मतु-वसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि
matu-vaso ru sambuddhau chandasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti·8·8.3
Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 8.3
अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा
atrānunāsikaḥ pūrvasya tu vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकारो ऽयम् । इत उत्तरं यस्य स्थाने रुः विधीयते ततः पूर्वस्य तु वर्णस्य वा अनुनासिको भवति इत्य् एतद् अधिकृतं वेदितव्यम्, यद् इत ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामस् तत्र । वक्ष्यति - समः सुटि (*८,३।५) । संस्कर्ता । संस्कतुम् । संस्कर्तव्यम् । अत्रग्रहणं रुणा सह संनियोगप्रतिपत्त्यर्थम् । अधिकारपरिमाणापरिग्रहे हि सति ढो ढे लोप (*८,३।१३) इत्य् अत्र अपि पूर्वस्य अनुनासिकः आशङ्क्येत ॥ अतो ऽटि नित्यम्
adhikāro 'yam / ita uttaraṃ yasya sthāne ruḥ vidhīyate tataḥ pūrvasya tu varṇasya vā anunāsiko bhavati ity etad adhikṛtaṃ veditavyam, yad ita ūrdhvam anukramiṣyāmas tatra / vakṣyati - samaḥ suṭi (*8,3.5) / saṃskartā / saṃskatum / saṃskartavyam / atragrahaṇaṃ ruṇā saha saṃniyogapratipattyartham / adhikāraparimāṇāparigrahe hi sati ḍho ḍhe lopa (*8,3.13) ity atra api pūrvasya anunāsikaḥ āśaṅkyeta // ato 'ṭi nityam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अटि परतो रोः पूर्वस्य आकारस्य स्थाने नित्यम् अनुनासिकादेशो भवति । दीर्घादटि समानपादे (*८,३।९) इति त्वं वक्ष्यति, ततः पूर्वस्य आतो ऽनुनासिकविकल्पे प्राप्ते नित्यार्थं वचनम् । महां असि । महां इन्द्रो य ओजसा । देवां अच्छा दीद्यत् । केचिद् अनुस्वारम् अधीयते स च्छान्दसो व्यत्ययो द्रष्टव्यः । आतः इति किम् ? ये वा वनस्पतींरनु । अटि इति किम् ? भवांश् चरति । भवांश्लाघयति । नित्यग्रहणं विस्पष्टार्थम् ॥ अनुनासिकात् परो ऽनुस्वारः
aṭi parato roḥ pūrvasya ākārasya sthāne nityam anunāsikādeśo bhavati / dīrghādaṭi samānapāde (*8,3.9) iti tvaṃ vakṣyati, tataḥ pūrvasya āto 'nunāsikavikalpe prāpte nityārthaṃ vacanam / mahāṃ asi / mahāṃ indro ya ojasā / devāṃ acchā dīdyat / kecid anusvāram adhīyate sa cchāndaso vyatyayo draṣṭavyaḥ / ātaḥ iti kim ? ye vā vanaspatīṃranu / aṭi iti kim ? bhavāṃś carati / bhavāṃślāghayati / nityagrahaṇaṃ vispaṣṭārtham // anunāsikāt paro 'nusvāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यशब्दो ऽत्राध्याहर्तव्यः । तदपेक्षया चेयम् अनुनासिकात् इति पञ्चमी । अनुनासिकादन्यो यो वर्णः रोः पूर्वः, यस्य अनुनासिकः न कृतः, ततः परो ऽनुस्वार आगमः भवति । वक्ष्यति - समः सुति
anyaśabdo 'trādhyāhartavyaḥ / tadapekṣayā ceyam anunāsikāt iti pañcamī / anunāsikādanyo yo varṇaḥ roḥ pūrvaḥ, yasya anunāsikaḥ na kṛtaḥ, tataḥ paro 'nusvāra āgamaḥ bhavati / vakṣyati - samaḥ suti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्कर्ता । संस्कर्तुम् । संस्कर्तव्यम् । पुमः खय्यम्परे
saṃskartā / saṃskartum / saṃskartavyam / pumaḥ khayyampare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंस्कामा । नश्छव्यप्रशान्
puṃskāmā / naśchavyapraśān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समः इति किम् ? उपस्कर्ता । सुटि इति किम् ? संकृतिः । कश्चिदाह - संपुंकानां सो वक्तव्यः । रुविधौ ह्य् अनिष्टप्रसङ्गः, संस्स्कर्ता, पुंस्स्कामा, कांस्स्कान् इति ॥ पुमः खय्यम्परे (*८,३।६) । पुम् इत्य् एतस्य रुः भवति अम्परे खयि परतः । पुंस्कामा, पुंस्कामा । पुंस्पुत्रः, पुंस्पुत्रः । पुंस्फलम् पुंस्फलम् । पुंश्चली, पुंश्चली । पुंस्कामा इत्य् अत्र विसर्जनीयस्य कुप्वोः ःकःपौ च (*८,३।३७) इति प्राप्नोति । तस्माद् अत्र सकार एबादेशो वक्तव्यः । द्विसकारकनिर्देशपक्षे तु पूर्वस्माद् एव सूत्रात् सः इत्य् अनुवर्तते । रुत्वम् तु अनुवर्तमानम् अपि नात्राभिसम्बध्यते, सम्बन्धानुवृत्तिस्तस्य इति । खयि इति किम् ? पुंदासः । पुंगवः । अम्परे इति किम् ? पुंक्षीरम् । पुंक्षुरम् । परग्रहणं किम् ? पुमाख्याः । पुमाचारः ॥ नश् छव्य् अप्रशान् (*८,३।७) । अम्परे इति वर्तते । नकारान्तस्य पदस्य प्रशान्वर्जितस्य रुः भवति अम्परे छवि परतः । भवांश्छादयति, भवांश्छादयति । भवांश्चिनोति, भवांश्चिनोति । भवांष्टीकते, भवांष्टीकते । भवांस्तरति, भवांस्तरति । छवि इति किम् ? भवान् करोति । अप्रशान् इति किम् ? प्रशान् छाव्यति । प्रशान् चिनोति । अम्परे इत्य् एव, भवान्त्सरुकः ॥ उभयथ र्क्षु
samaḥ iti kim ? upaskartā / suṭi iti kim ? saṃkṛtiḥ / kaścidāha - saṃpuṃkānāṃ so vaktavyaḥ / ruvidhau hy aniṣṭaprasaṅgaḥ, saṃsskartā, puṃsskāmā, kāṃsskān iti // pumaḥ khayyampare (*8,3.6) / pum ity etasya ruḥ bhavati ampare khayi parataḥ / puṃskāmā, puṃskāmā / puṃsputraḥ, puṃsputraḥ / puṃsphalam puṃsphalam / puṃścalī, puṃścalī / puṃskāmā ity atra visarjanīyasya kupvoḥ ḥkaḥpau ca (*8,3.37) iti prāpnoti / tasmād atra sakāra ebādeśo vaktavyaḥ / dvisakārakanirdeśapakṣe tu pūrvasmād eva sūtrāt saḥ ity anuvartate / rutvam tu anuvartamānam api nātrābhisambadhyate, sambandhānuvṛttistasya iti / khayi iti kim ? puṃdāsaḥ / puṃgavaḥ / ampare iti kim ? puṃkṣīram / puṃkṣuram / paragrahaṇaṃ kim ? pumākhyāḥ / pumācāraḥ // naś chavy apraśān (*8,3.7) / ampare iti vartate / nakārāntasya padasya praśānvarjitasya ruḥ bhavati ampare chavi parataḥ / bhavāṃśchādayati, bhavāṃśchādayati / bhavāṃścinoti, bhavāṃścinoti / bhavāṃṣṭīkate, bhavāṃṣṭīkate / bhavāṃstarati, bhavāṃstarati / chavi iti kim ? bhavān karoti / apraśān iti kim ? praśān chāvyati / praśān cinoti / ampare ity eva, bhavāntsarukaḥ // ubhayatha rkṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पः क्रियते । नकारान्तस्य पदस्य छवि परतः अम्परे उभयथा ऋक्षु भवति, रुर्वा नकारो वा । तस्मिंस्त्वा दधाति, तस्मिन् त्वा दधाति । ऋक्षु इति किम् ? तांस्त्वं खाद सुखादितान् ॥ दीर्घाद् अटि समानपादे
purveṇa nitye prāpte vikalpaḥ kriyate / nakārāntasya padasya chavi parataḥ ampare ubhayathā ṛkṣu bhavati, rurvā nakāro vā / tasmiṃstvā dadhāti, tasmin tvā dadhāti / ṛkṣu iti kim ? tāṃstvaṃ khāda sukhāditān // dīrghād aṭi samānapāde
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नॄन् पे
nṝn pe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नॄन् इत्य् एतस्य नकारस्य रुर्भवति पशब्दे परतः । अकारः उच्चारणार्थः । नॄंः पाहि, नॄंः पाहि । नॄंः प्रीणीहि, नॄंः प्रीणीहि । पे इति किम् ? नॄन् भोजयति । उभयथा इत्य् अपि केचिद् अनुवर्तयन्ति नॄन् पाहि इत्य् अपि यथा स्यात् ॥ स्वतवान् पायौ
nṝn ity etasya nakārasya rurbhavati paśabde parataḥ / akāraḥ uccāraṇārthaḥ / nṝṃḥ pāhi, nṝṃḥ pāhi / nṝṃḥ prīṇīhi, nṝṃḥ prīṇīhi / pe iti kim ? nṝn bhojayati / ubhayathā ity api kecid anuvartayanti nṝn pāhi ity api yathā syāt // svatavān pāyau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वतवान् इत्य् एतस्य नकारस्य रुर्भवति पायुशब्दे परतः । स्वतवांः पायुरग्ने ॥ कान् आम्रेडिते
svatavān ity etasya nakārasya rurbhavati pāyuśabde parataḥ / svatavāṃḥ pāyuragne // kān āmreḍite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान् इत्य् एतस्य नकार्स्य रुः भवति आम्रेडिते परतः । कांस्कानामन्त्रयते । कांस्कान् भोजयति । अस्य कस्कदिषु पाठो द्रष्टव्यः । तेन कुप्वोः ःकःपौ च (*८,३।३७) इति न भवति । समः सुटि (*८,३।५) इत्य् अतो वा सकारो ऽनुवर्तते, स एव अत्र विधीयते । पूर्वेषु योगेषु सम्बन्धावृत्त्या गतस्य रोः अत्र अनभिसम्बन्धः । आम्रेडिते इति किम् ? कान् कान् पश्यति । एको ऽत्र कुत्सायाम् ॥ ढो ढे लोपः
kān ity etasya nakārsya ruḥ bhavati āmreḍite parataḥ / kāṃskānāmantrayate / kāṃskān bhojayati / asya kaskadiṣu pāṭho draṣṭavyaḥ / tena kupvoḥ ḥkaḥpau ca (*8,3.37) iti na bhavati / samaḥ suṭi (*8,3.5) ity ato vā sakāro 'nuvartate, sa eva atra vidhīyate / pūrveṣu yogeṣu sambandhāvṛttyā gatasya roḥ atra anabhisambandhaḥ / āmreḍite iti kim ? kān kān paśyati / eko 'tra kutsāyām // ḍho ḍhe lopaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ढकारस्य ढकारे लोपो भवति । सत्य् अपि पदाधिकारे तस्य असम्भवाद् अपदान्तस्य ढकारस्य अयं लोपो विज्ञायते । लीढम् । उपागूढम् । ष्टुत्वस्य अत्र सिद्धत्वमाश्रयाद् द्रष्टव्यम् । श्वलिड् ढौ कते इत्य् अत्र तु जश्वे कृते कार्यं न अस्ति इति लोपाभावः । न च ढलोपो जश्त्वापवादो विज्ञातुं शक्यते, तस्य हि लीढादिः विषयः सम्भवति । तत्र हि श्रुतिकृतमानन्तर्यम् अस्ति । शास्त्रकृतं तु यदा नानन्तर्यं ष्टुत्वस्य असिद्धत्वेन प्राप्तम्, तत् तु सूत्रकरणसामर्थ्याद् बाध्यते । श्वलिड् ढौकते इत्य् अत्र तु न श्रुतिकृतमनन्तर्यम्, न शास्त्रकृतम् इति अविषयो ऽयं ढलोपस्य ॥ रो रि
ḍhakārasya ḍhakāre lopo bhavati / saty api padādhikāre tasya asambhavād apadāntasya ḍhakārasya ayaṃ lopo vijñāyate / līḍham / upāgūḍham / ṣṭutvasya atra siddhatvamāśrayād draṣṭavyam / śvaliḍ ḍhau kate ity atra tu jaśve kṛte kāryaṃ na asti iti lopābhāvaḥ / na ca ḍhalopo jaśtvāpavādo vijñātuṃ śakyate, tasya hi līḍhādiḥ viṣayaḥ sambhavati / tatra hi śrutikṛtamānantaryam asti / śāstrakṛtaṃ tu yadā nānantaryaṃ ṣṭutvasya asiddhatvena prāptam, tat tu sūtrakaraṇasāmarthyād bādhyate / śvaliḍ ḍhaukate ity atra tu na śrutikṛtamanantaryam, na śāstrakṛtam iti aviṣayo 'yaṃ ḍhalopasya // ro ri
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खर्-अवसानयोर् विसर्जनीयः
khar-avasānayor visarjanīyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रः इति वर्तते । रेफान्तस्य पदस्य खरि परतो ऽवसाने च विसर्जनीयादेशो भवति । वृक्षश्छादयति । प्लक्षश्छादयति । वृक्षस्तरति । प्लक्षस्तरति । अवसाने - वृक्षः । प्लक्षः । खरवसानयोः इति किम् ? अग्निर् नयति । वायुर् नयति । इह नृकुट्यां भवः नार्कुटः, नृपतेर् अपत्यं नार्पत्यः इति वृद्धेर् बहिरङ्गलक्षणत्वात् तदाश्रयस्य रेफस्य असिद्धं बहिरङ्गम् इति असिद्धत्वाद् विसर्जनीयो न भवति ॥ रोः सुपि
