अन्यत्र विकल्पः । करिष्यन्तं देवदत्तं पश्य । करिष्यमाणं देवदत्तं पश्य । हे करिष्यन् । हे करिस्यमाण । अर्जयिष्यमणो वसति । प्रथमा-समानाधिकरणे विकल्पः - करिष्यन् देवदत्तः । करिस्यमणो देवदत्तः । करिष्यति । करिस्यते ॥ अनद्यतने लुट्

lṛṭaḥ sthāne satsañjñau śatṛśānacau vā bhavataḥ / vyavasthita-vibhāṣā iyam / tena yathā laṭaḥ śatṛśānacau tathā asya api bhavataḥ / aprathamā-samānādhikaraṇa-ādiṣu nityam, anyatra vikalpaḥ / kariṣyantaṃ devadattaṃ paśya / kariṣyamāṇaṃ devadattaṃ paśya / he kariṣyan / he karisyamāṇa / arjayiṣyamaṇo vasati / prathamā-samānādhikaraṇe vikalpaḥ - kariṣyan devadattaḥ / karisyamaṇo devadattaḥ / kariṣyati / karisyate // anadyatane luṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति इत्य् एव । भविष्यदनद्यतने ऽर्थे वर्तमानाद् धतोः लुट् प्रत्ययो भवति । लृटो ऽपवादः । श्वः कर्ता । श्वो भोक्ता । अनद्यतने इति बहुव्रीहि-निर्देशः । तेन व्यामिश्रे न भवति । अद्य श्वो वा भविष्यति ॥ परिदेवने श्वस्तनी भविष्यद्-अर्थे वक्तव्या । इयं नु कदा गन्ता, या एवं पादौ निदधाति । अयं नु कदा ऽध्येता, य एवम् अनभियुक्तः ॥ पद-रुज-विश-स्पृशो घञ्

bhaviṣyati ity eva / bhaviṣyadanadyatane 'rthe vartamānād dhatoḥ luṭ pratyayo bhavati / lṛṭo 'pavādaḥ / śvaḥ kartā / śvo bhoktā / anadyatane iti bahuvrīhi-nirdeśaḥ / tena vyāmiśre na bhavati / adya śvo vā bhaviṣyati // paridevane śvastanī bhaviṣyad-arthe vaktavyā / iyaṃ nu kadā gantā, yā evaṃ pādau nidadhāti / ayaṃ nu kadā 'dhyetā, ya evam anabhiyuktaḥ // pada-ruja-viśa-spṛśo ghañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यति इति निवृतम् । इत उत्तरं त्रिष्व् अपि कालेषु प्रत्ययाः । पदादिभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । पद्यते ऽसौ पादः । रुजत्य् असौ रोगः । विशत्य् असौ वेशः । स्पृश उपताप इति वक्तव्यम् । स्पृशति इति स्पर्शः उपतापः । ततो ऽन्यत्र पचाद्यच् भवति । स्पर्शो देवदत्तः । स्वरे विशेषः ॥ सृ स्थिरे

bhaviṣyati iti nivṛtam / ita uttaraṃ triṣv api kāleṣu pratyayāḥ / padādibhyo dhātubhyo ghañ pratyayo bhavati / padyate 'sau pādaḥ / rujaty asau rogaḥ / viśaty asau veśaḥ / spṛśa upatāpa iti vaktavyam / spṛśati iti sparśaḥ upatāpaḥ / tato 'nyatra pacādyac bhavati / sparśo devadattaḥ / svare viśeṣaḥ // sṛ sthire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे

bhāve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे वाच्ये धातोः घञ् प्रत्ययो भवति । पाकः । त्यागः । रागः । क्रियासामान्यवाची भवतिः । तेन अर्थ-निर्देशः क्रियमाणः सर्वधातु-विषयः कृतो भवति । धात्व्-अर्थश् च धातुना+एव+उच्यते । यस्तस्य सिद्धता नाम धर्मः तत्र घञ्-आदयः प्रत्ययाः विधीयन्ते । पुंलिङ्ग-एकवचनं च अत्र न तन्त्रं, लिङ्गान्तरे वचनान्तरे ऽपि च अत्र प्रत्यया भवन्त्य् एव । पक्तिः, पचनम्, पाकौ, पाकाः इति ॥ अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम्

bhāve vācye dhātoḥ ghañ pratyayo bhavati / pākaḥ / tyāgaḥ / rāgaḥ / kriyāsāmānyavācī bhavatiḥ / tena artha-nirdeśaḥ kriyamāṇaḥ sarvadhātu-viṣayaḥ kṛto bhavati / dhātv-arthaś ca dhātunā+eva+ucyate / yastasya siddhatā nāma dharmaḥ tatra ghañ-ādayaḥ pratyayāḥ vidhīyante / puṃliṅga-ekavacanaṃ ca atra na tantraṃ, liṅgāntare vacanāntare 'pi ca atra pratyayā bhavanty eva / paktiḥ, pacanam, pākau, pākāḥ iti // akartari ca kārake sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तृ-वर्जिते कारके सञ्ज्ञायां विषये धातोः घञ् भवति । प्रास्यन्ति तं प्रासः । प्रसीव्यन्ति तं प्रसेवः । आहरन्ति तस्माद् रसम् इति आहारः । मधुराहारः । तक्षशिलाहारः । अकर्तरि इति किम् ? मिषत्यसौ मेषः । सज्ञायाम् इति किम् ? कर्तव्यः कटः । सञ्ज्ञा-व्यभिचार-अर्थश् चकारः । को भवता दायो दत्तः । को भवता लाभो लब्धः । कारक-ग्रहणं पर्युदासे न कर्तव्यम् । तत् क्रियते प्रसज्य-प्रतिषेधे ऽपि समासो ऽस्ति इति ज्ञापन-अर्थम्, आद्-एच उपदेशे ऽशिति (*६,१।४५) इति । इत उत्तरं भावे, अकर्तरि च कारके इति द्वयम् अनुवर्तते ॥ परिमाण-आख्यायां सर्वेभ्यः

kartṛ-varjite kārake sañjñāyāṃ viṣaye dhātoḥ ghañ bhavati / prāsyanti taṃ prāsaḥ / prasīvyanti taṃ prasevaḥ / āharanti tasmād rasam iti āhāraḥ / madhurāhāraḥ / takṣaśilāhāraḥ / akartari iti kim ? miṣatyasau meṣaḥ / sajñāyām iti kim ? kartavyaḥ kaṭaḥ / sañjñā-vyabhicāra-arthaś cakāraḥ / ko bhavatā dāyo dattaḥ / ko bhavatā lābho labdhaḥ / kāraka-grahaṇaṃ paryudāse na kartavyam / tat kriyate prasajya-pratiṣedhe 'pi samāso 'sti iti jñāpana-artham, ād-eca upadeśe 'śiti (*6,1.45) iti / ita uttaraṃ bhāve, akartari ca kārake iti dvayam anuvartate // parimāṇa-ākhyāyāṃ sarvebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमाण-आख्यायां गम्यमानायां सर्वेभ्यो धातुभ्यः घञ् प्रत्ययो भवति । एकस्तण्डुल-निश्चायः । द्वौ शूर्पनिष्पावौ । कॄ विक्षेपे -- द्वौ कारौ । क्रयः काराः । सर्व-ग्रहणम् अपो ऽपि बाधन-अर्थम् । पुरस्ताद् अपवाद-न्यायेन ह्य् अचम् एव बाधेत, न अपम् । परिमाण-आख्यायाम् इति किम् ? निश्चयः । आख्या-ग्रहणं रूढिनिरास-अर्थम् । तेन सङ्ख्या ऽपि गृह्यते, न प्रस्थाद्य् एव । घञ्-अनुक्रमणम् अजपोर् विषये, स्त्री-प्रत्ययास् तु न बाध्यन्ते । एका तिलोच्छित्तिः । द्वे प्रसृती । दारजारौ कर्तरि णिलुक् च । दारयन्ति इति दाराः । जरयन्ति इति जाराः ॥ इङश् च

parimāṇa-ākhyāyāṃ gamyamānāyāṃ sarvebhyo dhātubhyaḥ ghañ pratyayo bhavati / ekastaṇḍula-niścāyaḥ / dvau śūrpaniṣpāvau / kṝ vikṣepe -- dvau kārau / krayaḥ kārāḥ / sarva-grahaṇam apo 'pi bādhana-artham / purastād apavāda-nyāyena hy acam eva bādheta, na apam / parimāṇa-ākhyāyām iti kim ? niścayaḥ / ākhyā-grahaṇaṃ rūḍhinirāsa-artham / tena saṅkhyā 'pi gṛhyate, na prasthādy eva / ghañ-anukramaṇam ajapor viṣaye, strī-pratyayās tu na bādhyante / ekā tilocchittiḥ / dve prasṛtī / dārajārau kartari ṇiluk ca / dārayanti iti dārāḥ / jarayanti iti jārāḥ // iṅaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपादाने स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानं तदन्ताच् च वा ङीष् । उपाध्याया, उपाध्यायी । शॄ वायुवर्णनिवृतेषु । शारो वायुः । शारो वर्णः । शारो निवृतम् । गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः ॥ उपसर्गे रुवः

apādāne striyām upasaṅkhyānaṃ tadantāc ca vā ṅīṣ / upādhyāyā, upādhyāyī / śṝ vāyuvarṇanivṛteṣu / śāro vāyuḥ / śāro varṇaḥ / śāro nivṛtam / gaurivākṛtanīśāraḥ prāyeṇa śiśire kṛśaḥ // upasarge ruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसर्गे उपपदे रौतेर् धातोर् घञ् प्रत्ययो भवति । अपो ऽपवादः । संरावः । उपरावः । उपसर्गे इति किम् ? रवः ॥ समि यु-द्रु-दुवः

upasarge upapade rauter dhātor ghañ pratyayo bhavati / apo 'pavādaḥ / saṃrāvaḥ / uparāvaḥ / upasarge iti kim ? ravaḥ // sami yu-dru-duvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समि उपपदे यु द्रु दु इत्य् एतेभ्यः धातुभ्यः घञ् प्रत्ययो भवति । संयावः । संद्रावः । संदावः । समि इति किम् ? प्रयवः ॥ श्रि-णी-भुवो ऽनुपसर्गे

sami upapade yu dru du ity etebhyaḥ dhātubhyaḥ ghañ pratyayo bhavati / saṃyāvaḥ / saṃdrāvaḥ / saṃdāvaḥ / sami iti kim ? prayavaḥ // śri-ṇī-bhuvo 'nupasarge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रि णी भू इत्य् एतेभ्यो धातुभ्यो ऽनुपसर्गेभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । अजपोर् अपवादः । श्रायः । नायः । भावः । अनुपसर्गे इति किम् ? प्रश्रयः । प्रणयः । प्रभवः । कथं प्रभावो राज्ञाः ? प्रकृष्टो भावः इति प्रादिसमासो भविष्यति । कथं च नयो राज्ञः ? कृत्य-ल्युटो बहुलम् (*३,३।११३) इति अच् भविष्यति ॥ वौ क्षु-श्रुवः

