Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 6.1

एक-अचो द्वे प्रथमस्य

eka-aco dve prathamasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारो ऽयम् । एकाचः इति च, द्वे इति च, प्रथमस्य इति च त्रितयम् अधिकृतं वेदितव्यम् । इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः प्राक् संप्रसारणविधानात् तत्र एकाचः प्रथमस्य द्वे भवतः इत्य् एवं तद् वेदितव्यम् । वक्ष्यति - लिटि धातोर् अनभ्यासस्य (*६,१।८) इति । तत्र धातोर् अवयवयस्य अनभ्यासस्य प्रथमस्य+एकाचो द्वे भवतः । जजागार । पपाच । इयाय । आर । एकाच इति बहुव्रीहिनिर्देशः । एको ऽच् यस्य सो ऽयम् एकाच् इत्य् अवयवेन विग्रहः । तत्र समुदायः समासार्थः । अभ्यन्तरश् च समुदाये ऽवयवो भवति इति साच्कस्य+एव द्विर्वचनं भवति । एवं च पच् इत्य् अत्र येन+एव अचा समुदायः एकाच्, तेनअ+एव तदवयवो ऽच्छब्दः पशब्दश् च । तत्र पृथग् अवयवैकाच् न द्विर् उच्यते, किं तर्हि, समुदायैकाज् एव । तथा हि सकृच्छास्त्रप्रवृत्त्या सावयवः समुदायो ऽनुगृह्यते । पपाच इत्य् अत्र प्रथमत्वं व्यपदेशिवद्भावात् । इयाय, आर इत्य् अत्र एकाच्त्वम् अपि व्यपदेशिभावाद् एव । द्विःप्रयोगश् च द्विर्वचनम् इदम् । आवृत्तिसङ्ख्या हि द्वे इति विधीयते । तेन स एव शब्दो द्विर् उचार्यते, न च शब्दान्तरं तस्य स्थाने विधीयते ॥ अजादेर् द्वितीयस्य

adhikāro 'yam / ekācaḥ iti ca, dve iti ca, prathamasya iti ca tritayam adhikṛtaṃ veditavyam / ita uttaraṃ yad vakṣyāmaḥ prāk saṃprasāraṇavidhānāt tatra ekācaḥ prathamasya dve bhavataḥ ity evaṃ tad veditavyam / vakṣyati - liṭi dhātor anabhyāsasya (*6,1.8) iti / tatra dhātor avayavayasya anabhyāsasya prathamasya+ekāco dve bhavataḥ / jajāgāra / papāca / iyāya / āra / ekāca iti bahuvrīhinirdeśaḥ / eko 'c yasya so 'yam ekāc ity avayavena vigrahaḥ / tatra samudāyaḥ samāsārthaḥ / abhyantaraś ca samudāye 'vayavo bhavati iti sāckasya+eva dvirvacanaṃ bhavati / evaṃ ca pac ity atra yena+eva acā samudāyaḥ ekāc, tenaa+eva tadavayavo 'cchabdaḥ paśabdaś ca / tatra pṛthag avayavaikāc na dvir ucyate, kiṃ tarhi, samudāyaikāj eva / tathā hi sakṛcchāstrapravṛttyā sāvayavaḥ samudāyo 'nugṛhyate / papāca ity atra prathamatvaṃ vyapadeśivadbhāvāt / iyāya, āra ity atra ekāctvam api vyapadeśibhāvād eva / dviḥprayogaś ca dvirvacanam idam / āvṛttisaṅkhyā hi dve iti vidhīyate / tena sa eva śabdo dvir ucāryate, na ca śabdāntaraṃ tasya sthāne vidhīyate // ajāder dvitīyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथम-द्विर्वचन-अपवादो ऽयम् । अजादेर् द्वितियस्य एकचो द्विर्वचनम् अधिक्रियते । अच् आदिर् यस्य धातोः तदवयवस्य द्वितीयस्य एकाचो द्वे भवतः । अटिटिषति । अशिशिषति । अरिरिषति । अर्तेः स्मि-पूङ्-र्-अञ्ज्व्-अशां सनि (*७,२।७४) इति इट् क्रियते । तस्मिन् कृते गुणे च रपरत्वे च द्विर्वचने ऽचि (*१,२।५९) इति स्थानिवद्भावः प्राप्नोति । तत्र प्रतिविधानं द्विर्वचननिमित्ते ऽचि इति उच्यते । न च अत्र द्विर्वचननिमित्तमिट् । किं तर्हि ? कार्यी । न च कार्यी निमित्तत्वेन अश्रीयते । तथा हि - क्ङिनिमित्तयोर् गुणवृद्ध्योः प्रतिषेधो विधीयमानः शयिता इत्य् अत्र न भवति, न हि कार्यिणः शीङो गुणं प्रति निमित्तभावः इति । अत्र केचिद् अजादेः इति कर्मधारयात् पञ्चमीम् इच्छन्ति । अच् च असौ आदिश् च इत्य् अजादिः, तस्मात् अजादेर् उत्तरस्य एकाचो द्वे भवतः इति । तेषां द्वितीयस्य इति विस्पष्टर्थं द्रष्टाव्यम् ॥ न न्द्राः संयोगादयः

prathama-dvirvacana-apavādo 'yam / ajāder dvitiyasya ekaco dvirvacanam adhikriyate / ac ādir yasya dhātoḥ tadavayavasya dvitīyasya ekāco dve bhavataḥ / aṭiṭiṣati / aśiśiṣati / aririṣati / arteḥ smi-pūṅ-r-añjv-aśāṃ sani (*7,2.74) iti iṭ kriyate / tasmin kṛte guṇe ca raparatve ca dvirvacane 'ci (*1,2.59) iti sthānivadbhāvaḥ prāpnoti / tatra pratividhānaṃ dvirvacananimitte 'ci iti ucyate / na ca atra dvirvacananimittamiṭ / kiṃ tarhi ? kāryī / na ca kāryī nimittatvena aśrīyate / tathā hi - kṅinimittayor guṇavṛddhyoḥ pratiṣedho vidhīyamānaḥ śayitā ity atra na bhavati, na hi kāryiṇaḥ śīṅo guṇaṃ prati nimittabhāvaḥ iti / atra kecid ajādeḥ iti karmadhārayāt pañcamīm icchanti / ac ca asau ādiś ca ity ajādiḥ, tasmāt ajāder uttarasya ekāco dve bhavataḥ iti / teṣāṃ dvitīyasya iti vispaṣṭarthaṃ draṣṭāvyam // na ndrāḥ saṃyogādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वो ऽभ्यासः

pūrvo 'bhyāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे इति प्रथमन्तं यद् अनुवर्तते तद् अर्थाद् इह षष्ठ्यन्तं जायते । तत्र प्रत्यासत्तेर् अस्मिन् प्रकरणे ये द्वे विहिते तयोर् यः पूर्वो ऽवयवः सो ऽभ्याससञ्ज्ञो भवति । पपाच । पिपक्षति । पापच्यते । जुहोति । अपीपचत् । अभ्यासप्रदेशास् तु अत्र लोपो ऽभ्यासस्य (*७,४।५८) इत्य् एवम् आदयः ॥ उभे अभ्यस्तम्

dve iti prathamantaṃ yad anuvartate tad arthād iha ṣaṣṭhyantaṃ jāyate / tatra pratyāsatter asmin prakaraṇe ye dve vihite tayor yaḥ pūrvo 'vayavaḥ so 'bhyāsasañjño bhavati / papāca / pipakṣati / pāpacyate / juhoti / apīpacat / abhyāsapradeśās tu atra lopo 'bhyāsasya (*7,4.58) ity evam ādayaḥ // ubhe abhyastam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे इति वर्तमाने उभेग्रहणं समुदायसञ्जाप्रतिपत्त्यर्थम् । ये एवे विहिते ते उभे अपि समुदिते अभ्यस्तसञ्ज्ञे भवतः । ददति । ददत् । दधतु । उभेग्रहणं किम् ? नेनिजति इत्य् अत्र अभ्यस्तानाम् आदिः इति समुदाये उदात्तत्वं यथा स्यात्, प्रत्येकं पर्यायेण वा मा भूत् इति । अभ्यस्तप्रदेशाः - अभ्यस्तानाम् आदिः (*६,१।१८९) इत्य् एवम् आदयः ॥ जक्षित्य्-आदयः षट्