raḥ iti vartate / rephāntasya padasya khari parato 'vasāne ca visarjanīyādeśo bhavati / vṛkṣaśchādayati / plakṣaśchādayati / vṛkṣastarati / plakṣastarati / avasāne - vṛkṣaḥ / plakṣaḥ / kharavasānayoḥ iti kim ? agnir nayati / vāyur nayati / iha nṛkuṭyāṃ bhavaḥ nārkuṭaḥ, nṛpater apatyaṃ nārpatyaḥ iti vṛddher bahiraṅgalakṣaṇatvāt tadāśrayasya rephasya asiddhaṃ bahiraṅgam iti asiddhatvād visarjanīyo na bhavati // roḥ supi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रु इत्य् अस्य रेफस्य सुपि परतो विसर्जनीयादेशो भवति । पयःसु । सर्पिःषु । यशःसु । सुपि इति सप्तमीबहुवचनं गृह्यते । सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः, रोर् एव सुपि विसर्जनीयादेशः, न अन्यस्य । गीर्षु धूर्षु ॥ भो-भगो-अघो-अपूर्वस्य यो ऽशि
ru ity asya rephasya supi parato visarjanīyādeśo bhavati / payaḥsu / sarpiḥṣu / yaśaḥsu / supi iti saptamībahuvacanaṃ gṛhyate / siddhe satyārambho niyamārthaḥ, ror eva supi visarjanīyādeśaḥ, na anyasya / gīrṣu dhūrṣu // bho-bhago-agho-apūrvasya yo 'śi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोर् भगोर् अघोर् इत्य् एवं पूर्वस्य अवर्णपूर्वस्य च रोः रेफस्य यकारादेशो भवति अशि परतः । भो अत्र । भगो अत्र । अघो अत्र । अभो ददाति । भगो ददाति । अघो ददाति । अपूर्वस्य - क आस्ते, कयास्ते । ब्राह्मणा ददति । पुरुषा ददति । भोभगोअघोअपूर्वस्य इति किम् ? अग्निरत्र । वायुरत्र । अश्ग्रहणं किम् ? वृक्षः । प्लक्षः । न+एतद् अस्ति, संहितायाम् इत्य् अनुवर्तते । तर्हि अश्ग्रहणम् उत्तरार्थम् । हलि सर्वेषाम् (*८,३।२२) इत्य् अयं लोपः अशि हलि यथा स्यात्, इह मा भूत्, वृक्षं वृश्चति इति वृक्षवृट्, तमाचष्टे यः स वृक्षवयति, वृक्षवयतेर् अप्रत्ययः वृक्षव् करोति । अथ तत्र+एव अश्ग्रहणं कस्मान् न कृतम् ? उत्तरार्थम्, मो ऽनुस्वारः (*८,३।२३) इति हल्मात्रे यथा स्यात् । व्योर् लघुप्रत्यत्नतरः शाकटायनस्य (*८,३।१८), लोपः शाकल्यस्य (*८,३।१९) इत्य् एतच् च वृक्षव् करोति इत्य् अत्र मा भूत् इत्य् अश्ग्रहणम् । रोः इत्य् एव, प्रातरत्र । पुनरत्र ॥ व्-योर् लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य
bhor bhagor aghor ity evaṃ pūrvasya avarṇapūrvasya ca roḥ rephasya yakārādeśo bhavati aśi parataḥ / bho atra / bhago atra / agho atra / abho dadāti / bhago dadāti / agho dadāti / apūrvasya - ka āste, kayāste / brāhmaṇā dadati / puruṣā dadati / bhobhagoaghoapūrvasya iti kim ? agniratra / vāyuratra / aśgrahaṇaṃ kim ? vṛkṣaḥ / plakṣaḥ / na+etad asti, saṃhitāyām ity anuvartate / tarhi aśgrahaṇam uttarārtham / hali sarveṣām (*8,3.22) ity ayaṃ lopaḥ aśi hali yathā syāt, iha mā bhūt, vṛkṣaṃ vṛścati iti vṛkṣavṛṭ, tamācaṣṭe yaḥ sa vṛkṣavayati, vṛkṣavayater apratyayaḥ vṛkṣav karoti / atha tatra+eva aśgrahaṇaṃ kasmān na kṛtam ? uttarārtham, mo 'nusvāraḥ (*8,3.23) iti halmātre yathā syāt / vyor laghupratyatnataraḥ śākaṭāyanasya (*8,3.18), lopaḥ śākalyasya (*8,3.19) ity etac ca vṛkṣav karoti ity atra mā bhūt ity aśgrahaṇam / roḥ ity eva, prātaratra / punaratra // v-yor laghuprayatnataraḥ śākaṭāyanasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोपः शाकल्यस्य
lopaḥ śākalyasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वकारयकारयोः पदान्तयोः अवर्णपूर्वयोः लोपो भवति शाकल्यस्य आचार्यस्य मतेन अशि परतः । क आस्ते कयास्ते । काक आस्ते, काकयास्ते । अस्मा उद्धर, अस्मायुद्धर । द्वा अत्र, द्वावत्र । असा आदित्यः, असावादित्यः । शाकल्यग्रहणं विभाषार्थम् । तेन यदा ऽपि लघुप्रयत्नतरो न भवति आदेशः, तदापि व्योः पक्षे श्रवणं भवति ॥ ओतो गर्ग्यस्य
vakārayakārayoḥ padāntayoḥ avarṇapūrvayoḥ lopo bhavati śākalyasya ācāryasya matena aśi parataḥ / ka āste kayāste / kāka āste, kākayāste / asmā uddhara, asmāyuddhara / dvā atra, dvāvatra / asā ādityaḥ, asāvādityaḥ / śākalyagrahaṇaṃ vibhāṣārtham / tena yadā 'pi laghuprayatnataro na bhavati ādeśaḥ, tadāpi vyoḥ pakṣe śravaṇaṃ bhavati // oto gargyasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओकाराद् उत्तरस्य यकारस्य लोपो भवति गार्ग्यस्य आचार्यस्य मतेन अशि परतः । भो अत्र । भगो अत्र । भो इदम् । भगो इदम् । नित्यार्थो ऽयम् आरम्भः । गार्ग्यग्रहणं पूजार्थम् । यो ऽयमलघुप्रयत्नस्य विकल्पेन लोपः क्रियते सो ऽनेन निवर्त्यते । लघुप्रयत्नतरः तु भवत्य् एव यकारः । भो अत्र भोयत्र । भगो अत्र, भगोयत्र । अघो अत्र, अघोयत्र । केचित् तु सर्वम् एव यकारम् अत्र न+इच्छन्ति ॥ उञि च पदे
okārād uttarasya yakārasya lopo bhavati gārgyasya ācāryasya matena aśi parataḥ / bho atra / bhago atra / bho idam / bhago idam / nityārtho 'yam ārambhaḥ / gārgyagrahaṇaṃ pūjārtham / yo 'yamalaghuprayatnasya vikalpena lopaḥ kriyate so 'nena nivartyate / laghuprayatnataraḥ tu bhavaty eva yakāraḥ / bho atra bhoyatra / bhago atra, bhagoyatra / agho atra, aghoyatra / kecit tu sarvam eva yakāram atra na+icchanti // uñi ca pade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवर्णपूर्वयोः व्योः पदान्तयोर् लोपो भवति उञि च पदे परतः । स उ एकविंशवर्तनिः । स उ एकाग्निः । पदे इति किम् ? तन्त्र उतम्, तन्त्रयुतम् । वेञः सम्प्रसारणे कृते उञिति भूतपूर्वेण ञकारेण शक्यते प्रतिपत्तुम् इति । अथ उञ् इत्य् एवं रूपो निपातः प्रतिपदोक्तो ऽस्ति ? तदा लाक्षणिकत्वाद् वेञादेशस्य ग्रहणम् इह न अस्ति, उत्तरार्थं पदग्रहणं क्रियते ॥ हलि सर्वेषां
avarṇapūrvayoḥ vyoḥ padāntayor lopo bhavati uñi ca pade parataḥ / sa u ekaviṃśavartaniḥ / sa u ekāgniḥ / pade iti kim ? tantra utam, tantrayutam / veñaḥ samprasāraṇe kṛte uñiti bhūtapūrveṇa ñakāreṇa śakyate pratipattum iti / atha uñ ity evaṃ rūpo nipātaḥ pratipadokto 'sti ? tadā lākṣaṇikatvād veñādeśasya grahaṇam iha na asti, uttarārthaṃ padagrahaṇaṃ kriyate // hali sarveṣāṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हलि परतः भोभगोअघोअपूर्वस्य यकारस्य पदान्तस्य लोपो भवति सर्वेषाम् आचार्याणां मतेन । भो हसति । भगो हसति । अघो हसति । भो याति । भगो याति । अघो याति । वृक्षा हसन्ति । सर्वेषां ग्रहणं शाकटायनस्य अपि लोपो यथा स्यात्, लघुप्रयत्नतरो मा भूत् इति ॥ मो ऽनुस्वारः
hali parataḥ bhobhagoaghoapūrvasya yakārasya padāntasya lopo bhavati sarveṣām ācāryāṇāṃ matena / bho hasati / bhago hasati / agho hasati / bho yāti / bhago yāti / agho yāti / vṛkṣā hasanti / sarveṣāṃ grahaṇaṃ śākaṭāyanasya api lopo yathā syāt, laghuprayatnataro mā bhūt iti // mo 'nusvāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नश् च अपदान्तस्य झलि
naś ca apadāntasya jhali
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकारास्य मकारस्य च अपदान्तस्य अनुस्वारादेशो भवति झलि परतः । पयांसि । यशांसि । सर्पींषि । मकारस्य - आक्रंस्यते । आचिक्रंस्यते । अधिजिगांसते । अपदान्तस्य इति किम् ? राजत् भुङ्क्ष्व । झलि इति किम् ? रम्यते । गम्यते ॥ मो राजि समः क्वौ
nakārāsya makārasya ca apadāntasya anusvārādeśo bhavati jhali parataḥ / payāṃsi / yaśāṃsi / sarpīṃṣi / makārasya - ākraṃsyate / ācikraṃsyate / adhijigāṃsate / apadāntasya iti kim ? rājat bhuṅkṣva / jhali iti kim ? ramyate / gamyate // mo rāji samaḥ kvau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समो मकारस्य मकारः आदेशो भवति राजतौ क्विप्प्रत्ययान्ते परतः । सम्राट् । साम्राज्यम् । मकारस्य मकारवचनम् अनुस्वारनिवृत्त्यर्थम् । राजि इति किम् ? संयत् । समः इति किम् ? किंराट् । क्वौ इति किम् ? संराजिता । संराजितुम् । संराजितव्यम् ॥ हे मपरे वा
samo makārasya makāraḥ ādeśo bhavati rājatau kvippratyayānte parataḥ / samrāṭ / sāmrājyam / makārasya makāravacanam anusvāranivṛttyartham / rāji iti kim ? saṃyat / samaḥ iti kim ? kiṃrāṭ / kvau iti kim ? saṃrājitā / saṃrājitum / saṃrājitavyam // he mapare vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हकारे मकारपरे परतो मकारस्य वा मकार आदेशो भवति । किं ह्मलयति, किम् ह्मलयति । कथं ह्मलयति, कथम् ह्मलयति । यवलपरे यवला वा । यवलपरे हकारे मकारस्य यवला यथासङ्ख्यं वा भवन्ति इति वक्तव्यम् । किय्ं ह्यः, किं ह्यः । किव्ं ह्वलयति, किं ह्वलयति । किल्ं ह्लादयति, किं ह्लाहयति ॥ नपरे नः
hakāre makārapare parato makārasya vā makāra ādeśo bhavati / kiṃ hmalayati, kim hmalayati / kathaṃ hmalayati, katham hmalayati / yavalapare yavalā vā / yavalapare hakāre makārasya yavalā yathāsaṅkhyaṃ vā bhavanti iti vaktavyam / kiyṃ hyaḥ, kiṃ hyaḥ / kivṃ hvalayati, kiṃ hvalayati / kilṃ hlādayati, kiṃ hlāhayati // napare naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकारपरे हे परतः मकारस्य वा नकारादेशः भवति । किन् ह्नुते, किं ह्नुते । कथन् ह्नुते, कथं ह्नुते ॥ ङ्-णोः कुक्-टुक् शरि
nakārapare he parataḥ makārasya vā nakārādeśaḥ bhavati / kin hnute, kiṃ hnute / kathan hnute, kathaṃ hnute // ṅ-ṇoḥ kuk-ṭuk śari
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
डः सि ढुट्
ḍaḥ si ḍhuṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
डकारन्तात् पदात् उत्तरस्य सकारादेः पदस्य वा धुडागमो भवति । श्वलिट्त्साये, श्वलिट् साये । मधुलिट्त्साये, मधुलिट् साये । परादिकरणं न पदान्ताट् टोरनाम् (*८,४।४२) इति ष्टुत्वप्रतिषेधार्थम् ॥ नश् च
ḍakārantāt padāt uttarasya sakārādeḥ padasya vā dhuḍāgamo bhavati / śvaliṭtsāye, śvaliṭ sāye / madhuliṭtsāye, madhuliṭ sāye / parādikaraṇaṃ na padāntāṭ ṭoranām (*8,4.42) iti ṣṭutvapratiṣedhārtham // naś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकारान्तात् पदात् उत्तरस्य सकारस्य वा धुडागमो भवति । भवान्त्साये, भवान् साये । महान्त्साये, महान् साये । धुटः चर्त्वस्य च असिद्धत्वात् नश्छव्यप्रशान् (*८,३।७) इति रुत्वं न भवति ॥ शि तुक्