śri ṇī bhū ity etebhyo dhātubhyo 'nupasargebhyo ghañ pratyayo bhavati / ajapor apavādaḥ / śrāyaḥ / nāyaḥ / bhāvaḥ / anupasarge iti kim ? praśrayaḥ / praṇayaḥ / prabhavaḥ / kathaṃ prabhāvo rājñāḥ ? prakṛṣṭo bhāvaḥ iti prādisamāso bhaviṣyati / kathaṃ ca nayo rājñaḥ ? kṛtya-lyuṭo bahulam (*3,3.113) iti ac bhaviṣyati // vau kṣu-śruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाव्-उपपदे क्षु श्रु इत्य् एताभ्यां धातुभ्यां घञ् प्रत्ययो भवति । अपो ऽपवादः । विक्षावः । विश्रावः । वौ इति किम् ? क्षवः । श्रवः ॥ अव-उदोर् नियः

vāv-upapade kṣu śru ity etābhyāṃ dhātubhyāṃ ghañ pratyayo bhavati / apo 'pavādaḥ / vikṣāvaḥ / viśrāvaḥ / vau iti kim ? kṣavaḥ / śravaḥ // ava-udor niyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रे द्रु-स्तु-स्रुवः

pre dru-stu-sruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्र-शब्दे उपपदे द्रु स्तु स्रु इत्य् एतेभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति । प्रद्रावः । प्रस्तावः । प्रस्रावः । प्र इति किम् ? द्रवः । स्तवः । स्रवः ॥ निर्-अभ्योः पू-ल्वोः

pra-śabde upapade dru stu sru ity etebhyo dhātubhyo ghañ pratyayo bhavati / pradrāvaḥ / prastāvaḥ / prasrāvaḥ / pra iti kim ? dravaḥ / stavaḥ / sravaḥ // nir-abhyoḥ pū-lvoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पू इति पूङ्पूञोः सामान्येन ग्रहणम् । लूञ् छेदने । यथासङ्ख्यम् उपसर्ग-सम्बन्धः । निरभिपूर्वयोः पू-ल्वोर् धात्वोः घञ् प्रत्ययो भवति । निष्पावः । अभिलावः । निरभ्योः इति किम् ? पवः । लवः ॥ उन्-न्योर् ग्रः

pū iti pūṅpūñoḥ sāmānyena grahaṇam / lūñ chedane / yathāsaṅkhyam upasarga-sambandhaḥ / nirabhipūrvayoḥ pū-lvor dhātvoḥ ghañ pratyayo bhavati / niṣpāvaḥ / abhilāvaḥ / nirabhyoḥ iti kim ? pavaḥ / lavaḥ // un-nyor graḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गॄ शब्दे, गॄ निगरणे, द्वयोर् अपि ग्रहणम् । उन्न्योर् उपपदयोः गॄ इत्य् एतस्माद् धातोः घञ् प्रत्ययो भवति । उद्गारः समुद्रस्य । निगारो देवदत्तस्य । उन्न्योः इति किम् ? गरः ॥ कॄ धान्ये

gṝ śabde, gṝ nigaraṇe, dvayor api grahaṇam / unnyor upapadayoḥ gṝ ity etasmād dhātoḥ ghañ pratyayo bhavati / udgāraḥ samudrasya / nigāro devadattasya / unnyoḥ iti kim ? garaḥ // kṝ dhānye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्न्योः इति वर्तते । कॄ इत्य् एतस्माद् धातोर् उन्न्योः उपपदयोः घञ् प्रतयो भवति, धान्य-विषयश् चेद् धात्व्-अर्थो भवति । विक्षेप-अर्थस्य किरतेर् ग्रहणं, न हिंस-अर्थस्य, अनभिधानात् उत्कारो धान्यस्य । निकारो धान्यस्य । धान्ये इति किम् ? भैक्ष्योत्करः । पुष्पनिकरः ॥ यज्ञे समि स्तुवः

unnyoḥ iti vartate / kṝ ity etasmād dhātor unnyoḥ upapadayoḥ ghañ pratayo bhavati, dhānya-viṣayaś ced dhātv-artho bhavati / vikṣepa-arthasya kirater grahaṇaṃ, na hiṃsa-arthasya, anabhidhānāt utkāro dhānyasya / nikāro dhānyasya / dhānye iti kim ? bhaikṣyotkaraḥ / puṣpanikaraḥ // yajñe sami stuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञ-विषये प्रयोगे सम्पूर्वात् स्तौतेर् घञ् पर्त्ययो भवति । संरतावः छन्दोगानाम् । समेत्य स्तुवन्ति यस्मिन् देशे छन्दोगाः स देशः संस्तावः इत्य् उच्यते । यज्ञे इति किम् ? संस्तवः छात्रयोः ॥ प्रे स्त्रो ऽयज्ञे

yajña-viṣaye prayoge sampūrvāt stauter ghañ partyayo bhavati / saṃratāvaḥ chandogānām / sametya stuvanti yasmin deśe chandogāḥ sa deśaḥ saṃstāvaḥ ity ucyate / yajñe iti kim ? saṃstavaḥ chātrayoḥ // pre stro 'yajñe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथने वाव् अशब्दे

prathane vāv aśabde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तॄञ् आच्छादने, अस्माद् धातोः वि-शब्दे उपपदे घञ् पत्ययो भवति प्रथने गम्यमाने, तच् चेत् प्रथनं शब्द-विषयं न भवति । प्रथनं विस्तीर्णता । पटस्य विस्तारः । प्रथने इति किम् ? तृणविस्तरः । अशब्दे इति किम् ? विस्तरो वचसाम् ॥ छन्दोनाम्नि च

stṝñ ācchādane, asmād dhātoḥ vi-śabde upapade ghañ patyayo bhavati prathane gamyamāne, tac cet prathanaṃ śabda-viṣayaṃ na bhavati / prathanaṃ vistīrṇatā / paṭasya vistāraḥ / prathane iti kim ? tṛṇavistaraḥ / aśabde iti kim ? vistaro vacasām // chandonāmni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वौ स्त्रः इति वर्तते । विपूर्वात् स्तृनातेः छन्दोनाम्नि घञ् प्रत्ययो भवति । वृत्तम् अत्र छन्दो गृह्यते यस्य गायत्र्यादयो विशेषाः, न मन्त्रब्रह्मणम् , नाम-ग्रहणात् । विष्टारपङ्क्तिः छन्दः । विष्टारबृहती छन्दः । विष्टारपङ्क्ति-शब्दो ऽत्र छन्दोनाम, न घञनतं शब्द-रूपम् । तत्र त्व् अवयवत्वेन तद् वर्तते । छन्दोनाम्नि इत्य् अधिकरण-सप्तम्य् एषा ॥ उदि ग्रहः

vau straḥ iti vartate / vipūrvāt stṛnāteḥ chandonāmni ghañ pratyayo bhavati / vṛttam atra chando gṛhyate yasya gāyatryādayo viśeṣāḥ, na mantrabrahmaṇam , nāma-grahaṇāt / viṣṭārapaṅktiḥ chandaḥ / viṣṭārabṛhatī chandaḥ / viṣṭārapaṅkti-śabdo 'tra chandonāma, na ghañanataṃ śabda-rūpam / tatra tv avayavatvena tad vartate / chandonāmni ity adhikaraṇa-saptamy eṣā // udi grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदि उपपदे ग्रहेर् धातोः घञ् प्रत्ययो भवति । अतो ऽपवादः । उद्ग्राहः । छन्दसि निपूर्वाद् अपि इष्यते स्रुगुद्यमन-निपतनयोः । हकारस्य भकारः । उद्ग्राभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् ॥ समि मुष्टौ

udi upapade graher dhātoḥ ghañ pratyayo bhavati / ato 'pavādaḥ / udgrāhaḥ / chandasi nipūrvād api iṣyate srugudyamana-nipatanayoḥ / hakārasya bhakāraḥ / udgrābhaṃ ca nigrābhaṃ ca brahma devā avīvṛdhan // sami muṣṭau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहः इत्य् एव । समि उपपदे ग्रहेर् धातोः घञ् भवति, मुष्टिविषयश् चेद् धात्वर्थो भवति । मुष्टिः अङ्गुलिसन्निवेशः । अहो मल्लस्य सङ्ग्राहः । अहो मुष्टिकस्य सङ्ग्राहः । दृढमुष्टिता आख्यायते । मुष्टौ इति किम् ? सङ्ग्रहो धान्यस्य ॥ परि-न्योर् नी-णोर् द्यूत-अभ्रेषयोः

grahaḥ ity eva / sami upapade graher dhātoḥ ghañ bhavati, muṣṭiviṣayaś ced dhātvartho bhavati / muṣṭiḥ aṅgulisanniveśaḥ / aho mallasya saṅgrāhaḥ / aho muṣṭikasya saṅgrāhaḥ / dṛḍhamuṣṭitā ākhyāyate / muṣṭau iti kim ? saṅgraho dhānyasya // pari-nyor nī-ṇor dyūta-abhreṣayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराव् अनुपात्यय इणः

parāv anupātyaya iṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परि-शब्दे उपपदे इणो धातोः घञ् प्रत्ययो भवति, अनुपत्यये गम्यमाने । क्रम-प्राप्तस्य अनतिपातो ऽनुपात्ययः, परिपाटी । तव पर्यायः । मम पर्यायः । अनुपात्यये इति किम् ? कालस्य पर्ययः । अतिपातः इत्य् अर्थः ॥ व्य्-उपयोः शेतेः पर्याये

pari-śabde upapade iṇo dhātoḥ ghañ pratyayo bhavati, anupatyaye gamyamāne / krama-prāptasya anatipāto 'nupātyayaḥ, paripāṭī / tava paryāyaḥ / mama paryāyaḥ / anupātyaye iti kim ? kālasya paryayaḥ / atipātaḥ ity arthaḥ // vy-upayoḥ śeteḥ paryāye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वि उप इत्य् एतयोः उपपदयोः शेतेर् धातोः घञ् भवति पर्याये गम्यमाने । तव विशायः । मम विशायः । तव राजोपशायः । तव राजानम् उपशयितुं पर्यायः इत्य् अर्थः । पर्याये इति किम् ? विशयः । उपशयः ॥ हस्त-अदाने चेर् अस्तेये

