Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 6.1

अवपथासि च

avapathāsi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजुषि इत्य् एव । अनुदात्ते इति चशब्देन अनुकृष्यते । अवपथाःशब्दे ऽनुदात्ते अकारादौ परतो यजुषि विषये एङ् प्रकृत्या भवति । त्री रुद्रेभ्यो अवपथाः । वपेर् लङि थासि तिङ्ङ्-अतिङः (*८,१।२८) इति निघातेन अनुदात्तत्वम् । अनुदात्ते इत्य् एव, यद्रुद्रेभ्यो ऽवपथाः । निपातैर् यद्-यदि-हन्त इति निघातः प्रतिषिध्यते ॥ सर्वत्र विभाषा गोः

yajuṣi ity eva / anudātte iti caśabdena anukṛṣyate / avapathāḥśabde 'nudātte akārādau parato yajuṣi viṣaye eṅ prakṛtyā bhavati / trī rudrebhyo avapathāḥ / vaper laṅi thāsi tiṅṅ-atiṅaḥ (*8,1.28) iti nighātena anudāttatvam / anudātte ity eva, yadrudrebhyo 'vapathāḥ / nipātair yad-yadi-hanta iti nighātaḥ pratiṣidhyate // sarvatra vibhāṣā goḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र छन्दसि भाषायां च अति परतो गोः एङ् प्रकृत्या भवति विभाषा । गो ऽग्रम्, गो अग्रम् । छन्दसि - अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वान् ॥ अवङ् स्फोटायनस्य

sarvatra chandasi bhāṣāyāṃ ca ati parato goḥ eṅ prakṛtyā bhavati vibhāṣā / go 'gram, go agram / chandasi - apaśavo vā anye goaśvebhyaḥ paśavo goaśvān // avaṅ sphoṭāyanasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति इति निवृत्तम् । अचि इत्य् एतत् त्व् अनुवर्तत एव । अचि परतः गोः स्फोटायनस्य आचार्यस्य मतेन अवङ् आदेशो भवति । गवाग्रम्, गो ऽग्रम् । गवाजिनम्, गो ऽजिनम् । गवौ दनम्, गवोदनम् । गवोष्ट्रम्, गवुष्ट्रम् । आद्युदात्तश् च अयम् आदेशो निपात्यते, स निपातनस्वरो बहुव्रीहौ प्रकृतिस्वरविधाने भवति । गावः अग्रम् अस्य गवाग्रः इति । अन्यत्र तु समासान्त-उदात्तत्वेन बाध्यते । स्फोटायनग्रहणं पूजार्थं, विभाषा इत्य् एव हि वर्तते । व्यवस्थितविभाषा इयं, तेन गवाक्षः इत्य् अत्र नित्यम् अवङ् भवति ॥ इन्द्रे च नित्यम्

ati iti nivṛttam / aci ity etat tv anuvartata eva / aci parataḥ goḥ sphoṭāyanasya ācāryasya matena avaṅ ādeśo bhavati / gavāgram, go 'gram / gavājinam, go 'jinam / gavau danam, gavodanam / gavoṣṭram, gavuṣṭram / ādyudāttaś ca ayam ādeśo nipātyate, sa nipātanasvaro bahuvrīhau prakṛtisvaravidhāne bhavati / gāvaḥ agram asya gavāgraḥ iti / anyatra tu samāsānta-udāttatvena bādhyate / sphoṭāyanagrahaṇaṃ pūjārthaṃ, vibhāṣā ity eva hi vartate / vyavasthitavibhāṣā iyaṃ, tena gavākṣaḥ ity atra nityam avaṅ bhavati // indre ca nityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रशब्दस्थे अचि परतो गोर्नित्यम् अवङ् आदेशो भवति । गवेन्द्रः । गवेन्द्रयज्ञस्वरः ॥ प्लुत-प्रगृह्या अचि

indraśabdasthe aci parato gornityam avaṅ ādeśo bhavati / gavendraḥ / gavendrayajñasvaraḥ // pluta-pragṛhyā aci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङो ऽनुनासिकश् छन्दसि

āṅo 'nunāsikaś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङो ऽचि परतः संहितायां छन्दसि विषये ऽनुनासिकादेशो भवति, स च प्रकृत्या भवति । अभ्र औं अपः । गभीर औं उग्रपुत्रे जिघांसतः । केचिद् आङो ऽनुनासिकश् छन्दसि बहुलम् इत्य् अधीयते । तेन+इह न भवति, इन्द्रो बाहुभ्यामातरत् । आ अतरत् ॥ इको ऽसवर्णे शाकल्यस्य ह्रस्वश् च

āṅo 'ci parataḥ saṃhitāyāṃ chandasi viṣaye 'nunāsikādeśo bhavati, sa ca prakṛtyā bhavati / abhra auṃ apaḥ / gabhīra auṃ ugraputre jighāṃsataḥ / kecid āṅo 'nunāsikaś chandasi bahulam ity adhīyate / tena+iha na bhavati, indro bāhubhyāmātarat / ā atarat // iko 'savarṇe śākalyasya hrasvaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इको ऽसवर्ने अचि परतः शाकल्यस्य आचार्यस्य मतेन प्रकृत्या भवन्ति, ह्रस्वश् च तस्य इकः स्थाने भवति । दधि अत्र, दध्यत्र । मधु अत्र, मध्वत्र । कुमारि अत्र, कुमार्यत्र । किशोरि अत्र, किशोर्यत्र । इकः इति किम् ? खट्वेन्द्रः । असवर्णे इति किम् । कुमारीन्द्रः । शाकल्यस्य ग्रहणं पूजार्थम् । आरम्भसामर्थ्याद् एव हि यणादेशेन सह विकल्पः सिद्धः । सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेधो वक्तव्यः । सिति - अयं ते योनिर् ऋत्वियः । नित्यसमासे - व्याकरनम् । कुमार्यर्थम् । ईषा अक्षादिषु छन्दसि प्रकृतिभावमात्रं वक्तव्यम् । ईषा अक्षो हिरण्ययः । का इमरे पिशङ्गिला । पथा अगमन् ॥ ऋत्य् अकः

iko 'savarne aci parataḥ śākalyasya ācāryasya matena prakṛtyā bhavanti, hrasvaś ca tasya ikaḥ sthāne bhavati / dadhi atra, dadhyatra / madhu atra, madhvatra / kumāri atra, kumāryatra / kiśori atra, kiśoryatra / ikaḥ iti kim ? khaṭvendraḥ / asavarṇe iti kim / kumārīndraḥ / śākalyasya grahaṇaṃ pūjārtham / ārambhasāmarthyād eva hi yaṇādeśena saha vikalpaḥ siddhaḥ / sinnityasamāsayoḥ śākalapratiṣedho vaktavyaḥ / siti - ayaṃ te yonir ṛtviyaḥ / nityasamāse - vyākaranam / kumāryartham / īṣā akṣādiṣu chandasi prakṛtibhāvamātraṃ vaktavyam / īṣā akṣo hiraṇyayaḥ / kā imare piśaṅgilā / pathā agaman // ṛty akaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकल्यस्य ह्रस्वश् च इत्य् एतद् अनुवर्तते । ऋकारे परतः शाक्ल्यस्य आचार्यस्य मतेन अकः प्रकृत्या भवन्ति ह्रस्वश् च तस्यकः स्थाने भवति । खट्व ऋश्यः । माल ऋश्यः । कुमारि ऋश्यः । होतृ ऋश्यः । ऋति इति किम् ? खट्वेन्द्रः । अकः इति किम् । वृक्षावृश्यः । सवर्णार्थमनिगर्थं च वचनम् ॥ अप्लुतवद्-उपस्थिते

śākalyasya hrasvaś ca ity etad anuvartate / ṛkāre parataḥ śāklyasya ācāryasya matena akaḥ prakṛtyā bhavanti hrasvaś ca tasyakaḥ sthāne bhavati / khaṭva ṛśyaḥ / māla ṛśyaḥ / kumāri ṛśyaḥ / hotṛ ṛśyaḥ / ṛti iti kim ? khaṭvendraḥ / akaḥ iti kim / vṛkṣāvṛśyaḥ / savarṇārthamanigarthaṃ ca vacanam // aplutavad-upasthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ई३ चाक्रवर्मणस्य

ī3 cākravarmaṇasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ई३कारः प्लुतो ऽचि परतः चाक्रवर्मणस्य आचार्यस्य मतेन प्लुतवद् भवति । अस्तु हीत्यब्रूताम्, अस्तु ही३ इत्य् अब्रूताम् । चिनु हीदम् । चिनु ही३ इदम् । चाक्रवर्मणग्रहणम् विकल्पार्थम्, तदुपस्थिते निवृत्त्यर्थम् अनुपस्थिते प्राप्त्यर्थम् इत्य् उभयत्रविभाषा इयम् । ईकाराद् अन्यत्र अप्य् अयम् अप्लुतवद्भाव इष्यते । वशा३ इयम् वशेयम् ॥ दिव उत्

ī3kāraḥ pluto 'ci parataḥ cākravarmaṇasya ācāryasya matena plutavad bhavati / astu hītyabrūtām, astu hī3 ity abrūtām / cinu hīdam / cinu hī3 idam / cākravarmaṇagrahaṇam vikalpārtham, tadupasthite nivṛttyartham anupasthite prāptyartham ity ubhayatravibhāṣā iyam / īkārād anyatra apy ayam aplutavadbhāva iṣyate / vaśā3 iyam vaśeyam // diva ut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एङः पदान्ताद् अति (*६,१।१०९) इत्य् अतः पदग्रहणम् अनुवर्तते । दिवः इति प्रातिपदिकं गृह्यते, न धातुः, सानुबन्धकत्वात् । दिवः पदस्य उकारादेशो भवति । दिवि कामो यस्य द्युकामः । द्युमान् । विमलद्यु दिनम् । द्युभ्याम् । द्युभिः । निरनुबन्धकग्रहणाद् इह न भवति, अक्षद्यूभ्याम्, अक्षद्यूभिः इति । तपरकरनम् ऊठो निवृत्त्यर्थम्, द्युभ्याम्, द्युभिः इति । अत्र हि परत्वात् ऊट्ः प्राप्नोति । पदस्य इति किम् ? दिवौ । दिवः ॥ एतत्-तदोः सुलोपो ऽकोर् अनञ्समासे हलि

eṅaḥ padāntād ati (*6,1.109) ity ataḥ padagrahaṇam anuvartate / divaḥ iti prātipadikaṃ gṛhyate, na dhātuḥ, sānubandhakatvāt / divaḥ padasya ukārādeśo bhavati / divi kāmo yasya dyukāmaḥ / dyumān / vimaladyu dinam / dyubhyām / dyubhiḥ / niranubandhakagrahaṇād iha na bhavati, akṣadyūbhyām, akṣadyūbhiḥ iti / taparakaranam ūṭho nivṛttyartham, dyubhyām, dyubhiḥ iti / atra hi paratvāt ūṭḥ prāpnoti / padasya iti kim ? divau / divaḥ // etat-tadoḥ sulopo 'kor anañsamāse hali