nakārāntāt padāt uttarasya sakārasya vā dhuḍāgamo bhavati / bhavāntsāye, bhavān sāye / mahāntsāye, mahān sāye / dhuṭaḥ cartvasya ca asiddhatvāt naśchavyapraśān (*8,3.7) iti rutvaṃ na bhavati // śi tuk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकारस्य पदन्तस्य शकारे परतो वा तुगागमो भवति । भवाञ्च्छेते । पूर्वान्तकरणं छत्वार्थम् । यद्य् एवं कुर्वज्च्छेते इत्य् अत्र नकारस्य अपदान्तत्वात् णत्वं प्राप्नोति ? तत्र समधिमाहुः, स्तोः श्चुना श्चुः (*८,४।४०) इत्य् अत्र योगविभागः क्रियते, णत्वप्रतिषेधार्थं स्तोः श्चुना णकारो न भवति इति, ततः श्चुः इति ॥ ङमो ह्रस्वाद् अचि ङमुण् नित्यम्
nakārasya padantasya śakāre parato vā tugāgamo bhavati / bhavāñcchete / pūrvāntakaraṇaṃ chatvārtham / yady evaṃ kurvajcchete ity atra nakārasya apadāntatvāt ṇatvaṃ prāpnoti ? tatra samadhimāhuḥ, stoḥ ścunā ścuḥ (*8,4.40) ity atra yogavibhāgaḥ kriyate, ṇatvapratiṣedhārthaṃ stoḥ ścunā ṇakāro na bhavati iti, tataḥ ścuḥ iti // ṅamo hrasvād aci ṅamuṇ nityam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रस्वात् परः यो ङम् तदन्तात् पदात् उत्तरस्य अचः ङमुडागमो भवति नित्यम् । ङणनेभ्यो यथासङ्ख्यं ङणना भवन्ति । ङकारान्तात् ङुट् - प्रत्यङ्ङास्ते । णकारान्तात् णुट् - वण्णास्ते । वण्णवोचत् । नकारान्तात् नुट् - कुर्वन्नास्ते । कुर्वन्नवोचत् । कृषन्नास्ते । कृषन्नवोचत् । ङमः इति किम् ? त्वमास्से । ह्रस्वात् इति किम् ? प्राङास्ते । भवानास्ते । अचि इति किम् ? प्रत्यङ् करोति । इह परमदण्डिनौ, परमदण्दिना इति उत्तरपदत्वे चापदादिविधौ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाद् उत्तरपदस्य पदत्वं न अस्ति इति ङमुट् न भवति । अथ वा, उञि च पदे (*८,३।२१) इत्य् अतः सप्तम्यन्तं पदे इत्य् अनुवर्वते । तेन अजादौ पदे ङमुट् भवति ॥ मय उञो वो वा
hrasvāt paraḥ yo ṅam tadantāt padāt uttarasya acaḥ ṅamuḍāgamo bhavati nityam / ṅaṇanebhyo yathāsaṅkhyaṃ ṅaṇanā bhavanti / ṅakārāntāt ṅuṭ - pratyaṅṅāste / ṇakārāntāt ṇuṭ - vaṇṇāste / vaṇṇavocat / nakārāntāt nuṭ - kurvannāste / kurvannavocat / kṛṣannāste / kṛṣannavocat / ṅamaḥ iti kim ? tvamāsse / hrasvāt iti kim ? prāṅāste / bhavānāste / aci iti kim ? pratyaṅ karoti / iha paramadaṇḍinau, paramadaṇdinā iti uttarapadatve cāpadādividhau iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhād uttarapadasya padatvaṃ na asti iti ṅamuṭ na bhavati / atha vā, uñi ca pade (*8,3.21) ity ataḥ saptamyantaṃ pade ity anuvarvate / tena ajādau pade ṅamuṭ bhavati // maya uño vo vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विसर्जनीयस्य सः
visarjanīyasya saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खरि इत्य् अनुवर्तते । विसर्जनीयस्य सकारः आदेशः भवति खरि परतः । वृक्षश्छादयति । प्लक्षश्छादयति । वृक्षस्ठकारः । प्लक्षष्ठकारः । वृक्षस्थकारः । प्लक्षस्थकारः । वृक्षस्चिनोति । प्लक्षश्चिनोति । वृक्षष्टीकते । प्लक्षष्टीकते । वृक्षस्तरति । प्लक्षस्तरति ॥ शर्परे विसर्जनीयः
khari ity anuvartate / visarjanīyasya sakāraḥ ādeśaḥ bhavati khari parataḥ / vṛkṣaśchādayati / plakṣaśchādayati / vṛkṣasṭhakāraḥ / plakṣaṣṭhakāraḥ / vṛkṣasthakāraḥ / plakṣasthakāraḥ / vṛkṣascinoti / plakṣaścinoti / vṛkṣaṣṭīkate / plakṣaṣṭīkate / vṛkṣastarati / plakṣastarati // śarpare visarjanīyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शर्परे खरि परतो विसर्जनीयस्य विसर्जनीयादेशो भवति । शशः क्षुरम् । पुरुषः क्षुरम् । अद्भि प्सातम् । वासः क्षौमम् । पुरुषः त्सरुः । घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् । न इति वक्तव्ये विसर्जनीयस्य विसर्जनीयादेशविधानं विकारनिवृत्त्यर्थम्, तेन जिह्वमूलीयोपध्मनीयौ न भवतः ॥ वा शरि
śarpare khari parato visarjanīyasya visarjanīyādeśo bhavati / śaśaḥ kṣuram / puruṣaḥ kṣuram / adbhi psātam / vāsaḥ kṣaumam / puruṣaḥ tsaruḥ / ghanāghanaḥ kṣobhaṇaścarṣaṇīnām / na iti vaktavye visarjanīyasya visarjanīyādeśavidhānaṃ vikāranivṛttyartham, tena jihvamūlīyopadhmanīyau na bhavataḥ // vā śari
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विसर्जनीयस्य विसर्जनीयादेशो वा भवति शरि परे । वृक्षः शेते, वृक्षश्शेते । प्लक्षः शेते, प्लक्षश्शेते । वृक्षः षण्डे, वृक्षष्षण्डे । वृक्षः साये, वृक्षस्साये । खर्परे शरि वा लोपो वक्तव्यः । वृक्षा स्थातारः, वृक्षाः स्थातारः, वृक्षास्स्थातारः ॥ कुप्वोः ःकःपौ च
visarjanīyasya visarjanīyādeśo vā bhavati śari pare / vṛkṣaḥ śete, vṛkṣaśśete / plakṣaḥ śete, plakṣaśśete / vṛkṣaḥ ṣaṇḍe, vṛkṣaṣṣaṇḍe / vṛkṣaḥ sāye, vṛkṣassāye / kharpare śari vā lopo vaktavyaḥ / vṛkṣā sthātāraḥ, vṛkṣāḥ sthātāraḥ, vṛkṣāssthātāraḥ // kupvoḥ ḥkaḥpau ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽपदादौ
so 'padādau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकार आदेशः भवति विसर्जनीयस्य कुप्वोः अपदाद्योः परतः पाशकल्पककाम्येषु । याप्ये पाशप् (*५,३।५७) - पयस्पाशम् । ईषदसमाप्तौ कल्पप् - पयस्कल्पम् । यशस्कल्पम् । प्रागिवात् कः (*५,३।७०) - पयस्कम् । यशस्कम् । काम्यच् - पयस्काम्यति । यशस्काम्यति । अपदादौ इति किम् ? पयः कामयते । पयः पिबति । सो ऽपदादावित्यनव्ययस्य+इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्, प्रातः कल्पम्, पुनः कल्पम् इति । रोः काम्ये नियमार्थम् । रोर् एव काम्ये न अन्यस्य इति नियमार्थं वक्तव्यम् । पयस्काम्यति । यशस्काम्यति । इह म भूत्, गीः काम्यति । धूः काम्यति । उपध्मानीयस्य कवर्गे परतः सकारादेशो भवति इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? उब्जिरुपध्मानीयोपधः पठ्यते इति दर्शने अभ्युद्गः, समुदगः इति यथा स्यात् ॥ इणः षः
sakāra ādeśaḥ bhavati visarjanīyasya kupvoḥ apadādyoḥ parataḥ pāśakalpakakāmyeṣu / yāpye pāśap (*5,3.57) - payaspāśam / īṣadasamāptau kalpap - payaskalpam / yaśaskalpam / prāgivāt kaḥ (*5,3.70) - payaskam / yaśaskam / kāmyac - payaskāmyati / yaśaskāmyati / apadādau iti kim ? payaḥ kāmayate / payaḥ pibati / so 'padādāvityanavyayasya+iti vaktavyam / iha mā bhūt, prātaḥ kalpam, punaḥ kalpam iti / roḥ kāmye niyamārtham / ror eva kāmye na anyasya iti niyamārthaṃ vaktavyam / payaskāmyati / yaśaskāmyati / iha ma bhūt, gīḥ kāmyati / dhūḥ kāmyati / upadhmānīyasya kavarge parataḥ sakārādeśo bhavati iti vaktavyam / kiṃ prayojanam ? ubjirupadhmānīyopadhaḥ paṭhyate iti darśane abhyudgaḥ, samudagaḥ iti yathā syāt // iṇaḥ ṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपदादौ इति वर्तते । इणः उत्तरस्य विसर्जनीयस्य षकारादेशो भवति कुप्वोर् अपदाद्योः परतः पाशकल्पककाम्येषु । पाश - सर्पिष्पाशम् । यजुष्पाशम् । कल्प - सर्पिष्कल्पम् । यजुष्कल्पम् । क - सर्पिष्कम् । यजुष्कम् । काम्य - सर्पिष्काम्यति । यजुष्काम्यति । अपदादौ इत्य् एव, अग्निः करोति । वायुः करोति । अग्निः पचति । वायुः पचति । कुप्वोः इत्य् एव, सर्पिस्ते । यजुस्ते । इत उत्तरं सः इति, इणः सः इति च वर्तते । तत्र इणः परो यो विसर्जनीयः तस्य षकारो भवति, अन्यस्य सकारो भवति ॥ नमस्-पुरसोर् गत्योः
apadādau iti vartate / iṇaḥ uttarasya visarjanīyasya ṣakārādeśo bhavati kupvor apadādyoḥ parataḥ pāśakalpakakāmyeṣu / pāśa - sarpiṣpāśam / yajuṣpāśam / kalpa - sarpiṣkalpam / yajuṣkalpam / ka - sarpiṣkam / yajuṣkam / kāmya - sarpiṣkāmyati / yajuṣkāmyati / apadādau ity eva, agniḥ karoti / vāyuḥ karoti / agniḥ pacati / vāyuḥ pacati / kupvoḥ ity eva, sarpiste / yajuste / ita uttaraṃ saḥ iti, iṇaḥ saḥ iti ca vartate / tatra iṇaḥ paro yo visarjanīyaḥ tasya ṣakāro bhavati, anyasya sakāro bhavati // namas-purasor gatyoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इद्-उद्-उपधस्य च अप्रत्ययस्य
id-ud-upadhasya ca apratyayasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इकारोपधस्य उकारोपधस्य च अप्रत्ययस्य विसर्जनीयस्य षकार आदेशो भवति कुप्वोः परतः । निर्दुर्बहिराविश्चतुर्प्रादुस् । निस् - निष्कृतम् । निष्पीतम् । दुस् - दुष्कृतम् । दुष्पीतम् । वहिस् - बहिष्कृतम् । बहिष्पीतम् । आविस् - आविष्कृतम् । आविष्पीतम् । चतुर् - चतुष्कृतम् । चतुष्कपालम् । चतुष्कलम् । चतुष्कण्टकम् । प्रादुस् - प्रादुष्कृतम् । प्राउद्ष्पीतम् । अप्रत्ययस्य इति किम् ? अग्निः करोति । वायुः करोति । मातुः करोति, पितुः करोति, अत्र रात् सस्य (*८,२।२४) इति सकारलोपे कृते रेफस्य यो विसर्जनीयः, तस्य अप्रत्ययविसर्जनीयत्वात् षत्वं प्राप्नोति ? कस्कादिषु तु म्रातुष्पुत्रग्रहणं ज्ञापकम् एकादेशनिमित्तत्वात् षत्वप्रतिषेधस्य । पुम्मुहुसोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । पुंस्कामा । मुहुः कामा । नैष्कुल्यम् । दौष्कुल्यम् । दौष्पुरुष्यम् । नि३ष्कुलम् । दु३ष्कुलम् । दु३ष्पुरुषः । बहिरङ्गलक्षणयोर् वृद्धिप्लुतयोर् असिद्धत्वात् षत्वं प्रवर्तते ॥ तिरसो ऽन्यतरस्याम्
ikāropadhasya ukāropadhasya ca apratyayasya visarjanīyasya ṣakāra ādeśo bhavati kupvoḥ parataḥ / nirdurbahirāviścaturprādus / nis - niṣkṛtam / niṣpītam / dus - duṣkṛtam / duṣpītam / vahis - bahiṣkṛtam / bahiṣpītam / āvis - āviṣkṛtam / āviṣpītam / catur - catuṣkṛtam / catuṣkapālam / catuṣkalam / catuṣkaṇṭakam / prādus - prāduṣkṛtam / prāudṣpītam / apratyayasya iti kim ? agniḥ karoti / vāyuḥ karoti / mātuḥ karoti, pituḥ karoti, atra rāt sasya (*8,2.24) iti sakāralope kṛte rephasya yo visarjanīyaḥ, tasya apratyayavisarjanīyatvāt ṣatvaṃ prāpnoti ? kaskādiṣu tu mrātuṣputragrahaṇaṃ jñāpakam ekādeśanimittatvāt ṣatvapratiṣedhasya / pummuhusoḥ pratiṣedho vaktavyaḥ / puṃskāmā / muhuḥ kāmā / naiṣkulyam / dauṣkulyam / dauṣpuruṣyam / ni3ṣkulam / du3ṣkulam / du3ṣpuruṣaḥ / bahiraṅgalakṣaṇayor vṛddhiplutayor asiddhatvāt ṣatvaṃ pravartate // tiraso 'nyatarasyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिरसः विसर्जनीयस्य अन्यतरस्यां सकारादेशो भवति कुप्वोः परतः । तिरस्कर्ता । तिरस्कर्तृम् । तिरस्कर्तव्यम् । तिरःकर्ता । तिरः कर्तुम् । तिरः कर्तव्यम् गतेर् इत्य् एव, तिरः कृत्वा काण्डं गतः ॥ द्विस्-त्रिश्-चतुर् इति कृत्वो ऽर्थे