vi upa ity etayoḥ upapadayoḥ śeter dhātoḥ ghañ bhavati paryāye gamyamāne / tava viśāyaḥ / mama viśāyaḥ / tava rājopaśāyaḥ / tava rājānam upaśayituṃ paryāyaḥ ity arthaḥ / paryāye iti kim ? viśayaḥ / upaśayaḥ // hasta-adāne cer asteye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तादाने गम्यमाने चिनोतेर् धातोः घञ् प्रत्ययो भवति, न चेत् स्तेयं चौर्यं भवति । हस्तादान-ग्रहणेन प्रत्यासत्तिर् आदेयस्य लक्ष्यते । पुष्पप्रचायः । फलप्रचायः । हस्तादने इति किम् ? वृक्षशिखरे फलप्रचयं करोति । अस्तेये इति किम् ? फलप्रचयश् चौर्येण । उच्चयस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ निवास-चिति-शरीर-उपसमाधानेष्व् आदेश् च कः

hastādāne gamyamāne cinoter dhātoḥ ghañ pratyayo bhavati, na cet steyaṃ cauryaṃ bhavati / hastādāna-grahaṇena pratyāsattir ādeyasya lakṣyate / puṣpapracāyaḥ / phalapracāyaḥ / hastādane iti kim ? vṛkṣaśikhare phalapracayaṃ karoti / asteye iti kim ? phalapracayaś cauryeṇa / uccayasya pratiṣedho vaktavyaḥ // nivāsa-citi-śarīra-upasamādhāneṣv ādeś ca kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेः इत्य् एव । निवसन्ति अस्मिन् इति निवासः । चीयते ऽसौ चितिः । पाण्यादि-समुदायः शरीरम् । राशीकरनम् उपसमाधानम् । एतेष्व् अर्थेषु चिनोतेः घञ् प्रत्ययः भवति, धातोर् आदेश् च ककार आदेशः । निवासे तावत् - चिखल्लिनिकायः । चितौ - आकायम् अग्निं चिन्वीत । शरीरे - अनित्यकायः । उपसमाधाने - महान् गोमयनिकायः । एतेषु इति किम् ? चयः । इह कस्मान् न भवति महान् काष्ठनिचयः ? बहुत्वम् अत्र विवक्षितं न+उपसमाधानम् ॥ सङ्घे च अनौत्तराधर्ये

ceḥ ity eva / nivasanti asmin iti nivāsaḥ / cīyate 'sau citiḥ / pāṇyādi-samudāyaḥ śarīram / rāśīkaranam upasamādhānam / eteṣv artheṣu cinoteḥ ghañ pratyayaḥ bhavati, dhātor ādeś ca kakāra ādeśaḥ / nivāse tāvat - cikhallinikāyaḥ / citau - ākāyam agniṃ cinvīta / śarīre - anityakāyaḥ / upasamādhāne - mahān gomayanikāyaḥ / eteṣu iti kim ? cayaḥ / iha kasmān na bhavati mahān kāṣṭhanicayaḥ ? bahutvam atra vivakṣitaṃ na+upasamādhānam // saṅghe ca anauttarādharye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म-व्यतिहारे णच् स्त्रियाम्

karma-vyatihāre ṇac striyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म क्रिया । व्यतिहारः परस्पर-करणम् । कर्म-व्यतिहारे गम्यमाने धातोः णच् पत्ययो भवति स्त्रीलिङ्गे वाच्ये । तच् च भावे । चकारो विशेषण-अर्थः णचः स्त्रियाम् अञ् (*५,४।१४) इति । व्यावक्रोशी । व्यावलेखी । व्यावहासी वर्तते । स्त्रियाम् इति किम् ? व्यतिपाको वर्तते । बाधकविषये ऽपि क्वचिद् इष्यते, व्यावचोरी, व्यावचर्ची । इह न भवति । व्यतीक्षा, व्यतीहा वर्तते । व्यात्युक्षी भवति । तद् एतद् वैचित्र्यं कथं लभ्यते ? कृत्य-ल्युटो बहुलम् (*३,३।११३) इति भवति ॥ अभिविधौ भावे इनुण्

karma kriyā / vyatihāraḥ paraspara-karaṇam / karma-vyatihāre gamyamāne dhātoḥ ṇac patyayo bhavati strīliṅge vācye / tac ca bhāve / cakāro viśeṣaṇa-arthaḥ ṇacaḥ striyām añ (*5,4.14) iti / vyāvakrośī / vyāvalekhī / vyāvahāsī vartate / striyām iti kim ? vyatipāko vartate / bādhakaviṣaye 'pi kvacid iṣyate, vyāvacorī, vyāvacarcī / iha na bhavati / vyatīkṣā, vyatīhā vartate / vyātyukṣī bhavati / tad etad vaicitryaṃ kathaṃ labhyate ? kṛtya-lyuṭo bahulam (*3,3.113) iti bhavati // abhividhau bhāve inuṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिविधिर् अभिव्याप्तिः, क्रियागुणाभ्यां कार्त्स्न्येन सम्बन्धः । अभिविधौ गम्यमाने धातोः भवे इनुण् भवति । साङ्कूटिनम् । सांराविणम् । सान्द्राविणं वर्तते । अभिविधौ इति किम् ? सङ्कोटः । सन्द्रावः । संरावः । भावे इति वर्तमने पुनर् भाव-ग्रहणं वासरूपनिरास-अर्थम्, तेन घञ् न भवति । ल्युटा तु समावेश इष्यते । सङ्कूटनं वर्तते । तत् कथम् ? कृत्य-ल्युटो बहुलम् (*३,३।११३) इति ॥ आक्रोशे ऽवन्योर् ग्रहः

abhividhir abhivyāptiḥ, kriyāguṇābhyāṃ kārtsnyena sambandhaḥ / abhividhau gamyamāne dhātoḥ bhave inuṇ bhavati / sāṅkūṭinam / sāṃrāviṇam / sāndrāviṇaṃ vartate / abhividhau iti kim ? saṅkoṭaḥ / sandrāvaḥ / saṃrāvaḥ / bhāve iti vartamane punar bhāva-grahaṇaṃ vāsarūpanirāsa-artham, tena ghañ na bhavati / lyuṭā tu samāveśa iṣyate / saṅkūṭanaṃ vartate / tat katham ? kṛtya-lyuṭo bahulam (*3,3.113) iti // ākrośe 'vanyor grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट-अनुवृत्ति-सामर्थ्याद् घञ् अनुवर्तते, न अनन्तर इनुण् । अव नि इत्य् एतयोः उअपदयोः ग्रहेर् धातोः घञ् प्रत्ययो भवति आक्रोशे गम्यमने । आक्रोशः शपनम् । अवग्राहो हन्त ते वृषल भूयत् । निग्राहो हन्त ते वृषल भूयात् । आक्रोशे इति किम् ? अवग्रहः पदस्य । निग्रहश् चोरस्य ॥ प्रे लिप्सायाम्

dṛṣṭa-anuvṛtti-sāmarthyād ghañ anuvartate, na anantara inuṇ / ava ni ity etayoḥ uapadayoḥ graher dhātoḥ ghañ pratyayo bhavati ākrośe gamyamane / ākrośaḥ śapanam / avagrāho hanta te vṛṣala bhūyat / nigrāho hanta te vṛṣala bhūyāt / ākrośe iti kim ? avagrahaḥ padasya / nigrahaś corasya // pre lipsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहः इत्य् एव । प्र-शब्दे उपपदे ग्रहेर् धातो घञ् प्रत्ययो भवति लिप्सायां गम्यमानायाम् । पात्रप्रग्राहेण चरति भिक्षुः पिण्डार्थी । स्रुवप्रग्राहेण चरति द्विजो दक्षिणार्थी । लिप्सायाम् इति किम् ? प्रग्रहो देवदत्तस्य ॥ परौ यज्ञे

grahaḥ ity eva / pra-śabde upapade graher dhāto ghañ pratyayo bhavati lipsāyāṃ gamyamānāyām / pātrapragrāheṇa carati bhikṣuḥ piṇḍārthī / sruvapragrāheṇa carati dvijo dakṣiṇārthī / lipsāyām iti kim ? pragraho devadattasya // parau yajñe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नौ वृ धान्ये

nau vṛ dhānye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृ इति वृङ्वृञोः सामान्येन ग्रहणम् । नि-शब्दे उपपदे वृ इत्य् एतस्माद् धातोः धान्य-विशेषे ऽभिधेये घञ् प्रत्ययो भवति । अपो ऽपवादः । नीवारा नाम व्रीहयो भवन्ति । धान्ये इति किम् ? निवरा कन्या ॥ उदि श्रयति-यौति-पू-द्रुवः

vṛ iti vṛṅvṛñoḥ sāmānyena grahaṇam / ni-śabde upapade vṛ ity etasmād dhātoḥ dhānya-viśeṣe 'bhidheye ghañ pratyayo bhavati / apo 'pavādaḥ / nīvārā nāma vrīhayo bhavanti / dhānye iti kim ? nivarā kanyā // udi śrayati-yauti-pū-druvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्-छब्दे उपपदे श्रयत्य्-आदिभ्यो घञ् प्रतययो भवति । अजपोर् अपवादः । उच्छ्रायः । उद्यावः । उत्पावः । उद्द्रावः । कथं पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ? वक्ष्यमाणं विभाषा-ग्रहणम् इह सिंहावलोकितन्यायेन सम्बध्यते ॥ विभाषा+आङि रु-प्लुवोः

uc-chabde upapade śrayaty-ādibhyo ghañ pratayayo bhavati / ajapor apavādaḥ / ucchrāyaḥ / udyāvaḥ / utpāvaḥ / uddrāvaḥ / kathaṃ patanāntāḥ samucchrayāḥ ? vakṣyamāṇaṃ vibhāṣā-grahaṇam iha siṃhāvalokitanyāyena sambadhyate // vibhāṣā+āṅi ru-pluvoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङि उपपदे रौतेः प्लवतेश् च विभाषा घञ् प्रत्ययो भवति । आरावः, आरवः । आप्लावः, आप्लवः ॥ अवे ग्रहो वर्ष-प्रतिबन्धे