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्तदौ यावककारौ नञ्समासे न वर्तते तयोर् यः सुशब्दः, कश् च तयोः सुशब्दः ? यः तदर्थेन सम्बद्धः, तस्य संहितायां विषये हलि परतो लोपो भवति । एष ददाति । स ददाति । एष भुङ्क्ते । स भुङ्क्ते । एतत्तदोः इति किं ? यो ददाति । यो भुङ्क्ते । सुग्रहणं किम् ? एतौ गावौ चरतः । अकोः इति किम् ? एषको ददाति । सको ददाति । तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते इति रूपभेदे ऽपि साकच्कावेतत्तदाव् एव भवतः । अनञ्समासे इति किम् ? अनेषो ददाति । असो ददाति । उत्तरपदार्थप्रधानत्वान्नञ्समासस्य एतत्तदोर् एव अत्र सम्बद्धः सुशब्दः । हलि इति किम् ? एषो ऽत्र सो ऽत्र ॥ स्यश् छन्दसि बहुलम्

etattadau yāvakakārau nañsamāse na vartate tayor yaḥ suśabdaḥ, kaś ca tayoḥ suśabdaḥ ? yaḥ tadarthena sambaddhaḥ, tasya saṃhitāyāṃ viṣaye hali parato lopo bhavati / eṣa dadāti / sa dadāti / eṣa bhuṅkte / sa bhuṅkte / etattadoḥ iti kiṃ ? yo dadāti / yo bhuṅkte / sugrahaṇaṃ kim ? etau gāvau carataḥ / akoḥ iti kim ? eṣako dadāti / sako dadāti / tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate iti rūpabhede 'pi sākackāvetattadāv eva bhavataḥ / anañsamāse iti kim ? aneṣo dadāti / aso dadāti / uttarapadārthapradhānatvānnañsamāsasya etattador eva atra sambaddhaḥ suśabdaḥ / hali iti kim ? eṣo 'tra so 'tra // syaś chandasi bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽचि लोपे चेत् पादपूरणम्

so 'ci lope cet pādapūraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सः इत्य् एतस्य अचि परतः सुलोपो भवति, लोपे सति चेत् पादः पूर्यते । सेदु राजा क्षयते चर्षणीनाम् । सौषधीर् अनुरुध्यसे । लोपे चेत् पादपूरणम् इति किम् ? स इव व्याघ्रो भवेत् । अचि इति वस्पष्टार्थम् । पादग्रहणेन अत्र श्लोकपादस्य अपि ग्रहणं केचिद् इच्छन्ति, तेन+इदं सिद्धं भवति । सैष दाशरथी रामः सैष राजा युधिष्ठिरः । सैष कर्णो महात्यागी सैषा भीमो महाबलः ॥ सुट् कात् पूर्वः

saḥ ity etasya aci parataḥ sulopo bhavati, lope sati cet pādaḥ pūryate / sedu rājā kṣayate carṣaṇīnām / sauṣadhīr anurudhyase / lope cet pādapūraṇam iti kim ? sa iva vyāghro bhavet / aci iti vaspaṣṭārtham / pādagrahaṇena atra ślokapādasya api grahaṇaṃ kecid icchanti, tena+idaṃ siddhaṃ bhavati / saiṣa dāśarathī rāmaḥ saiṣa rājā yudhiṣṭhiraḥ / saiṣa karṇo mahātyāgī saiṣā bhīmo mahābalaḥ // suṭ kāt pūrvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारो ऽयम् पारस्करप्रभृतीनां च सञ्ज्ञायाम् (*६,१।१७५) इति यावत् । इत उत्तरं यद् वक्ष्यामस्तत्र सुट् इति , कात् पूर्वः इति च+एतद् अधिकृतं वेदितव्यम् । वक्ष्यति - सम्पर्युपेभ्यः करोतौभूषणे (*६,१।१३७) । संस्कर्ता । संस्कर्तुम् । संस्कर्तव्यम् । कात् पूर्वग्रहणं सुटो ऽभक्तत्वज्ञापनार्थम् । तथा हि संस्कृषीष्ट, संस्क्रियते इति संयोगादिलक्षणौ इड्गुणौ न भवतः । तिङ्ङतिङः (*८,१।१८) इति निघातो ऽपि तर्हि न प्राप्नोति, सुटा व्यवहितत्वात् ? स्वरविधौ व्यञ्जनम् अविद्यमानवत् इति वचनान् न अस्ति व्यवधानम् संचस्करतुः, संचस्करुः इति गुणः कथम् ? तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते इति । संयोगोपधग्रहणं च ऋतश्च संयोगादेर् गुणः (*७,४।१०) इत्य् अत्र कर्तव्यम् । टित्करणं सुट्स्तुस्वञ्जाम् इत्य् अत्र विशेषणार्थम् ॥ अड्-अभ्यास-व्यवाये ऽपि

adhikāro 'yam pāraskaraprabhṛtīnāṃ ca sañjñāyām (*6,1.175) iti yāvat / ita uttaraṃ yad vakṣyāmastatra suṭ iti , kāt pūrvaḥ iti ca+etad adhikṛtaṃ veditavyam / vakṣyati - samparyupebhyaḥ karotaubhūṣaṇe (*6,1.137) / saṃskartā / saṃskartum / saṃskartavyam / kāt pūrvagrahaṇaṃ suṭo 'bhaktatvajñāpanārtham / tathā hi saṃskṛṣīṣṭa, saṃskriyate iti saṃyogādilakṣaṇau iḍguṇau na bhavataḥ / tiṅṅatiṅaḥ (*8,1.18) iti nighāto 'pi tarhi na prāpnoti, suṭā vyavahitatvāt ? svaravidhau vyañjanam avidyamānavat iti vacanān na asti vyavadhānam saṃcaskaratuḥ, saṃcaskaruḥ iti guṇaḥ katham ? tanmadhyapatitastadgrahaṇena gṛhyate iti / saṃyogopadhagrahaṇaṃ ca ṛtaśca saṃyogāder guṇaḥ (*7,4.10) ity atra kartavyam / ṭitkaraṇaṃ suṭstusvañjām ity atra viśeṣaṇārtham // aḍ-abhyāsa-vyavāye 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अड्व्यवाये, अभ्यासव्यवाये अपि सुट् कात् पूर्वः भवति । संस्करोत् । समस्कार्षीत् । सञ्चस्कर । परिचस्कार । किमर्थं पुनर् इदम् उच्यते, पूर्वम् धातुर् उपसर्गेण युज्यते इति तत्र धातूपसर्गयोः कर्यम् अन्तरङ्गम् इति पूर्वं सुट् क्रियते पश्चाद् अङभ्यासौ ? अभक्तश् च सुट् इत्य् उक्तम्, ततः सकाराद् उत्तरावडभ्यासौ अनिष्टे देशे स्याताम् । एतस्मिंस् तु सत्यत एव वचनात् कृतयोर् अडभ्यासयोः तद्व्यवाये अपि सुट् कात् पूर्वः क्रियते इति सिद्धम् इष्टं भवति ॥ सम्पर्युपेभ्यः करोतौ भूषणे

aḍvyavāye, abhyāsavyavāye api suṭ kāt pūrvaḥ bhavati / saṃskarot / samaskārṣīt / sañcaskara / paricaskāra / kimarthaṃ punar idam ucyate, pūrvam dhātur upasargeṇa yujyate iti tatra dhātūpasargayoḥ karyam antaraṅgam iti pūrvaṃ suṭ kriyate paścād aṅabhyāsau ? abhaktaś ca suṭ ity uktam, tataḥ sakārād uttarāvaḍabhyāsau aniṣṭe deśe syātām / etasmiṃs tu satyata eva vacanāt kṛtayor aḍabhyāsayoḥ tadvyavāye api suṭ kāt pūrvaḥ kriyate iti siddham iṣṭaṃ bhavati // samparyupebhyaḥ karotau bhūṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवाये च

samavāye ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवायः समुदायः, तस्मिंश् चार्थे करोतौ सम्पर्युपेभ्यः कात् पूर्वः सुडागमो भवति । तत्र नः संस्कृतम् । तत्र नः परिष्कृतम् । तत्र न उपस्कृतम् । समुदितम् इत्य् अर्थः ॥ उपात् प्रतियत्न-वैकृत-वाक्य-अध्याहारेसु

samavāyaḥ samudāyaḥ, tasmiṃś cārthe karotau samparyupebhyaḥ kāt pūrvaḥ suḍāgamo bhavati / tatra naḥ saṃskṛtam / tatra naḥ pariṣkṛtam / tatra na upaskṛtam / samuditam ity arthaḥ // upāt pratiyatna-vaikṛta-vākya-adhyāhāresu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतो गुणान्तराधानमाधिक्याय वृद्धस्य वा तादवस्थ्याय समीहा प्रतियत्नः । विकृतम् एव वैकृतम् । प्रज्ञादित्वादण् । गम्यमानार्थस्य वाक्यस्य स्वरूपेण+उपादानं वाक्यस्य अध्याहारः । एतेष्व् अर्थेषु गम्यमानेसु करोतौ धातौ परतः उपात् सुट् कात् पूर्वः भवति । प्रतियत्ने तावत् - एधो दकस्य+उपस्कुरुते । काण्डगुणस्य+उपस्कुरुते । वैकृते - उपस्कृतं भुङ्क्ते । उपस्कृतं गच्छति । वाक्याध्याहारे - उपस्कृतं जल्पति । उपस्कृतम् अधीते । एतेषु इति किम् ? उपकरोति ॥ किरतौ लवने

sato guṇāntarādhānamādhikyāya vṛddhasya vā tādavasthyāya samīhā pratiyatnaḥ / vikṛtam eva vaikṛtam / prajñāditvādaṇ / gamyamānārthasya vākyasya svarūpeṇa+upādānaṃ vākyasya adhyāhāraḥ / eteṣv artheṣu gamyamānesu karotau dhātau parataḥ upāt suṭ kāt pūrvaḥ bhavati / pratiyatne tāvat - edho dakasya+upaskurute / kāṇḍaguṇasya+upaskurute / vaikṛte - upaskṛtaṃ bhuṅkte / upaskṛtaṃ gacchati / vākyādhyāhāre - upaskṛtaṃ jalpati / upaskṛtam adhīte / eteṣu iti kim ? upakaroti // kiratau lavane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपात् इत्य् एव । उपाद् उत्तरस्मिन् किरतौ धातौ लवनविषये सुत् कत् पूर्वः भवति । उपस्कारं मद्रका लुनन्ति । उपस्कारं काश्मीरका लुनन्ति । विक्षिप्य लुनन्ति इत्य् अर्थः । णमुलत्र वक्तव्यः । लवने इति किम् ? उपकिरति देवदत्तः ॥ हिंसायां प्रतेश् च

upāt ity eva / upād uttarasmin kiratau dhātau lavanaviṣaye sut kat pūrvaḥ bhavati / upaskāraṃ madrakā lunanti / upaskāraṃ kāśmīrakā lunanti / vikṣipya lunanti ity arthaḥ / ṇamulatra vaktavyaḥ / lavane iti kim ? upakirati devadattaḥ // hiṃsāyāṃ prateś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किरतौ इत्य् एव । उपात् प्रतेश् च उत्तरस्मिन् किरतौ सुट् कात् पूर्वः भवति हिंसयां विषये । उपस्कीर्णं हं ते वृषल भूयात् । प्रतिस्कीर्णं हं ते वृषल भूयात् । तथा ते वृषल विक्षेपो भूयात् यथा हिंसामनुबध्नाति इत्य् अर्थः । हिंसायाम् इति किम् । प्रतिकीर्णम् ॥ अपाच् चतुष्पाच्-छकुनिष्व् आलेखने

kiratau ity eva / upāt prateś ca uttarasmin kiratau suṭ kāt pūrvaḥ bhavati hiṃsayāṃ viṣaye / upaskīrṇaṃ haṃ te vṛṣala bhūyāt / pratiskīrṇaṃ haṃ te vṛṣala bhūyāt / tathā te vṛṣala vikṣepo bhūyāt yathā hiṃsāmanubadhnāti ity arthaḥ / hiṃsāyām iti kim / pratikīrṇam // apāc catuṣpāc-chakuniṣv ālekhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह मा भूत्, अपकिरति श्वा ओदनपिण्डमाशितः । हर्षजीविकाकुलायकरणेष्व् एव किरतेर् आत्मनेपदस्य+उपसंख्यानम् ॥ कुस्तुम्बुरूणि जातिः

iha mā bhūt, apakirati śvā odanapiṇḍamāśitaḥ / harṣajīvikākulāyakaraṇeṣv eva kirater ātmanepadasya+upasaṃkhyānam // kustumburūṇi jātiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुस्तुम्बुरूणि इति सुट् निपात्यते जातिश् चेद् भवति । कुस्तुम्बुरुर्नामौषधिजातिः धान्यकम् । तत्फलान्य् अपि कुसुम्बुरुणि सूत्रनिर्देशे नपुंसकमविवक्षितम् । जातिः इति किम् ? कुत्सितानि तुम्बुरूणि कुतुम्बुरूणि । तुम्बुरुशब्देन तिन्दुकीफलान्य् उच्यन्ते, समासेन तेषां कुत्सा ॥ अपरस्पराः क्रियासातत्ये

kustumburūṇi iti suṭ nipātyate jātiś ced bhavati / kustumbururnāmauṣadhijātiḥ dhānyakam / tatphalāny api kusumburuṇi sūtranirdeśe napuṃsakamavivakṣitam / jātiḥ iti kim ? kutsitāni tumburūṇi kutumburūṇi / tumburuśabdena tindukīphalāny ucyante, samāsena teṣāṃ kutsā // aparasparāḥ kriyāsātatye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरास्परा इति सुट् निपात्यते क्रियासातत्ये गम्यमाने । अपरस्पराः सार्थाः गच्छन्ति । सन्ततमविच्छेदेन गच्छन्ति इत्य् अर्थः । क्रियासातत्ये इति किम् ? अपरपराः सार्थाः गच्छन्ति । अपरे च परे च सकृदेव गच्छन्ति इत्य् अर्थः । न अत्र गमनस्य सातत्यप्रबन्धो विवक्षितः । किम् इदं सातत्यम् इति ? सततस्य भावः सातत्यम् । कथं सततम् ? समस्तते विकल्पेन मकारलोपो विधीयते । लुम्पेदवश्यमः कुत्ये तुंकाममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मांसस्य पचियुड्घञोः ॥ गोष्पदं सेवित-असेवित-प्रमाणेसु

aparāsparā iti suṭ nipātyate kriyāsātatye gamyamāne / aparasparāḥ sārthāḥ gacchanti / santatamavicchedena gacchanti ity arthaḥ / kriyāsātatye iti kim ? aparaparāḥ sārthāḥ gacchanti / apare ca pare ca sakṛdeva gacchanti ity arthaḥ / na atra gamanasya sātatyaprabandho vivakṣitaḥ / kim idaṃ sātatyam iti ? satatasya bhāvaḥ sātatyam / kathaṃ satatam ? samastate vikalpena makāralopo vidhīyate / lumpedavaśyamaḥ kutye tuṃkāmamanasorapi / samo vā hitatatayormāṃsasya paciyuḍghañoḥ // goṣpadaṃ sevita-asevita-pramāṇesu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्पदं प्रतिष्ठायाम्