dve iti vartamāne ubhegrahaṇaṃ samudāyasañjāpratipattyartham / ye eve vihite te ubhe api samudite abhyastasañjñe bhavataḥ / dadati / dadat / dadhatu / ubhegrahaṇaṃ kim ? nenijati ity atra abhyastānām ādiḥ iti samudāye udāttatvaṃ yathā syāt, pratyekaṃ paryāyeṇa vā mā bhūt iti / abhyastapradeśāḥ - abhyastānām ādiḥ (*6,1.189) ity evam ādayaḥ // jakṣity-ādayaḥ ṣaṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यस्तम् इति वर्तते । जक्ष इत्य् अयं धातुः इत्य् आदयश् च अन्ये षट् धातवः अभ्यस्तसञ्ज्ञा भवन्ति । सेयं सप्तानां धातूनाम् अभ्यस्तसञ्ज्ञा विधीयते । जक्ष भक्षहसन्योः इत्य् अतः प्रभृति वेवीङ् वेतिना तुल्ये इति यावत् । जक्षति । जाग्रति । दरिद्रति । चकासति । शासति । दीध्यते, वेव्यते इत्य् अत्र अभ्यस्तानाम् आदिः इत्य् एष स्वरः प्रयोजनम् । दीध्यत् इति च शतरि व्यत्ययेन सम्पादिते न अभ्यस्ताच् छतुः (*७,१।७८) इति नुमः प्रतिषेधः ॥ तुजादीनां दीर्घो ऽभ्यासस्य

abhyastam iti vartate / jakṣa ity ayaṃ dhātuḥ ity ādayaś ca anye ṣaṭ dhātavaḥ abhyastasañjñā bhavanti / seyaṃ saptānāṃ dhātūnām abhyastasañjñā vidhīyate / jakṣa bhakṣahasanyoḥ ity ataḥ prabhṛti vevīṅ vetinā tulye iti yāvat / jakṣati / jāgrati / daridrati / cakāsati / śāsati / dīdhyate, vevyate ity atra abhyastānām ādiḥ ity eṣa svaraḥ prayojanam / dīdhyat iti ca śatari vyatyayena sampādite na abhyastāc chatuḥ (*7,1.78) iti numaḥ pratiṣedhaḥ // tujādīnāṃ dīrgho 'bhyāsasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुजादीनाम् इति प्रकारे आधिशब्दः । कश् च प्रकारः ? तुजेर् दीर्घो ऽभ्यासस्य न विहितः, दृश्यते च । ये तथाभूताः ते तुजादयः, तेषाम् अभ्यासस्य दीर्घः साधुर् भवति । तूतुजानः । मामहानः । अनड्वान् दाधार । व्रतं मीमाय । दाधार । स तूताव दीर्घश् च+एषां छन्दसि प्रत्ययविशेषे एव दृश्यते, ततो ऽन्यत्र न भवति । तुतोज शबलान् हरीन् ॥ लिटि धातोर् अनभ्यासस्य

tujādīnām iti prakāre ādhiśabdaḥ / kaś ca prakāraḥ ? tujer dīrgho 'bhyāsasya na vihitaḥ, dṛśyate ca / ye tathābhūtāḥ te tujādayaḥ, teṣām abhyāsasya dīrghaḥ sādhur bhavati / tūtujānaḥ / māmahānaḥ / anaḍvān dādhāra / vrataṃ mīmāya / dādhāra / sa tūtāva dīrghaś ca+eṣāṃ chandasi pratyayaviśeṣe eva dṛśyate, tato 'nyatra na bhavati / tutoja śabalān harīn // liṭi dhātor anabhyāsasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समान्या मरुतः संमिमिक्षुः । लिटि उसन्तः । द्विर्वचनप्रकरणे छन्दसि वेति वक्तव्यम् । यो जागार तमृचः कामयन्ते । दाति प्रियाणि इति ॥ सन्-यङोः

samānyā marutaḥ saṃmimikṣuḥ / liṭi usantaḥ / dvirvacanaprakaraṇe chandasi veti vaktavyam / yo jāgāra tamṛcaḥ kāmayante / dāti priyāṇi iti // san-yaṅoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातोर् अनभ्यासस्य इति वर्तते । सन्यङोः इति च षष्ठ्यन्तम् एतत् । सनन्तस्य यङन्तस्य च अनभ्यासस्य धातोर् अवयवस्य प्रथमस्य+एकाचो द्वितीयस्य वा यथायोगं द्वे भवतः । पिपक्षति । पिपतिषति । अरिरिषति । उन्दिदिषति । यङन्तस्य - पापच्यते । अटाट्यते । यायज्यते । अरार्यते । प्रोर्णोनूयते । अनभ्यासस्य इत्य् एव जुगुप्सिषते । लोलूयिषते ॥ श्लौ

dhātor anabhyāsasya iti vartate / sanyaṅoḥ iti ca ṣaṣṭhyantam etat / sanantasya yaṅantasya ca anabhyāsasya dhātor avayavasya prathamasya+ekāco dvitīyasya vā yathāyogaṃ dve bhavataḥ / pipakṣati / pipatiṣati / aririṣati / undidiṣati / yaṅantasya - pāpacyate / aṭāṭyate / yāyajyate / arāryate / prorṇonūyate / anabhyāsasya ity eva jugupsiṣate / lolūyiṣate // ślau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लौ परतः अनभ्यासस्य धातोर् अवयवस्य प्रथमस्य+एकाचो द्वितियस्य वा यथायोगं द्वे भवतः । जुहोति । बिभेति । जिह्नेति ॥ चङि

ślau parataḥ anabhyāsasya dhātor avayavasya prathamasya+ekāco dvitiyasya vā yathāyogaṃ dve bhavataḥ / juhoti / bibheti / jihneti // caṅi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चङि परतो ऽनभ्यासस्य धातोर् अवयवस्य प्रथमस्य एकाचो द्वितीयस्य वा यथायोगम् द्वे भवतः । अपीपचत् । अपीपठत् । आटिटत् । आशिशत् । आर्दिदत् । पचादीनां ण्यनतानाम् चङि कृते णिलोपः, उपधाह्रस्वत्वं, द्विर्वचनम् इत्य् एषां कार्याणां प्रवृत्तिक्रमः । तथा च सन्वल्लघुनि चङ्परे इति सन्वद्भावो विधीयमानो ह्रस्वस्य स्थानिवद्भावान् न प्रतिषिध्यते । यो ह्य् अनादिष्टाद् अचः पूर्वः तस्य विधिं प्रति स्थानिवद्भावो भवति । न च अस्मिन् कार्याणां क्रमेणानिष्टाद् अचः पूर्वो ऽभ्यासो भवति इति । आटिटत् इति द्विर्वचने ऽचि (*१,१।५९) इति स्थानिवद्भावात् द्वितीयस्य+एकाचः द्विर्वचनं भवति ॥ दाश्वान् साह्वान् मीड्वांश् च