āṅi upapade rauteḥ plavateś ca vibhāṣā ghañ pratyayo bhavati / ārāvaḥ, āravaḥ / āplāvaḥ, āplavaḥ // ave graho varṣa-pratibandhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इति वर्तते । अवे उपपदे ग्रहेः धातोः घञ् प्रत्ययो भवति विभाषा वर्षप्रतिबन्धे ऽभिधेये । प्रप्तकालस्य वर्षस्य कुतश्चिन् निमित्ताद् अभावो वर्षप्रतिबन्धः । अवग्राहो देवस्य, अवग्रहो देवस्य । वर्षप्रतिबन्धे इति किम् ? अवग्रहः पदस्य ॥ प्रे वणिजाम्

vibhāṣā iti vartate / ave upapade graheḥ dhātoḥ ghañ pratyayo bhavati vibhāṣā varṣapratibandhe 'bhidheye / praptakālasya varṣasya kutaścin nimittād abhāvo varṣapratibandhaḥ / avagrāho devasya, avagraho devasya / varṣapratibandhe iti kim ? avagrahaḥ padasya // pre vaṇijām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहः इति वर्तते । विभाषा इत्य् एव । प्र-शब्दे उपपदे ग्रहेर् धातोः विभाषा घञ् प्रत्ययो भवति, प्रत्ययान्त-वाच्यश् चेद् वणिजां सम्बन्धी भवति । वणिक्-सम्बन्धेन च तुलासूत्रं लक्ष्यते, न तु वणिजस् तन्त्रम् । तुला प्रगृह्यते येन सूत्रेण स शब्द-अर्थः । तुलाप्रग्राहेण चरति, तुलाप्रग्रहेण चरति वणिगन्यो वा । वणिजाम् इति किम् ? प्रग्रहो देवदत्तस्य ॥ रश्मौ च

grahaḥ iti vartate / vibhāṣā ity eva / pra-śabde upapade graher dhātoḥ vibhāṣā ghañ pratyayo bhavati, pratyayānta-vācyaś ced vaṇijāṃ sambandhī bhavati / vaṇik-sambandhena ca tulāsūtraṃ lakṣyate, na tu vaṇijas tantram / tulā pragṛhyate yena sūtreṇa sa śabda-arthaḥ / tulāpragrāheṇa carati, tulāpragraheṇa carati vaṇiganyo vā / vaṇijām iti kim ? pragraho devadattasya // raśmau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृणोतेर् आच्छादने

vṛṇoter ācchādane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा प्र इति वर्तते । प्रशब्दे उपपदे वृणोतेः धातोः विभाषा घञ् प्रत्ययो भवति, प्रत्ययान्तेन चेद् आच्छादन-विशेष उच्यते । प्रावारः, प्रवरः । आच्छादने इति किम् ? प्रवरा गौः ॥ प्रौ भुवो ऽवज्ञाने

vibhāṣā pra iti vartate / praśabde upapade vṛṇoteḥ dhātoḥ vibhāṣā ghañ pratyayo bhavati, pratyayāntena ced ācchādana-viśeṣa ucyate / prāvāraḥ, pravaraḥ / ācchādane iti kim ? pravarā gauḥ // prau bhuvo 'vajñāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इत्य् एव । परिशब्दे उपपदे भवतेः धातोः विभाषा घञ् प्रत्ययो भवति अवज्ञाने गम्यमाने । अवज्ञानम् असत्कारः । परिभावः, परिभवः । अवज्ञाने इति किम् ? सर्वतः भवनं परिभवः ॥ एर् अच्

vibhāṣā ity eva / pariśabde upapade bhavateḥ dhātoḥ vibhāṣā ghañ pratyayo bhavati avajñāne gamyamāne / avajñānam asatkāraḥ / paribhāvaḥ, paribhavaḥ / avajñāne iti kim ? sarvataḥ bhavanaṃ paribhavaḥ // er ac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे, अकर्तरि च कारके इति प्रकृतम् अनुवर्तते यावत् कृत्य-ल्युटो बहुलम् (*३,३।११३) इति । इ-वर्णान्ताद् धातोः भावे, अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम् अच् प्रत्ययो भवति । घञो ऽपवादः । चकारो विशेषण-अर्थः, अन्तः (*६,२।१४३) था ऽथ-घञ्-क्त-अज्-अब्-इत्र-कणाम् (*६,२।१४४) इति । चयः । अयः । जयः । क्षयः । अज्-विधौ भयादीनाम् उपसङ्ख्यानम् । नपुंसके क्तादि-निवृत्त्य्-अर्थम् । भयम् । वर्षम् । जवसवौ छन्दसि वक्तव्यौ । ऊर्वोरस्तुम् मे जवः । पञ्चौदनः सवः ॥ ॠदोर् अप्

bhāve, akartari ca kārake iti prakṛtam anuvartate yāvat kṛtya-lyuṭo bahulam (*3,3.113) iti / i-varṇāntād dhātoḥ bhāve, akartari ca kārake sañjñāyām ac pratyayo bhavati / ghaño 'pavādaḥ / cakāro viśeṣaṇa-arthaḥ, antaḥ (*6,2.143) thā 'tha-ghañ-kta-aj-ab-itra-kaṇām (*6,2.144) iti / cayaḥ / ayaḥ / jayaḥ / kṣayaḥ / aj-vidhau bhayādīnām upasaṅkhyānam / napuṃsake ktādi-nivṛtty-artham / bhayam / varṣam / javasavau chandasi vaktavyau / ūrvorastum me javaḥ / pañcaudanaḥ savaḥ // ṝdor ap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रह-वृ-दृ-निश्चिगमश् च

graha-vṛ-dṛ-niścigamaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहादिभ्यः धातुभ्यः अप् प्रत्ययो भवति । घञो ऽपवादः । निश्चिनोतेः तु अचो ऽपवादः । ग्रहः । वरः । दरः । निश्चयः । गमः । निश्चि-ग्रहनं स्वर-अर्थं । विशिरण्योर् उपसङ्ख्यानम् । वशः । रणः । घञ्-अर्थे कविधानं स्थास्नापाव्यधिहनियुध्यर्थम् । प्रतिष्ठन्ते ऽस्मिन् इति प्रस्थः पर्वतस्य । प्रस्नाति अस्मिन् प्रस्नः । प्रपिबन्ति अस्याम् इति प्रपा । आविध्यन्ति तेन इति आविधः । विहन्यन्ते ऽस्मिन् इति विघ्नः । आयुध्यते अनेन इति आयुधम् ॥ उपसर्गे ऽदः

grahādibhyaḥ dhātubhyaḥ ap pratyayo bhavati / ghaño 'pavādaḥ / niścinoteḥ tu aco 'pavādaḥ / grahaḥ / varaḥ / daraḥ / niścayaḥ / gamaḥ / niści-grahanaṃ svara-arthaṃ / viśiraṇyor upasaṅkhyānam / vaśaḥ / raṇaḥ / ghañ-arthe kavidhānaṃ sthāsnāpāvyadhihaniyudhyartham / pratiṣṭhante 'smin iti prasthaḥ parvatasya / prasnāti asmin prasnaḥ / prapibanti asyām iti prapā / āvidhyanti tena iti āvidhaḥ / vihanyante 'smin iti vighnaḥ / āyudhyate anena iti āyudham // upasarge 'daḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप् इत्य् एव । उपसर्गे उपपदे अदेर् धातोः अप् प्रययो भवति । प्रघसः । विघसः । उपसर्गे इति किम् ? घासः ॥ नौ ण च

ap ity eva / upasarge upapade ader dhātoḥ ap prayayo bhavati / praghasaḥ / vighasaḥ / upasarge iti kim ? ghāsaḥ // nau ṇa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नि-शब्दे उपपदे अदेः धातोः ण-प्रत्ययो भवति, चकाराद् अप् च । न्यादः, निघसः ॥ व्यध-जपोर् अनुपसर्गे

ni-śabde upapade adeḥ dhātoḥ ṇa-pratyayo bhavati, cakārād ap ca / nyādaḥ, nighasaḥ // vyadha-japor anupasarge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वन-हसोर् वा

svana-hasor vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपसर्गे इत्य् एव । स्वन-हसोः अनुपसर्गयोर् वा अप् प्रत्ययो भवति । स्वनः, स्वानः । हसः, हासः । अनुपसर्गे इति किम् ? प्रस्वानः । प्रहसः ॥ यमः सम्-उप-नि-विषु च

anupasarge ity eva / svana-hasoḥ anupasargayor vā ap pratyayo bhavati / svanaḥ, svānaḥ / hasaḥ, hāsaḥ / anupasarge iti kim ? prasvānaḥ / prahasaḥ // yamaḥ sam-upa-ni-viṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपसर्गे वा इति वर्तते । सम् उप नि वि इत्य् एतेषु उपपदेषु अनुपसर्गे ऽपि यमेर् वा अप् प्रत्ययो भवति । घञो ऽपवादः । संयमः, संयामः । उपयमः, उपयामः । नियमः, नियामः । वियमः, वियामः । अनुपसर्गात् खल्व् अपि -- यमः, यामः ॥ नौ गद-नद-पठ-स्वनः

anupasarge vā iti vartate / sam upa ni vi ity eteṣu upapadeṣu anupasarge 'pi yamer vā ap pratyayo bhavati / ghaño 'pavādaḥ / saṃyamaḥ, saṃyāmaḥ / upayamaḥ, upayāmaḥ / niyamaḥ, niyāmaḥ / viyamaḥ, viyāmaḥ / anupasargāt khalv api -- yamaḥ, yāmaḥ // nau gada-nada-paṭha-svanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप् इत्य् एव । नि-शब्दे उपपदे गद नद पठ स्वन इत्य् एतेभ्यः धतुभ्यः वा अप् प्रत्ययो भवति । घञो ऽपवादः । निगदः, निगादः । निनदः, निनादः । निपठः, निपाठः । निस्वनः, निस्वानः ॥ क्वणो वीणायां च

ap ity eva / ni-śabde upapade gada nada paṭha svana ity etebhyaḥ dhatubhyaḥ vā ap pratyayo bhavati / ghaño 'pavādaḥ / nigadaḥ, nigādaḥ / ninadaḥ, ninādaḥ / nipaṭhaḥ, nipāṭhaḥ / nisvanaḥ, nisvānaḥ // kvaṇo vīṇāyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नौ वा अनुपसर्गे इति वर्तते । क्वणतेः धातोः निपूर्वाद् अनुपसर्गाच् च वीणायां वा अप् प्रत्ययो भवति । घञो ऽपवादः । सोपसर्गार्थं वीणाया ग्रहणम् । निक्वणः, निक्वाणः । अनुपसर्गात् -- क्वणः, क्वाणः । वीणायां खल्व् अपि -- कल्याण-प्रक्वणा वीणा । एतेषु इति किम् ? अतिक्वाणो वर्तते ॥ नित्यं पणः परिमाणे