āspadaṃ pratiṣṭhāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मयापनाय स्थानं प्रतिष्ठा, तस्याम् आस्पदम् इति सुट् निपात्यते । आस्पदम् अनेन लब्धम् । प्रतिष्थायाम् इति किम् ? आ पदात् आपदम् ॥ आश्चर्यम् अनित्ये

ātmayāpanāya sthānaṃ pratiṣṭhā, tasyām āspadam iti suṭ nipātyate / āspadam anena labdham / pratiṣthāyām iti kim ? ā padāt āpadam // āścaryam anitye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्यतया विषयभूतया अद्भुतत्वम् इह उपलक्ष्यते, तस्मिन्न् आचर्यं निपात्यते । चरेराङि चागुरौ इति यत्प्रत्यये कृते निपातनात् सुट् । आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत । आश्चर्यं यदि सो ऽधीयीत । चित्रम् अद्भुतम् इत्य् अर्थः । अनित्ये इति किम् ? आचर्यं कर्म शोभनम् ॥ वर्चस्के ऽवस्करः

anityatayā viṣayabhūtayā adbhutatvam iha upalakṣyate, tasminn ācaryaṃ nipātyate / carerāṅi cāgurau iti yatpratyaye kṛte nipātanāt suṭ / āścaryaṃ yadi sa bhuñjīta / āścaryaṃ yadi so 'dhīyīta / citram adbhutam ity arthaḥ / anitye iti kim ? ācaryaṃ karma śobhanam // varcaske 'vaskaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्सितं वर्चः वर्चस्कम् अन्नमलम्, तस्मिन्न् अभिधेये ऽवस्करः इति निपात्यते । अवपूर्वस्य किरतेः कर्मणि ऋदोरप् (*३,३।५७) इत्यप्, निपातनाप् सुट् । अवकीर्यते इत्य् अवस्करो ऽन्नमलम्, तत्सम्बन्धात् देशो ऽपि तथा+उच्यते । वर्चस्के इति किम् ? अवकरः ॥ अपस्करो रथाङ्गम्

kutsitaṃ varcaḥ varcaskam annamalam, tasminn abhidheye 'vaskaraḥ iti nipātyate / avapūrvasya kirateḥ karmaṇi ṛdorap (*3,3.57) ityap, nipātanāp suṭ / avakīryate ity avaskaro 'nnamalam, tatsambandhāt deśo 'pi tathā+ucyate / varcaske iti kim ? avakaraḥ // apaskaro rathāṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपस्करः इति निपात्यते रथाङ्गं चेद् भवति । अपपूर्वात् किरतेः ऋदोरप् (*६,६।५७) इत्यप्, निपातनात् सुट् । अपस्करो रथावयवः । रथाङ्गम् इति किम् ? अपकरः ॥ विष्किरः शुकुम्निर्विकिरो वा

apaskaraḥ iti nipātyate rathāṅgaṃ ced bhavati / apapūrvāt kirateḥ ṛdorap (*6,6.57) ityap, nipātanāt suṭ / apaskaro rathāvayavaḥ / rathāṅgam iti kim ? apakaraḥ // viṣkiraḥ śukumnirvikiro vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्किरः इति किरतेः विपूर्वस्य इग्-उपध-ज्ञा-प्री-किरः कः (*३,१।१३५) इति कप्रत्यये विहिते सुट् निपात्यते शुकुनिश् चेद् भवति । विकिरशब्दाभिधेयो वा शकुनिर् भवति । सर्वे शकुनयो भक्ष्या विष्किराः कुक्कुटादृते । विष्किरो वा शकुनौ इति व ग्रहणाद् एव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रहणम् इह तस्य अपि शकुनेर् अन्यत्र प्रयोगो म भूत् ॥ ह्वस्वाच् चन्द्र-उत्तरपदे मन्त्रे

viṣkiraḥ iti kirateḥ vipūrvasya ig-upadha-jñā-prī-kiraḥ kaḥ (*3,1.135) iti kapratyaye vihite suṭ nipātyate śukuniś ced bhavati / vikiraśabdābhidheyo vā śakunir bhavati / sarve śakunayo bhakṣyā viṣkirāḥ kukkuṭādṛte / viṣkiro vā śakunau iti va grahaṇād eva suḍvikalpe siddhe vikiragrahaṇam iha tasya api śakuner anyatra prayogo ma bhūt // hvasvāc candra-uttarapade mantre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिष्कशश् च कशेः

pratiṣkaśaś ca kaśeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश गतिशासनयोः इत्य् एतस्य धातोः प्रतिपूर्वस्य पचाद्यचि कृते सुट् निपात्यते, तस्य+एव षत्वम् । ग्राममद्य प्रवेक्ष्यामि भव मे त्वं प्रतिष्कशः । वार्तापुरुषः, सहायः, पुरोयायी वा प्रतिष्कशः इत्य् अभिधीयते । कशेः इति किम् । प्रतिगतः कशां प्रतिकशो ऽश्वः । अत्र यद्य् अपि कशेर् एव कशाशब्दः, तथा अपि कशेर् इति धातोर् उपादानं तदुपसर्गस्य प्रतेः प्रतिपत्त्यर्थम् । तेन धात्वन्तरोपसर्गान् न भवति ॥ प्रस्कण्व-हरिश्चन्द्राव् ऋषी

kaśa gatiśāsanayoḥ ity etasya dhātoḥ pratipūrvasya pacādyaci kṛte suṭ nipātyate, tasya+eva ṣatvam / grāmamadya pravekṣyāmi bhava me tvaṃ pratiṣkaśaḥ / vārtāpuruṣaḥ, sahāyaḥ, puroyāyī vā pratiṣkaśaḥ ity abhidhīyate / kaśeḥ iti kim / pratigataḥ kaśāṃ pratikaśo 'śvaḥ / atra yady api kaśer eva kaśāśabdaḥ, tathā api kaśer iti dhātor upādānaṃ tadupasargasya prateḥ pratipattyartham / tena dhātvantaropasargān na bhavati // praskaṇva-hariścandrāv ṛṣī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्कण्व हरिश्चन्द्र इति सुट् निपात्यते ऋषी चेद् अभिधेयौ भवतः । प्रस्कण्व ऋषिः । हरिश्चन्द्र ऋषिः । हरिश्चन्द्रग्रहणम् अमन्त्रार्थम् । ऋषी इति किम् ? प्रकण्वो देशः । हरिचन्द्रो माणवकः ॥ मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः

praskaṇva hariścandra iti suṭ nipātyate ṛṣī ced abhidheyau bhavataḥ / praskaṇva ṛṣiḥ / hariścandra ṛṣiḥ / hariścandragrahaṇam amantrārtham / ṛṣī iti kim ? prakaṇvo deśaḥ / haricandro māṇavakaḥ // maskaramaskariṇau veṇuparivrājakayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मस्कर मस्करिन् इत्य् एतौ यथासङ्ख्यं वेणौ परिव्राजके च निपात्येते । मकरशब्दो ह्य् अव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम्, तस्य वेणौ अभिधेये सुट् निपात्यते, परिव्राजके त्विनिः अपि । मस्करः वेणुः । मस्करी परिव्राजकः । वेणुपरिव्राजकयोः इति किम् ? मकरो ग्राहः । मकरी समुद्रः । केचित् पुनर् अत्र माङि उपपदे करोतेः करणे ऽच्प्रत्ययम् अपि निपातयन्तिक् माङ्श् च ह्रस्वत्वम् सुट् च । मा क्रियते येन प्रतिषिध्यते स मस्करो वेणुः । वेणुग्रहणं च प्रदर्शनार्थम् अन्यत्र अपि भवति, मस्करो दण्डः इति । परिव्राजके अपि माङि उपपदे करोतेस्ताच्छील्ये इनिर्निपात्यते, माङो ह्रस्वत्वं सुट् च तथा+एव । माकरणशीलो मस्करी कर्मापवादित्वात् परिव्राज्क उच्यते । स ह्य् एवम् आह - मा कुरुत कर्माणि शान्तिर्वः श्रेयसी इति ॥ कास्तीराजस्तुन्दे नगरे

maskara maskarin ity etau yathāsaṅkhyaṃ veṇau parivrājake ca nipātyete / makaraśabdo hy avyutpannaṃ prātipadikam, tasya veṇau abhidheye suṭ nipātyate, parivrājake tviniḥ api / maskaraḥ veṇuḥ / maskarī parivrājakaḥ / veṇuparivrājakayoḥ iti kim ? makaro grāhaḥ / makarī samudraḥ / kecit punar atra māṅi upapade karoteḥ karaṇe 'cpratyayam api nipātayantik māṅś ca hrasvatvam suṭ ca / mā kriyate yena pratiṣidhyate sa maskaro veṇuḥ / veṇugrahaṇaṃ ca pradarśanārtham anyatra api bhavati, maskaro daṇḍaḥ iti / parivrājake api māṅi upapade karotestācchīlye inirnipātyate, māṅo hrasvatvaṃ suṭ ca tathā+eva / mākaraṇaśīlo maskarī karmāpavāditvāt parivrājka ucyate / sa hy evam āha - mā kuruta karmāṇi śāntirvaḥ śreyasī iti // kāstīrājastunde nagare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कास्तीर अजस्तुन्द इत्य् एतौ शब्दौ निपात्येते नगरे ऽभिधेये । ईषत्तीरमस्य, अजस्येव तुन्दमस्य इति व्युत्पत्तिरेव क्रियते, नगरं तु वाच्यम् एतयोः । कास्तीरं नाम नगरं । अजस्तुन्दं नाम नगरम् । नगरे इति किम् ? कातीरम् । अजतुनदम् ॥ कारस्करो वृक्षः

kāstīra ajastunda ity etau śabdau nipātyete nagare 'bhidheye / īṣattīramasya, ajasyeva tundamasya iti vyutpattireva kriyate, nagaraṃ tu vācyam etayoḥ / kāstīraṃ nāma nagaraṃ / ajastundaṃ nāma nagaram / nagare iti kim ? kātīram / ajatunadam // kāraskaro vṛkṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारस्करप्रभृतीनि च सञ्ज्ञायाम्

pāraskaraprabhṛtīni ca sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारस्करप्रभृतीनि च शब्दरूपाणि निपात्यन्ते सञ्ज्ञायां विषये । पारस्करो देशः । कारस्करो वृक्षः । रथस्पा नदी । किष्कुः प्रमाणम् । किष्किन्धा गुहा । तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश् च । तस्करश्चोरः । वृहस्पतिदेवता । चोरदेवतयोः इति किम् ? तत्करः । बृहत्पतिः । सञ्ज्ञाग्रहणाद् उपाधिपरिग्रहे सिद्धे गणे चोरदेवताग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । प्रात्तुम्पतौ गवि कर्तरि । तुम्पतौ धातौ प्रशब्दात् परः सुट् भवति गवि कर्तरि । प्रस्तुम्पति गौः । गवि इति किम् ? प्रतुम्पति वनस्पतिः । पारस्करप्रभृतिराकृतिगणः । अविहितलक्षणः सुट् पारस्करप्रभृतिषु द्रष्टव्यः । प्रायश्चित्तम् । प्रायश्चित्तिः । यद् उक्तं प्रायस्य चितिचित्तयोः सुडस्कारो वा इति तत् सङ्गृहीतं भवति ॥ अनुदात्तं पदम् एकवर्जम्