caṅi parato 'nabhyāsasya dhātor avayavasya prathamasya ekāco dvitīyasya vā yathāyogam dve bhavataḥ / apīpacat / apīpaṭhat / āṭiṭat / āśiśat / ārdidat / pacādīnāṃ ṇyanatānām caṅi kṛte ṇilopaḥ, upadhāhrasvatvaṃ, dvirvacanam ity eṣāṃ kāryāṇāṃ pravṛttikramaḥ / tathā ca sanvallaghuni caṅpare iti sanvadbhāvo vidhīyamāno hrasvasya sthānivadbhāvān na pratiṣidhyate / yo hy anādiṣṭād acaḥ pūrvaḥ tasya vidhiṃ prati sthānivadbhāvo bhavati / na ca asmin kāryāṇāṃ krameṇāniṣṭād acaḥ pūrvo 'bhyāso bhavati iti / āṭiṭat iti dvirvacane 'ci (*1,1.59) iti sthānivadbhāvāt dvitīyasya+ekācaḥ dvirvacanaṃ bhavati // dāśvān sāhvān mīḍvāṃś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साह्वान् इति षह मर्षणे इत्य् एतस्य परस्मैपदम्, उपधादीर्घत्वम्, अद्विर्वचनम् अनिट्त्वं च निपातनात् । साह्वान् बलाहकः । मीड्वान् इति मिह सेचने इत्य् एतस्य अद्विर्वचनम्, अनिट्त्वम्, उपधादीर्घत्वं ढत्वं च निपातनात् । मीड्वस्तोकाय तनयाय मृल । एकवचनम् अतन्त्रम् । कृञादीनां के द्वे भवत इति वक्तव्यम् । क्रियते ऽनेन इति चक्रम् । चिक्लिदम् । कृञः क्लिदेश् च घञर्थे कविधानम् इति कः प्रत्ययः । चरिचलिपतिवदीनां द्वित्वमच्याक् च अभ्यासस्य । चरादीनां धातूनाम् अपि प्रत्यये परतः द्वे भवतः । अभ्यासस्य आगागमो भवति । आगागमविधानसामर्थ्याच् च हलादिशेषो न भवति । हलादिशेषे हि सयागमस्य आदेशस्य च विशेषो न अस्ति । चराचरः । चलाचल । पतापतः । वचावदः । वेति वक्तव्यम् । तेन चरः पुरुषः, चलो रथः , पतं यानम्, वदो मनुष्यः इत्य् एवम् आदि सिद्धं भवति । हन्तेर् घत्वं च । हन्तेर् अचि प्रत्यये परतो द्वे भवतः, अभ्यासस्य च हकारस्य च घत्वम्, आक् चागमो भवति । परस्य अभ्यासाच् च (*७,३।५५) इति कुत्वम् घनाघनः क्षोभणश्चर्षणीनाम् । पाटेर् णिलुक् चोक् च दीर्घश् च अभ्यासस्य । पाटेर् अचि परतो द्वे भवतो णिलुक् च भवति । अभ्यासस्य च ऊगागमो दीर्घश् च भवति । पाटूपटः ॥ ष्यङः सम्प्रसारणं पुत्र-पत्योस् तत्पुरुषे

sāhvān iti ṣaha marṣaṇe ity etasya parasmaipadam, upadhādīrghatvam, advirvacanam aniṭtvaṃ ca nipātanāt / sāhvān balāhakaḥ / mīḍvān iti miha secane ity etasya advirvacanam, aniṭtvam, upadhādīrghatvaṃ ḍhatvaṃ ca nipātanāt / mīḍvastokāya tanayāya mṛla / ekavacanam atantram / kṛñādīnāṃ ke dve bhavata iti vaktavyam / kriyate 'nena iti cakram / ciklidam / kṛñaḥ klideś ca ghañarthe kavidhānam iti kaḥ pratyayaḥ / caricalipativadīnāṃ dvitvamacyāk ca abhyāsasya / carādīnāṃ dhātūnām api pratyaye parataḥ dve bhavataḥ / abhyāsasya āgāgamo bhavati / āgāgamavidhānasāmarthyāc ca halādiśeṣo na bhavati / halādiśeṣe hi sayāgamasya ādeśasya ca viśeṣo na asti / carācaraḥ / calācala / patāpataḥ / vacāvadaḥ / veti vaktavyam / tena caraḥ puruṣaḥ, calo rathaḥ , pataṃ yānam, vado manuṣyaḥ ity evam ādi siddhaṃ bhavati / hanter ghatvaṃ ca / hanter aci pratyaye parato dve bhavataḥ, abhyāsasya ca hakārasya ca ghatvam, āk cāgamo bhavati / parasya abhyāsāc ca (*7,3.55) iti kutvam ghanāghanaḥ kṣobhaṇaścarṣaṇīnām / pāṭer ṇiluk cok ca dīrghaś ca abhyāsasya / pāṭer aci parato dve bhavato ṇiluk ca bhavati / abhyāsasya ca ūgāgamo dīrghaś ca bhavati / pāṭūpaṭaḥ // ṣyaṅaḥ samprasāraṇaṃ putra-patyos tatpuruṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धुनि बहुव्रीहौ

bandhuni bahuvrīhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यङः संप्रसारणम् इति अनुवर्तते । बन्धुशब्दे उत्तरपदे बहुव्रीहौ समासे ष्यङः सम्प्रसारणम् भवति । कारीषगन्ध्या बन्धुः अस्य कारीषगन्धीबन्धुः । कौमुदगन्धीबन्धुः । बहुव्रीहौ इति किम् ? कारीषगन्ध्यायाः बन्धुः कारीषगन्ध्याबन्धुः । अत्र अपि पूर्ववद् एव । परमकारीषगन्धीबन्धुः इत्य् अत्र भवति । अतिकारीषगन्ध्याबन्धुः इति च न भवति, तथा कारीषगन्ध्याबन्धुधनः, कारीषगन्ध्यापरमबन्धुः इति । बन्धुनि इति नपुंसकालिङ्गनिर्देशः शब्दरूपापेक्षया, पुंलिङ्गाभिधेयस् तु अयं बन्धुशब्दः । मातच् मातृकमातृषु । ष्यङः सम्प्रसारणं भवति विभाषया बहुव्रीहाव् एव । कारीषगन्ध्या माता अस्य इत्य् एवं बहुव्रीहौ कृते एतस्माद् एव उपसङ्ख्यानात् पक्षे मतृशब्दस्य मातजादेशः । तत्र चित्करनसमर्थ्याद् बहुव्रीहिस्वरम् अन्तोदात्तत्वं बाधते । मातृमातृकशब्दयोश् च भेदेन+उपादानात् नद्यृतश् च (*५,४।१५३) इति कबपि विकल्प्यते । कारीषगन्धीमातः, कारीषगन्ध्यमातः, कारीषगन्धीमातृकः, कारिषगन्ध्यामातृकः, कारीषगन्धीमाता, कारीषगन्ध्यामाता ॥ वचि-स्वपि-यजादीनां किति

syaṅaḥ saṃprasāraṇam iti anuvartate / bandhuśabde uttarapade bahuvrīhau samāse ṣyaṅaḥ samprasāraṇam bhavati / kārīṣagandhyā bandhuḥ asya kārīṣagandhībandhuḥ / kaumudagandhībandhuḥ / bahuvrīhau iti kim ? kārīṣagandhyāyāḥ bandhuḥ kārīṣagandhyābandhuḥ / atra api pūrvavad eva / paramakārīṣagandhībandhuḥ ity atra bhavati / atikārīṣagandhyābandhuḥ iti ca na bhavati, tathā kārīṣagandhyābandhudhanaḥ, kārīṣagandhyāparamabandhuḥ iti / bandhuni iti napuṃsakāliṅganirdeśaḥ śabdarūpāpekṣayā, puṃliṅgābhidheyas tu ayaṃ bandhuśabdaḥ / mātac mātṛkamātṛṣu / ṣyaṅaḥ samprasāraṇaṃ bhavati vibhāṣayā bahuvrīhāv eva / kārīṣagandhyā mātā asya ity evaṃ bahuvrīhau kṛte etasmād eva upasaṅkhyānāt pakṣe matṛśabdasya mātajādeśaḥ / tatra citkaranasamarthyād bahuvrīhisvaram antodāttatvaṃ bādhate / mātṛmātṛkaśabdayoś ca bhedena+upādānāt nadyṛtaś ca (*5,4.153) iti kabapi vikalpyate / kārīṣagandhīmātaḥ, kārīṣagandhyamātaḥ, kārīṣagandhīmātṛkaḥ, kāriṣagandhyāmātṛkaḥ, kārīṣagandhīmātā, kārīṣagandhyāmātā // vaci-svapi-yajādīnāṃ kiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचि - उक्तः । उक्तवा । स्वपि - सुप्तः । सुप्तवान् । यज - इष्टः । इष्टवान् । वप - उप्तः । उप्तवान् । वह-ऊढः । ऊढवान् । वस-उषितः । उषितवान् । वेञ्-उतः । उतवान् । व्येञ् - संवीतः । संवीतवान् । ह्वेञ् - आहूतवान् । वद - उदितः । उदितवान् । टुओश्वि - शूनः । शूनवान् । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्ययेकार्यं विज्ञायते । तेन+इह न भवति, वाच्यते, वाचिकः इति ॥ ग्रहि-ज्या-वयि-व्यधि-वष्टि-विचति-वृश्चति-पृच्छति-भृज्जतीनां ङिति च