tirasaḥ visarjanīyasya anyatarasyāṃ sakārādeśo bhavati kupvoḥ parataḥ / tiraskartā / tiraskartṛm / tiraskartavyam / tiraḥkartā / tiraḥ kartum / tiraḥ kartavyam gater ity eva, tiraḥ kṛtvā kāṇḍaṃ gataḥ // dvis-triś-catur iti kṛtvo 'rthe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इस्-उसोः सामर्थ्ये
is-usoḥ sāmarthye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षः इति सम्बध्यते । इस् उस् इत्य् एतयोः विसर्जनीयस्य अन्यतरस्यां षकारादेशो भवति सामर्थ्ये कुप्वोः परतः । सर्पिष्करोति, सर्पिः करोति यजुस्करोति, यजुः करोति । सामर्थ्ये इति किम् ? तिष्ठतु सर्पिः, पिव त्वमुदकम् । सामर्थ्यम् इह व्यपेक्षा, न पुनर् एकार्थीभावः, उभयं वा ॥ नित्यं समासे ऽनुत्तरपदस्थस्य
ṣaḥ iti sambadhyate / is us ity etayoḥ visarjanīyasya anyatarasyāṃ ṣakārādeśo bhavati sāmarthye kupvoḥ parataḥ / sarpiṣkaroti, sarpiḥ karoti yajuskaroti, yajuḥ karoti / sāmarthye iti kim ? tiṣṭhatu sarpiḥ, piva tvamudakam / sāmarthyam iha vyapekṣā, na punar ekārthībhāvaḥ, ubhayaṃ vā // nityaṃ samāse 'nuttarapadasthasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः कृ-कमि-कंस-कुम्भ-पात्र-कुशा-कर्णीष्व् अनव्ययस्य
ataḥ kṛ-kami-kaṃsa-kumbha-pātra-kuśā-karṇīṣv anavyayasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकाराद् उत्तरस्य अनव्ययविसर्जनीयस्य समासे अनुत्तरपदस्थस्य नित्यं सकारादेशो भवति कृ कमि कंस कुम्भ पात्र कुशा कर्णी इत्य् एतेषु परतः । कृ - अयस्कारः । पयस्कारः । कमि - अयस्कामः । पयस्कामः । कंस - अयस्कंसः । पयस्कंसः । कुम्भ - अयस्कुम्भः । पयस्कुम्भः । अयस्कुम्भी, पयस्कुम्भी इत्य् अत्र अपि भवति, प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति । पात्र - अयस्पात्रम् । पयस्पात्रम् । अयपात्री पयस्पात्री । कुशा - अयस्कुशा । पयकुशा । कर्णी - अयस्कर्णी । अपय्स्कर्णी । शुनस्कर्णः इत्य् अयं तु कस्कादिषु द्रष्टव्यः । अतः इति किम् ? गोःकारः । धूःकारः । तपरकरणं किम् ? भाःकरणम् । भास्करः इत्य् अयं तु कस्कादिषु द्रष्तव्यः । अनव्ययस्य इति किम् ? श्वःकारः । पुनःकारः । समासे इत्य् एव, यशः करोति । पयः करोति । यशः कामयते । अनुत्तरपदस्थस्य इत्य् एव, परमपयःकारः । परमपयःकामः ॥ अधः-शिरसी पदे
akārād uttarasya anavyayavisarjanīyasya samāse anuttarapadasthasya nityaṃ sakārādeśo bhavati kṛ kami kaṃsa kumbha pātra kuśā karṇī ity eteṣu parataḥ / kṛ - ayaskāraḥ / payaskāraḥ / kami - ayaskāmaḥ / payaskāmaḥ / kaṃsa - ayaskaṃsaḥ / payaskaṃsaḥ / kumbha - ayaskumbhaḥ / payaskumbhaḥ / ayaskumbhī, payaskumbhī ity atra api bhavati, prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasya api grahaṇam bhavati iti / pātra - ayaspātram / payaspātram / ayapātrī payaspātrī / kuśā - ayaskuśā / payakuśā / karṇī - ayaskarṇī / apayskarṇī / śunaskarṇaḥ ity ayaṃ tu kaskādiṣu draṣṭavyaḥ / ataḥ iti kim ? goḥkāraḥ / dhūḥkāraḥ / taparakaraṇaṃ kim ? bhāḥkaraṇam / bhāskaraḥ ity ayaṃ tu kaskādiṣu draṣtavyaḥ / anavyayasya iti kim ? śvaḥkāraḥ / punaḥkāraḥ / samāse ity eva, yaśaḥ karoti / payaḥ karoti / yaśaḥ kāmayate / anuttarapadasthasya ity eva, paramapayaḥkāraḥ / paramapayaḥkāmaḥ // adhaḥ-śirasī pade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधस् शिरस् इत्य् एतयोः विसर्जनीयस्य समासे अनुत्तरपदस्थस्य सकारः आदेशो भवति पदशब्दे परतः । अधस्पदम् । शिरस्पदम् । अधस्पदी । शिरस्पदी । समासे इत्य् एव, अधः पदम् । अनुत्तरपदस्थस्य इत्य् एव, परमशिरःपदम् । अधस्पदम् इति मयूरव्यंसकादित्वात् समासः ॥ कस्कादिषु च
adhas śiras ity etayoḥ visarjanīyasya samāse anuttarapadasthasya sakāraḥ ādeśo bhavati padaśabde parataḥ / adhaspadam / śiraspadam / adhaspadī / śiraspadī / samāse ity eva, adhaḥ padam / anuttarapadasthasya ity eva, paramaśiraḥpadam / adhaspadam iti mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ // kaskādiṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दसि वा ऽप्र-आम्रेडितयोः
chandasi vā 'pra-āmreḍitayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दसि विषये विसर्जनीयस्य वा सकारादेशोः भवति कुप्वोः परतः, प्रशब्दम् आमेर्दितं च वर्जयित्वा । अयःपात्रम्, अयस्पात्रम् । विश्वतःपात्रम्, विश्क्तस्पात्रम् । उरुणःकारः, उरुणस्कारः । अप्राम्रेडितयोः इति किम् ? अग्निः प्रविद्वान् । परुषः परुषस्परि । सूर्यरश्मिर्हरिकेशः पुरस्तात्, स नः पावक इत्य् एवम् आदिषु सर्वे विषयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते इति सत्वं न भवति ॥ कःकरत्करतिकृधिकृतेष्वनदितेः
chandasi viṣaye visarjanīyasya vā sakārādeśoḥ bhavati kupvoḥ parataḥ, praśabdam āmerditaṃ ca varjayitvā / ayaḥpātram, ayaspātram / viśvataḥpātram, viśktaspātram / uruṇaḥkāraḥ, uruṇaskāraḥ / aprāmreḍitayoḥ iti kim ? agniḥ pravidvān / paruṣaḥ paruṣaspari / sūryaraśmirharikeśaḥ purastāt, sa naḥ pāvaka ity evam ādiṣu sarve viṣayaśchandasi vikalpyante iti satvaṃ na bhavati // kaḥkaratkaratikṛdhikṛteṣvanaditeḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कः करत् करति कृधि कृत इत्य् एतेषु परतः अनदितेः विसर्जनीयस्य सकारादेशो भवति छन्दसि विषये । कः - विश्वतस्कः । करत् - विश्वतस्करत् करति - पयस्करति । कृधि - उरु णस्कृधि कृत सदस्कृतम् । अनदितेः इति किम् ? यथा नो अदितिः करत् ॥ पञ्चम्याः परावध्यर्थे
kaḥ karat karati kṛdhi kṛta ity eteṣu parataḥ anaditeḥ visarjanīyasya sakārādeśo bhavati chandasi viṣaye / kaḥ - viśvataskaḥ / karat - viśvataskarat karati - payaskarati / kṛdhi - uru ṇaskṛdhi kṛta sadaskṛtam / anaditeḥ iti kim ? yathā no aditiḥ karat // pañcamyāḥ parāvadhyarthe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दसि इत्य् एव । पञ्चमीविसर्जनीयस्य सकारादेशो भवति परौ परतः अध्यर्थे । दिवस्परि प्रथमं जज्ञे । अग्निर्हिमवतस्परि । दिवस्परि । नहस्परि । पञ्चमाः इति किम् ? अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुम् । परौ इति किम् ? एभ्यो वा एतल् लोकेभ्यः प्रजापतिः समैरयत् । अध्यथे इति किम् ? दिवस्पृथिव्याः पर्येज उद्भृतम् । अत्र परिः सर्वतोभावे, अध्यर्थः उपरिभावः ॥ पातौ च बहुलम्
chandasi ity eva / pañcamīvisarjanīyasya sakārādeśo bhavati parau parataḥ adhyarthe / divaspari prathamaṃ jajñe / agnirhimavataspari / divaspari / nahaspari / pañcamāḥ iti kim ? ahiriva bhogaiḥ paryeti bāhum / parau iti kim ? ebhyo vā etal lokebhyaḥ prajāpatiḥ samairayat / adhyathe iti kim ? divaspṛthivyāḥ paryeja udbhṛtam / atra pariḥ sarvatobhāve, adhyarthaḥ uparibhāvaḥ // pātau ca bahulam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पातौ च धातौ परतः पञ्चमीविसर्जनीयस्य बहुलं सकारादेशः भवति छन्दसि विसये । दिवस्पातु । राज्ञस्पातु । न च भवति । परिषदः पातु ॥ षष्ठ्याः पति-पुत्र-पृष्ठ-पार-पद-पयस्-पोषेषु
pātau ca dhātau parataḥ pañcamīvisarjanīyasya bahulaṃ sakārādeśaḥ bhavati chandasi visaye / divaspātu / rājñaspātu / na ca bhavati / pariṣadaḥ pātu // ṣaṣṭhyāḥ pati-putra-pṛṣṭha-pāra-pada-payas-poṣeṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इडाया वा
iḍāyā vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपदान्तस्य मूर्धन्यः
apadāntasya mūrdhanyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदाधिकारो निवृत्तः । अपदान्तस्य इति, मूर्धन्यः इति चैतद् अधिकृतम् वेदितव्यम् आपादपरिसमाप्तेः । वक्ष्यति - आदेशप्रत्यययोः (*८,३।५९) । सिषेव । षुष्वाप । अग्निषु । वायुषु । अपदान्तस्य इति किम् ? अग्निस्तत्र । वायुस्तत्र । षः इत्य् एवं सिद्धे मूर्धन्यग्रहणं ढकारार्थम् । अकृढ्वम् । चकृढ्वे ॥ सहेः साडः सः
padādhikāro nivṛttaḥ / apadāntasya iti, mūrdhanyaḥ iti caitad adhikṛtam veditavyam āpādaparisamāpteḥ / vakṣyati - ādeśapratyayayoḥ (*8,3.59) / siṣeva / ṣuṣVāpa / agniṣu / vāyuṣu / apadāntasya iti kim ? agnistatra / vāyustatra / ṣaḥ ity evaṃ siddhe mūrdhanyagrahaṇaṃ ḍhakārārtham / akṛḍhvam / cakṛḍhve // saheḥ sāḍaḥ saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहेर् धातोः साड्रूपस्य यः सकारः तस्य मूर्धन्यः आदेशो भवति । जलाषाट् । तुराषाट् । पृतनाषाट् । सहेः इति किम् ? सह डेन वर्तते सडः, तस्य अपत्यं सादिः । साड्ग्रहणं किम् ? यत्रास्य एतद् रूपं तत्र यथा स्यात्, इह मा भूत् जलासाहम् । तुरासाहम् । सः इति किम् ? आकारस्य मा भूत् ॥ इण्-कोः
saher dhātoḥ sāḍrūpasya yaḥ sakāraḥ tasya mūrdhanyaḥ ādeśo bhavati / jalāṣāṭ / turāṣāṭ / pṛtanāṣāṭ / saheḥ iti kim ? saha ḍena vartate saḍaḥ, tasya apatyaṃ sādiḥ / sāḍgrahaṇaṃ kim ? yatrāsya etad rūpaṃ tatra yathā syāt, iha mā bhūt jalāsāham / turāsāham / saḥ iti kim ? ākārasya mā bhūt // iṇ-koḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इण्कोः इत्य् एतद् अधिकृतं वेदितव्यम् । इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः, इणः कवर्गाच् च इत्य् एवं तद् वेदितव्यम् । वक्ष्यति - आदेशप्रत्यययोः (*८,३।५९) । सिषेव । सुष्वाप । अग्निषु । वायुषु । कर्तृषु । हर्तृषु । गीर्षु । धूर्षु । वाक्षु । त्वक्षु । इण्कोः इति किम् ? दास्यति । असौ ॥ नम्-विसर्जनीय-शर्व्यवाये ऽपि