nau vā anupasarge iti vartate / kvaṇateḥ dhātoḥ nipūrvād anupasargāc ca vīṇāyāṃ vā ap pratyayo bhavati / ghaño 'pavādaḥ / sopasargārthaṃ vīṇāyā grahaṇam / nikvaṇaḥ, nikvāṇaḥ / anupasargāt -- kvaṇaḥ, kvāṇaḥ / vīṇāyāṃ khalv api -- kalyāṇa-prakvaṇā vīṇā / eteṣu iti kim ? atikvāṇo vartate // nityaṃ paṇaḥ parimāṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पण व्यवहारे स्तुतौ च, अस्माद् धातोर् नित्यम् अप् प्रत्ययो भवति परिमाणे गम्यमाने । नित्य-ग्रहणं विकल्प-निवृत्त्य्-अर्थम् । मूलकपणः । शाकपणः । संव्यवहाराय मूलकादीनां यः परिमितो मुष्टिर् बध्यते, तस्य+इदम् अभिधानम् । परिमाणे इति किम् ? पाणः ॥ मदो ऽनुपसर्गे

paṇa vyavahāre stutau ca, asmād dhātor nityam ap pratyayo bhavati parimāṇe gamyamāne / nitya-grahaṇaṃ vikalpa-nivṛtty-artham / mūlakapaṇaḥ / śākapaṇaḥ / saṃvyavahārāya mūlakādīnāṃ yaḥ parimito muṣṭir badhyate, tasya+idam abhidhānam / parimāṇe iti kim ? pāṇaḥ // mado 'nupasarge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमद-सम्मदौ हर्षे

pramada-sammadau harṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमद सम्मद इत्य् एतौ शब्दौ निपात्येते हर्षे ऽभिधेये । कन्यानां प्रमदः । कोकिलानां सम्मदः । हर्षे इति किम् ? प्रमादः । सम्मादः । प्रसंभ्याम् इति न+उक्तम् । निपातनं रूढ्य्-अर्थम् ॥ सम्-उदोर् अजः पशुषु

pramada sammada ity etau śabdau nipātyete harṣe 'bhidheye / kanyānāṃ pramadaḥ / kokilānāṃ sammadaḥ / harṣe iti kim ? pramādaḥ / sammādaḥ / prasaṃbhyām iti na+uktam / nipātanaṃ rūḍhy-artham // sam-udor ajaḥ paśuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुदोर् उपपदयोः अजएर् धातोः पशु-विषये धात्व्-अर्थे अप् प्रत्ययो भवति । घञो ऽपवादः । अज गति-क्षेपणयोः इति पठ्यते । स सम्पूर्वः समुदाये वर्तते, उत्पूर्वश् च प्रेरणे । संजः पशूनाम् । समुदायः इत्य् अर्थः । उदजः पशूनाम् । प्रेरणम् इत्य् अर्थः । पशुषु इति किम् ? समाजो ब्राह्मणानाम् । उदाजः क्षत्रियाणाम् ॥ अक्षेषु ग्लहः

samudor upapadayoḥ ajaer dhātoḥ paśu-viṣaye dhātv-arthe ap pratyayo bhavati / ghaño 'pavādaḥ / aja gati-kṣepaṇayoḥ iti paṭhyate / sa sampūrvaḥ samudāye vartate, utpūrvaś ca preraṇe / saṃjaḥ paśūnām / samudāyaḥ ity arthaḥ / udajaḥ paśūnām / preraṇam ity arthaḥ / paśuṣu iti kim ? samājo brāhmaṇānām / udājaḥ kṣatriyāṇām // akṣeṣu glahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्लहः इति निपात्यते, अक्ष-विषयश् चेद् धात्व्-अर्थो भवति । ग्रहेर् अप् सिद्ध एव, लत्व-अर्थं निपातनम् । अक्षस्य ग्लहः । अक्षेषु इति किम् ? ग्रहः पादस्य । अन्ये ग्लहिं प्रकृत्यन्तरम् आहुः । ते घञं प्रत्युदाहरन्ति । ग्लाहः ॥ प्रजने सर्तेः

glahaḥ iti nipātyate, akṣa-viṣayaś ced dhātv-artho bhavati / graher ap siddha eva, latva-arthaṃ nipātanam / akṣasya glahaḥ / akṣeṣu iti kim ? grahaḥ pādasya / anye glahiṃ prakṛtyantaram āhuḥ / te ghañaṃ pratyudāharanti / glāhaḥ // prajane sarteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्तेः धातोः प्रजने विषये अप् प्रत्ययो भवति । घञो ऽपवादः । प्रजनं प्रथमं गर्भ-ग्रहणम् । गवाम् उपसरः । पशूनाम् उपसरः । स्त्रीगवीषु पुंगवानाम् गर्भाधानाय प्रथमम् उपसरणम् उच्यते ॥ ह्वः सम्प्रसारणं च न्य्-अभ्य्-उप-विषु

sarteḥ dhātoḥ prajane viṣaye ap pratyayo bhavati / ghaño 'pavādaḥ / prajanaṃ prathamaṃ garbha-grahaṇam / gavām upasaraḥ / paśūnām upasaraḥ / strīgavīṣu puṃgavānām garbhādhānāya prathamam upasaraṇam ucyate // hvaḥ samprasāraṇaṃ ca ny-abhy-upa-viṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नि अभि उप वि इत्य् एतेषु उपपदेषु ह्वयतेः धातोः सम्प्रसारणम् अप् प्रत्ययः च । घञो ऽपवादः । निहवः । अभिहवः । उपहवः । विहवः । एतेषु इति किम् ? प्रह्वायः ॥ आङि युद्धे

ni abhi upa vi ity eteṣu upapadeṣu hvayateḥ dhātoḥ samprasāraṇam ap pratyayaḥ ca / ghaño 'pavādaḥ / nihavaḥ / abhihavaḥ / upahavaḥ / vihavaḥ / eteṣu iti kim ? prahvāyaḥ // āṅi yuddhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निपानम् आहावः

nipānam āhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङ् पूर्वस्य ह्वयतेर् धातोः सम्प्रसारणम्, अप्-प्रत्ययो, वृद्धिश् च निपात्यते निपानं चेद् अभिधेयं भवति । निपिबन्त्य् अस्मिन्न् इति निपानम् उदकाधार उच्यते । आहावः पशूनाम् । कूपोपसरेषु य उदकाधारस् तत्र हि पानाय पशव आहूयन्ते । निपानम् इति किम् ? आह्वायः ॥ भावे ऽनुपसर्गस्य

āṅ pūrvasya hvayater dhātoḥ samprasāraṇam, ap-pratyayo, vṛddhiś ca nipātyate nipānaṃ ced abhidheyaṃ bhavati / nipibanty asminn iti nipānam udakādhāra ucyate / āhāvaḥ paśūnām / kūpopasareṣu ya udakādhāras tatra hi pānāya paśava āhūyante / nipānam iti kim ? āhvāyaḥ // bhāve 'nupasargasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपर्गस्य ह्वयतेः सम्प्रसारणम् अप् प्रत्ययश् च भवति भावे अभिधेये । हवः । हवे हवे सुहवं शूरम् इन्द्रम् । अनुपसर्गस्य इति किम् ? आह्वायः । भाव-ग्रहणम् अकर्तरि च कारके सञ्ज्ञायाम् (*३,३।१९) इत्य् अस्य निरास-अर्थम् ॥ हनश् च वधः

anupargasya hvayateḥ samprasāraṇam ap pratyayaś ca bhavati bhāve abhidheye / havaḥ / have have suhavaṃ śūram indram / anupasargasya iti kim ? āhvāyaḥ / bhāva-grahaṇam akartari ca kārake sañjñāyām (*3,3.19) ity asya nirāsa-artham // hanaś ca vadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे ऽनुपसर्गस्य इति वर्तते । हन्तेर् धातोः अनुपसर्गे भावे अप् प्रत्ययो भवति, तत्संनियोगेन च भधादेशः, स चान्तोदात्तः । तत्र+उदात्त-निवॄत्तिस्वरेण अप उदात्तत्वं भवति । वधश् चोराणाम् । वधो दस्यूनाम् । भावे इत्य् एव, घातः । अनुपसर्गस्य इत्य् एव, प्रघातः, विघातः । चकारो भिन्न-क्रमत्वान् नादेशेन सम्बध्यते । किं तर्थि ? प्रकृतेन प्रत्ययेन । अप् च, यश् च अपरः प्राप्नोति । तेन घञ् अपि भवति । घातो वर्तते ॥ मूर्तौ घनः

bhāve 'nupasargasya iti vartate / hanter dhātoḥ anupasarge bhāve ap pratyayo bhavati, tatsaṃniyogena ca bhadhādeśaḥ, sa cāntodāttaḥ / tatra+udātta-nivṝttisvareṇa apa udāttatvaṃ bhavati / vadhaś corāṇām / vadho dasyūnām / bhāve ity eva, ghātaḥ / anupasargasya ity eva, praghātaḥ, vighātaḥ / cakāro bhinna-kramatvān nādeśena sambadhyate / kiṃ tarthi ? prakṛtena pratyayena / ap ca, yaś ca aparaḥ prāpnoti / tena ghañ api bhavati / ghāto vartate // mūrtau ghanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हनः इत्य् एव । मूर्तिः काठिन्यम् । मूर्तौ अभिधेयायां हन्तेः अप् प्रत्ययो भवति, घनश् चादेशः । अभ्रघनः । दधिघनः । कथं घनं दधि इति ? धर्म-शब्देन धर्मी भण्यते ॥ अन्तर्घनो देशे

hanaḥ ity eva / mūrtiḥ kāṭhinyam / mūrtau abhidheyāyāṃ hanteḥ ap pratyayo bhavati, ghanaś cādeśaḥ / abhraghanaḥ / dadhighanaḥ / kathaṃ ghanaṃ dadhi iti ? dharma-śabdena dharmī bhaṇyate // antarghano deśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगार-एकदेशे प्रघणः प्रघाणाश् च

agāra-ekadeśe praghaṇaḥ praghāṇāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्र-पूर्वस्य हन्तेः प्रघणः प्रघाणः इत्य् एतौ शब्दौ निपात्येते अगारैकदेशे वाच्ये । प्रघणः, प्रघाणः । द्वारप्रकोष्ठो बाह्य उच्यते । अगारैकदेशे इति किम् ? प्रघातः अन्यः ॥ उद्घनो ऽत्याधानम्

pra-pūrvasya hanteḥ praghaṇaḥ praghāṇaḥ ity etau śabdau nipātyete agāraikadeśe vācye / praghaṇaḥ, praghāṇaḥ / dvāraprakoṣṭho bāhya ucyate / agāraikadeśe iti kim ? praghātaḥ anyaḥ // udghano 'tyādhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्-पूर्वात् हन्तेः उद्घनः इति निपात्यते ऽत्याधानं चेद् भवति । उद्घनः । यस्मिन् काष्ठे स्थापयित्वा अन्यानि काष्ठानि तक्ष्यन्ते तद् अभिधीयते । उद्घातो ऽन्यः ॥ अपघनो ऽङ्गम्