pāraskaraprabhṛtīni ca śabdarūpāṇi nipātyante sañjñāyāṃ viṣaye / pāraskaro deśaḥ / kāraskaro vṛkṣaḥ / rathaspā nadī / kiṣkuḥ pramāṇam / kiṣkindhā guhā / tadbṛhatoḥ karapatyoścoradevatayoḥ suṭ talopaś ca / taskaraścoraḥ / vṛhaspatidevatā / coradevatayoḥ iti kim ? tatkaraḥ / bṛhatpatiḥ / sañjñāgrahaṇād upādhiparigrahe siddhe gaṇe coradevatāgrahaṇaṃ prapañcārtham / prāttumpatau gavi kartari / tumpatau dhātau praśabdāt paraḥ suṭ bhavati gavi kartari / prastumpati gauḥ / gavi iti kim ? pratumpati vanaspatiḥ / pāraskaraprabhṛtirākṛtigaṇaḥ / avihitalakṣaṇaḥ suṭ pāraskaraprabhṛtiṣu draṣṭavyaḥ / prāyaścittam / prāyaścittiḥ / yad uktaṃ prāyasya citicittayoḥ suḍaskāro vā iti tat saṅgṛhītaṃ bhavati // anudāttaṃ padam ekavarjam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभक्तिनिमित्तस्वराच् च नञ्स्वरो बलीयान् इति वक्तव्यम् । अचत्वारः, अनन्ड्वाहः इति । यस्य विभक्तिर् निमित्तमामः, तस्य यद् उदात्तत्वं तनप्रस्वरेण बाद्यते । पदग्रहनं किम् ? देवदत्त गामभ्याज शुक्लाम् इति वाक्ये हि प्रतिपदं स्वरःपृथग् भवति । परिमाणार्थं च+इदं पदग्रहणम् पदाधिकारस्य निवृत्तिं करोति । तेन प्राग् एव पदव्यपदेशात् स्वरविधिसमकालेम् एव शिष्टस्य अनुदात्तत्वं भवति । तथा च कुवल्या विकारः कौवलम् इत्य् अत्र अनुदात्तादिलक्षणो ऽञ् सिद्धो भवति । तथा गर्भिणीशब्दश् च अनुदात्तादिलक्षणस्य अञो बाधनर्थं भिक्षादिषु पठ्यते । कुवलगर्भशब्दौ आद्युदात्तौ ॥ कर्ष-आत्वतो घञो ऽन्त उदात्तः

vibhaktinimittasvarāc ca nañsvaro balīyān iti vaktavyam / acatvāraḥ, ananḍvāhaḥ iti / yasya vibhaktir nimittamāmaḥ, tasya yad udāttatvaṃ tanaprasvareṇa bādyate / padagrahanaṃ kim ? devadatta gāmabhyāja śuklām iti vākye hi pratipadaṃ svaraḥpṛthag bhavati / parimāṇārthaṃ ca+idaṃ padagrahaṇam padādhikārasya nivṛttiṃ karoti / tena prāg eva padavyapadeśāt svaravidhisamakālem eva śiṣṭasya anudāttatvaṃ bhavati / tathā ca kuvalyā vikāraḥ kauvalam ity atra anudāttādilakṣaṇo 'ñ siddho bhavati / tathā garbhiṇīśabdaś ca anudāttādilakṣaṇasya año bādhanarthaṃ bhikṣādiṣu paṭhyate / kuvalagarbhaśabdau ādyudāttau // karṣa-ātvato ghaño 'nta udāttaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्षतेर् धातोर् आकारवतश् च घञन्तस्यान्त उदात्तो भवति । कर्षः । पाकः । त्यागः । रागः । दायः । धायः । ञ्नित्यादिर्नित्यम् (*६,१।१९७) इत्य् अस्य अपवादः । कर्षः इति विकृतनिर्देशः कृषतेर् निवृत्त्यर्थः । तौदादिकस्य घञन्तस्य कर्षः इत्य् आद्युदात्तः एव भवति ॥ उच्छादीनां च

karṣater dhātor ākāravataś ca ghañantasyānta udātto bhavati / karṣaḥ / pākaḥ / tyāgaḥ / rāgaḥ / dāyaḥ / dhāyaḥ / ñnityādirnityam (*6,1.197) ity asya apavādaḥ / karṣaḥ iti vikṛtanirdeśaḥ kṛṣater nivṛttyarthaḥ / taudādikasya ghañantasya karṣaḥ ity ādyudāttaḥ eva bhavati // ucchādīnāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुदात्तस्य च यत्र+उदात्तलोपः

anudāttasya ca yatra+udāttalopaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तः इति वर्तते । यस्मिन्न् अनुदात्ते परतः उदात्तो लुप्यते तस्य अनुदात्तस्यादिरुदात्तो भवति । कुमार ई कुमारी । कुमारशब्दो ऽन्तोदात्तः, तस्य ङीप्य् अनुदाते उदात्तो लुप्यते । अनुदात्तो ङीप् उदात्तः । भस्य टेर्लोपः (*७,१।८८) । पथः । पथा । पथे । पथिन्शब्दो ऽन्तोदात्तः । कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् । कुमुद्वान् । नड्वान् । वेतस्वान् । कुमुदादयो ऽन्तोदात्ताः । ड्मतुबनुदात्तः । अनुदात्तस्य इति किम् ? प्रासङ्गं वहति प्रासङ्ग्यः । प्रासङ्गशब्दस्थाथादिस्वरेण अन्तोदात्तः । तस्य यति तित्स्वरितम् इति स्वरिते उदात्तो लुप्यते ? न+एतद् अस्ति, स्वरिते हि विधीयमाने परिशिष्टम् अनुदात्तम्, तत् कुत उदात्तलोपः । तद् एतद् अनुदात्तग्रहणमादेर् अनुदात्तस्य+उदात्तार्थम् । अन्तः इति हि प्रकृतत्वाद् अन्तस्य स्यात्, मा हि धुक्षाताम्, मा हि धुक्षाथाम् । यत्र इति किम् ? भर्गवः, भार्गवौ, भृगवः । प्राक् सुबुत्पत्तेर् गोत्रप्रत्ययस्य लुक् । उदात्तग्रहणं किम् ? बैदी और्वी ॥ धातोः

udāttaḥ iti vartate / yasminn anudātte parataḥ udātto lupyate tasya anudāttasyādirudātto bhavati / kumāra ī kumārī / kumāraśabdo 'ntodāttaḥ, tasya ṅīpy anudāte udātto lupyate / anudātto ṅīp udāttaḥ / bhasya ṭerlopaḥ (*7,1.88) / pathaḥ / pathā / pathe / pathinśabdo 'ntodāttaḥ / kumudanaḍavetasebhyo ḍmatup / kumudvān / naḍvān / vetasvān / kumudādayo 'ntodāttāḥ / ḍmatubanudāttaḥ / anudāttasya iti kim ? prāsaṅgaṃ vahati prāsaṅgyaḥ / prāsaṅgaśabdasthāthādisvareṇa antodāttaḥ / tasya yati titsvaritam iti svarite udātto lupyate ? na+etad asti, svarite hi vidhīyamāne pariśiṣṭam anudāttam, tat kuta udāttalopaḥ / tad etad anudāttagrahaṇamāder anudāttasya+udāttārtham / antaḥ iti hi prakṛtatvād antasya syāt, mā hi dhukṣātām, mā hi dhukṣāthām / yatra iti kim ? bhargavaḥ, bhārgavau, bhṛgavaḥ / prāk subutpatter gotrapratyayasya luk / udāttagrahaṇaṃ kim ? baidī aurvī // dhātoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः इत्य् एव । धातोर् अन्त उदात्तो भवति । पचति । पठति । ऊर्णोति । गोपायति । याति ॥ चितः

antaḥ ity eva / dhātor anta udātto bhavati / pacati / paṭhati / ūrṇoti / gopāyati / yāti // citaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितो ऽन्त उदात्तो भवति । भञ्ज-भास-मिदो घुरच् (*३,२।१६१) भङ्गुरम् । भासुरम् । मेदुरम् । आगस्त्य-कौण्डिनययोर् अगस्ति-कुण्डिनच् (*२,४।७०) । कुण्डिनाः । चिति प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य अन्त उदात्त इष्यते । बहुपटुः । उच्चकैः ॥ तद्धितस्य

cito 'nta udātto bhavati / bhañja-bhāsa-mido ghurac (*3,2.161) bhaṅguram / bhāsuram / meduram / āgastya-kauṇḍinayayor agasti-kuṇḍinac (*2,4.70) / kuṇḍināḥ / citi pratyaye prakṛtipratyayasamudāyasya anta udātta iṣyate / bahupaṭuḥ / uccakaiḥ // taddhitasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितः इत्य् एव । चितस् तद्धितस्य अन्त उदात्तो भवति । गोत्रे कुञ्ज-आदिभ्यश् च्फञ् (*४,१।९८) - कौञ्जायनाः । मौञ्जायनाः । किम् अर्थम् इदम् ? परम् अपि ञित्स्वरं बाधित्वा ऽन्तोदात्तत्वम् एव यथा स्याद् इति ॥ कितः

citaḥ ity eva / citas taddhitasya anta udātto bhavati / gotre kuñja-ādibhyaś cphañ (*4,1.98) - kauñjāyanāḥ / mauñjāyanāḥ / kim artham idam ? param api ñitsvaraṃ bādhitvā 'ntodāttatvam eva yathā syād iti // kitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिसृभ्यो जसः

tisṛbhyo jasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिसृभ्य उत्तरस्य जसो ऽन्त उदात्तो भवति । तिस्रस्तिष्ठन्ति । उदात्त-स्वरितयोर् यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्य (*८,२।४) इत्य् अस्य अपवादः । शसि उदात्तयणो हल्-पूर्वात् (*६,१।१७४) इति सिद्धे ऽन्यत्र बहुवचने षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः (*६,१।१७९) इति विधानात् जस् एव लभ्यते इति जस्ग्रहणम् उपसमस्तार्थम् एके इच्छन्ति अतितिस्त्रौ इत्य् अत्र स्वरो मा भूत् इति ॥ चतुरः शसि

tisṛbhya uttarasya jaso 'nta udātto bhavati / tisrastiṣṭhanti / udātta-svaritayor yaṇaḥ svarito 'nudāttasya (*8,2.4) ity asya apavādaḥ / śasi udāttayaṇo hal-pūrvāt (*6,1.174) iti siddhe 'nyatra bahuvacane ṣaṭtricaturbhyo halādiḥ (*6,1.179) iti vidhānāt jas eva labhyate iti jasgrahaṇam upasamastārtham eke icchanti atitistrau ity atra svaro mā bhūt iti // caturaḥ śasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरः शसि परतो ऽन्त उदात्तो भवति । चतुरः पश्य । चतस्रादेशे आद्युदात्तनिपातनाद् यणादेशस्य च पूर्वविधौ स्थानिवत्त्वाद् अयं स्वरो न भवति चतस्रः पश्य इति ॥ साव् एक-अचस् तृतीया-आदिर् विभक्तिः

caturaḥ śasi parato 'nta udātto bhavati / caturaḥ paśya / catasrādeśe ādyudāttanipātanād yaṇādeśasya ca pūrvavidhau sthānivattvād ayaṃ svaro na bhavati catasraḥ paśya iti // sāv eka-acas tṛtīyā-ādir vibhaktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौ इति सप्तमीबहुवचनस्य सुशब्दस्य ग्रहणम् । तत्र सौ य एकाच् तस्मत् परा तृतीयादिर् विभक्तिर् उदात्ता भवति । वाचा । वाग्भ्याम् । वाग्भिः । वाग्भ्यः । याता । याद्भ्याम् । याद्भिः । सौ इति किम् ? राज्ञा । रज्ञे । एकाचः इति किम् ? हरिणा । गरिणा । राजसु । तृतीयादिः इति किम् ? वाचौ । वाचः । विभक्तिः इति किम् ? वाक्तरा । वाक्तमा । सप्तमीबहुवचनस्य ग्रहणाद् इह न भवति त्वया, त्वयि इति ॥ अन्त-उदात्ताद् उत्तरपदादन्यतरस्याम् अनित्यसमासे

sau iti saptamībahuvacanasya suśabdasya grahaṇam / tatra sau ya ekāc tasmat parā tṛtīyādir vibhaktir udāttā bhavati / vācā / vāgbhyām / vāgbhiḥ / vāgbhyaḥ / yātā / yādbhyām / yādbhiḥ / sau iti kim ? rājñā / rajñe / ekācaḥ iti kim ? hariṇā / gariṇā / rājasu / tṛtīyādiḥ iti kim ? vācau / vācaḥ / vibhaktiḥ iti kim ? vāktarā / vāktamā / saptamībahuvacanasya grahaṇād iha na bhavati tvayā, tvayi iti // anta-udāttād uttarapadādanyatarasyām anityasamāse