iṇkoḥ ity etad adhikṛtaṃ veditavyam / ita uttaraṃ yad vakṣyāmaḥ, iṇaḥ kavargāc ca ity evaṃ tad veditavyam / vakṣyati - ādeśapratyayayoḥ (*8,3.59) / siṣeva / suṣvāpa / agniṣu / vāyuṣu / kartṛṣu / hartṛṣu / gīrṣu / dhūrṣu / vākṣu / tvakṣu / iṇkoḥ iti kim ? dāsyati / asau // nam-visarjanīya-śarvyavāye 'pi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदेशप्रत्यययोः
ādeśapratyayayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्धन्यः इति वर्तते, स इति च । आदेशप्रत्यययोः इति षष्ठी भेदेन सम्बध्यते । आदेशो यः सकारः, प्रत्ययस्य च यः सकारः इण्कोर् उत्तरः तस्य मूर्धन्यो भवति आदेशः । आदेशस्य तावत् - सिषेव । सुष्वाप । प्रत्ययस्य - अग्निषु । वायुषु । कर्तृषु । हर्तृषु । इन्द्रो मा वक्षत्, स देवान् यक्षत् इति व्यपदेशिवद्भावात् प्रत्ययस्य इति षत्वं भवति । यजतेर् वहतेश् च पञ्चमलकारे परस्मैपदप्रथमैकवचने इकारलोपः, लेटो ऽडटौ (*३,४।९४) इति अट्, सिब्बहुलं लेटि (*३,१।३४) इति सिप्, ततः सिद्धं यक्षत्, वक्षत् इति ॥ शासि-वसि-घसीनां च
mūrdhanyaḥ iti vartate, sa iti ca / ādeśapratyayayoḥ iti ṣaṣṭhī bhedena sambadhyate / ādeśo yaḥ sakāraḥ, pratyayasya ca yaḥ sakāraḥ iṇkor uttaraḥ tasya mūrdhanyo bhavati ādeśaḥ / ādeśasya tāvat - siṣeva / suṣvāpa / pratyayasya - agniṣu / vāyuṣu / kartṛṣu / hartṛṣu / indro mā vakṣat, sa devān yakṣat iti vyapadeśivadbhāvāt pratyayasya iti ṣatvaṃ bhavati / yajater vahateś ca pañcamalakāre parasmaipadaprathamaikavacane ikāralopaḥ, leṭo 'ḍaṭau (*3,4.94) iti aṭ, sibbahulaṃ leṭi (*3,1.34) iti sip, tataḥ siddhaṃ yakṣat, vakṣat iti // śāsi-vasi-ghasīnāṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शासि वसि घसि इत्य् एतेषां च इण्कोः उत्तरस्य यकारस्य मूर्धन्यो भवति । अन्वशिषत्, अन्वशिषताम्, अन्वशिषन् । शिष्टः । शिष्टवान् । वसि - उषितः । उषितवान् । उषित्वा । घसि - जक्षतुः । जक्षुः । घसिभसोर्हलि च (*६,४।१००) इति उपधालोपः । अक्षन् पितरो ऽमीमदन्त पितरः । अनादेशार्थं वचनम् । घसिर् यद्य् अप्य् आदेशः, सकारस्त्वादेशो न भवति । इण्दोः इत्य् एव, शास्ति । वसति । जघास ॥ स्तौति-ण्योर् एव षण्य् अभ्यासात्
śāsi vasi ghasi ity eteṣāṃ ca iṇkoḥ uttarasya yakārasya mūrdhanyo bhavati / anvaśiṣat, anvaśiṣatām, anvaśiṣan / śiṣṭaḥ / śiṣṭavān / vasi - uṣitaḥ / uṣitavān / uṣitvā / ghasi - jakṣatuḥ / jakṣuḥ / ghasibhasorhali ca (*6,4.100) iti upadhālopaḥ / akṣan pitaro 'mīmadanta pitaraḥ / anādeśārthaṃ vacanam / ghasir yady apy ādeśaḥ, sakārastvādeśo na bhavati / iṇdoḥ ity eva, śāsti / vasati / jaghāsa // stauti-ṇyor eva ṣaṇy abhyāsāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सः स्विदि-स्वदि-सहीनां च
saḥ svidi-svadi-sahīnāṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्विदि स्वदि सहि इत्य् एतेषां ण्यन्तानां सनि षभूते परतो ऽभ्यासाद् उत्तरस्य सकारस्य सकारादेशो भवति । स्विदि - सिस्वेदयिषति । स्वदि - सिस्वादयिषति । सहि - सिसाहयिषति । सकारस्य सकारवचनं मूर्धन्यनिवृत्त्यर्थम् ॥ प्राक् सिताद् अड् व्यवाये ऽपि
svidi svadi sahi ity eteṣāṃ ṇyantānāṃ sani ṣabhūte parato 'bhyāsād uttarasya sakārasya sakārādeśo bhavati / svidi - sisvedayiṣati / svadi - sisvādayiṣati / sahi - sisāhayiṣati / sakārasya sakāravacanaṃ mūrdhanyanivṛttyartham // prāk sitād aḍ vyavāye 'pi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेवसित (*८,३।७०) इति वक्ष्यति । प्राक् सितसंशब्दनाद् यान् इत ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः तत्र अड्व्यवाये ऽपि मूर्धन्यो भवति इत्य् एवं तद् वेदितव्यम्, अपिशब्दाद् अनड्व्यवाये ऽपि । वक्ष्यति - उपसर्गात् सुनोतिसुवति इति षत्वम् । अभिषुणोति । परिषुणोति । वषुणोति । निषुणोति । अभ्यषुणोति । पर्यषुणोत् । व्यषुणोत् । न्यषुणोत् ॥ स्वादिष्व् अभ्यासेन च अभ्यासस्य
sevasita (*8,3.70) iti vakṣyati / prāk sitasaṃśabdanād yān ita ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ tatra aḍvyavāye 'pi mūrdhanyo bhavati ity evaṃ tad veditavyam, apiśabdād anaḍvyavāye 'pi / vakṣyati - upasargāt sunotisuvati iti ṣatvam / abhiṣuṇoti / pariṣuṇoti / vaṣuṇoti / niṣuṇoti / abhyaṣuṇoti / paryaṣuṇot / vyaṣuṇot / nyaṣuṇot // svādiṣv abhyāsena ca abhyāsasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक् सितात् इति वर्तते । उपसर्गात् सुनोति इत्य् अत्र स्थासेनयसेध इति स्थादयः, तेसु स्थादिषु प्राक् सितसंशब्दनात् अभ्यासेन व्यवाये मूर्धन्यो भवति, अभ्याससकारस्य च भवति इत्य् एवं वेदितव्यम् । अभ्यासेन व्यवाये अषोपदेशार्थं च अभिषिषेणयिषति, परिषिषेणयिषति । अवर्णान्ताभ्यासार्थं च अभितष्टौ, परितष्टौ । षणि प्रतिषेधार्थं च अभिषिषिक्षति, परिषिषिक्षति । अभ्यासस्य इति वचनम् नियमार्थम्, स्थादिषु एव अभ्याससकारस्य् मूर्धन्यो भवति, न अन्यत्र । अभिसुसूषति । अभिसिषासति ॥ उपसर्गात् सुनोति-सुवति-स्यति-स्तौति-स्तोभति-स्था-सेनय-सेध-सिच-सञ्ज-स्वञ्जाम्
prāk sitāt iti vartate / upasargāt sunoti ity atra sthāsenayasedha iti sthādayaḥ, tesu sthādiṣu prāk sitasaṃśabdanāt abhyāsena vyavāye mūrdhanyo bhavati, abhyāsasakārasya ca bhavati ity evaṃ veditavyam / abhyāsena vyavāye aṣopadeśārthaṃ ca abhiṣiṣeṇayiṣati, pariṣiṣeṇayiṣati / avarṇāntābhyāsārthaṃ ca abhitaṣṭau, paritaṣṭau / ṣaṇi pratiṣedhārthaṃ ca abhiṣiṣikṣati, pariṣiṣikṣati / abhyāsasya iti vacanam niyamārtham, sthādiṣu eva abhyāsasakārasy mūrdhanyo bhavati, na anyatra / abhisusūṣati / abhisiṣāsati // upasargāt sunoti-suvati-syati-stauti-stobhati-sthā-senaya-sedha-sica-sañja-svañjām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिषिषेणयिषति । सेध - अभिषेधति । प्रिषेधति । अभ्यषेधत् । पर्यषेधत् । सिच - अभिषिञ्चति । परिषिञ्चति । अभ्यषिञ्चत् । पर्यषिञ्चत् । अभिषिषिक्षति । परिषिषिक्षति । सञ्ज - अभिषजति । परिषजति । अभ्यषजत् । पर्यषजत् । अभिषिषङ्क्षति । प्रिरङ्क्षति । स्वञ्ज - अभिष्वजते । परिष्वजते । अभ्यष्वजत । पर्यष्वजत । अभिषिष्वङ्क्षते । परिषिष्वङ्क्षते । सेध इति शब्विकरणनिर्देशः सिध्यतिनिवृत्त्यर्थः । उपसर्गात् इति किम् ? दधि सिञ्चति । मधु सिञ्चति । निर्गताः सेचका उस्मसद् देशात् निःसेचको देशः इति नायं सिचेः उप्सर्गः । अभिसावकोयति इत्य् अत्र अपि न सुनोतिं प्रति किर्यायोगः, किं तर्हि ? सावकीयं प्रति । अभिषावयति इत्य् अत्र तु सुनोतिमेव प्रति क्रियायोगः, न सावर्यतिं प्रति इति षत्वं भवति ॥ सदिर् अप्रतेः
pariṣiṣeṇayiṣati / sedha - abhiṣedhati / priṣedhati / abhyaṣedhat / paryaṣedhat / sica - abhiṣiñcati / pariṣiñcati / abhyaṣiñcat / paryaṣiñcat / abhiṣiṣikṣati / pariṣiṣikṣati / sañja - abhiṣajati / pariṣajati / abhyaṣajat / paryaṣajat / abhiṣiṣaṅkṣati / priraṅkṣati / svañja - abhiṣvajate / pariṣvajate / abhyaṣvajata / paryaṣvajata / abhiṣiṣvaṅkṣate / pariṣiṣvaṅkṣate / sedha iti śabvikaraṇanirdeśaḥ sidhyatinivṛttyarthaḥ / upasargāt iti kim ? dadhi siñcati / madhu siñcati / nirgatāḥ secakā usmasad deśāt niḥsecako deśaḥ iti nāyaṃ siceḥ upsargaḥ / abhisāvakoyati ity atra api na sunotiṃ prati kiryāyogaḥ, kiṃ tarhi ? sāvakīyaṃ prati / abhiṣāvayati ity atra tu sunotimeva prati kriyāyogaḥ, na sāvaryatiṃ prati iti ṣatvaṃ bhavati // sadir aprateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदेः सकारस्य उपसर्गस्थान् निमित्तात् अप्रतेः उत्तरस्य मूर्धन्य आदेशो भवति । निषीदति । विषीदति । न्यषीदत् । व्यषीदत् । निषसाद । विषसाद । अप्रतेः इति किम् ? प्रतिसीदति ॥ स्तन्भेः
sadeḥ sakārasya upasargasthān nimittāt aprateḥ uttarasya mūrdhanya ādeśo bhavati / niṣīdati / viṣīdati / nyaṣīdat / vyaṣīdat / niṣasāda / viṣasāda / aprateḥ iti kim ? pratisīdati // stanbheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसर्गात् इति वर्तते । स्तन्भेः सकारस्य उपसर्गस्थान् निमित्तात् उत्तरस्य मूर्धन्य मुर्धन्य आदेशो भवति । अभिष्टभ्नाति । परिष्टभ्नाति । अभ्यष्टभ्नात् । पर्यष्टभ्नात् । अभितष्टम्भ । परितष्टम्भ । अप्रतेः इत्य् एतद् इह न अनुवर्तते, तेन एतद् अपि भवति, प्रतिष्टभ्नाति, प्रयष्टभ्नात्, प्रतितष्टम्भ ॥ अवाच् च आलंवन-आविदूर्ययोः
upasargāt iti vartate / stanbheḥ sakārasya upasargasthān nimittāt uttarasya mūrdhanya murdhanya ādeśo bhavati / abhiṣṭabhnāti / pariṣṭabhnāti / abhyaṣṭabhnāt / paryaṣṭabhnāt / abhitaṣṭambha / paritaṣṭambha / aprateḥ ity etad iha na anuvartate, tena etad api bhavati, pratiṣṭabhnāti, prayaṣṭabhnāt, pratitaṣṭambha // avāc ca ālaṃvana-āvidūryayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेश् च स्वनो भोजने
veś ca svano bhojane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेः उपसर्गात् अवात् च+उत्तरस्य भोजनार्थे स्वनतेः सकास्य मूर्धन्यादेशो भवति । विष्वणति । व्यष्वणत् । विषष्वाण । अवष्वणति । अवाष्वणत् । अवषष्वाण । अभ्यवहारक्रियाविशेषो ऽभिधीयते, यत्र स्वननम् अस्ति । भोजने इति किम् ? विस्वनति मृदङ्गः । अवस्वनति मृदङ्गः ॥ परिनिविभ्यः सेव-सित-सय-सिवु-सह-सुट्-स्तु-स्वञ्जाम्
veḥ upasargāt avāt ca+uttarasya bhojanārthe svanateḥ sakāsya mūrdhanyādeśo bhavati / viṣvaṇati / vyaṣvaṇat / viṣaṣvāṇa / avaṣvaṇati / avāṣvaṇat / avaṣaṣvāṇa / abhyavahārakriyāviśeṣo 'bhidhīyate, yatra svananam asti / bhojane iti kim ? visvanati mṛdaṅgaḥ / avasvanati mṛdaṅgaḥ // parinivibhyaḥ seva-sita-saya-sivu-saha-suṭ-stu-svañjām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषितः । सय - परिषयः । निषयः । विषयः । सिव् - परिषीव्यति । निषीव्यति । विषीव्यति । पर्यषीव्यत् । न्यषीव्यत् । व्यषीव्यत् । पर्यसीव्यत् । न्यसीव्यत् । व्यसीव्यत् । सह - परिषहते । निषहते । विषहते । पर्यषहत । न्यषहत । व्यषहत । पर्यसहत । न्यसहत । व्यसहत । सुट् - परिष्करोति । पर्यष्करोत् । पर्यस्करोत् । स्तु - परिष्टौति । निष्टौति । विष्टौति । पर्यष्टौत् । न्यष्टौत् । व्यष्टौत् । पर्यस्तौत् । न्यस्तौत् । व्यस्तौत् । स्वञ्ज - दंशसञ्जस्वञ्जाम् इति नलोपः । परिष्वजते । निष्वजते । विष्वजते । पर्यष्वजत, पर्यस्वजत । पूर्वेण+एव सिद्धे स्तुस्वञ्जिग्रहणम् उत्तरार्थम्, अड्व्यवाये विभाषा यथा स्यात् ॥ सिवादीनां वा अड्व्यवाये ऽपि