ut-pūrvāt hanteḥ udghanaḥ iti nipātyate 'tyādhānaṃ ced bhavati / udghanaḥ / yasmin kāṣṭhe sthāpayitvā anyāni kāṣṭhāni takṣyante tad abhidhīyate / udghāto 'nyaḥ // apaghano 'ṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप-पूर्वस्य हन्तेः अपघनः इति निपात्यते, अङ्गं चेत् तद् भवति । अपघनः अङ्गम् । अवयवः एकदेशः, न सर्वः । किं तर्हि ? पाणिः पादश् च अभिधीयते । अपघातः अन्यः ॥ करणे ऽयो-विद्रुषु

apa-pūrvasya hanteḥ apaghanaḥ iti nipātyate, aṅgaṃ cet tad bhavati / apaghanaḥ aṅgam / avayavaḥ ekadeśaḥ, na sarvaḥ / kiṃ tarhi ? pāṇiḥ pādaś ca abhidhīyate / apaghātaḥ anyaḥ // karaṇe 'yo-vidruṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हनः इति वर्तते । अयस् वि द्रु इत्य् एतेषु उपपदेषु हन्तेः धातोः करणे कारके अप् प्रत्ययो भवति, घनादेशश् च । अयो हन्यते अनेन इति अयोघनः । विघनः । द्रुघनः । द्रुघणः इति केचिद् उदाहरन्ति । कथं णत्वम् ? अरीहणादिषु पाठात् । पूर्वपदात् सञ्ज्ञायाम् अगः (*८,४।३) इति वा ॥ स्तम्बे क च

hanaḥ iti vartate / ayas vi dru ity eteṣu upapadeṣu hanteḥ dhātoḥ karaṇe kārake ap pratyayo bhavati, ghanādeśaś ca / ayo hanyate anena iti ayoghanaḥ / vighanaḥ / drughanaḥ / drughaṇaḥ iti kecid udāharanti / kathaṃ ṇatvam ? arīhaṇādiṣu pāṭhāt / pūrvapadāt sañjñāyām agaḥ (*8,4.3) iti vā // stambe ka ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणे हनः इति वर्तते । स्तम्ब-शब्दे उपपदे करणे कारके हन्तेः कः प्रत्ययो भवति । चकारात् अप् च, तत्र घनादेशः । स्तम्बघ्नः, स्तम्बघनः । स्त्रियां स्तम्बघ्ना, स्तम्बघना इति इष्यते । करणे इत्य् एव, स्तम्बघातः ॥ परौ घः

karaṇe hanaḥ iti vartate / stamba-śabde upapade karaṇe kārake hanteḥ kaḥ pratyayo bhavati / cakārāt ap ca, tatra ghanādeśaḥ / stambaghnaḥ, stambaghanaḥ / striyāṃ stambaghnā, stambaghanā iti iṣyate / karaṇe ity eva, stambaghātaḥ // parau ghaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणे हनः इत्य् एव । परि-शब्दे उपपदे अन्तेर् धातोः अप् प्रत्ययो बह्वति करणे कारके, घ-शब्दश् चादेशः । परिहन्यते अनेन इति परिघः । पलिघः ॥ उपघ्न आश्रये

karaṇe hanaḥ ity eva / pari-śabde upapade anter dhātoḥ ap pratyayo bahvati karaṇe kārake, gha-śabdaś cādeśaḥ / parihanyate anena iti parighaḥ / palighaḥ // upaghna āśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्घ-उद्घौ गण-प्रशंसयोः

saṅgha-udghau gaṇa-praśaṃsayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुदोः उपपदयोः हन्तेः धातोः अप् प्रत्ययो भवति, टि-लोपः घत्वं च निपात्यते, यथासङ्ख्यं गणे ऽभिधेये, प्रशंसायां गम्यमानायाम् । सङ्घः पशूनाम् । उद्घो मनुष्यः । गण-प्रशंसयोः इति किम् ? सङ्घातः ॥ निघो निमितम्

samudoḥ upapadayoḥ hanteḥ dhātoḥ ap pratyayo bhavati, ṭi-lopaḥ ghatvaṃ ca nipātyate, yathāsaṅkhyaṃ gaṇe 'bhidheye, praśaṃsāyāṃ gamyamānāyām / saṅghaḥ paśūnām / udgho manuṣyaḥ / gaṇa-praśaṃsayoḥ iti kim ? saṅghātaḥ // nigho nimitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निघः इति नि-पूर्वाद् हन्तेः अप् प्रत्ययः, टि-लोपो घत्वम् च निपात्यते, निमितं चेद् अभिधेयं भवति । समन्तात् मितं निमितम्, समारोहपरिणाहम् । निघाः वृक्षाः । निघाः शालयः । निमितम् इति किम् ? निघातः ॥ ड्वितः क्त्रिः

nighaḥ iti ni-pūrvād hanteḥ ap pratyayaḥ, ṭi-lopo ghatvam ca nipātyate, nimitaṃ ced abhidheyaṃ bhavati / samantāt mitaṃ nimitam, samārohapariṇāham / nighāḥ vṛkṣāḥ / nighāḥ śālayaḥ / nimitam iti kim ? nighātaḥ // ḍvitaḥ ktriḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे ऽकर्तरि च कारके इति वर्तते । डु इत् यस्य तस्माद् ड्वितो धातोः क्त्रिः प्रत्ययो भवति । त्रेर्मम् नित्यम् (*४,४।२०) इति वचनात् केवलो न प्रयुज्यते । डुपचष् पाके - पक्त्रिमम् । डुवप् बीजसन्ताने - उप्त्रिमम् । डुकृञ् - कृत्रिमम् ॥ ट्वितो ऽथुच्

bhāve 'kartari ca kārake iti vartate / ḍu it yasya tasmād ḍvito dhātoḥ ktriḥ pratyayo bhavati / trermam nityam (*4,4.20) iti vacanāt kevalo na prayujyate / ḍupacaṣ pāke - paktrimam / ḍuvap bījasantāne - uptrimam / ḍukṛñ - kṛtrimam // ṭvito 'thuc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

टु इत् यस्य, तस्मात् ट्वितो धातोः अथुच् प्रत्ययो भवति भावादौ । टुवेपृ कम्पने - वेपथुः । टुओश्वि गतिवृद्ध्योः - श्वयथुः । टुक्षु शब्दे - क्षवथुः ॥ यज-याच-यत-विच्छ-प्रच्छ-रक्षो नङ्

ṭu it yasya, tasmāt ṭvito dhātoḥ athuc pratyayo bhavati bhāvādau / ṭuvepṛ kampane - vepathuḥ / ṭuośvi gativṛddhyoḥ - śvayathuḥ / ṭukṣu śabde - kṣavathuḥ // yaja-yāca-yata-viccha-praccha-rakṣo naṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे अकर्तरि च कारके इति वर्तते । यज-आदिभ्यो धातुभ्यो नङ् प्रत्ययो भवति । ङकारो गुण-प्रतिषेध-अर्थः । यज्ञः । याच्ञा । यत्नः । विश्नः । प्रश्नः । रक्ष्णः । प्रच्छेः असम्प्रसारणं ज्ञापकात् प्रश्ने च आसन्न-काले (*३,२।११७) इति ॥ स्वपो नन्

bhāve akartari ca kārake iti vartate / yaja-ādibhyo dhātubhyo naṅ pratyayo bhavati / ṅakāro guṇa-pratiṣedha-arthaḥ / yajñaḥ / yācñā / yatnaḥ / viśnaḥ / praśnaḥ / rakṣṇaḥ / praccheḥ asamprasāraṇaṃ jñāpakāt praśne ca āsanna-kāle (*3,2.117) iti // svapo nan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसर्गे घोः किः

upasarge ghoḥ kiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे अकर्तरि च कारके इति वर्तते । उपसर्गे उपपदे घु-सञ्ज्ञकेभ्यः धातुभ्यः किः प्रत्ययो भवति । कित्करणम् आतो लोप-अर्थम् । प्रदिः । प्रधिः । अन्तर्धिः ॥ कर्मण्य् अधिकरणे च

bhāve akartari ca kārake iti vartate / upasarge upapade ghu-sañjñakebhyaḥ dhātubhyaḥ kiḥ pratyayo bhavati / kitkaraṇam āto lopa-artham / pradiḥ / pradhiḥ / antardhiḥ // karmaṇy adhikaraṇe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घोः इत्य् एव । कर्मण्य् उपपदे घु-सञ्ज्ञकेभ्यो धातुभ्यः किः प्रत्ययो भवति अधिकरणे कारके । जलं धीयते अस्मिन् इति जलधिः । शरधिः । अधिकरन-ग्रहणमर्थान्तरनिरास-अर्थम् । चकारः प्रत्यय-अनुकर्षण-अर्थः ॥ स्त्रियां क्तिन्

ghoḥ ity eva / karmaṇy upapade ghu-sañjñakebhyo dhātubhyaḥ kiḥ pratyayo bhavati adhikaraṇe kārake / jalaṃ dhīyate asmin iti jaladhiḥ / śaradhiḥ / adhikarana-grahaṇamarthāntaranirāsa-artham / cakāraḥ pratyaya-anukarṣaṇa-arthaḥ // striyāṃ ktin