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्चेश् छन्दस्य् असर्वनामस्थानम्

añceś chandasy asarvanāmasthānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्चेः परा असर्वनामस्थानविभक्तिर् उदात्ता भवति छन्दसि विषये । इन्द्रो दधीचो अस्थभिः । चौ इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वं प्राप्तम् । तृतीयादिः इति वर्तमानेन् शसो ऽपि परिग्रहार्थम् असर्वनामस्थानग्रहणम् । इह अपि यथा स्यात्, प्रतीचो बाहून् प्रतिभङ्ग्ध्येषाम् इति ॥ ऊड्-इदं-पदाद्य्-अप्-पुम्-रै-द्युभ्यः

añceḥ parā asarvanāmasthānavibhaktir udāttā bhavati chandasi viṣaye / indro dadhīco asthabhiḥ / cau iti pūrvapadāntodāttatvaṃ prāptam / tṛtīyādiḥ iti vartamānen śaso 'pi parigrahārtham asarvanāmasthānagrahaṇam / iha api yathā syāt, pratīco bāhūn pratibhaṅgdhyeṣām iti // ūḍ-idaṃ-padādy-ap-pum-rai-dyubhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊट्ः इदम् पदादि अप् पुम् रै दिव् इत्य् एतेभ्यो ऽसर्वनामस्थानविभक्तिर् उदात्ता भवति । ऊट्ः - प्रष्टौहः । प्रष्ठौहा । ऊठ्युपधाग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत्, अक्षद्युवा । अक्षद्युवे । इदम् - आभ्याम् । एभिः । अन्तोदात्तात् इत्य् अधिकाराद् अन्वादेशे न भवति, अथो आभ्यां निपुणमधीतम् इति । पदादयः पद्दन्नोमास (*६,१।६३) इत्य् एवम् आदयो निश्पर्यन्ता इह गृह्यन्ते । नि पदश्चतुरो जहि । या दतो धावते । असन्प्रभृतिभ्यो विभक्तिर् अनुदात्तैव भवति । ग्रीवायां बद्धो अपि कक्ष आसनि । मत्स्यं न दीन उदनि क्षियन्तम् । अप् - अपः पश्य । अद्भिः । अद्भ्यः । पुम् - पुंसः । पुम्भ्याम् । पुम्भ्यः । पुंसा । पुंसे । रै - रायः पश्य । राभ्याम् । राभिः । दिव् - दिवः पश्य । दिवा । दिवे ॥ अष्टनो दीर्घात्

ūṭḥ idam padādi ap pum rai div ity etebhyo 'sarvanāmasthānavibhaktir udāttā bhavati / ūṭḥ - praṣṭauhaḥ / praṣṭhauhā / ūṭhyupadhāgrahaṇaṃ kartavyam / iha mā bhūt, akṣadyuvā / akṣadyuve / idam - ābhyām / ebhiḥ / antodāttāt ity adhikārād anvādeśe na bhavati, atho ābhyāṃ nipuṇamadhītam iti / padādayaḥ paddannomāsa (*6,1.63) ity evam ādayo niśparyantā iha gṛhyante / ni padaścaturo jahi / yā dato dhāvate / asanprabhṛtibhyo vibhaktir anudāttaiva bhavati / grīvāyāṃ baddho api kakṣa āsani / matsyaṃ na dīna udani kṣiyantam / ap - apaḥ paśya / adbhiḥ / adbhyaḥ / pum - puṃsaḥ / pumbhyām / pumbhyaḥ / puṃsā / puṃse / rai - rāyaḥ paśya / rābhyām / rābhiḥ / div - divaḥ paśya / divā / dive // aṣṭano dīrghāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतुर् अनुमो नद्य्-अज्-आदी

śatur anumo nady-aj-ādī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्न्तोदात्तात् इति वर्तते । अनुम् यः शतृप्रत्ययस् तदन्तात् परा नदी अजादिर् विभक्तिर् असर्वनामस्थानम् उदात्ता भवति । तुदती । नुदती । लुनती । पुनती । तुदता । लुनता । पुनता । अनुमः । इति किम् ? तुदन्ती । नुदन्ती । अत्र अप्य् उपदेशात् इति लसार्वधातुकाद् अनुदात्तत्वे एकादेशः, तस्य एकादेश उदात्तेन+उदात्तः (*८,२।५) इत्य् उदात्तत्वम् , तस्य पूर्वत्र असिद्धत्वम् न+इष्यते इति शत्रन्तम् अन्तोदात्तं भवति । नद्यजादी इति किम् ? तुदद्भ्याम् । नुदद्भ्याम् । तुदद्भिः । अन्तोदात्तात् इत्य् एव, ददती । दधतः । अभ्यस्तानाम् आदिः (*६,१।१८९) इत्य् आद्युदात्तव् एतौ । बृहन्महतोर् उपसङ्ख्यानम् । बृहती । महती । बृहता । महता ॥ उदात्तयणो हल्पूर्वात्

adntodāttāt iti vartate / anum yaḥ śatṛpratyayas tadantāt parā nadī ajādir vibhaktir asarvanāmasthānam udāttā bhavati / tudatī / nudatī / lunatī / punatī / tudatā / lunatā / punatā / anumaḥ / iti kim ? tudantī / nudantī / atra apy upadeśāt iti lasārvadhātukād anudāttatve ekādeśaḥ, tasya ekādeśa udāttena+udāttaḥ (*8,2.5) ity udāttatvam , tasya pūrvatra asiddhatvam na+iṣyate iti śatrantam antodāttaṃ bhavati / nadyajādī iti kim ? tudadbhyām / nudadbhyām / tudadbhiḥ / antodāttāt ity eva, dadatī / dadhataḥ / abhyastānām ādiḥ (*6,1.189) ity ādyudāttav etau / bṛhanmahator upasaṅkhyānam / bṛhatī / mahatī / bṛhatā / mahatā // udāttayaṇo halpūrvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तस्थाने यो यण् हलपूर्वस् तस्मात् परा नदी अजादिर् या असर्वनामविद्भक्तिर् उदात्ता भवति । कर्त्री । हर्त्री । प्रलवित्री । प्रसवित्री । कर्त्रा । हर्त्रा । प्रलवित्रा । प्रसवित्रा । तृजन्ता एते ऽन्तोदात्ताः । उदात्तग्रहणं किम् ? कर्त्री । हर्त्री । कर्त्रा । हर्त्रा । तृन्नन्तो ऽयम् आद्युदात्तः । हल्पूर्वात् इति किम् ? बहुतितवा ब्राह्मण्या । नकारग्रहणं कर्तव्यम् । वाक्पत्नी इयं कन्या ॥ न+उङ्-धात्वोः

udāttasthāne yo yaṇ halapūrvas tasmāt parā nadī ajādir yā asarvanāmavidbhaktir udāttā bhavati / kartrī / hartrī / pralavitrī / prasavitrī / kartrā / hartrā / pralavitrā / prasavitrā / tṛjantā ete 'ntodāttāḥ / udāttagrahaṇaṃ kim ? kartrī / hartrī / kartrā / hartrā / tṛnnanto 'yam ādyudāttaḥ / halpūrvāt iti kim ? bahutitavā brāhmaṇyā / nakāragrahaṇaṃ kartavyam / vākpatnī iyaṃ kanyā // na+uṅ-dhātvoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊङो धातोश् च य उदात्तयण् हलपूर्वः, तस्मात् परा तृतीयादिर् विभक्तिर् न+उदात्ता भवति । ब्रह्मबन्ध्वा । ब्रह्मबन्ध्वे । वीरबन्ध्वा । वीरबन्ध्वे । ऊङ् प्रत्ययस्वरेण उदात्तः । तेन सह य एकादेशः सो ऽप्य् उदात्तः इति उदात्तयण्वकारः, तस्माद् उदात्तत्वे प्रतिषिद्धे उदात्तस्वरितयोर् यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्य (*८,२।४) इति विभक्तिः स्वर्यते । धातुयणः खल्व् अपि - सकृल्ल्वा । सकृल्ल्वे । खलप्वे । क्विबन्द्तस्य कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तस्य ओः सुपि (*६,४।८३) यणादेशः ॥ ह्रस्व-नुड्भ्यां मतुप्

ūṅo dhātoś ca ya udāttayaṇ halapūrvaḥ, tasmāt parā tṛtīyādir vibhaktir na+udāttā bhavati / brahmabandhvā / brahmabandhve / vīrabandhvā / vīrabandhve / ūṅ pratyayasvareṇa udāttaḥ / tena saha ya ekādeśaḥ so 'py udāttaḥ iti udāttayaṇvakāraḥ, tasmād udāttatve pratiṣiddhe udāttasvaritayor yaṇaḥ svarito 'nudāttasya (*8,2.4) iti vibhaktiḥ svaryate / dhātuyaṇaḥ khalv api - sakṛllvā / sakṛllve / khalapve / kvibandtasya kṛduttarapadaprakṛtisvareṇa antodāttasya oḥ supi (*6,4.83) yaṇādeśaḥ // hrasva-nuḍbhyāṃ matup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेशब्दाच् च मतुप उदात्तत्त्वं वक्तव्यम् । आरेवान् । त्रेश् च प्रतिषेधो वक्तव्यः । त्रिवतीर्याज्यानुवाक्या भवति इति ॥ नाम् अन्यतरस्याम्

reśabdāc ca matupa udāttattvaṃ vaktavyam / ārevān / treś ca pratiṣedho vaktavyaḥ / trivatīryājyānuvākyā bhavati iti // nām anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वग्रहणाम् अनुवर्तते, मतुब्-ग्रहणं च । तेन मतुपा ह्रस्वो विशेष्यते । मतुपि यो ह्रस्वः, तदन्ताद् अन्तोदात्ताद् अन्यतरस्यां नाम् उदात्तो भवति । अग्नीनाम्, अग्नीनाम् । वायूनाम् वायूनाम् । कर्तॄणाम्, कर्तॄणाम् । मतुपा ह्रस्वविशेषनं किम् ? भूतपूर्वे ऽपि ह्रस्वे यथा स्यात् । अन्यथा हि साम्प्रतिक एव स्यात्, तिसृणाम्, चतसृणाम् इति । सनुट्कस्य ग्रहणं किम् ? धेन्वाम् । शकट्याम् । उदात्तयणो हल्पूर्वात् (*६,१।१७४) इत्य् अयम् अन्तोदात्तः । ह्रस्वात् इत्य् एव, कुमारीणाम् । अन्तोदात्तात् इत्य् एव, त्रपूणाम् । वसूनाम् ॥ ङ्याश् छन्दसि बहुलम्

hrasvagrahaṇām anuvartate, matub-grahaṇaṃ ca / tena matupā hrasvo viśeṣyate / matupi yo hrasvaḥ, tadantād antodāttād anyatarasyāṃ nām udātto bhavati / agnīnām, agnīnām / vāyūnām vāyūnām / kartṝṇām, kartṝṇām / matupā hrasvaviśeṣanaṃ kim ? bhūtapūrve 'pi hrasve yathā syāt / anyathā hi sāmpratika eva syāt, tisṛṇām, catasṛṇām iti / sanuṭkasya grahaṇaṃ kim ? dhenvām / śakaṭyām / udāttayaṇo halpūrvāt (*6,1.174) ity ayam antodāttaḥ / hrasvāt ity eva, kumārīṇām / antodāttāt ity eva, trapūṇām / vasūnām // ṅyāś chandasi bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ङ्यन्तात् छन्दसि विषये नामुदात्तो भवति बहुलम् । देवसेनानामभिभञ्जतीनाम् । बह्वीनां पिता । न च भवति, नदीनां पारे । जयनतीनां मरुतः ॥ षट्त्रिचतुर्भ्यो हलादिः

ṅyantāt chandasi viṣaye nāmudātto bhavati bahulam / devasenānāmabhibhañjatīnām / bahvīnāṃ pitā / na ca bhavati, nadīnāṃ pāre / jayanatīnāṃ marutaḥ // ṣaṭtricaturbhyo halādiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तोदात्तात् इत्य् एतन् निवृत्तम् । षट्सञ्ज्जाकेभ्यः, त्रि चतुर् इत्य् एताभ्यां च परा हलादिर् विभक्तिर् उदात्ता भवति । षङ्भिः । षङ्ह्यः । पञ्चानाम् । षण्णाम् । सप्तानाम् । त्रि - त्रिभिः । तिर्भ्यः । त्रयाणाम् । चतुर् - चतुर्भ्यः । चतुर्णाम् । हलादिः इति किम् ? चतस्रः पश्य ॥ ज्ञल्य् उपोत्तमम्

antodāttāt ity etan nivṛttam / ṣaṭsañjjākebhyaḥ, tri catur ity etābhyāṃ ca parā halādir vibhaktir udāttā bhavati / ṣaṅbhiḥ / ṣaṅhyaḥ / pañcānām / ṣaṇṇām / saptānām / tri - tribhiḥ / tirbhyaḥ / trayāṇām / catur - caturbhyaḥ / caturṇām / halādiḥ iti kim ? catasraḥ paśya // jñaly upottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा भाषायाम्

vibhāṣā bhāṣāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्-त्रि-चतुर्भ्यो या झलादिर् विभक्तिस् तदन्ते पदे उपोत्तमम् उदात्तं भवति विभाषा भषायां विषये । पञ्चभिः, पञ्चभिः । सप्तभिः, सप्तभिः । तिसृभिः, तिसृभिः । चतुर्भिः, चतुर्भिः ॥ न गो-श्वन्-साववर्ण-राड्-अङ्-क्रुङ्-कृद्भ्यः