vaci - uktaḥ / uktavā / svapi - suptaḥ / suptavān / yaja - iṣṭaḥ / iṣṭavān / vapa - uptaḥ / uptavān / vaha-ūḍhaḥ / ūḍhavān / vasa-uṣitaḥ / uṣitavān / veñ-utaḥ / utavān / vyeñ - saṃvītaḥ / saṃvītavān / hveñ - āhūtavān / vada - uditaḥ / uditavān / ṭuośvi - śūnaḥ / śūnavān / dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatpratyayekāryaṃ vijñāyate / tena+iha na bhavati, vācyate, vācikaḥ iti // grahi-jyā-vayi-vyadhi-vaṣṭi-vicati-vṛścati-pṛcchati-bhṛjjatīnāṃ ṅiti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र ष्त्वं प्रति नत्वस्य सिद्धत्वाद् ज्ञलादिर् निष्ठा न भवति । कुत्वे तु कर्तव्ये तद् असिद्धम् एव इति प्रवर्तते कुत्वम् । ङिति - वृश्चति । वरीवृश्च्यते । प्रच्छ - पृष्टः । पृष्टवन् । ङिति - पृच्छति । परीपृछ्यते । प्रश्नः । नङि तु प्रश्ने च आसन्नकाले (*३,२।११७) इति निपातनाद् असंप्रसारणम् । भ्रस्ज - भृष्टः । भृष्टवान् । ङिति - भृज्जति । बरीभृज्यते । सकारस्य ज्ञलां जश् ज्ञशि (*७,४।५३) इति जश्त्वेन दकारः, स्तोः श्चुना श्चुः (*८,४।४०) इति श्चुत्वेन जकारः ॥ लिट्य् अभ्यासस्य+उभयेषाम्

tatra ṣtvaṃ prati natvasya siddhatvād jñalādir niṣṭhā na bhavati / kutve tu kartavye tad asiddham eva iti pravartate kutvam / ṅiti - vṛścati / varīvṛścyate / praccha - pṛṣṭaḥ / pṛṣṭavan / ṅiti - pṛcchati / parīpṛchyate / praśnaḥ / naṅi tu praśne ca āsannakāle (*3,2.117) iti nipātanād asaṃprasāraṇam / bhrasja - bhṛṣṭaḥ / bhṛṣṭavān / ṅiti - bhṛjjati / barībhṛjyate / sakārasya jñalāṃ jaś jñaśi (*7,4.53) iti jaśtvena dakāraḥ, stoḥ ścunā ścuḥ (*8,4.40) iti ścutvena jakāraḥ // liṭy abhyāsasya+ubhayeṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयेषां वच्यादीनां ग्रह्यादीनां च लिटि परतो ऽभ्यासस्य सम्प्रसारणं भवति । वचि - उवाच । उवचिथ । स्वपि - सुष्वाप । सुष्वपिथ । यज इयाज । इयजिथ । डुवप् - उवाप । उअवपिथ । ग्रह्यादीनाम् - तत्र ग्रहेर् अविशेषः । जग्राह । जग्रहिथ । ज्या - जिज्यौ । जिज्यिथ । वयि - उवाय । उवयिथ । व्यध - विव्याध । विव्यधिथ । वश - उवाश । उवशिथ । व्यच - विव्याच । विव्यचिथ । वृश्चतेः सत्यसति वा योगे न अस्ति विशेषः । योगारम्भे तु सति यदि सम्प्रसारणम् अकृत्वा हलादिशेषेण रेफो निवर्त्यते, तदा वकारस्य सम्प्रसारणं प्राप्नोति । अथ रेफस्य सम्प्रसारणं कृत्वा उरदत्वं रपरत्वं च क्रियते, तदानी - मुरदत्वस्य स्थानिवद्भावात् न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् (*६,१।३७) इति प्रतिषेधो भवति इत्य् अस्ति विशेषः । वव्रश्च । वव्रश्चिथ । पृच्छति भृज्जत्योर् अविशेषः । अकिदर्थं च+इदम् अभ्यासस्य सम्प्रसारणं विधीयते । किति हि परत्वाद् धातोः सम्प्रसारणे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानाद् द्विर्वचनम्, ऊचतुः, ऊचुः इति । अधिकाराद् एव+उभयेषां ग्रहणे सिद्धे पुनर् उभयेषाम् इति वचनं हलादिः शेषम् अपि बाधित्वा सम्प्रसारणम् एव यथा स्यात् इति । विव्याध ॥ स्वापेश् चङि

ubhayeṣāṃ vacyādīnāṃ grahyādīnāṃ ca liṭi parato 'bhyāsasya samprasāraṇaṃ bhavati / vaci - uvāca / uvacitha / svapi - suṣvāpa / suṣvapitha / yaja iyāja / iyajitha / ḍuvap - uvāpa / uavapitha / grahyādīnām - tatra graher aviśeṣaḥ / jagrāha / jagrahitha / jyā - jijyau / jijyitha / vayi - uvāya / uvayitha / vyadha - vivyādha / vivyadhitha / vaśa - uvāśa / uvaśitha / vyaca - vivyāca / vivyacitha / vṛścateḥ satyasati vā yoge na asti viśeṣaḥ / yogārambhe tu sati yadi samprasāraṇam akṛtvā halādiśeṣeṇa repho nivartyate, tadā vakārasya samprasāraṇaṃ prāpnoti / atha rephasya samprasāraṇaṃ kṛtvā uradatvaṃ raparatvaṃ ca kriyate, tadānī - muradatvasya sthānivadbhāvāt na samprasāraṇe samprasāraṇam (*6,1.37) iti pratiṣedho bhavati ity asti viśeṣaḥ / vavraśca / vavraścitha / pṛcchati bhṛjjatyor aviśeṣaḥ / akidarthaṃ ca+idam abhyāsasya samprasāraṇaṃ vidhīyate / kiti hi paratvād dhātoḥ samprasāraṇe kṛte punaḥ prasaṅgavijñānād dvirvacanam, ūcatuḥ, ūcuḥ iti / adhikārād eva+ubhayeṣāṃ grahaṇe siddhe punar ubhayeṣām iti vacanaṃ halādiḥ śeṣam api bādhitvā samprasāraṇam eva yathā syāt iti / vivyādha // svāpeś caṅi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वपि-स्यमि-व्येञां यङि

svapi-syami-vyeñāṃ yaṅi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ञिष्वप शये, स्यमु, स्वन, ध्वन शब्दे, व्येञ् संवरणे इत्य् एतेषां धातूनां यङि परतः सम्प्रसारणं भवति । सोषुप्यते । सेसिम्यते । वेवीयते । यङि इति किम् ? स्वप्नक् ॥ न वशः