viṣitaḥ / saya - pariṣayaḥ / niṣayaḥ / viṣayaḥ / siv - pariṣīvyati / niṣīvyati / viṣīvyati / paryaṣīvyat / nyaṣīvyat / vyaṣīvyat / paryasīvyat / nyasīvyat / vyasīvyat / saha - pariṣahate / niṣahate / viṣahate / paryaṣahata / nyaṣahata / vyaṣahata / paryasahata / nyasahata / vyasahata / suṭ - pariṣkaroti / paryaṣkarot / paryaskarot / stu - pariṣṭauti / niṣṭauti / viṣṭauti / paryaṣṭaut / nyaṣṭaut / vyaṣṭaut / paryastaut / nyastaut / vyastaut / svañja - daṃśasañjasvañjām iti nalopaḥ / pariṣvajate / niṣvajate / viṣvajate / paryaṣvajata, paryasvajata / pūrveṇa+eva siddhe stusvañjigrahaṇam uttarārtham, aḍvyavāye vibhāṣā yathā syāt // sivādīnāṃ vā aḍvyavāye 'pi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तरसूत्रे सिवुसहसुट्स्तुस्वञ्जाम् इति सिवादयः । सिवादीनाम् अड्व्यवाये ऽपि परिनिविभ्यः उत्तरस्य सकारस्य वा मूर्धन्यो भवति । तथा चिअवोदाहृतम् ॥ अनु-वि-पर्य्-अभि-निभ्यः स्यन्दतेर् अप्राणिषु
anantarasūtre sivusahasuṭstusvañjām iti sivādayaḥ / sivādīnām aḍvyavāye 'pi parinivibhyaḥ uttarasya sakārasya vā mūrdhanyo bhavati / tathā ciavodāhṛtam // anu-vi-pary-abhi-nibhyaḥ syandater aprāṇiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेः स्कन्देर् अनिष्ठायाम्
veḥ skander aniṣṭhāyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेः उपसर्गाद् उत्तरस्य स्कन्देः सकारस्य मूर्धन्यो वा भवति अनिष्ठायाम् । विष्कन्ता, विस्कन्ता । विष्कन्तुम्, विस्कन्तुम् । विषन्तव्यम्, विस्कन्तव्यम् । अनिष्ठायाम् इति किम् ? विस्कन्नः ॥ परेश् च
veḥ upasargād uttarasya skandeḥ sakārasya mūrdhanyo vā bhavati aniṣṭhāyām / viṣkantā, viskantā / viṣkantum, viskantum / viṣantavyam, viskantavyam / aniṣṭhāyām iti kim ? viskannaḥ // pareś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिशब्दाद् उत्तरस्य स्कन्देः सकारस्य वा मूर्धन्यो भवति । परिष्कन्ता । परिष्कन्तुम् । परिष्कन्तव्यम् । परिस्कन्ता । परिस्कन्तुम् । परिस्कन्तव्यम् । पृथग्योगकरणसामर्थ्यात् अनिष्थायाम् इत्य् एतन् न अनुवर्तते । परिष्कण्णः, परिस्कन्नः ॥ परिस्कन्दः प्राच्यभरतेषु
pariśabdād uttarasya skandeḥ sakārasya vā mūrdhanyo bhavati / pariṣkantā / pariṣkantum / pariṣkantavyam / pariskantā / pariskantum / pariskantavyam / pṛthagyogakaraṇasāmarthyāt aniṣthāyām ity etan na anuvartate / pariṣkaṇṇaḥ, pariskannaḥ // pariskandaḥ prācyabharateṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिस्कन्दः इति मूर्धन्याभावो निपात्यते प्राच्यभरतेषु प्रयोगविषयेषु । पूर्वेन मूर्धन्ये प्राप्ते तद् अभवो निपात्यते । परिस्कन्दः । अन्यत्र परिष्कन्दः । अचि निपातनम् । अथ वा निष्थातकारस्य लोपः । भरतग्रहणं प्राच्यविशेषणम् ॥ स्फुरति-स्फुलत्योर् निर्-नि-विभ्यः
pariskandaḥ iti mūrdhanyābhāvo nipātyate prācyabharateṣu prayogaviṣayeṣu / pūrvena mūrdhanye prāpte tad abhavo nipātyate / pariskandaḥ / anyatra pariṣkandaḥ / aci nipātanam / atha vā niṣthātakārasya lopaḥ / bharatagrahaṇaṃ prācyaviśeṣaṇam // sphurati-sphulatyor nir-ni-vibhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फुरतिस्फुलत्योः सकारस्य निस् नि वि इत्य् एतेभ्यः उत्तरस्य वा मूर्धन्यादेशो भवति । स्फुरति - निष्ष्फुरति, निस्स्फुरति । निष्फुरति, निस्फुरति । विष्फुरति, विस्फुरति । स्फुलति - निष्ष्फुलति, निस्स्फुलति । निष्फुलति, निस्फुलति । विष्फुलति, विस्फुलति ॥ वेः स्कभ्नातेर् नित्यम्
sphuratisphulatyoḥ sakārasya nis ni vi ity etebhyaḥ uttarasya vā mūrdhanyādeśo bhavati / sphurati - niṣṣphurati, nissphurati / niṣphurati, nisphurati / viṣphurati, visphurati / sphulati - niṣṣphulati, nissphulati / niṣphulati, nisphulati / viṣphulati, visphulati // veḥ skabhnāter nityam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेः उत्तरस्य स्कभ्नातेः सकारस्य नित्यं मूर्धन्यादेशो भवति । विष्कभ्नाति । विष्कम्भिता । विष्कम्भितुम् । विष्कम्भितव्यम् ॥ इणः षीध्वं-लुङ्-लिटां धो ऽङ्गात्
veḥ uttarasya skabhnāteḥ sakārasya nityaṃ mūrdhanyādeśo bhavati / viṣkabhnāti / viṣkambhitā / viṣkambhitum / viṣkambhitavyam // iṇaḥ ṣīdhvaṃ-luṅ-liṭāṃ dho 'ṅgāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभाषा+इटः
vibhāṣā+iṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इणः परस्मात् इट उत्तरेषां षीध्वंलुङ्लिटां यो धकारः तस्य मूर्धन्यादेशो भवति विभाषा । लविषीढ्वम्, लविषीध्वम् । पविषीढवम्, पविषीध्वम् । लुङ् - अलविढवम्, अलविध्वम् । लिट् - लुलुविढ्वे, लुलुविध्वे । इणः इत्य् एव, आसिषीध्वम् । अथ इह कथं भवितव्यम्, उपदिदीयिध्वे ? केचिदाहुः, इणन्ताद् अङ्गाद् उत्तरस्य इट आनन्तर्यं युटा व्यवहितम् इति न भवितव्यं ढत्वेन इति । अपरेषां दर्शनम्, अङ्गात् इति निवृत्तम्, इणः इत्य् अनुवर्तते, ततश् च यकाराद् एव इनः परो ऽनन्तरः इट् इति पक्षे भवितव्यं मूर्धन्येन इति ॥ समासे ऽङ्गुलेः सङ्गः
iṇaḥ parasmāt iṭa uttareṣāṃ ṣīdhvaṃluṅliṭāṃ yo dhakāraḥ tasya mūrdhanyādeśo bhavati vibhāṣā / laviṣīḍhvam, laviṣīdhvam / paviṣīḍhavam, paviṣīdhvam / luṅ - alaviḍhavam, alavidhvam / liṭ - luluviḍhve, luluvidhve / iṇaḥ ity eva, āsiṣīdhvam / atha iha kathaṃ bhavitavyam, upadidīyidhve ? kecidāhuḥ, iṇantād aṅgād uttarasya iṭa ānantaryaṃ yuṭā vyavahitam iti na bhavitavyaṃ ḍhatvena iti / apareṣāṃ darśanam, aṅgāt iti nivṛttam, iṇaḥ ity anuvartate, tataś ca yakārād eva inaḥ paro 'nantaraḥ iṭ iti pakṣe bhavitavyaṃ mūrdhanyena iti // samāse 'ṅguleḥ saṅgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्गसकारस्य अङ्गुलेः उत्तरस्य मूर्धन्य आदेशो भवति समासे । अङ्गुलेः सङ्गः अङ्गुलिषङ्गः । अङ्गुलिषङ्गा यवागूः । अङ्गुलिषङ्गो गाः सादयति । समासे इति किम् ? अङ्गुलेः सङ्गं पश्य ॥ भीरोः स्थानम्
saṅgasakārasya aṅguleḥ uttarasya mūrdhanya ādeśo bhavati samāse / aṅguleḥ saṅgaḥ aṅguliṣaṅgaḥ / aṅguliṣaṅgā yavāgūḥ / aṅguliṣaṅgo gāḥ sādayati / samāse iti kim ? aṅguleḥ saṅgaṃ paśya // bhīroḥ sthānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानसकारस्य भीरोः उत्तरस्य मूर्धन्यादेशो भवति । भीरुष्ठानम् । समासे इत्य् एव, भीरोः स्थानं पश्य ॥ अग्नेः स्तुत्-स्तोम-सोमाः
sthānasakārasya bhīroḥ uttarasya mūrdhanyādeśo bhavati / bhīruṣṭhānam / samāse ity eva, bhīroḥ sthānaṃ paśya // agneḥ stut-stoma-somāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नेः उत्तरस्य स्तुत् स्तोम सोम इत्य् एतेषां सकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति समासे । अग्निष्टुत् । अग्निष्टोमः । अग्नीषोमः । अग्नेर् दीघात् सोमस्य इष्यते । तेन इह न भवति, अग्निसोमौ माणवकौ । तथा च ज्योतिर् अग्निः, सोमः लताविशेषः, अग्निसोमौ तिष्ठतः । समासे इत्य् एव, अग्नेः स्तोमः ॥ ज्योतिर्-आयुषः स्तोमः
agneḥ uttarasya stut stoma soma ity eteṣāṃ sakārasya mūrdhanyādeśo bhavati samāse / agniṣṭut / agniṣṭomaḥ / agnīṣomaḥ / agner dīghāt somasya iṣyate / tena iha na bhavati, agnisomau māṇavakau / tathā ca jyotir agniḥ, somaḥ latāviśeṣaḥ, agnisomau tiṣṭhataḥ / samāse ity eva, agneḥ stomaḥ // jyotir-āyuṣaḥ stomaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योतिस् आयुस् इत्य् एताभ्याम् उत्तरस्य् स्तोमसकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति समासे । ज्योतिष्तोमः । आयुष्टोमः । समासे इत्य् एव, जोतिः स्तोमं दर्शयति ॥ मातृ-पितृभ्यां स्वसा
jyotis āyus ity etābhyām uttarasy stomasakārasya mūrdhanyādeśo bhavati samāse / jyotiṣtomaḥ / āyuṣṭomaḥ / samāse ity eva, jotiḥ stomaṃ darśayati // mātṛ-pitṛbhyāṃ svasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातुःपितुर्भ्यामन्यतरस्याम्
mātuḥpiturbhyāmanyatarasyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातुर् पितुर् इत्य् एताभ्याम् उत्तरस्य स्वसृशब्दस्य अन्यतरस्यां मूर्धन्यादेशो भवति समासे । मातुःष्वसा, मातुःस्वसा । पितुःष्वसा, पितुःस्वसा । मातुः पितुः इति रेफान्तयोर् एतद् ग्रहणम् । एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वाद् विसर्जनीयान्ता सकारान्तात् च षत्वं भवति । समासे इत्य् एव, वाक्ये मा भूत् । मातुः स्वसा इत्य् एव नित्यं भवति ॥ अभिनिसः स्तनः शब्दसञ्ज्ञायाम्
mātur pitur ity etābhyām uttarasya svasṛśabdasya anyatarasyāṃ mūrdhanyādeśo bhavati samāse / mātuḥṣvasā, mātuḥsvasā / pituḥṣvasā, pituḥsvasā / mātuḥ pituḥ iti rephāntayor etad grahaṇam / ekadeśavikṛtasya ananyatvād visarjanīyāntā sakārāntāt ca ṣatvaṃ bhavati / samāse ity eva, vākye mā bhūt / mātuḥ svasā ity eva nityaṃ bhavati // abhinisaḥ stanaḥ śabdasañjñāyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिनिस् इत्य् एतस्मात् उत्तरस्य स्तनतिसकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति अन्यतरस्यां शब्दसञ्ज्ञायां गम्यमानायाम् । अभिनिष्ष्टानो वर्णः, अभिनिस्तानो वर्णः । अभिनिष्ष्टानो विसर्जनीयः, अभिनिस्तानो विसर्जनीयः । शब्दसञ्ज्ञायाम् इति किम् ? अभिनिस्तनति मृदङ्गः । समासे इति अतःप्रभृति निवृत्तम् ॥ उपसर्ग-प्रादुर्भ्याम् अस्तिर् य्-अच्-परः