ṣaṭ-tri-caturbhyo yā jhalādir vibhaktis tadante pade upottamam udāttaṃ bhavati vibhāṣā bhaṣāyāṃ viṣaye / pañcabhiḥ, pañcabhiḥ / saptabhiḥ, saptabhiḥ / tisṛbhiḥ, tisṛbhiḥ / caturbhiḥ, caturbhiḥ // na go-śvan-sāvavarṇa-rāḍ-aṅ-kruṅ-kṛdbhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गो श्वन्, साववर्णः सौ प्रथमैकवचने यदवर्णान्तम्, राड् अङ् क्रुङ् कृद् इत्य् एतेभ्यो यद् उक्तं तन् न भवति । गवा, गवे, गोभ्याम् इति । साव् एकाचस् तृतीयादिर् विभक्तिः (*६,१।१६८) इति प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । सुगुना, सुगवे, सुगुभ्याम् । अन्तोदात्ताद् उत्तरपदात् इति प्राप्तिः । श्वन् - शुना, शुने, श्वभ्याम् । परमशुना, परमशुने, परमश्वभ्याम् । पूर्ववत् प्राप्तिः । साववर्णः - सौ प्रथमैकवचने यद् अवर्णान्तं तस्य ग्रहणम् । येभ्यः । तेभ्यः । केभ्यः । राट् - राजतिः क्विबन्तः । राजा । परमराजः । अङ् - अञ्चतिः क्विबन्तः, तस्य सनकारस्य ग्रहणं विषयावधारणार्थम्, यत्र अस्य नलोपो न अस्ति तत्र प्रतिषेधो यथा स्यात् । नाञ्चेः पूजायाम् (*६,४।६०) । इति प्रतिषिध्यते नलोपः । प्राञ्चा । प्राङ्भ्याम् । नलोपविषये तु भवत्य् एव विभक्तेर् उदात्तत्वम् । प्राचा । प्राचे । प्राग्भ्याम् । क्रुङ् क्विन्नन्त एव -क्रुञ्चा । परमक्रुञ्चा । कृत् - करोति कृतिर् वा क्विबन्तः । कृता । परमकृता ॥ दिवो झल्

go śvan, sāvavarṇaḥ sau prathamaikavacane yadavarṇāntam, rāḍ aṅ kruṅ kṛd ity etebhyo yad uktaṃ tan na bhavati / gavā, gave, gobhyām iti / sāv ekācas tṛtīyādir vibhaktiḥ (*6,1.168) iti prāptiḥ pratiṣidhyate / sugunā, sugave, sugubhyām / antodāttād uttarapadāt iti prāptiḥ / śvan - śunā, śune, śvabhyām / paramaśunā, paramaśune, paramaśvabhyām / pūrvavat prāptiḥ / sāvavarṇaḥ - sau prathamaikavacane yad avarṇāntaṃ tasya grahaṇam / yebhyaḥ / tebhyaḥ / kebhyaḥ / rāṭ - rājatiḥ kvibantaḥ / rājā / paramarājaḥ / aṅ - añcatiḥ kvibantaḥ, tasya sanakārasya grahaṇaṃ viṣayāvadhāraṇārtham, yatra asya nalopo na asti tatra pratiṣedho yathā syāt / nāñceḥ pūjāyām (*6,4.60) / iti pratiṣidhyate nalopaḥ / prāñcā / prāṅbhyām / nalopaviṣaye tu bhavaty eva vibhakter udāttatvam / prācā / prāce / prāgbhyām / kruṅ kvinnanta eva -kruñcā / paramakruñcā / kṛt - karoti kṛtir vā kvibantaḥ / kṛtā / paramakṛtā // divo jhal

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवः परा झलादिर् विभक्तिः न+उदात्ता भवति । द्युभ्याम् । द्युभिः । साव् एकाचः (*६,१।१६८) इति ऊड्-इदं-पदाद्य्-अप्-पुम्-रै-द्युभ्यः (*६,१।१७१) इति वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । झलि इति किम् ? दिवा ॥ नृ च अन्यतरस्याम्

divaḥ parā jhalādir vibhaktiḥ na+udāttā bhavati / dyubhyām / dyubhiḥ / sāv ekācaḥ (*6,1.168) iti ūḍ-idaṃ-padādy-ap-pum-rai-dyubhyaḥ (*6,1.171) iti vā prāptiḥ pratiṣidhyate / jhali iti kim ? divā // nṛ ca anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृ इत्य् एतस्मात् परा झलादिर् विभक्तिः अन्यतरस्यां न+उदात्ता भवति । नृभ्याम् । नृभिः । नृभ्यः । नृषु झल् इत्य् एव -न्रा । न्रे ॥ तित् स्वरितम्

nṛ ity etasmāt parā jhalādir vibhaktiḥ anyatarasyāṃ na+udāttā bhavati / nṛbhyām / nṛbhiḥ / nṛbhyaḥ / nṛṣu jhal ity eva -nrā / nre // tit svaritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तास्य्-अनुदातेन्-ङिद्-अद्-उपदेशाल् ल-सार्वधातुकम् अनुदात्तम् अह्न्विङोः

tāsy-anudāten-ṅid-ad-upadeśāl la-sārvadhātukam anudāttam ahnviṅoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासेर् अनुदात्तेतो ङितो ऽकारान्तोपदेशाच् च शब्दात् परं लसार्वधातुकम् अनुदात्तं च भवति ह्नुङ् इङ् इत्य् एताभ्यां परं वर्जयित्वा । तासेस्तावत् - कर्ता, कर्तारौ, कर्तारः । प्रत्ययस्वरापवादो ऽयम् । अनुदात्तेतः - आस - आस्ते । वस - वस्ते । ङित् - षूङ् - सूते । शीङ् - शेते । अदुपदेशात् - तुदतः । नुदतः । पचतः । पठतः । अनुबन्धस्य अनैकान्तिकत्वाद् अकारान्तोपदेश एव शप् । पचमानः । यजमानः । यद्य् अत्र मुक् अकारमात्रस्य स्यात् तदा लसार्वधातुकम् अदुपदेशाद् अनन्तरम् इति सिद्धो निघातः । अथाकारान्तस्य अङ्गस्य, तथा अपि लसार्वधातुकानुदात्तत्वे कर्तव्ये बहिरङ्गत्वात् असिद्धः इति सिद्धम् । चित्स्वरो ऽप्य् अनेन लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन परत्वाद् बाध्यते । तास्यादिभ्यः इति किम् ? चिनुतः । चिन्वन्ति । ङिदयं श्नुः पूर्वस्य कार्यं प्रति न तु परस्य । उपदेशग्रहणं किम् ? इह च यथा स्यात्, पचावः, पचामः इति । इह च मा भूत्, हतो, हथः इति । लग्रहणं किम् ? कतीहपचमानाः । सार्वधातुकम् इति किम् ? शिश्ये, शिश्याते, शिशियरे । अह्न्विङोः इति किम् ? ह्नुते । यदधीते ॥ आदिः सिचो ऽन्यतरस्याम्

tāser anudātteto ṅito 'kārāntopadeśāc ca śabdāt paraṃ lasārvadhātukam anudāttaṃ ca bhavati hnuṅ iṅ ity etābhyāṃ paraṃ varjayitvā / tāsestāvat - kartā, kartārau, kartāraḥ / pratyayasvarāpavādo 'yam / anudāttetaḥ - āsa - āste / vasa - vaste / ṅit - ṣūṅ - sūte / śīṅ - śete / adupadeśāt - tudataḥ / nudataḥ / pacataḥ / paṭhataḥ / anubandhasya anaikāntikatvād akārāntopadeśa eva śap / pacamānaḥ / yajamānaḥ / yady atra muk akāramātrasya syāt tadā lasārvadhātukam adupadeśād anantaram iti siddho nighātaḥ / athākārāntasya aṅgasya, tathā api lasārvadhātukānudāttatve kartavye bahiraṅgatvāt asiddhaḥ iti siddham / citsvaro 'py anena lasārvadhātukānudāttatvena paratvād bādhyate / tāsyādibhyaḥ iti kim ? cinutaḥ / cinvanti / ṅidayaṃ śnuḥ pūrvasya kāryaṃ prati na tu parasya / upadeśagrahaṇaṃ kim ? iha ca yathā syāt, pacāvaḥ, pacāmaḥ iti / iha ca mā bhūt, hato, hathaḥ iti / lagrahaṇaṃ kim ? katīhapacamānāḥ / sārvadhātukam iti kim ? śiśye, śiśyāte, śiśiyare / ahnviṅoḥ iti kim ? hnute / yadadhīte // ādiḥ sico 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तः इति वर्तते । सिजन्तस्य अन्यतरस्याम् आदिर् उदात्तो भवति । मा हि कार्ष्टाम्, मा हि कार्ष्टाम् । एको ऽत्र आद्युदात्तः, अपरो ऽन्तोदात्तः । मा हि लाविष्टाम्, मा हि लाविष्टाम् । एको ऽत्र आद्युदात्तः, अपरो मद्योदात्तः । सिचश्चित्करणाद् आगमानुदात्तत्वं हि वाध्यते । सिच आद्युदात्तत्वे ऽनिटः पितः पक्षे उदात्तत्वं वक्तव्यम् । मा हि कर्षम्, मा हि कार्षम् । अनिटः इति किम् ? मा हि लाविसम् । मध्योदात्त एव आद्युदात्ताभावपक्षे भवति ॥ स्वपादि-हिंसाम् अच्य् अनिटि

udāttaḥ iti vartate / sijantasya anyatarasyām ādir udātto bhavati / mā hi kārṣṭām, mā hi kārṣṭām / eko 'tra ādyudāttaḥ, aparo 'ntodāttaḥ / mā hi lāviṣṭām, mā hi lāviṣṭām / eko 'tra ādyudāttaḥ, aparo madyodāttaḥ / sicaścitkaraṇād āgamānudāttatvaṃ hi vādhyate / sica ādyudāttatve 'niṭaḥ pitaḥ pakṣe udāttatvaṃ vaktavyam / mā hi karṣam, mā hi kārṣam / aniṭaḥ iti kim ? mā hi lāvisam / madhyodātta eva ādyudāttābhāvapakṣe bhavati // svapādi-hiṃsām acy aniṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यस्तानाम् आदिः

abhyastānām ādiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यस्तानाम् अजादावनिति लसार्वधातुके परतः आदिर् उदात्तो भवति । ददति । ददतु । अधति । दधतु । जक्षति । जक्षतु । जाग्रति । जाग्रतु । अचि इत्य् एव, दद्यात् । अनिटि इत्य् एव, जक्षितः । आदिः इति वर्तमाने पुनर् आदिग्रहणं नित्यार्थम् ॥ अनुदाते च

abhyastānām ajādāvaniti lasārvadhātuke parataḥ ādir udātto bhavati / dadati / dadatu / adhati / dadhatu / jakṣati / jakṣatu / jāgrati / jāgratu / aci ity eva, dadyāt / aniṭi ity eva, jakṣitaḥ / ādiḥ iti vartamāne punar ādigrahaṇaṃ nityārtham // anudāte ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यमानोदात्ते च लसार्वधातुके परतो ऽभ्यस्तानाम् आदिर् उदात्तो भवति । अनजाद्यर्थ आरम्भः । ददाति । जहाति । दधाति । जहीते । मिमीते । अनुदात्ते इति बहुव्रीहिनिर्देशो लोपयणादेशार्थः । मा हि स्म दधात् । दधात्य् अत्र ॥ सर्वस्य सुपि

avidyamānodātte ca lasārvadhātuke parato 'bhyastānām ādir udātto bhavati / anajādyartha ārambhaḥ / dadāti / jahāti / dadhāti / jahīte / mimīte / anudātte iti bahuvrīhinirdeśo lopayaṇādeśārthaḥ / mā hi sma dadhāt / dadhāty atra // sarvasya supi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशब्दस्य सुपि परतः आद्युदात्तो भवति । सर्वः, सर्वौ, सर्वे । सुपि इति किम् ? सर्वतरः । सर्वतमः । प्रत्ययलक्षणे ऽप्य् अयं स्वर इष्यते सर्वस्तोमः इति । सर्वस्वरो ऽनकच्कस्य+इति वक्तव्यम् । सर्वकः । चित्स्वरेण अन्तोदात्तो भवति ॥ भी-ह्री-भृ-हु-मद-जन-धन-दरिद्रा-जागरां प्रत्ययात् पूर्वं पिति

sarvaśabdasya supi parataḥ ādyudātto bhavati / sarvaḥ, sarvau, sarve / supi iti kim ? sarvataraḥ / sarvatamaḥ / pratyayalakṣaṇe 'py ayaṃ svara iṣyate sarvastomaḥ iti / sarvasvaro 'nakackasya+iti vaktavyam / sarvakaḥ / citsvareṇa antodātto bhavati // bhī-hrī-bhṛ-hu-mada-jana-dhana-daridrā-jāgarāṃ pratyayāt pūrvaṃ piti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भी ह्री भृ हु मद जन धन दरिद्रा जागृ इत्य् एतेषां अभ्यस्तानां लसार्वधातुके पिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तं भवति । विभेति । जिह्रेति । विभर्ति । जुहोति । ममत्तु नः परिज्मा । मदेः बहुलं छन्दसि इति विकरणस्य श्लुः । जजनदिन्द्रम् । जन जनने इत्य् अस्य पञ्चमे लकारे रूपम् । धन धान्ये इत्य् अस्य पञ्चमे लकारे दधनत् । दरिद्राति । जागति । भ्यादीनाम् इति किम् ? ददाति । पिति इति किम् ? दरिद्रति ॥ लिति

bhī hrī bhṛ hu mada jana dhana daridrā jāgṛ ity eteṣāṃ abhyastānāṃ lasārvadhātuke piti pratyayāt pūrvam udāttaṃ bhavati / vibheti / jihreti / vibharti / juhoti / mamattu naḥ parijmā / madeḥ bahulaṃ chandasi iti vikaraṇasya śluḥ / jajanadindram / jana janane ity asya pañcame lakāre rūpam / dhana dhānye ity asya pañcame lakāre dadhanat / daridrāti / jāgati / bhyādīnām iti kim ? dadāti / piti iti kim ? daridrati // liti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिर् णमुल्य् अन्यतरस्याम्