ñiṣvapa śaye, syamu, svana, dhvana śabde, vyeñ saṃvaraṇe ity eteṣāṃ dhātūnāṃ yaṅi parataḥ samprasāraṇaṃ bhavati / soṣupyate / sesimyate / vevīyate / yaṅi iti kim ? svapnak // na vaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यगि इति वर्तते । वशेर्धातोर् यङि परतः संप्रसारणं न भवति । वावश्यते, वावश्येते, वावश्यन्ते । यगि इति किम् ? उष्टः । उशन्ति ॥ चायः की

yagi iti vartate / vaśerdhātor yaṅi parataḥ saṃprasāraṇaṃ na bhavati / vāvaśyate, vāvaśyete, vāvaśyante / yagi iti kim ? uṣṭaḥ / uśanti // cāyaḥ kī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यगि इति वर्तते । चायृ पूजानिशामनयोः इत्य् एतस्य धातोः यगि परतः की इत्य् अयम् आदेशो भवति । चेकीयते, चेकीयेते, चेकीयन्ते । दीर्घोच्चारणं यङ्लुगर्थम् । चेकीतः ॥ स्फायः स्फी निष्ठायाम्

yagi iti vartate / cāyṛ pūjāniśāmanayoḥ ity etasya dhātoḥ yagi parataḥ kī ity ayam ādeśo bhavati / cekīyate, cekīyete, cekīyante / dīrghoccāraṇaṃ yaṅlugartham / cekītaḥ // sphāyaḥ sphī niṣṭhāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फायी ओप्यायी वृद्धौ इत्य् असय् धातोः निष्ठायां परतः स्फी इत्य् अयम् आदेशो भवति । स्फीतः । स्फीतवान् । निष्थायाम् इति किम् ? स्हातिः । स्फातीभवति इत्य् एतद् अपि क्तिन्नन्तस्य+एव रूपं, न निष्थान्तस्य । निष्ठायाम् इत्य् एतद् अधीक्रीयते लिङ्यङोश् च (*६,१।२९) इति प्रागेतस्मात् सूत्रात् ॥ स्त्यः प्रपूर्वस्य

sphāyī opyāyī vṛddhau ity asay dhātoḥ niṣṭhāyāṃ parataḥ sphī ity ayam ādeśo bhavati / sphītaḥ / sphītavān / niṣthāyām iti kim ? shātiḥ / sphātībhavati ity etad api ktinnantasya+eva rūpaṃ, na niṣthāntasya / niṣṭhāyām ity etad adhīkrīyate liṅyaṅoś ca (*6,1.29) iti prāgetasmāt sūtrāt // styaḥ prapūrvasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवमूर्ति-स्पर्शयोः श्यः

dravamūrti-sparśayoḥ śyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवमूर्तौ द्रवकाठिन्ये, स्पर्शे वर्तमानस्य श्यैङ् गतौ इत्य् अस्य धातोर् निष्ठायां परतः सम्प्रसारणं भवति । शिनं घृतम् । शीना वसा । शीनम् मेदः । द्रवावस्थायाः काठिन्यं गतम् इत्य् अर्थः । श्यो ऽस्पर्शे (*८,२।४७) इति निष्थानत्वम् । स्पर्शे - शीतं वर्तते । शीतो वायुः । शीतमुदकम् । गुणमात्रे तद्वति च अस्य शीतशब्दस्य वृत्तिर् द्रष्टव्या । द्रवमूर्तिस्पर्शयोः इति किम् ? संश्यानो वृश्चिकः ॥ प्रतेश् च

dravamūrtau dravakāṭhinye, sparśe vartamānasya śyaiṅ gatau ity asya dhātor niṣṭhāyāṃ parataḥ samprasāraṇaṃ bhavati / śinaṃ ghṛtam / śīnā vasā / śīnam medaḥ / dravāvasthāyāḥ kāṭhinyaṃ gatam ity arthaḥ / śyo 'sparśe (*8,2.47) iti niṣthānatvam / sparśe - śītaṃ vartate / śīto vāyuḥ / śītamudakam / guṇamātre tadvati ca asya śītaśabdasya vṛttir draṣṭavyā / dravamūrtisparśayoḥ iti kim ? saṃśyāno vṛścikaḥ // prateś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यः इति वर्तते । प्रतेर् उत्तरस्य श्यायतेर् निष्ठायां परतः सम्प्रसरणं भवति । प्रतिशीनः । प्रतिशीनवान् । द्रवमूर्तिस्पर्शाभ्याम् अन्यत्र अपि यथा स्यात् इति सूत्रारम्भः ॥ विभाषा ऽभ्य्-अव-पूर्वस्य

śyaḥ iti vartate / prater uttarasya śyāyater niṣṭhāyāṃ parataḥ samprasaraṇaṃ bhavati / pratiśīnaḥ / pratiśīnavān / dravamūrtisparśābhyām anyatra api yathā syāt iti sūtrārambhaḥ // vibhāṣā 'bhy-ava-pūrvasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यः इति वर्तते । अभि अव इत्य् एवं पूर्वस्य श्यायतेर् निष्थायां विभाषा सम्प्रसारणम् भवति । अभिशीनम् अभिश्यानम् । अवशीनम्, अवश्यानम् । द्रवमूर्तिस्पर्शविवक्षायाम् अपि विकल्पो भवति । अभिशीनं घृतम्, अभिश्यानं घृतम् । अवशीनं मेदः, अवश्यानं मेदः । अभिशीतो वायुः, अभिश्यानः । अवशीतमुदकम् , अवश्यानमुदकम् । सेयमुभयत्रविभाषा द्रष्टव्या । पूर्वग्रहणस्य च प्रयोजनम्, सम्भिश्यानं, समवश्यानम् इत्य् अत्र मा भूत् इति केचिद् व्यचक्षते , नकिलायम् अभ्यवपूर्वः समुदायः इति यो ऽत्र अभ्यवपूर्वः समुदायस्तदाश्रयो विक्लपः कस्मान् न भवति ? तस्मात् अत्र भवितव्यम् एव । यदि तु न+इष्यते ततो यत्नानतरमास्थेयम् अस्माद् विह्बाषाविज्ञानात् । व्यवस्थेयम् । पूर्वग्रहणस्य च अन्यत् प्रयोजनं वक्तव्यम् ॥ शृतं पाके

śyaḥ iti vartate / abhi ava ity evaṃ pūrvasya śyāyater niṣthāyāṃ vibhāṣā samprasāraṇam bhavati / abhiśīnam abhiśyānam / avaśīnam, avaśyānam / dravamūrtisparśavivakṣāyām api vikalpo bhavati / abhiśīnaṃ ghṛtam, abhiśyānaṃ ghṛtam / avaśīnaṃ medaḥ, avaśyānaṃ medaḥ / abhiśīto vāyuḥ, abhiśyānaḥ / avaśītamudakam , avaśyānamudakam / seyamubhayatravibhāṣā draṣṭavyā / pūrvagrahaṇasya ca prayojanam, sambhiśyānaṃ, samavaśyānam ity atra mā bhūt iti kecid vyacakṣate , nakilāyam abhyavapūrvaḥ samudāyaḥ iti yo 'tra abhyavapūrvaḥ samudāyastadāśrayo viklapaḥ kasmān na bhavati ? tasmāt atra bhavitavyam eva / yadi tu na+iṣyate tato yatnānataramāstheyam asmād vihbāṣāvijñānāt / vyavastheyam / pūrvagrahaṇasya ca anyat prayojanaṃ vaktavyam // śṛtaṃ pāke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्यायः पी