abhinis ity etasmāt uttarasya stanatisakārasya mūrdhanyādeśo bhavati anyatarasyāṃ śabdasañjñāyāṃ gamyamānāyām / abhiniṣṣṭāno varṇaḥ, abhinistāno varṇaḥ / abhiniṣṣṭāno visarjanīyaḥ, abhinistāno visarjanīyaḥ / śabdasañjñāyām iti kim ? abhinistanati mṛdaṅgaḥ / samāse iti ataḥprabhṛti nivṛttam // upasarga-prādurbhyām astir y-ac-paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसर्गस्थान् निमित्तात् प्रादुस्शब्दाच् च+उत्तरस्य यकारपरस्य अच्परस्य च अस्तिसकारस्य मूर्धन्यो भवति । अभिषन्ति । निषन्ति । विषन्ति । प्रादुःषन्ति । अभिष्यात् । निष्यात् । विष्यात् । प्राडुःष्यात् । उपसर्गात् इति किम् ? दधि स्यात् । मधु स्यात् । अस्ति इति किम् ? अनुसृतम् । विसृतम् । अथ असत्यपि अस्तिग्रहणे सकारम् एव प्रति उपसर्ग आश्रीयते, प्रादुःशब्दस्य च कृभ्वस्तिष्व् एव प्रयोगः इति अन्यत्राप्रसङ्गः ? तथापि एतत् प्रत्युदाहर्तव्यम्, अनुसूते अनुसूः, अनुस्वो ऽपत्यं आनुसेयः । शुभ्रादित्वाड् ढक् (*४,१।१२३), ढे लोपो ऽकद्र्वाः (*६,४।१४७) इति उवर्नलोपः । यच्परः इति किम् ? निस्तः । विस्तः । प्रादुस्तः ॥ सु-वि-निर्-दुर्भ्यः सुपि-सूति-समाः
upasargasthān nimittāt prādusśabdāc ca+uttarasya yakāraparasya acparasya ca astisakārasya mūrdhanyo bhavati / abhiṣanti / niṣanti / viṣanti / prāduḥṣanti / abhiṣyāt / niṣyāt / viṣyāt / prāḍuḥṣyāt / upasargāt iti kim ? dadhi syāt / madhu syāt / asti iti kim ? anusṛtam / visṛtam / atha asatyapi astigrahaṇe sakāram eva prati upasarga āśrīyate, prāduḥśabdasya ca kṛbhvastiṣv eva prayogaḥ iti anyatrāprasaṅgaḥ ? tathāpi etat pratyudāhartavyam, anusūte anusūḥ, anusvo 'patyaṃ ānuseyaḥ / śubhrāditvāḍ ḍhak (*4,1.123), ḍhe lopo 'kadrvāḥ (*6,4.147) iti uvarnalopaḥ / yacparaḥ iti kim ? nistaḥ / vistaḥ / prādustaḥ // su-vi-nir-durbhyaḥ supi-sūti-samāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नि-नदीभ्यां स्नातेः कौशले
ni-nadībhyāṃ snāteḥ kauśale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नि नदी इत्य् एताभ्याम् उत्तरस्य स्नातिसकारस्य मूर्ध्न्यादेशो भवति कौशले गम्यमाने । निष्णातः कटकरणे । निष्णातो रज्जुवर्तते । नद्यां स्नाति इति नदीष्णः । सुपि स्थः (*३,२।४) इत्य् अत्र सुपि इति योगविभागात् कप्रत्ययः । कौशले इति किम् ? निस्नातः । नद्यां स्नातः नदीस्नातः इति ॥ सूत्रं प्रतिष्णातम्
ni nadī ity etābhyām uttarasya snātisakārasya mūrdhnyādeśo bhavati kauśale gamyamāne / niṣṇātaḥ kaṭakaraṇe / niṣṇāto rajjuvartate / nadyāṃ snāti iti nadīṣṇaḥ / supi sthaḥ (*3,2.4) ity atra supi iti yogavibhāgāt kapratyayaḥ / kauśale iti kim ? nisnātaḥ / nadyāṃ snātaḥ nadīsnātaḥ iti // sūtraṃ pratiṣṇātam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिष्णातम् इति निपात्यते सूत्रं चेद् भवति । प्रतिष्णातम् सूत्रम् । शुद्धम् इत्य् अर्थः । प्रतिस्नातम् इत्य् एव अन्यत्र ॥ कपिष्ठलो गोत्रे
pratiṣṇātam iti nipātyate sūtraṃ ced bhavati / pratiṣṇātam sūtram / śuddham ity arthaḥ / pratisnātam ity eva anyatra // kapiṣṭhalo gotre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपिष्थलः इति निपात्यते गोत्रविषये । कपिष्ठलः नाम यस्य सः कापिष्ठलिः पुत्रः । गोत्रे इति किम् ? कपेः स्थलम् कपिस्थलम् ॥ प्रष्ठो ऽग्रगामिनि
kapiṣthalaḥ iti nipātyate gotraviṣaye / kapiṣṭhalaḥ nāma yasya saḥ kāpiṣṭhaliḥ putraḥ / gotre iti kim ? kapeḥ sthalam kapisthalam // praṣṭho 'gragāmini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रष्ठः इति निपात्यते अग्रगामिनि अभिधेये । प्रतिष्ठते इति प्रष्ठः अश्वः । अग्रतो गच्छति इत्य् अर्थः । अग्रगामिनि इति किम् ? प्रस्थे हिमवतः पुण्ये । प्रस्थो व्रीहीणाम् ॥ वृक्ष-आसनयोर् विष्टरः
praṣṭhaḥ iti nipātyate agragāmini abhidheye / pratiṣṭhate iti praṣṭhaḥ aśvaḥ / agrato gacchati ity arthaḥ / agragāmini iti kim ? prasthe himavataḥ puṇye / prastho vrīhīṇām // vṛkṣa-āsanayor viṣṭaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्टरः इति निपात्यते वृक्षे आसने च वाच्ये । विपूर्वस्य स्तृणातेः षत्वं निपात्यते । विष्टरो वृक्षः । विष्टरमासनम् । वृक्षासनयोः इति किम् ? औलपिवाक्यस्य विस्तरः ॥ छन्दोनाम्नि च
viṣṭaraḥ iti nipātyate vṛkṣe āsane ca vācye / vipūrvasya stṛṇāteḥ ṣatvaṃ nipātyate / viṣṭaro vṛkṣaḥ / viṣṭaramāsanam / vṛkṣāsanayoḥ iti kim ? aulapivākyasya vistaraḥ // chandonāmni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गवि-युधिभ्यां स्थिरः
gavi-yudhibhyāṃ sthiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गवियुधिभ्याम् उत्तरस्य स्थिरसकारस्य मूर्धन्यादेशो बवति । गविष्ठिरः । युधिष्ठिरः । गोशब्दाद् अहलन्ताद् अपि एतस्माद् एव निपातनात् सप्तम्या अलुग् भवति ॥ वि-कु-शमि-परिभ्यः स्थलम्
gaviyudhibhyām uttarasya sthirasakārasya mūrdhanyādeśo bavati / gaviṣṭhiraḥ / yudhiṣṭhiraḥ / gośabdād ahalantād api etasmād eva nipātanāt saptamyā alug bhavati // vi-ku-śami-paribhyaḥ sthalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वि कु शमि परि इत्य् एतेभ्यः उत्तरस्य स्थलसकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति । विष्ठलम् । कुष्ठलम् । शमिष्ठलम् । परिष्ठलम् ॥ अम्ब-आम्ब-गो-भूमि-सव्य-अप-द्वि-त्रि-कु-शेकु-शङ्क्व्-अङ्गु-मञ्जि-पुञ्जि-परमे-बर्हिर्-दिव्य्-अग्निभ्यः स्थः
vi ku śami pari ity etebhyaḥ uttarasya sthalasakārasya mūrdhanyādeśo bhavati / viṣṭhalam / kuṣṭhalam / śamiṣṭhalam / pariṣṭhalam // amba-āmba-go-bhūmi-savya-apa-dvi-tri-ku-śeku-śaṅkv-aṅgu-mañji-puñji-parame-barhir-divy-agnibhyaḥ sthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्ब आम्ब गो भूमि सव्य अप द्वि त्रि कु शेकु शङ्कु अङ्गु मञ्जि पुञ्जि परमे बर्हिस् दिवि अग्नि इत्य् एतेभः उत्तरस्य स्थशब्दसकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति । अम्बष्ठः । आम्बष्थः । गोष्ठः । भूमिष्ठः । सव्येष्ठः । अपष्ठः । द्विष्ठः । त्रिष्ठः । कुष्ठः । शेकुष्ठः । शङ्कुष्ठः । अङ्गुष्ठः । मञ्जिष्ठः । पुञ्जिष्ठः । परमेष्ठः । वर्हिष्ठः । दिविष्ठः । अग्निष्ठः । स्थास्थिन्स्थॄणाम् इति वक्तव्यम् । सव्येष्ठाः । परमेष्ठी । सव्येष्ठृसारथिः ॥ सुषामादिषु च
amba āmba go bhūmi savya apa dvi tri ku śeku śaṅku aṅgu mañji puñji parame barhis divi agni ity etebhaḥ uttarasya sthaśabdasakārasya mūrdhanyādeśo bhavati / ambaṣṭhaḥ / āmbaṣthaḥ / goṣṭhaḥ / bhūmiṣṭhaḥ / savyeṣṭhaḥ / apaṣṭhaḥ / dviṣṭhaḥ / triṣṭhaḥ / kuṣṭhaḥ / śekuṣṭhaḥ / śaṅkuṣṭhaḥ / aṅguṣṭhaḥ / mañjiṣṭhaḥ / puñjiṣṭhaḥ / parameṣṭhaḥ / varhiṣṭhaḥ / diviṣṭhaḥ / agniṣṭhaḥ / sthāsthinsthṝṇām iti vaktavyam / savyeṣṭhāḥ / parameṣṭhī / savyeṣṭhṛsārathiḥ // suṣāmādiṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्षत्रवाचिनः शब्दाद् उत्तरस्य सकारस्य वा एति सञ्ज्ञायाम् अगकारात् मूर्धन्यो भवति । रोहिणीषेणः, रोहिणीसेनः । भरणीषेणः, भरणीसेनः । अगकारात् इत्य् एव, शतभिषक्षेनः । अविहितलक्षणो मूर्धन्यः सुषामादिषु द्रष्टव्यः ॥ ह्रस्वात् तादौ तद्धिते
nakṣatravācinaḥ śabdād uttarasya sakārasya vā eti sañjñāyām agakārāt mūrdhanyo bhavati / rohiṇīṣeṇaḥ, rohiṇīsenaḥ / bharaṇīṣeṇaḥ, bharaṇīsenaḥ / agakārāt ity eva, śatabhiṣakṣenaḥ / avihitalakṣaṇo mūrdhanyaḥ suṣāmādiṣu draṣṭavyaḥ // hrasvāt tādau taddhite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रस्वाद् उत्तरस्य सकारस्य मूर्धन्यादेएशो भवति तादौ तद्धिते परतः । तरप् तमप् तय त्व तल् त्यप्, एतानि प्रयोजयन्ति । तरप् - सर्पिष्टरम् । यजुष्तरम् । तमप् - सर्पिष्टमम् । यजुष्टमम् । तय - चतुष्टये ब्राह्मणानां निकेताः । त्व - सर्पिष्ट्वम् यजुष्ट्वम् । तल् - सर्पिष्टा । यजुष्टा । तस् - सर्पिष्टः । यजुष्टः । त्यप् - आविष्ट्यो वर्धते । ह्रस्वात् इति किम् ? गीस्तरा । धूस्तरा । तादौ इति किम् ? सर्पिस्साद् भवति । प्रत्ययसकारस्य सात् पदाद्योः (*८,३।१११) इति सत्य् अपि प्रतिषेधे प्रकृतिसकारस्य स्यात् । तद्धिते इति किम् ? सर्पिस्तरति । तिङन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । भिन्द्युस्तराम् । छिन्द्युस्तराम् ॥ निसस् तपताव् अनसेवने
hrasvād uttarasya sakārasya mūrdhanyādeeśo bhavati tādau taddhite parataḥ / tarap tamap taya tva tal tyap, etāni prayojayanti / tarap - sarpiṣṭaram / yajuṣtaram / tamap - sarpiṣṭamam / yajuṣṭamam / taya - catuṣṭaye brāhmaṇānāṃ niketāḥ / tva - sarpiṣṭvam yajuṣṭvam / tal - sarpiṣṭā / yajuṣṭā / tas - sarpiṣṭaḥ / yajuṣṭaḥ / tyap - āviṣṭyo vardhate / hrasvāt iti kim ? gīstarā / dhūstarā / tādau iti kim ? sarpissād bhavati / pratyayasakārasya sāt padādyoḥ (*8,3.111) iti saty api pratiṣedhe prakṛtisakārasya syāt / taddhite iti kim ? sarpistarati / tiṅantasya pratiṣedho vaktavyaḥ / bhindyustarām / chindyustarām // nisas tapatāv anasevane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निसः सकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति तपतौ परतो ऽनासेवने ऽर्थे । आसेवनं पुनः पुनः करणम् । निष्तपति सुवर्णम् । सकृदग्निं स्पर्शयति इत्य् अर्थः । अनासेवने इति किम् ? निस्तपति सुवर्णं सुवर्णकारः । पुनः पुनरग्निं स्पर्शयति इत्य् अर्थः । निष्टप्तं रक्षो निष्टप्ता अरातयः इत्य् अत्र सदप्यासेवनं न विवक्ष्यते । छान्दसो वा वर्नविकारः ॥ युष्मत्-तत्-ततक्षुःष्व् अन्तःपादम्
nisaḥ sakārasya mūrdhanyādeśo bhavati tapatau parato 'nāsevane 'rthe / āsevanaṃ punaḥ punaḥ karaṇam / niṣtapati suvarṇam / sakṛdagniṃ sparśayati ity arthaḥ / anāsevane iti kim ? nistapati suvarṇaṃ suvarṇakāraḥ / punaḥ punaragniṃ sparśayati ity arthaḥ / niṣṭaptaṃ rakṣo niṣṭaptā arātayaḥ ity atra sadapyāsevanaṃ na vivakṣyate / chāndaso vā varnavikāraḥ // yuṣmat-tat-tatakṣuḥṣv antaḥpādam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्मत् तत् ततक्षुस् इत्य् एतेषु तकारादिषु परतः सकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति, स चेत् सकारो ऽन्तःपादं भवति । युष्मदादेशाः त्वम्, त्वाम्, ते, तव । अग्निष्ट्वं नामासीत् । त्वा - अग्निष्ट्वा वर्धयामसि । ते - अग्निष्टे विश्वमानय । तव - अप्स्वग्ने सधिष्टव । तत् - अग्निष्टद् विश्वमापृणाति । ततक्षुस् - द्यावापृथिवी निष्टतक्षुः । अन्तःपादम् इति किम् ? यन्म आत्मनो मिन्दाभूदग्निस्तत्पुनराहार्जतवेदा विच ॥ युजुष्य् एकेषाम्