ādir ṇamuly anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णमुलि परतो ऽन्यतरस्याम् आदिर् उदात्तो भवति । लोलूयं लोलूयम्, लोलूयं लोलूयम् । पोपूयं पोपूयम्, पोपूयं पोपूयम् । आम्रेडितानुदात्तत्वे कृते पूर्वो लोलूयंशब्द एकत्राद्युदात्तः, अपरत्र लित्स्वरेण मध्योदात्तः ॥ अचः कर्तृयकि

ṇamuli parato 'nyatarasyām ādir udātto bhavati / lolūyaṃ lolūyam, lolūyaṃ lolūyam / popūyaṃ popūyam, popūyaṃ popūyam / āmreḍitānudāttatve kṛte pūrvo lolūyaṃśabda ekatrādyudāttaḥ, aparatra litsvareṇa madhyodāttaḥ // acaḥ kartṛyaki

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदेशे इति वर्तते । अजन्ता ये उपदेशे धातवः तेषां कर्तृयकि अन्यतरस्याम् आदिर् उदात्तो भवति । लूयते केदारः स्वयम् एव, लूयते केदारः स्वयम् एव । स्तीर्यते केदारः स्वयम् एव, स्तीर्यते केदरः स्वयम् एव । यदा आद्युदात्तत्वं न भवति तदा लसर्वधातुकनिघाते कृते यक एव स्वरो भवति । जनादीनाम् उपदेशे एवात्वं द्रष्टव्यम् । तत्र अप्य् अयं स्वर इष्यते । जायते स्वयम् एव । सायते स्वयम् एव । खायते स्वयम् एव । अचः इति किम् ? भिद्यते स्वयम् एव । कर्तृग्रहणं किम् ? लूयते केदारो देवदत्तेन ॥ थलि च सेटीडन्तो वा

upadeśe iti vartate / ajantā ye upadeśe dhātavaḥ teṣāṃ kartṛyaki anyatarasyām ādir udātto bhavati / lūyate kedāraḥ svayam eva, lūyate kedāraḥ svayam eva / stīryate kedāraḥ svayam eva, stīryate kedaraḥ svayam eva / yadā ādyudāttatvaṃ na bhavati tadā lasarvadhātukanighāte kṛte yaka eva svaro bhavati / janādīnām upadeśe evātvaṃ draṣṭavyam / tatra apy ayaṃ svara iṣyate / jāyate svayam eva / sāyate svayam eva / khāyate svayam eva / acaḥ iti kim ? bhidyate svayam eva / kartṛgrahaṇaṃ kim ? lūyate kedāro devadattena // thali ca seṭīḍanto vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेटि थलि इट् वा उदात्तो भवति अन्तो वा आदिर् वा अन्यतरस्याम् । लुलविथ, लुलविथ, लुलविथ । यदा न+एते त्रयः स्वराः , तदा लिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तं भवति । तेन+एते चत्वारः स्वरा पर्यायेण भवन्ति । सेटि इति किम् ? ययाथ । लिति प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् इत्य् अयम् एव स्वरो भवति ॥ ञ्नित्यादिर् नित्यम्

seṭi thali iṭ vā udātto bhavati anto vā ādir vā anyatarasyām / lulavitha, lulavitha, lulavitha / yadā na+ete trayaḥ svarāḥ , tadā liti pratyayāt pūrvam udāttaṃ bhavati / tena+ete catvāraḥ svarā paryāyeṇa bhavanti / seṭi iti kim ? yayātha / liti pratyayāt pūrvam udāttam ity ayam eva svaro bhavati // ñnityādir nityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ञिति निति च नित्यम् आदिर् उदात्तो भवति । गर्गादिभ्यो यञ् - गार्ग्यः । वात्स्यः । वासुदेव-अर्जुनाभ्यां वुन् (*४,३।९८) - वासुदेवकः । अर्जुनकः । प्रत्ययस्वरापवादो ऽयं योगः । प्रत्ययलक्षणम् अत्र न+इष्यते, तेन गर्गाः, बिदाः, चञ्चाः इत्य् अत्र यञि कनि च लुप्ते न भवति ॥ आमन्त्रितस्य च

ñiti niti ca nityam ādir udātto bhavati / gargādibhyo yañ - gārgyaḥ / vātsyaḥ / vāsudeva-arjunābhyāṃ vun (*4,3.98) - vāsudevakaḥ / arjunakaḥ / pratyayasvarāpavādo 'yaṃ yogaḥ / pratyayalakṣaṇam atra na+iṣyate, tena gargāḥ, bidāḥ, cañcāḥ ity atra yañi kani ca lupte na bhavati // āmantritasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथि-मथोः सर्वनामस्थाने

pathi-mathoḥ sarvanāmasthāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथि-मथि-शब्दावौणादिकाविनिप्रत्ययान्तौ प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तौ, तयोः सर्वनामस्थाने परतः आदिर् उदात्तो भवति । पन्थाः, पन्थानौ, पन्थानः । मन्थाः, मन्थानौ, मन्थानः । सर्वनामस्थाने इति किम् ? पथः पश्य । मथः पश्य । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण अन्तोदात्तो भवति । प्रत्ययलक्षणम् अत्र अपि न+इष्यते । पथिप्रियः इत्य् अत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तः पथिशब्दः ॥ अन्तश् च तवै युगपत्

pathi-mathi-śabdāvauṇādikāvinipratyayāntau pratyayasvareṇa antodāttau, tayoḥ sarvanāmasthāne parataḥ ādir udātto bhavati / panthāḥ, panthānau, panthānaḥ / manthāḥ, manthānau, manthānaḥ / sarvanāmasthāne iti kim ? pathaḥ paśya / mathaḥ paśya / udāttanivṛttisvareṇa antodātto bhavati / pratyayalakṣaṇam atra api na+iṣyate / pathipriyaḥ ity atra pūrvapadaprakṛtisvareṇa antodāttaḥ pathiśabdaḥ // antaś ca tavai yugapat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवैप्रत्ययान्तस्य अन्तः, चशब्दाद् आदिश्च युगपदुदात्तौ भवतः । कर्तवै । हर्तवै । प्रत्ययाद्युदात्तत्वापवादः । युगपद्ग्रहणं पर्यायनिवृत्तयर्थम् । एकवर्जम् इति वचनाद् यौगपद्यं न स्यात् ॥ क्षयो निवासे

tavaipratyayāntasya antaḥ, caśabdād ādiśca yugapadudāttau bhavataḥ / kartavai / hartavai / pratyayādyudāttatvāpavādaḥ / yugapadgrahaṇaṃ paryāyanivṛttayartham / ekavarjam iti vacanād yaugapadyaṃ na syāt // kṣayo nivāse

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयशदो निवासे ऽभिधेये आद्युदात्तो भवति । क्षियन्ति निवसन्ति अस्मिन् इति क्षयः । पुंसि सञ्ज्ञायां घः प्रयेण (*३,३।११८) इति घप्रत्ययान्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः । क्षये जागृहि प्रप्श्यन् । निवासे इति किम् ? क्षयो वर्तते दस्यूनाम् । एरच् (*३,३।५६) इत्य् अयम् अजन्तः ॥ जयः करणम्

kṣayaśado nivāse 'bhidheye ādyudātto bhavati / kṣiyanti nivasanti asmin iti kṣayaḥ / puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prayeṇa (*3,3.118) iti ghapratyayāntasya pratyayasvaraḥ prāptaḥ / kṣaye jāgṛhi prapśyan / nivāse iti kim ? kṣayo vartate dasyūnām / erac (*3,3.56) ity ayam ajantaḥ // jayaḥ karaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयशब्दः करणवाची आद्युदात्तो भवति । जयन्ति तेन इति जयः । पुंसि सञ्ज्ञायां घः प्रायेण (*३,३।११८) इति घः, तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः । जयो ऽश्वः । करणम् इति किम् ? जयो वर्तते ब्राह्मणानाम् । अत्र अपि एरच् (*३,३।५६) इत्य् अयम् अजन्तः ॥ वृष-आदीनां च

jayaśabdaḥ karaṇavācī ādyudātto bhavati / jayanti tena iti jayaḥ / puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa (*3,3.118) iti ghaḥ, tasya pratyayasvaraḥ prāptaḥ / jayo 'śvaḥ / karaṇam iti kim ? jayo vartate brāhmaṇānām / atra api erac (*3,3.56) ity ayam ajantaḥ // vṛṣa-ādīnāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायाम् उपमानम्

sañjñāyām upamānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानशब्दः सञ्ज्ञायाम् आद्युदातो भवति । चञ्चा । वध्रिका । खरकुटी । दासी । उपमानशब्दा एते उपमेयस्य सञ्ज्ञाः । तत्र इवे प्रतिकृतौ (*५,३।९६) इति यः कन्, तस्य लुम्मनुष्ये (*५,३।९८) इति लुप् । यद्य् एवं किम् अर्थम् इदम् उच्यते प्रत्ययलक्षणेन सिद्धम् आद्युदात्तत्वम् ? एतद् एव ज्ञापयति क्वचिद् इह स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं न भवति इति । तथा च पूर्वत्र+उदाहृतम् । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? अग्निर् माणवकः । उपमानम् इति किम् ? देवदत्तः ॥ निष्ठा च द्व्यज् अनात्

upamānaśabdaḥ sañjñāyām ādyudāto bhavati / cañcā / vadhrikā / kharakuṭī / dāsī / upamānaśabdā ete upameyasya sañjñāḥ / tatra ive pratikṛtau (*5,3.96) iti yaḥ kan, tasya lummanuṣye (*5,3.98) iti lup / yady evaṃ kim artham idam ucyate pratyayalakṣaṇena siddham ādyudāttatvam ? etad eva jñāpayati kvacid iha svaravidhau pratyayalakṣaṇaṃ na bhavati iti / tathā ca pūrvatra+udāhṛtam / sañjñāyām iti kim ? agnir māṇavakaḥ / upamānam iti kim ? devadattaḥ // niṣṭhā ca dvyaj anāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्ठान्तं द्व्यच् सञ्ज्ञायां विषये आद्युदात्तं भवति स चेद् आदिराकारो न भवति । दत्तः । गुप्तः । बुद्धः । प्रत्ययस्वरापवादः । निष्ठा इति किम् ? देवः । भीमः । द्व्यच् इति किम् ? चिन्तितः । रक्षितः । अनात् इति किम् ? त्रातः । आप्तः । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? कृतम् । हृतम् ॥ शुष्क-धृष्तौ

niṣṭhāntaṃ dvyac sañjñāyāṃ viṣaye ādyudāttaṃ bhavati sa ced ādirākāro na bhavati / dattaḥ / guptaḥ / buddhaḥ / pratyayasvarāpavādaḥ / niṣṭhā iti kim ? devaḥ / bhīmaḥ / dvyac iti kim ? cintitaḥ / rakṣitaḥ / anāt iti kim ? trātaḥ / āptaḥ / sañjñāyām iti kim ? kṛtam / hṛtam // śuṣka-dhṛṣtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिः उदात्तः इति वर्तते । शुष्क धृष्ट इत्य् एताव् आद्युदात्तौ भवतः । शुष्कः । धृष्टः । असञ्ज्ञार्थ आरम्भः ॥ आशितः कर्ता