pyāyaḥ pī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इत्य् एव । ओप्यायी वृद्धौ इत्य् अस्य धातोः निष्ठायां विभाषा पी इत्य् अयम् आदेशो भवति । पीनं मुखम् । पीनौ बाहू । पीनमुरः । इयम् अपि व्यवस्थितविभाषा+एव । तेन अनुपसर्गस्य नित्यं भवति, सोपसर्गस्य तु न+एस्व भवति । आप्यानश्चन्द्रमाः । आङ्पूर्वस्यान्धूधसोः भवत्य् एव, आपीनो ऽन्धुः, आपीनमूधः इति ॥ लिड्-यङोश् च

vibhāṣā ity eva / opyāyī vṛddhau ity asya dhātoḥ niṣṭhāyāṃ vibhāṣā pī ity ayam ādeśo bhavati / pīnaṃ mukham / pīnau bāhū / pīnamuraḥ / iyam api vyavasthitavibhāṣā+eva / tena anupasargasya nityaṃ bhavati, sopasargasya tu na+esva bhavati / āpyānaścandramāḥ / āṅpūrvasyāndhūdhasoḥ bhavaty eva, āpīno 'ndhuḥ, āpīnamūdhaḥ iti // liḍ-yaṅoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इति निवृत्तम् । प्यायः पी (*६,१।२८) इत्य् एतत् चशब्देन अनुकृष्यते । लिटि यङि च परतः प्यायः पी इत्य् अयम् आदेशो भवति । आपिप्ये, आपिप्याते, आपिप्यिरे । परत्वात् पीभावे कृते पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् द्विर्वचनम्, एरनेकाचः इति यणादेशः । यङि - आपेपीयते, आपेपीयेते, अपेपीयन्ते ॥ विभाषा श्वेः

vibhāṣā iti nivṛttam / pyāyaḥ pī (*6,1.28) ity etat caśabdena anukṛṣyate / liṭi yaṅi ca parataḥ pyāyaḥ pī ity ayam ādeśo bhavati / āpipye, āpipyāte, āpipyire / paratvāt pībhāve kṛte punaḥ prasaṅgavijñānāt dvirvacanam, eranekācaḥ iti yaṇādeśaḥ / yaṅi - āpepīyate, āpepīyete, apepīyante // vibhāṣā śveḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिड्य्ङोः इति वर्तते, सम्प्रसरणम् इति च । लिटि यङि च श्वयतेर् धातोः विभाषा सम्प्रसारणं भवति । शुशाव, शिश्वाय । शुशुवतुः, शिश्वियतुः । यगि - शोशूयते, शेश्वीयते । तद् अत्र यङि सम्प्रसारणम् अप्राप्तं विभाष विधीयते । लिटि तु किति यजादित्वात् नित्यं प्राप्तं, तत्र सर्वत्रविकल्पो भवति इत्य् एषा उभयत्रविभाषा । यदा च धातोर् न भवति तदा लिट्य् अभ्यासस्य+उभयेषाम् (*६,१।१७) इत्य् अभ्यासस्य अपि न भवति ॥ णौ च संश्-चङोः

liḍyṅoḥ iti vartate, samprasaraṇam iti ca / liṭi yaṅi ca śvayater dhātoḥ vibhāṣā samprasāraṇaṃ bhavati / śuśāva, śiśvāya / śuśuvatuḥ, śiśviyatuḥ / yagi - śośūyate, śeśvīyate / tad atra yaṅi samprasāraṇam aprāptaṃ vibhāṣa vidhīyate / liṭi tu kiti yajāditvāt nityaṃ prāptaṃ, tatra sarvatravikalpo bhavati ity eṣā ubhayatravibhāṣā / yadā ca dhātor na bhavati tadā liṭy abhyāsasya+ubhayeṣām (*6,1.17) ity abhyāsasya api na bhavati // ṇau ca saṃś-caṅoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा श्वेः (*६,१।३०) इति वर्तते । सन्परे चङ्परे च णौ परतः श्वयतेर् धातोः विभाषा सम्प्रसारणं भवति । शुशावयिषति । चङि - अशूशवत्, अशिश्वयत् । सम्प्रसारणं सम्प्रसारणाश्रयं च बलीयो भवति इति वचनाद् अन्तरङ्गम् अपि वृद्ध्यादिकं सम्प्रसारणेन बाध्यते । कृते तु संप्रसारणे वृद्धिर् आवादेशश् च । ततः ओः पु-यण्-ज्य्-अपरे (*७,४।८०) इत्य् एतद् वचनं ज्ञापकं णौ कृतस्थानिवद्भावस्य, इति स्थानिवद्भावात् शुशब्दो द्विरुच्यते ॥ ह्वः संप्रसारणम्

vibhāṣā śveḥ (*6,1.30) iti vartate / sanpare caṅpare ca ṇau parataḥ śvayater dhātoḥ vibhāṣā samprasāraṇaṃ bhavati / śuśāvayiṣati / caṅi - aśūśavat, aśiśvayat / samprasāraṇaṃ samprasāraṇāśrayaṃ ca balīyo bhavati iti vacanād antaraṅgam api vṛddhyādikaṃ samprasāraṇena bādhyate / kṛte tu saṃprasāraṇe vṛddhir āvādeśaś ca / tataḥ oḥ pu-yaṇ-jy-apare (*7,4.80) ity etad vacanaṃ jñāpakaṃ ṇau kṛtasthānivadbhāvasya, iti sthānivadbhāvāt śuśabdo dvirucyate // hvaḥ saṃprasāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यस्तस्य च

abhyastasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्वः इति वर्तते, तद् अभ्यस्तस्य इत्य् अनेन व्यधिकरणम् । अभ्यस्तस्य यो ह्वयतिः । कश् च अभ्यस्तस्य ह्वयतिः ? कारणम् । तेन अभ्यस्तकारणस्य ह्वयतिः प्राग् एव द्विर्वचनात् सम्प्रसारणं भवति । जुहाव । जुहूयते । जुहूषति ॥ बहुलं छन्दसि

hvaḥ iti vartate, tad abhyastasya ity anena vyadhikaraṇam / abhyastasya yo hvayatiḥ / kaś ca abhyastasya hvayatiḥ ? kāraṇam / tena abhyastakāraṇasya hvayatiḥ prāg eva dvirvacanāt samprasāraṇaṃ bhavati / juhāva / juhūyate / juhūṣati // bahulaṃ chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हवः इति वर्तते । छन्दसि विषये ह्वयतेर् धातोर् बहुलं संप्रसारणं भवति । इन्द्राग्नी हुवे । देवीं सरस्वतीं हुवे । ह्वेञो लटि आत्मनेपदोत्तमैकवचने बहुलं छन्दसि इति शपो लुकि कृते सम्प्रसारणमुवङादेशश् च । न च भवति । ह्वयामि मरुतः शिवान् । ह्वयामि देवां ॥ चायः की

havaḥ iti vartate / chandasi viṣaye hvayater dhātor bahulaṃ saṃprasāraṇaṃ bhavati / indrāgnī huve / devīṃ sarasvatīṃ huve / hveño laṭi ātmanepadottamaikavacane bahulaṃ chandasi iti śapo luki kṛte samprasāraṇamuvaṅādeśaś ca / na ca bhavati / hvayāmi marutaḥ śivān / hvayāmi devāṃ // cāyaḥ kī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुलं छन्दसि इति वर्तते । चायतेर् धातोः छन्दसि विषये बहुलं की इत्य् अयम् आदेशो भवति । वियन्ता न्यन्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम् । लिटि उसि रूपम् । न भवति । अग्नेर् ज्योतिर् निचाय्यः ॥ अपस्पृधेथाम्-आनृचुर्-आनृहुश्-चिच्युषेतित्याज-श्राताः श्रितम्-आशीराशीर्ताः