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्था-गा-पापचो भावे

sthā-gā-pāpaco bhāve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियाम् इति वर्तते । स्थादिभ्यो धातुभ्यः स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् प्रत्ययो भवति । अङो ऽपवादस्य बाधकः । प्रस्थितिः । उद्गीतिः । सङ्गीतिः । प्रपीतिः । इति ज्ञापकात् नात्यन्ताय बाधा भवति इति ॥ मन्त्रे वृष-इष-पच-मन-विद-भू-वी-रा उदात्तः

striyām iti vartate / sthādibhyo dhātubhyaḥ strīliṅge bhāve ktin pratyayo bhavati / aṅo 'pavādasya bādhakaḥ / prasthitiḥ / udgītiḥ / saṅgītiḥ / prapītiḥ / iti jñāpakāt nātyantāya bādhā bhavati iti // mantre vṛṣa-iṣa-paca-mana-vida-bhū-vī-rā udāttaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे स्त्रियाम् इति वर्तते । मन्त्रे विषये वृषादिभ्यः धातुभ्यः क्तिन् प्रत्ययो भवति उदात्तः । प्रकृति-प्रत्यययोः विभक्ति-विपरिणामेन सम्बन्धः । कस्माद् एवं कृतम् ? वैचित्र्य-अर्थम् । वृष्टिः । इष्टिः । पक्तिः । मतिः । वित्तिः । भूतिः । वीतिः । रातिः । सर्वत्र सर्वधातुभ्यः सामान्येन विहित एव क्तिन् । उदात्त-अर्थं वचनम् । इषेस्तु इच्छा (*३,३।१०१) इति निपातनं वक्ष्यति, ततः क्तिन्न् अपि विधीयते । मन्त्राद् अन्यत्र आदिर् उदात्तः ॥ ऊति-यूति-जूति-साति-हेति-कीर्तयश् च

bhāve striyām iti vartate / mantre viṣaye vṛṣādibhyaḥ dhātubhyaḥ ktin pratyayo bhavati udāttaḥ / prakṛti-pratyayayoḥ vibhakti-vipariṇāmena sambandhaḥ / kasmād evaṃ kṛtam ? vaicitrya-artham / vṛṣṭiḥ / iṣṭiḥ / paktiḥ / matiḥ / vittiḥ / bhūtiḥ / vītiḥ / rātiḥ / sarvatra sarvadhātubhyaḥ sāmānyena vihita eva ktin / udātta-arthaṃ vacanam / iṣestu icchā (*3,3.101) iti nipātanaṃ vakṣyati, tataḥ ktinn api vidhīyate / mantrād anyatra ādir udāttaḥ // ūti-yūti-jūti-sāti-heti-kīrtayaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रे इति न अनुवर्तते । ऊत्यादयः शब्दा निपात्यन्ते । उदात्तः इति वर्तते । अवतेः ज्वर-त्वर-स्रिव्य्-अवि-मवाम् उपधायाश् च (*६,४।२०) इति ऊट्ः । ऊतिः । स्वरार्थं वचनम् । यौतेर् जवतेश् च यूतिः, जूतिः । दीर्धात्वम् च निपात्यते । सातिः । स्यतेः इत्वाभावो निपात्यते, सनोतेर् वा जन-सन-खनां सञ्ज्ञालोः (*६,४।४२) इत्य् आत्वे कृते स्वरार्थं निपातनम् । हन्तेर् हिनोतेर् वा हेतिः । कीर्तयतेः कीर्तिः ॥ व्रज-यजोर् भावे क्यप्

mantre iti na anuvartate / ūtyādayaḥ śabdā nipātyante / udāttaḥ iti vartate / avateḥ jvara-tvara-srivy-avi-mavām upadhāyāś ca (*6,4.20) iti ūṭḥ / ūtiḥ / svarārthaṃ vacanam / yauter javateś ca yūtiḥ, jūtiḥ / dīrdhātvam ca nipātyate / sātiḥ / syateḥ itvābhāvo nipātyate, sanoter vā jana-sana-khanāṃ sañjñāloḥ (*6,4.42) ity ātve kṛte svarārthaṃ nipātanam / hanter hinoter vā hetiḥ / kīrtayateḥ kīrtiḥ // vraja-yajor bhāve kyap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तः इत्य् एव । व्रज-यजोः धात्वोः स्त्री-लिङ्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति उदात्तः । क्तिनो ऽपवादः । व्रज्या । इज्या । पित्करणम् उत्तरत्र तुगर्थम् ॥ सञ्ज्ञायां सम्-अज-निषद-निपत-मन-विद-षुञ्-शीङ्-भृञ्-इणः

udāttaḥ ity eva / vraja-yajoḥ dhātvoḥ strī-liṅge bhāve kyap pratyayo bhavati udāttaḥ / ktino 'pavādaḥ / vrajyā / ijyā / pitkaraṇam uttaratra tugartham // sañjñāyāṃ sam-aja-niṣada-nipata-mana-vida-ṣuñ-śīṅ-bhṛñ-iṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निषद्या । निपत्या । मन्या । विद्या । सुत्या । शय्या । भृत्या । इत्या । कथं तदुक्तम् स्त्रियां भावाधिकारो ऽस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति इति ? भावाधिकारो भावव्यापारः वाच्यत्वेन विवक्षितः, न तु शास्त्रीयो ऽधिकारः ॥ कृञः श च

niṣadyā / nipatyā / manyā / vidyā / sutyā / śayyā / bhṛtyā / ityā / kathaṃ taduktam striyāṃ bhāvādhikāro 'sti tena bhāryā prasidhyati iti ? bhāvādhikāro bhāvavyāpāraḥ vācyatvena vivakṣitaḥ, na tu śāstrīyo 'dhikāraḥ // kṛñaḥ śa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोतेर् धातोः स्त्रियां शः प्रत्ययो भवति । चकारात् क्यप् च । योगविभागो ऽत्र कर्तव्यः, क्तिन्न् अपि यथा स्यात् । क्रिया, कृत्या, कृतिः ॥ इच्च्या

karoter dhātoḥ striyāṃ śaḥ pratyayo bhavati / cakārāt kyap ca / yogavibhāgo 'tra kartavyaḥ, ktinn api yathā syāt / kriyā, kṛtyā, kṛtiḥ // iccyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इषेः धातोः शः प्रत्ययो यगभावश् च निपात्यते । इच्छा । परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानाम् उपसङ्ख्यानम् । परिचर्या । परिसर्या । मृगया । अटाट्या । जागर्तेर् अकारो वा । जागरा, जागर्या ॥ अ प्रत्ययात्

iṣeḥ dhātoḥ śaḥ pratyayo yagabhāvaś ca nipātyate / icchā / paricaryāparisaryāmṛgayāṭāṭyānām upasaṅkhyānam / paricaryā / parisaryā / mṛgayā / aṭāṭyā / jāgarter akāro vā / jāgarā, jāgaryā // a pratyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्तिर्याम् अकारः प्रत्ययो भवति । क्तिनो ऽपवादः । चिकीर्षा । जिहीर्षा । पुत्रीया । पुत्रकाम्या । लोलूया । कण्डूया ॥ गुरोश् च हलः

pratyayāntebhyo dhātubhyaḥ stiryām akāraḥ pratyayo bhavati / ktino 'pavādaḥ / cikīrṣā / jihīrṣā / putrīyā / putrakāmyā / lolūyā / kaṇḍūyā // guroś ca halaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हलन्तो यो धातुः गुरुमान्, ततः स्त्रियाम् अकारः प्रत्ययो भवति । क्तिनो ऽपवादः । कुण्डा । हुण्डा । ईहा । ऊहा । गुरोः इति किम् ? भक्तिः । हलः इति किम् ? नीतिः ॥ षिद्-भिदादिभ्यो ऽङ्

halanto yo dhātuḥ gurumān, tataḥ striyām akāraḥ pratyayo bhavati / ktino 'pavādaḥ / kuṇḍā / huṇḍā / īhā / ūhā / guroḥ iti kim ? bhaktiḥ / halaḥ iti kim ? nītiḥ // ṣid-bhidādibhyo 'ṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्ति-पूजि-कथि-कुम्बि-चर्चश् च

cinti-pūji-kathi-kumbi-carcaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिति स्मृत्याम्, पूज पूजायाम्, कथ वाक्यप्रबन्धे, कुबि आच्छादने, चर्च अध्ययने चुरादिः, एभ्यो धातुभ्यः युचि प्राप्ते स्त्रियाम् अङ् प्रत्ययो भवति । चिन्ता । पूजा । कथा । कुम्बा । चर्चा । चकारात् युच् अपि भवति । चिन्तना ॥ आतश् च+उपसर्गे

citi smṛtyām, pūja pūjāyām, katha vākyaprabandhe, kubi ācchādane, carca adhyayane curādiḥ, ebhyo dhātubhyaḥ yuci prāpte striyām aṅ pratyayo bhavati / cintā / pūjā / kathā / kumbā / carcā / cakārāt yuc api bhavati / cintanā // ātaś ca+upasarge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकारान्तेभ्यः उपसर्गे उपपदे स्त्रियम् अङ् प्रत्ययो भवति । क्तिनो ऽपवादः । प्रदा । उपदा । प्रधा । उपधा श्रदन्तरोर् उपसर्गवद् वृत्तिः । श्रद्धा । अन्तर्धा ॥ ण्य्-आस-श्रन्थो युच्

ākārāntebhyaḥ upasarge upapade striyam aṅ pratyayo bhavati / ktino 'pavādaḥ / pradā / upadā / pradhā / upadhā śradantaror upasargavad vṛttiḥ / śraddhā / antardhā // ṇy-āsa-śrantho yuc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोग-आख्यायं ण्वुल् बहुलम्

roga-ākhyāyaṃ ṇvul bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगाख्यायां गम्यमानायां धातोः ण्वुल् प्रत्ययो बहुलं भवति । क्तिन्नादीनाम् अपवादः । आख्या-ग्रहणं रोगस्य चेत् प्रत्ययान्तेन सञ्ज्ञा भवति । बहुल-ग्रहणं व्यभिचर-अर्थम् । प्रच्छर्दिका । प्रवाहिका । विचर्चिका । न च भवति । शिरोर्तिः । धात्वर्थ-निर्देशे ण्वुल् वक्तव्यः । आशिका । शायिका वर्तते । इक्श्तिपौ धातु-निर्देशे । भिदिः । छिदिः । पचतिः । पठतिः । वर्णात् कारः । निर्देश इति प्रकृतम् । अकारः । इकारः । रादिफः । रेफः । मत्वर्थाच् छः । अकारलोपः । मत्वर्थीयः । इणजादिभ्यः । आजिः । आतिः । आदिः । इक् कृष्यादिभ्यः । कृषिः । किरिः ॥ सञ्ज्ञायाम्

rogākhyāyāṃ gamyamānāyāṃ dhātoḥ ṇvul pratyayo bahulaṃ bhavati / ktinnādīnām apavādaḥ / ākhyā-grahaṇaṃ rogasya cet pratyayāntena sañjñā bhavati / bahula-grahaṇaṃ vyabhicara-artham / pracchardikā / pravāhikā / vicarcikā / na ca bhavati / śirortiḥ / dhātvartha-nirdeśe ṇvul vaktavyaḥ / āśikā / śāyikā vartate / ikśtipau dhātu-nirdeśe / bhidiḥ / chidiḥ / pacatiḥ / paṭhatiḥ / varṇāt kāraḥ / nirdeśa iti prakṛtam / akāraḥ / ikāraḥ / rādiphaḥ / rephaḥ / matvarthāc chaḥ / akāralopaḥ / matvarthīyaḥ / iṇajādibhyaḥ / ājiḥ / ātiḥ / ādiḥ / ik kṛṣyādibhyaḥ / kṛṣiḥ / kiriḥ // sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभा-आषख्यान-परिप्रश्नयोर् इञ् च