ādiḥ udāttaḥ iti vartate / śuṣka dhṛṣṭa ity etāv ādyudāttau bhavataḥ / śuṣkaḥ / dhṛṣṭaḥ / asañjñārtha ārambhaḥ // āśitaḥ kartā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशितशब्दः कर्तृवाचि आद्युदात्तो भवति । आशितो देवदत्तः । अशेरयमाङ्पूर्वाद् अविवक्षिते कर्मणि कर्तरि क्तः । तत्र था ऽथघञ् (*६,२।१४४) इति प्राप्तः स्वरो बाध्यते । कर्तरि इति किम् ? आशितमन्नम् । आशितं देवदत्तेन । पूर्वत्र कर्मणि क्तः, उत्तरत्र भावे ॥ रिक्ते विभाषा

āśitaśabdaḥ kartṛvāci ādyudātto bhavati / āśito devadattaḥ / aśerayamāṅpūrvād avivakṣite karmaṇi kartari ktaḥ / tatra thā 'thaghañ (*6,2.144) iti prāptaḥ svaro bādhyate / kartari iti kim ? āśitamannam / āśitaṃ devadattena / pūrvatra karmaṇi ktaḥ, uttaratra bhāve // rikte vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिक्तशब्दे विभाष आदिर् उदात्तो भवति । रिक्तः, रिक्तः । सञ्ज्ञायाम्, निष्ठा च द्व्यज् अनात् (*६,१।२०५) इत्य् अनेन पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यम् आद्युदात्तः ॥ जुष्ट-अर्पिते च च्छन्दसि

riktaśabde vibhāṣa ādir udātto bhavati / riktaḥ, riktaḥ / sañjñāyām, niṣṭhā ca dvyaj anāt (*6,1.205) ity anena pūrvavipratiṣedhena nityam ādyudāttaḥ // juṣṭa-arpite ca cchandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं मन्त्रे

nityaṃ mantre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जुष्ट अर्पित इत्य् एते शब्दरूपे मन्त्रविषये नित्यम् आद्युदात्ते भवतः । जुष्टं देवानाम् । अर्पितं पितॄणाम् । पूर्वेण अत्र विकल्पः प्राप्तः । केचिद् अत्र जुष्ट इत्य् एतद् एव अनुवर्तयन्ति । अर्पितशब्दस्य विभाषा मन्त्रे ऽपि इच्छन्ति । अन्तोदात्तो ऽपि ह्य् अयं मन्त्रे पठयते, तस्मिन् साकं त्रिशता न शङ्कवो ऽर्पिताः इति ॥ युष्मद्-अस्मदोर् ङसि

juṣṭa arpita ity ete śabdarūpe mantraviṣaye nityam ādyudātte bhavataḥ / juṣṭaṃ devānām / arpitaṃ pitṝṇām / pūrveṇa atra vikalpaḥ prāptaḥ / kecid atra juṣṭa ity etad eva anuvartayanti / arpitaśabdasya vibhāṣā mantre 'pi icchanti / antodātto 'pi hy ayaṃ mantre paṭhayate, tasmin sākaṃ triśatā na śaṅkavo 'rpitāḥ iti // yuṣmad-asmador ṅasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युष्मदस्मदी मदिक्प्रत्ययान्ते ऽन्तोदात्ते, तयोर् ङसि परतः आदिः उदात्तो भवति । तव स्वम् । मम स्वम् ॥ ङयि च

yuṣmadasmadī madikpratyayānte 'ntodātte, tayor ṅasi parataḥ ādiḥ udātto bhavati / tava svam / mama svam // ṅayi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युष्मदस्मदोः इति वर्तते, आदिर् उदात्तः इति च । ङे इत्य् एतस्मिंश् च परतो युष्मदस्मदोः आदिर् उदात्तो भवति । तुभ्यम् । मह्यम् । पृथग्योगकरणं यथासङ्ख्यशङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥ यतो ऽनावः

yuṣmadasmadoḥ iti vartate, ādir udāttaḥ iti ca / ṅe ity etasmiṃś ca parato yuṣmadasmadoḥ ādir udātto bhavati / tubhyam / mahyam / pṛthagyogakaraṇaṃ yathāsaṅkhyaśaṅkānivṛttyartham // yato 'nāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्था च द्व्यजनात् (*६,१।२०५) । इत्य् अतो द्व्यज्ग्रहणम् अनुवर्तते । यत् प्रत्ययान्तस्य द्व्यच आदिर् उदात्तो भवति न चेन् नौशब्दात् परो भवति । अचो यत् (*३,१।९७) - च+इयम् । जेयम् । शरीरावयवाद् यत् (*५,१।६) - कण्ठ्यम् । ओष्ठ्यम् । तस्वरितम् (*६,१।१८५) इत्य् अस्य अपवादः । अनावः इति किम् ? नाव्यम् । द्व्यचः इत्य् एव, चिकीर्ष्यम् । ललाट्यम् ॥ ईड-वन्द-वृ-शंस-दुहां ण्यतः

niṣthā ca dvyajanāt (*6,1.205) / ity ato dvyajgrahaṇam anuvartate / yat pratyayāntasya dvyaca ādir udātto bhavati na cen nauśabdāt paro bhavati / aco yat (*3,1.97) - ca+iyam / jeyam / śarīrāvayavād yat (*5,1.6) - kaṇṭhyam / oṣṭhyam / tasvaritam (*6,1.185) ity asya apavādaḥ / anāvaḥ iti kim ? nāvyam / dvyacaḥ ity eva, cikīrṣyam / lalāṭyam // īḍa-vanda-vṛ-śaṃsa-duhāṃ ṇyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईड वन्द वृ शंस दुह इत्य् एतेषां यो ण्यत् तदन्तस्य आदिर् उदात्तो भवति । ईड्यम् । वन्द्यम् । वार्यम् । शंस्यम् । दोह्या धेनुः । द्व्यनुबन्धकत्वात् ण्यतो यद् ग्रहणेन ग्रहणं न अस्ति इति तित् स्वरितम् (*६,१।१८५) इत्य् एतत् प्राप्तम् । वार्यम् इति वृङ् सम्भक्तौ इत्य् अस्य अयं ण्यत् । क्यब्विधौ हि वृञ एव ग्रहणम् इष्यते ॥ विभाषा वेण्व्-इन्धानयोः

īḍa vanda vṛ śaṃsa duha ity eteṣāṃ yo ṇyat tadantasya ādir udātto bhavati / īḍyam / vandyam / vāryam / śaṃsyam / dohyā dhenuḥ / dvyanubandhakatvāt ṇyato yad grahaṇena grahaṇaṃ na asti iti tit svaritam (*6,1.185) ity etat prāptam / vāryam iti vṛṅ sambhaktau ity asya ayaṃ ṇyat / kyabvidhau hi vṛña eva grahaṇam iṣyate // vibhāṣā veṇv-indhānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्याग-राग-हास-कुह-श्वठ-क्रथानाम्

tyāga-rāga-hāsa-kuha-śvaṭha-krathānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्याग राग हास कुह श्वठ क्रथ इत्य् एतेषां विभाषा आदिर् उदात्तो भवति । त्यागः तयागः । रागः, रागः । हासः, हासः । एते घञन्ताः, तेषां पक्षे कर्षात्वतो घञो ऽन्त उदात्तः (*६,१।१५९) इत्य् उदात्तत्वम् एव भवति । कुहः, कुहः । श्वठः, श्वठः । क्रथः, क्रथः । एते पचाद् यजन्ताः ॥ उपोत्तमं रिति

tyāga rāga hāsa kuha śvaṭha kratha ity eteṣāṃ vibhāṣā ādir udātto bhavati / tyāgaḥ tayāgaḥ / rāgaḥ, rāgaḥ / hāsaḥ, hāsaḥ / ete ghañantāḥ, teṣāṃ pakṣe karṣātvato ghaño 'nta udāttaḥ (*6,1.159) ity udāttatvam eva bhavati / kuhaḥ, kuhaḥ / śvaṭhaḥ, śvaṭhaḥ / krathaḥ, krathaḥ / ete pacād yajantāḥ // upottamaṃ riti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिदन्तस्य उपोत्तमम् उदात्तं भवति । त्रिप्रभृतीनाम् अन्त्यम् उत्तमम् तस्य समीपे यत् तद् उपोत्तमम् । करणीयम् । हरणीयम् । पठुजातीयः । मृदुजातीयः । प्रत्ययस्वरापवादो ऽयम् ॥ चङ्य् अन्यतरस्याम्

ridantasya upottamam udāttaṃ bhavati / triprabhṛtīnām antyam uttamam tasya samīpe yat tad upottamam / karaṇīyam / haraṇīyam / paṭhujātīyaḥ / mṛdujātīyaḥ / pratyayasvarāpavādo 'yam // caṅy anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चङन्ते ऽन्यतरस्याम् उपोत्तमम् उदात्तं भवति । मा हि चीकरताम्, मा हि चीकरताम् । न माङ्योगे (*६,४।७४) इत्य् अटि प्रतिषिद्धे हि च (*८,१।३४) इति निघाते ऽदुपदेशात् इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे इऋते चङ एव स्वरे प्राप्ते पक्षे धात्वकार उदात्तो भवति । उपोत्तमग्रहणाद् द्व्यचो न भवति, मा हि दधत् ॥ मतोः पूर्वमात् सञ्ज्ञायां स्त्रियाम्

caṅante 'nyatarasyām upottamam udāttaṃ bhavati / mā hi cīkaratām, mā hi cīkaratām / na māṅyoge (*6,4.74) ity aṭi pratiṣiddhe hi ca (*8,1.34) iti nighāte 'dupadeśāt iti lasārvadhātukānudāttatve iṛte caṅa eva svare prāpte pakṣe dhātvakāra udātto bhavati / upottamagrahaṇād dvyaco na bhavati, mā hi dadhat // matoḥ pūrvamāt sañjñāyāṃ striyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतोः पूर्वः आकार उदात्तो भवति तच् चेन् मत्वन्तं स्त्रीलिङ्गे सञ्ज्ञा भवति । उदुम्बरावती । पुष्करावती । वीरणावती । शरावती । शरादीनां च (*६,३।१२०) इति दीर्घः । आत् इति किम् ? इक्षुमती । द्रुमवती । सञ्ज्ञायम् इति किम् ? खट्वावती । स्त्रियाम् इति किम् ? शरावान् । मतोः इति किम् ? गवादिनी ॥ अन्तो ऽवत्याः

matoḥ pūrvaḥ ākāra udātto bhavati tac cen matvantaṃ strīliṅge sañjñā bhavati / udumbarāvatī / puṣkarāvatī / vīraṇāvatī / śarāvatī / śarādīnāṃ ca (*6,3.120) iti dīrghaḥ / āt iti kim ? ikṣumatī / drumavatī / sañjñāyam iti kim ? khaṭvāvatī / striyām iti kim ? śarāvān / matoḥ iti kim ? gavādinī // anto 'vatyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायाम् इत्य् एव । अवतीशब्दान्तस्य सञ्ज्ञायाम् अन्त उदात्तो भवति । अजिरवती । खदिरवती । हंसवती । कारण्डवती । ङीपः पित्त्वाद् अनुदात्तत्वं प्राप्तम् । अवत्याः इति किम् उच्यते, न वत्या इत्य् एवम् उच्येत ? न+एवं शक्यम् इह अपि स्यात्, राजवती । स्वरविधौ नलोपस्य असिद्धत्वान् न अयम् अवतीशब्दः । वत्वं पुनर् आश्रयात् सिद्धम् ॥ ईवत्याः

sañjñāyām ity eva / avatīśabdāntasya sañjñāyām anta udātto bhavati / ajiravatī / khadiravatī / haṃsavatī / kāraṇḍavatī / ṅīpaḥ pittvād anudāttatvaṃ prāptam / avatyāḥ iti kim ucyate, na vatyā ity evam ucyeta ? na+evaṃ śakyam iha api syāt, rājavatī / svaravidhau nalopasya asiddhatvān na ayam avatīśabdaḥ / vatvaṃ punar āśrayāt siddham // īvatyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चौ

cau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चौ इति अञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते । तस्मिन् परतः पूर्वस्य अन्त उदात्तो भवति । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे । उदात्तनिवृत्तिस्वरापवादो ऽयम् । चावतद्धित इति वक्तव्यम् । दाधीचः । माधूचः । प्रत्ययस्वर एव अत्र भवति ॥ समासस्य

cau iti añcatirluptanakāro gṛhyate / tasmin parataḥ pūrvasya anta udātto bhavati / dadhīcā / dadhīce / madhūcaḥ paśya / madhūcā / madhūce / udāttanivṛttisvarāpavādo 'yam / cāvataddhita iti vaktavyam / dādhīcaḥ / mādhūcaḥ / pratyayasvara eva atra bhavati // samāsasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.