bahulaṃ chandasi iti vartate / cāyater dhātoḥ chandasi viṣaye bahulaṃ kī ity ayam ādeśo bhavati / viyantā nyanyaṃ cikyurna nicikyuranyam / liṭi usi rūpam / na bhavati / agner jyotir nicāyyaḥ // apaspṛdhethām-ānṛcur-ānṛhuś-cicyuṣetityāja-śrātāḥ śritam-āśīrāśīrtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिच्युषे । च्युङ् गतौ इत्य् अस्य धातोः लिति सेशब्दे अभ्यासय सम्प्रसारणम् अनिट् च निपातनात् । चिच्युषे । चुच्युविषे इति भाषायाम् । तित्याज । त्यज हानौ इत्य् असय् धातोः लिटि अभ्यासस्य सम्प्रसारणं निपात्यते । तित्याज । तत्याज इति भाषायाम् । श्राताः इति । श्रीञ् पाके इत्य् एतस्य धातोः निष्ठायां श्राभावः । श्रातास्त इन्द्रसोमाः । श्रितम् इति तस्य+एव श्रीणातेः ह्रस्वत्वम् । सोमो गौरी अधिश्रितः । श्रिता नो गृहाः । अनयोः श्राभावश्रिभावयोर् विषयविभागम् इच्छति, सोमेषु बहुषु श्राभाव एव, अन्यत्र श्रिभावः इति । सोमाद् अन्यत्र क्वचिद् एकस्मिन्न् अपि श्राभावो दृश्यते । यदि श्रातो जुहोतन । तस्य श्राताः इति बहुवचनस्य अविवक्षितत्वाद् उपसंग्रहो द्रष्टव्यः । आशीः, आशीर्तः इति । तस्य+एव श्रीणातेर् आङ्पूर्वस्य क्विपि निष्ठायां च शीरादेशः, निष्ठायाश् च नत्वाभावो निपातनात् । तामाशीरा दुहन्ति । आशीर्त ऊर्जम् । क्षीरैर् मध्यत आशीर्तः ॥ न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम्

cicyuṣe / cyuṅ gatau ity asya dhātoḥ liti seśabde abhyāsaya samprasāraṇam aniṭ ca nipātanāt / cicyuṣe / cucyuviṣe iti bhāṣāyām / tityāja / tyaja hānau ity asay dhātoḥ liṭi abhyāsasya samprasāraṇaṃ nipātyate / tityāja / tatyāja iti bhāṣāyām / śrātāḥ iti / śrīñ pāke ity etasya dhātoḥ niṣṭhāyāṃ śrābhāvaḥ / śrātāsta indrasomāḥ / śritam iti tasya+eva śrīṇāteḥ hrasvatvam / somo gaurī adhiśritaḥ / śritā no gṛhāḥ / anayoḥ śrābhāvaśribhāvayor viṣayavibhāgam icchati, someṣu bahuṣu śrābhāva eva, anyatra śribhāvaḥ iti / somād anyatra kvacid ekasminn api śrābhāvo dṛśyate / yadi śrāto juhotana / tasya śrātāḥ iti bahuvacanasya avivakṣitatvād upasaṃgraho draṣṭavyaḥ / āśīḥ, āśīrtaḥ iti / tasya+eva śrīṇāter āṅpūrvasya kvipi niṣṭhāyāṃ ca śīrādeśaḥ, niṣṭhāyāś ca natvābhāvo nipātanāt / tāmāśīrā duhanti / āśīrta ūrjam / kṣīrair madhyata āśīrtaḥ // na samprasāraṇe samprasāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिटि व्यो यः

liṭi vyo yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सम्प्रसारणम् इति अनुवर्तते । लिटि परतो वयो यकारस्य सम्प्रसारणं न भवति । उवाय, ऊयतुः, ऊयुः । लिड्ग्रहणम् उत्तरार्थम् ॥ वश् च अस्य अन्यतरस्यां किति

na samprasāraṇam iti anuvartate / liṭi parato vayo yakārasya samprasāraṇaṃ na bhavati / uvāya, ūyatuḥ, ūyuḥ / liḍgrahaṇam uttarārtham // vaś ca asya anyatarasyāṃ kiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य वयो यकारस्य किति लिटि परतो वकारादेशो भवति अन्यतरस्याम् । ऊवतुः, ऊवुः । ऊयतुः, ऊयुः । किति इति किम् ? उवाय । उवयिथ ॥ वेञः

asya vayo yakārasya kiti liṭi parato vakārādeśo bhavati anyatarasyām / ūvatuḥ, ūvuḥ / ūyatuḥ, ūyuḥ / kiti iti kim ? uvāya / uvayitha // veñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिटि इत्य् अनुवर्तते । वेञ् तन्तुसन्ताने इत्य् अस्य धातोः लिति परतः सम्प्रसारणं न भवति । ववौ, ववतुः, ववुः । किति यजादित्वात् धातोः प्राप्तम् अकित्यपि लिट्य् अभ्यासस्य+उभयेषाम् (*६,१।१७) इत्य् अभ्यासस्य, अतः उभयं प्रतिषिध्यते ॥ ल्यपि च

liṭi ity anuvartate / veñ tantusantāne ity asya dhātoḥ liti parataḥ samprasāraṇaṃ na bhavati / vavau, vavatuḥ, vavuḥ / kiti yajāditvāt dhātoḥ prāptam akityapi liṭy abhyāsasya+ubhayeṣām (*6,1.17) ity abhyāsasya, ataḥ ubhayaṃ pratiṣidhyate // lyapi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेञः इत्य् अनुवर्तते । ल्यपि च पर्तो वेञः सम्प्रसारणं न भवति । प्रवाय । उपवाय । पृथग्योगकरणम् उत्तरार्थम् ॥ ज्यश् च

veñaḥ ity anuvartate / lyapi ca parto veñaḥ samprasāraṇaṃ na bhavati / pravāya / upavāya / pṛthagyogakaraṇam uttarārtham // jyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ल्यपि इत्य् एव । ज्या वयोहानौ इत्य् अस्य धातोः ल्यपि परतः सम्प्रसारणं न भवति । प्रज्याय । उपज्याय ॥ व्यश् च

lyapi ity eva / jyā vayohānau ity asya dhātoḥ lyapi parataḥ samprasāraṇaṃ na bhavati / prajyāya / upajyāya // vyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ल्यपि इत्य् एव । व्येञ् संवरणे इत्य् एतस्य धातोः ल्यपि परतः सम्प्रसारणं न भवति । प्रव्याय । उपव्याय । योगविभागः उत्तरार्थः ॥ विभाषा परेः

lyapi ity eva / vyeñ saṃvaraṇe ity etasya dhātoḥ lyapi parataḥ samprasāraṇaṃ na bhavati / pravyāya / upavyāya / yogavibhāgaḥ uttarārthaḥ // vibhāṣā pareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद् एच उपदेशे ऽशिति

ād eca upadeśe 'śiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातोः इति वर्तते । एजन्तो यो धातुर् उपदेशे तस्य अकारादेशो भवति, शिति तु प्रत्यये न भवति । ग्लै - ग्लाता । ग्लातुम् । ग्लातव्यम् । शो - निशाता । निशातुम् । निशातव्यम् । एचः इति किम् ? कर्ता । हर्ता । उपदेशे इति किम् ? चेता । स्तोता । अशिति इति किम् ? ग्लायति । म्लायति । कथं जग्ले, मम्ले ? न+एवं विज्ञायते, शकार इद् यस्य सो ऽयं शित् इति, किं तर्हि, श एव इत् शित् । तत्र यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे इति शिदादौ प्रत्यये प्रतिषेधः । एश् शकारान्तो भवति । अशिति इति प्रसज्यप्रतिषेधो ऽयम्, तेन एतद् आत्त्वम् अनैमित्तिकं प्राग् एव प्रत्ययोत्पत्तेर् भवति इति, सुग्लः, सुम्लः इति आतश्चोपसर्गे (*३,१।१३६) इति कप्रत्ययः, सुग्लानः, सुम्लानः इति आतो युच् (*३,३।१२८) इत्य् एवम् आदि सिद्धम् भवति इति । आकाराधिकारस्त्वयं नित्यं सम्यतेः (*६,१।५७) इति यावत् ॥ न व्यो लिटि