yuṣmat tat tatakṣus ity eteṣu takārādiṣu parataḥ sakārasya mūrdhanyādeśo bhavati, sa cet sakāro 'ntaḥpādaṃ bhavati / yuṣmadādeśāḥ tvam, tvām, te, tava / agniṣṭvaṃ nāmāsīt / tvā - agniṣṭvā vardhayāmasi / te - agniṣṭe viśvamānaya / tava - apsvagne sadhiṣṭava / tat - agniṣṭad viśvamāpṛṇāti / tatakṣus - dyāvāpṛthivī niṣṭatakṣuḥ / antaḥpādam iti kim ? yanma ātmano mindābhūdagnistatpunarāhārjatavedā vica // yujuṣy ekeṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तुत-स्तोमयोश् छन्दसि
stuta-stomayoś chandasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकेषाम् इति वर्तते । स्तुत स्तोम इत्य् एतयोः सकारस्य छन्दसि विषये मूर्धन्यादेशो भवति एकेषामाचार्याणां मतेन । त्रिभिष्टुतस्य, त्रिभिस्तुतस्य । गोष्टोमं षोडशिनम्, गोस्तोमं षोडशिनम् । पूर्वपदात् इत्य् एव सिद्धे प्रपञ्चार्थम् इदम् ॥ पूर्वपदात्
ekeṣām iti vartate / stuta stoma ity etayoḥ sakārasya chandasi viṣaye mūrdhanyādeśo bhavati ekeṣāmācāryāṇāṃ matena / tribhiṣṭutasya, tribhistutasya / goṣṭomaṃ ṣoḍaśinam, gostomaṃ ṣoḍaśinam / pūrvapadāt ity eva siddhe prapañcārtham idam // pūrvapadāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दसि इति वर्तते, एकेषाम् इति च । पूर्वपदस्थान्निमित्तात् परस्य सकारस्य मुर्धन्यादेशो भवति छन्दसि विषये एकेषामाचार्याणां मतेन । द्विषन्धिः । द्विसन्धिः । त्रिषन्धिः, त्रिसन्धिः । मधुष्ठानम्, मधुस्थानम् । द्विषाहस्रं चिन्वीत, द्विसाहस्रं चिन्वीत । असमासे ऽपि यत् पूर्वपदं तदपि इह गृह्यते । त्रिः षमृद्धत्वाय, त्रिः समृद्धत्वाय ॥ सुञः
chandasi iti vartate, ekeṣām iti ca / pūrvapadasthānnimittāt parasya sakārasya murdhanyādeśo bhavati chandasi viṣaye ekeṣāmācāryāṇāṃ matena / dviṣandhiḥ / dvisandhiḥ / triṣandhiḥ, trisandhiḥ / madhuṣṭhānam, madhusthānam / dviṣāhasraṃ cinvīta, dvisāhasraṃ cinvīta / asamāse 'pi yat pūrvapadaṃ tadapi iha gṛhyate / triḥ ṣamṛddhatvāya, triḥ samṛddhatvāya // suñaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुञ् इति निपात इह गृह्यते, तस्य पूर्वपदस्थान्निमित्तात् उत्तरस्य मूर्धन्यादेशो भवति छन्दसि विषये । अभी षु णः सखीनाम् । ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये ॥ सनोतेर् अनः
suñ iti nipāta iha gṛhyate, tasya pūrvapadasthānnimittāt uttarasya mūrdhanyādeśo bhavati chandasi viṣaye / abhī ṣu ṇaḥ sakhīnām / ūrdhva ū ṣu ṇa ūtaye // sanoter anaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनोतेः अनकारान्तस्य सकारस्य मूर्धन्यादेशो भवति । गोषाः । नृषाः । अनः इति किम् ? गोसनिं वाचमुदेयम् पूर्वपदात् इत्य् एव सिद्धे नियमार्थम् इदम् । अत्र केचित् सवनादिपाठाद् गोसनिर्नियमस्य फलं न भवति इति सिसानयिषति इति प्रयुदाहरन्ति । सिसनिषतेः अप्रत्ययः । सिसनीः इत्य् अपरे ॥ सहेः पृतन-र्ताभ्यां च
sanoteḥ anakārāntasya sakārasya mūrdhanyādeśo bhavati / goṣāḥ / nṛṣāḥ / anaḥ iti kim ? gosaniṃ vācamudeyam pūrvapadāt ity eva siddhe niyamārtham idam / atra kecit savanādipāṭhād gosanirniyamasya phalaṃ na bhavati iti sisānayiṣati iti prayudāharanti / sisaniṣateḥ apratyayaḥ / sisanīḥ ity apare // saheḥ pṛtana-rtābhyāṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न रपर-सृपि-सृजि-स्पृशि-स्पृहि-सवन-आदीनाम्
na rapara-sṛpi-sṛji-spṛśi-spṛhi-savana-ādīnām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेफपरस्य सकारस्य सृपि सृजि स्पृशि स्पृहि सवनादीनां च मूर्धन्यो न भवति । रपर - विस्रंसिकायाः काण्डाभ्यां जुहोति । विस्रब्धः कथयति । स्पृपि - पुरा क्रूरस्य विसृपः सृजि - वाचो विसर्जनात् । स्पृशि - दिविस्पृशम् । स्पृहि- निस्पृहं कथयति । सवनादीनाम् - सवने सवने । सूते सूते । सामे सामे । सवनमुखे सवनमुखे । किं स्यति किंसंकिंसम् । अनुसवनमनुसवनम् । गोसनिं गोसनिम् । अश्वसनिमश्वसनिम् । पूर्वपदात् इति प्राप्ते प्रतिषेधः । अश्वसनिग्रहणम् अनिणो ऽपि षत्वम् अस्ति इति ज्ञापनार्थम् । तेन जलाषाहम्, अश्वषाहम् इत्य् एतत् सिद्धं भवति । क्वचिद् एवं गणपाठः - सवने सवने । अनुसवने ऽनुसवने । सञ्ज्ञायां बृहस्पतिसवः । शकुनिसवनम् । सोमे सोमे । सूते सूते । संवत्सरे संवत्सरे । किंसंकिंसम् । बिसंबिसम् । मुसलंमुसलम् । गोसनिमश्वसनिम् । सवनादिः ॥ सात् पदाद्योः
rephaparasya sakārasya sṛpi sṛji spṛśi spṛhi savanādīnāṃ ca mūrdhanyo na bhavati / rapara - visraṃsikāyāḥ kāṇḍābhyāṃ juhoti / visrabdhaḥ kathayati / spṛpi - purā krūrasya visṛpaḥ sṛji - vāco visarjanāt / spṛśi - divispṛśam / spṛhi- nispṛhaṃ kathayati / savanādīnām - savane savane / sūte sūte / sāme sāme / savanamukhe savanamukhe / kiṃ syati kiṃsaṃkiṃsam / anusavanamanusavanam / gosaniṃ gosanim / aśvasanimaśvasanim / pūrvapadāt iti prāpte pratiṣedhaḥ / aśvasanigrahaṇam aniṇo 'pi ṣatvam asti iti jñāpanārtham / tena jalāṣāham, aśvaṣāham ity etat siddhaṃ bhavati / kvacid evaṃ gaṇapāṭhaḥ - savane savane / anusavane 'nusavane / sañjñāyāṃ bṛhaspatisavaḥ / śakunisavanam / some some / sūte sūte / saṃvatsare saṃvatsare / kiṃsaṃkiṃsam / bisaṃbisam / musalaṃmusalam / gosanimaśvasanim / savanādiḥ // sāt padādyoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात् इत्य् एतस्य पदादेश् च मूर्धन्यादेशो न भवति । विभाषा साति कार्त्स्न्ये (*५,४।५२) । प्रत्ययसकारत्वात् प्राप्तिः, पदादेश् च आदेशसकारत्वात् । सात् - अग्निसात् । दधिसात् । मधुसात् । पदादेः - दधि सिञ्चति । मधु सिञ्चति ॥ सिचो यङि
sāt ity etasya padādeś ca mūrdhanyādeśo na bhavati / vibhāṣā sāti kārtsnye (*5,4.52) / pratyayasakāratvāt prāptiḥ, padādeś ca ādeśasakāratvāt / sāt - agnisāt / dadhisāt / madhusāt / padādeḥ - dadhi siñcati / madhu siñcati // sico yaṅi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिचः सकारस्य यगि परतो मूर्धन्यादेशो न भवति । सेसिच्यते । अभिसेसिच्यते । उपसर्गात् इति या प्राप्तिः सा पदादिलक्षणम् एव प्रतिषेधं बाधते, न सिचो यङि इति । तस्माद् अयं प्रतिषेधः सर्वत्र भवति । यङि इति किम् ? अभिषिषिक्षति ॥ सेधतेर् गतौ
sicaḥ sakārasya yagi parato mūrdhanyādeśo na bhavati / sesicyate / abhisesicyate / upasargāt iti yā prāptiḥ sā padādilakṣaṇam eva pratiṣedhaṃ bādhate, na sico yaṅi iti / tasmād ayaṃ pratiṣedhaḥ sarvatra bhavati / yaṅi iti kim ? abhiṣiṣikṣati // sedhater gatau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिस्तब्ध-निस्तब्धौ च
pratistabdha-nistabdhau ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिस्तब्ध निस्तब्ध इत्य् एतौ मूर्धन्यप्रतिषेधाय निपात्येते । स्तन्भेः (*८,३।६७) इति प्राप्तं षत्वं प्रतिषिध्यते । प्रतिस्तब्धः । निस्तब्धः ॥ सोढः
pratistabdha nistabdha ity etau mūrdhanyapratiṣedhāya nipātyete / stanbheḥ (*8,3.67) iti prāptaṃ ṣatvaṃ pratiṣidhyate / pratistabdhaḥ / nistabdhaḥ // soḍhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहिरयं सोधभूतो गृह्यते । तस्य सकारस्य मूर्धन्यादेशो न भवति । परिषोढः । परिसोढुम् । परिसोढव्यम् । सोढभूतग्रहणं किम् ? परिषहते ॥ स्तम्भुसिवुसहां चङि
sahirayaṃ sodhabhūto gṛhyate / tasya sakārasya mūrdhanyādeśo na bhavati / pariṣoḍhaḥ / parisoḍhum / parisoḍhavyam / soḍhabhūtagrahaṇaṃ kim ? pariṣahate // stambhusivusahāṃ caṅi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भु सिवु सह इत्य् एतेषां चङि परतः सकारस्य मूर्धन्यादेशो न भवति । स्तन्भेः (*८,३।७७) इति, परिनिविभ्यः इति च प्राप्तः मूर्धन्यः प्रतिषिध्यते । स्तम्भु - पर्यतस्तम्भत् । अभ्यतस्तम्भत् । सिवु - पर्यसीषिवत् । न्यसीषिवत् । सह पर्यसीषहत् । व्यसीषहत् । स्तम्भुसिवुसहां चङ्युपसर्गाद् इति वक्तव्यम् । उपसर्गाद्या प्राप्तिः तस्याः एव प्रतिषेधो यथा स्यात्, अभ्यासाद्या प्राप्तिः तस्या मा भूत् इति । तथा च+एव+उदाहृतम् ॥ सनोतेः स्य-सनोः
stambhu sivu saha ity eteṣāṃ caṅi parataḥ sakārasya mūrdhanyādeśo na bhavati / stanbheḥ (*8,3.77) iti, parinivibhyaḥ iti ca prāptaḥ mūrdhanyaḥ pratiṣidhyate / stambhu - paryatastambhat / abhyatastambhat / sivu - paryasīṣivat / nyasīṣivat / saha paryasīṣahat / vyasīṣahat / stambhusivusahāṃ caṅyupasargād iti vaktavyam / upasargādyā prāptiḥ tasyāḥ eva pratiṣedho yathā syāt, abhyāsādyā prāptiḥ tasyā mā bhūt iti / tathā ca+eva+udāhṛtam // sanoteḥ sya-sanoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुनोतेः सकारस्य मूर्धन्यदेशो न भवति स्ये सनि च परतः । अभिसोष्यति । परिसोष्यति । अभ्यसोष्यत् । पर्यसोष्यत् । सनि किम् उदाहरनम् ? अभिसुसूषति । न+एतद् अस्ति प्रयोजनम्, तत्र स्तौतिण्योर् एव षण्यभ्यासात् (*८,३।७१) इति नियमात् न भविष्यति । इदं तर्हि, अभिसुसूषते ? एतद् अपि न अस्ति, स्थादिष्व् अभ्यासेन च अभ्यासस्य (*८,३।६४) इति नियमात् । इदं तर्हि, अभिसुसूषतेः अप्रत्ययः अभिसुसूः इत्य् उदाहरनम् इति ? अत्र हि सन्षभूतो न भवति इत्य् अभ्यासात् प्राप्तिर् अस्ति । स्यसनोः इति किम् ? सुषाव ॥ सदिष्वञ्जोः परस्य लिटि
sunoteḥ sakārasya mūrdhanyadeśo na bhavati sye sani ca parataḥ / abhisoṣyati / parisoṣyati / abhyasoṣyat / paryasoṣyat / sani kim udāharanam ? abhisusūṣati / na+etad asti prayojanam, tatra stautiṇyor eva ṣaṇyabhyāsāt (*8,3.71) iti niyamāt na bhaviṣyati / idaṃ tarhi, abhisusūṣate ? etad api na asti, sthādiṣv abhyāsena ca abhyāsasya (*8,3.64) iti niyamāt / idaṃ tarhi, abhisusūṣateḥ apratyayaḥ abhisusūḥ ity udāharanam iti ? atra hi sanṣabhūto na bhavati ity abhyāsāt prāptir asti / syasanoḥ iti kim ? suṣāva // sadiṣvañjoḥ parasya liṭi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निव्यभिभ्यो ऽड्व्यवाये वा छन्दसि
nivyabhibhyo 'ḍvyavāye vā chandasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.