vibhā-āṣakhyāna-paripraśnayor iñ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं परिप्रश्नः, पश्चादाख्यानम् । सूत्रे ऽल्पाच्तरस्य पूर्वनिपातः । परिप्रश्ने आख्याने च गम्यमाने धतोः इञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् ण्वुल् अपि । विभाष-ग्रहणात् परो ऽपि यः प्राप्नोति, सो ऽपि भवति । कां त्वं कारिमकार्षीः, कां कारिकाम् अकार्षीः, कां क्रियामकार्षीः, कां कृत्यामकार्षीः, का कृतिमकार्षीः ? सर्वां कारिमकार्षम्, सर्वां कारिकाम् अकार्षम्, सर्वां क्रियामकार्षम्, सर्वां कृत्यामकार्षम्, सर्वां कृतिमकार्षम् । कां गणिमजीगणः, कां गणिकामजीगणः, कां गणनामजीगणः ? सर्वां गणिमजीगणम्, सर्वां गणिकाम्, सर्वां गणनाम् । एवं कां याजिम्, कां याजिकाम्, कां याचिम्, कां यचिकाम्, कां पाचिम्, कां पाचिकाम् कां पचाम्, कां पक्तिम्, कां पाठिम्, कां पाठिकाम्, कां पठितिम् इति द्रष्टव्यम् । आख्यानपरिप्रश्नयोः इति किम् ? कृतिः । हृतिः ॥ पर्याय-अर्ह-र्ण-उत्पत्तिषु ण्वुच्

pūrvaṃ paripraśnaḥ, paścādākhyānam / sūtre 'lpāctarasya pūrvanipātaḥ / paripraśne ākhyāne ca gamyamāne dhatoḥ iñ pratyayo bhavati, cakārāt ṇvul api / vibhāṣa-grahaṇāt paro 'pi yaḥ prāpnoti, so 'pi bhavati / kāṃ tvaṃ kārimakārṣīḥ, kāṃ kārikām akārṣīḥ, kāṃ kriyāmakārṣīḥ, kāṃ kṛtyāmakārṣīḥ, kā kṛtimakārṣīḥ ? sarvāṃ kārimakārṣam, sarvāṃ kārikām akārṣam, sarvāṃ kriyāmakārṣam, sarvāṃ kṛtyāmakārṣam, sarvāṃ kṛtimakārṣam / kāṃ gaṇimajīgaṇaḥ, kāṃ gaṇikāmajīgaṇaḥ, kāṃ gaṇanāmajīgaṇaḥ ? sarvāṃ gaṇimajīgaṇam, sarvāṃ gaṇikām, sarvāṃ gaṇanām / evaṃ kāṃ yājim, kāṃ yājikām, kāṃ yācim, kāṃ yacikām, kāṃ pācim, kāṃ pācikām kāṃ pacām, kāṃ paktim, kāṃ pāṭhim, kāṃ pāṭhikām, kāṃ paṭhitim iti draṣṭavyam / ākhyānaparipraśnayoḥ iti kim ? kṛtiḥ / hṛtiḥ // paryāya-arha-rṇa-utpattiṣu ṇvuc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यायः परिपाटीक्रमः । अर्हणमर्हः, तद्योग्यता । ऋणं तत् यत् परस्य धार्यते । उत्पत्तिः जन्म । एतेष्व् अर्थेषु धातोः ण्वुच् प्रत्ययो भवति । क्तिन्नादीनाम् अपवादः । पर्याये तावत् - भवतः शायिका । भवतो ऽग्रग्रासिका । अर्हे - अर्हति भवान् इक्षुभक्षिकाम् । ऋणे - इक्षुभक्षिकां मे धरयसि । ओदनभोजिकाम् । पयःपायिकाम् । उत्पत्तौ - इक्षुभक्षिका मे उदपादि । ओदनभोजिका । पयःपायिका । विभाषा इत्य् एव, चिकीर्षा उत्पद्यते । ण्वुलि प्रकृते प्रत्ययान्तरकरनं स्वर-अर्थम् ॥ आक्रोशे नञ्य् अतिः

paryāyaḥ paripāṭīkramaḥ / arhaṇamarhaḥ, tadyogyatā / ṛṇaṃ tat yat parasya dhāryate / utpattiḥ janma / eteṣv artheṣu dhātoḥ ṇvuc pratyayo bhavati / ktinnādīnām apavādaḥ / paryāye tāvat - bhavataḥ śāyikā / bhavato 'gragrāsikā / arhe - arhati bhavān ikṣubhakṣikām / ṛṇe - ikṣubhakṣikāṃ me dharayasi / odanabhojikām / payaḥpāyikām / utpattau - ikṣubhakṣikā me udapādi / odanabhojikā / payaḥpāyikā / vibhāṣā ity eva, cikīrṣā utpadyate / ṇvuli prakṛte pratyayāntarakaranaṃ svara-artham // ākrośe nañy atiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इति निवृत्तम् । आक्रोशः शपनम् । आक्रोशे गम्यमाने नञि उपपदे धातोः अनिः प्रत्ययो भवति । क्तिन्नादीनाम् अपवादः । अकरणिस्ते वृषल भूयात् । आक्रोशे इति किम् ? अकृतिस्तस्य कटस्य । नञि इति किम् ? मृतिस्ते वृषल भूयात् ॥ कृत्य-ल्युटो बहुलम्

vibhāṣā iti nivṛttam / ākrośaḥ śapanam / ākrośe gamyamāne nañi upapade dhātoḥ aniḥ pratyayo bhavati / ktinnādīnām apavādaḥ / akaraṇiste vṛṣala bhūyāt / ākrośe iti kim ? akṛtistasya kaṭasya / nañi iti kim ? mṛtiste vṛṣala bhūyāt // kṛtya-lyuṭo bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नपुंसके भावे क्तः

napuṃsake bhāve ktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नपुंसक-लिङ्गे भावे धतोः क्तः प्रत्ययो भवति । हसितम् । सहितम् । जल्पितम् ॥ ल्युट् च

napuṃsaka-liṅge bhāve dhatoḥ ktaḥ pratyayo bhavati / hasitam / sahitam / jalpitam // lyuṭ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नपुंसक-लिङ्गे भावे धातोः ल्युट् प्रत्ययो भवति । हसनं छात्रस्य । शोभनम् । जोपनम् । शयनम् । आसनम् । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कर्मणि च येन संस्पर्शात् कर्तुः शरीर-सुखम्

napuṃsaka-liṅge bhāve dhātoḥ lyuṭ pratyayo bhavati / hasanaṃ chātrasya / śobhanam / jopanam / śayanam / āsanam / yogavibhāga uttarārthaḥ // karmaṇi ca yena saṃsparśāt kartuḥ śarīra-sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन कर्मणा संस्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीर-सुखम् उत्पद्यते, तस्मिन् कर्मणि उपपदे धतोः नपुंसक-लिङ्गे भावे ल्युट् प्रत्ययो भवति । पूर्वेण+एव सिद्धे प्रत्यये नित्यसमास-अर्थं वचनम् । उपपद-समासो हि नित्यः समासः । पयःपानं सुखम् । ओदनभोजनं सुखम् । कर्मणि इति किम् ? तूलिकाया उत्थानं सुखम् । संस्पर्शात् इति किम् ? अग्निकुण्डस्य उपासनं सुखम् । कर्तुः इति किम् ? गुरोः स्नापनं सुखम् । स्नापयतेः न गुरुः कर्ता, किं तर्हि, कर्म । शरीरग्रहणं किम् ? पुत्रस्य परिष्वजनं सुखम् । सुखं मानसी प्रीतिः । सुखम् इति किम् ? कण्ट्कानां मर्दनं दुःखम् । सर्वत्रासमासः प्रत्युदाह्रियते ॥ करण-अधिकरणयोश् च

yena karmaṇā saṃspṛśyamānasya kartuḥ śarīra-sukham utpadyate, tasmin karmaṇi upapade dhatoḥ napuṃsaka-liṅge bhāve lyuṭ pratyayo bhavati / pūrveṇa+eva siddhe pratyaye nityasamāsa-arthaṃ vacanam / upapada-samāso hi nityaḥ samāsaḥ / payaḥpānaṃ sukham / odanabhojanaṃ sukham / karmaṇi iti kim ? tūlikāyā utthānaṃ sukham / saṃsparśāt iti kim ? agnikuṇḍasya upāsanaṃ sukham / kartuḥ iti kim ? guroḥ snāpanaṃ sukham / snāpayateḥ na guruḥ kartā, kiṃ tarhi, karma / śarīragrahaṇaṃ kim ? putrasya pariṣvajanaṃ sukham / sukhaṃ mānasī prītiḥ / sukham iti kim ? kaṇṭkānāṃ mardanaṃ duḥkham / sarvatrāsamāsaḥ pratyudāhriyate // karaṇa-adhikaraṇayoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणे ऽधिकरणे च कारके धातोः ल्युट् प्रत्ययो भवति । इध्मप्रव्रश्चनः । पलाशशातनः । अधिकरने - गोदोहनी । सक्तुधानी ॥ पुंसि सञ्ज्ञायां घः प्रायेण

karaṇe 'dhikaraṇe ca kārake dhātoḥ lyuṭ pratyayo bhavati / idhmapravraścanaḥ / palāśaśātanaḥ / adhikarane - godohanī / saktudhānī // puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोचर-सञ्चर-वह-व्रज-व्यज-आपण-निगमाश् च

gocara-sañcara-vaha-vraja-vyaja-āpaṇa-nigamāś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोचरादयः शब्दाः घ-प्रययान्ता निपात्यन्ते पूर्वस्मिन्न् एव अर्थे । हलश् च (*३,३।१२१) । इति घञं वक्ष्यति, तस्य अयम् अपवादः । गावश् चरन्ति अस्मिन् इति गोचरः । सञ्चरन्ते अनेन इति सञ्चरः । वहन्ति तेन वहः । व्रजन्ति तेन व्रजः । व्यजन्ति तेन व्यजः । निपातनात् अजेर् व्यघञपोः (*२,४।५६) इति वीभावो न भवति । एत्य तस्मिन्न् आपणन्ते इत्य् आपणः । निगच्छन्ति तस्मिन् इति निगमः । चकारो ऽनुक्त्-असमुच्चय-अर्थः । कषः । निकषः ॥ अवे तॄ-स्त्रोर् घञ्

gocarādayaḥ śabdāḥ gha-prayayāntā nipātyante pūrvasminn eva arthe / halaś ca (*3,3.121) / iti ghañaṃ vakṣyati, tasya ayam apavādaḥ / gāvaś caranti asmin iti gocaraḥ / sañcarante anena iti sañcaraḥ / vahanti tena vahaḥ / vrajanti tena vrajaḥ / vyajanti tena vyajaḥ / nipātanāt ajer vyaghañapoḥ (*2,4.56) iti vībhāvo na bhavati / etya tasminn āpaṇante ity āpaṇaḥ / nigacchanti tasmin iti nigamaḥ / cakāro 'nukt-asamuccaya-arthaḥ / kaṣaḥ / nikaṣaḥ // ave tṝ-stror ghañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.