dhātoḥ iti vartate / ejanto yo dhātur upadeśe tasya akārādeśo bhavati, śiti tu pratyaye na bhavati / glai - glātā / glātum / glātavyam / śo - niśātā / niśātum / niśātavyam / ecaḥ iti kim ? kartā / hartā / upadeśe iti kim ? cetā / stotā / aśiti iti kim ? glāyati / mlāyati / kathaṃ jagle, mamle ? na+evaṃ vijñāyate, śakāra id yasya so 'yaṃ śit iti, kiṃ tarhi, śa eva it śit / tatra yasmin vidhistadādāvalgrahaṇe iti śidādau pratyaye pratiṣedhaḥ / eś śakārānto bhavati / aśiti iti prasajyapratiṣedho 'yam, tena etad āttvam anaimittikaṃ prāg eva pratyayotpatter bhavati iti, suglaḥ, sumlaḥ iti ātaścopasarge (*3,1.136) iti kapratyayaḥ, suglānaḥ, sumlānaḥ iti āto yuc (*3,3.128) ity evam ādi siddham bhavati iti / ākārādhikārastvayaṃ nityaṃ samyateḥ (*6,1.57) iti yāvat // na vyo liṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्येञ् इत्य् एतस्य धातोः लिटि परत आकारादेशो न भवति । संविव्याय । सविव्ययिथ । लिट्य् अभ्यासस्य+उभयेषाम् (*६,१।१७) इति अभ्यासस्य सम्प्रसारणम् । णलि अचो ञ्णिति (*७,२।११५) इति वृद्धिः ॥ स्फुरति-स्फुलत्योर् घञि

vyeñ ity etasya dhātoḥ liṭi parata ākārādeśo na bhavati / saṃvivyāya / savivyayitha / liṭy abhyāsasya+ubhayeṣām (*6,1.17) iti abhyāsasya samprasāraṇam / ṇali aco ñṇiti (*7,2.115) iti vṛddhiḥ // sphurati-sphulatyor ghañi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदेचः इति वर्तते । स्फुर स्फुल चलने इत्य् एतयोर् धात्वोः एचः स्थाने घञि परतः आकारादेशो भवति । विस्फारः । विस्फालः । विष्फारः । विष्फालः स्फुरतिस्फुलत्योर् निर्-नि-विभ्यः (*८,३।७६) इति वा षत्वम् ॥ क्री-इङ्-जीनां णौ

adecaḥ iti vartate / sphura sphula calane ity etayor dhātvoḥ ecaḥ sthāne ghañi parataḥ ākārādeśo bhavati / visphāraḥ / visphālaḥ / viṣphāraḥ / viṣphālaḥ sphuratisphulatyor nir-ni-vibhyaḥ (*8,3.76) iti vā ṣatvam // krī-iṅ-jīnāṃ ṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिध्यतेर् अपारलौकिके

sidhyater apāralaukike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णौ इत्य् अनुवर्तते । षिधु हिंसासम्राध्योः इत्य् अस्य धातोः अपारलौकिके ऽर्थे वर्तमानस्य एचः स्थाने णौ परतः आकारादेशो भवति । अन्नं साधयति । ग्रामं साधयति । अपारलौकिके इति किम् ? तपस्तापसं सेधयति । स्वान्येवैनं कर्माणि सेधयन्ति । अत्र हि सिध्यतिः पारलौकिके ज्ञानविशेषे वर्तते । तापसः सिध्यति ज्ञानविशेषमासादयति, तं तपः प्रयुङ्क्ते । स च ज्ञानविशेषः उत्पन्नः परलोके जन्मान्तरे फलम् अभ्युदयलक्षणम् उपसंहरन् परलोकप्रयोजनो भवति । इह कस्मान् न भवति, अन्नं साधयति ब्राह्मनेभ्यो दास्यामि इति ? सिध्यते - रत्रार्थो निष्पत्तिः । तस्याः प्रयोजनम् अन्नम् । तस्य यद् दानं तत् पारलौकिकम्, न पुनः सिद्धिर् एव इति न आत्वं पर्युदस्यते । सक्षात् परलोकप्रयोजने च सिध्यर्थे कृतवकाशं वचनम् एवं विषयं न अवगाहते । सिध्यतेः इति श्यना निर्देशः, षिध गत्याम् इत्य् अस्य भौवादिकस्य निवृत्त्यर्थः ॥ मीनाति-मिनोति-दीङां ल्यपि च

ṇau ity anuvartate / ṣidhu hiṃsāsamrādhyoḥ ity asya dhātoḥ apāralaukike 'rthe vartamānasya ecaḥ sthāne ṇau parataḥ ākārādeśo bhavati / annaṃ sādhayati / grāmaṃ sādhayati / apāralaukike iti kim ? tapastāpasaṃ sedhayati / svānyevainaṃ karmāṇi sedhayanti / atra hi sidhyatiḥ pāralaukike jñānaviśeṣe vartate / tāpasaḥ sidhyati jñānaviśeṣamāsādayati, taṃ tapaḥ prayuṅkte / sa ca jñānaviśeṣaḥ utpannaḥ paraloke janmāntare phalam abhyudayalakṣaṇam upasaṃharan paralokaprayojano bhavati / iha kasmān na bhavati, annaṃ sādhayati brāhmanebhyo dāsyāmi iti ? sidhyate - ratrārtho niṣpattiḥ / tasyāḥ prayojanam annam / tasya yad dānaṃ tat pāralaukikam, na punaḥ siddhir eva iti na ātvaṃ paryudasyate / sakṣāt paralokaprayojane ca sidhyarthe kṛtavakāśaṃ vacanam evaṃ viṣayaṃ na avagāhate / sidhyateḥ iti śyanā nirdeśaḥ, ṣidha gatyām ity asya bhauvādikasya nivṛttyarthaḥ // mīnāti-minoti-dīṅāṃ lyapi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदेच उपदेशे (*६,१।४५) इति वर्तते । मीञ् हिंसायाम्, डुमिञ् प्रक्षेपणे, दीङ् क्षये इत्य् एतेषं धातूनां ल्यपि विषये, चकाराद् एचश्च विषये उपदेशे एव प्राक् प्रत्ययोत्पत्तेः अलो ऽन्यस्य स्थाने आकारादेशो भवति । प्रमाता । प्रमातव्यम् । प्रमातुम् । प्रमाय । निमाता । निमातव्यम् । निमातुम् । निमाय । उपदाता । उपदातव्यम् । उपदातुम् । उपदाय । उपदेशे एव आत्वविधानाद् इवर्णान्तलक्षणः प्रत्ययो न भवति । आकारलक्षणश् च भवति, उपदायो वर्तते । ईषदुपदानम् इति घञ्युचौ भवतः ॥ विभाषा लीयतेः

ādeca upadeśe (*6,1.45) iti vartate / mīñ hiṃsāyām, ḍumiñ prakṣepaṇe, dīṅ kṣaye ity eteṣaṃ dhātūnāṃ lyapi viṣaye, cakārād ecaśca viṣaye upadeśe eva prāk pratyayotpatteḥ alo 'nyasya sthāne ākārādeśo bhavati / pramātā / pramātavyam / pramātum / pramāya / nimātā / nimātavyam / nimātum / nimāya / upadātā / upadātavyam / upadātum / upadāya / upadeśe eva ātvavidhānād ivarṇāntalakṣaṇaḥ pratyayo na bhavati / ākāralakṣaṇaś ca bhavati, upadāyo vartate / īṣadupadānam iti ghañyucau bhavataḥ // vibhāṣā līyateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खिदेश् छन्दसि

khideś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इति वर्तते । खिद दैन्ये इत्य् अस्य धातोः एचः स्थाने छन्दसि विषये विभाषा आकारः आदेशो भवति । चित्तं चिखाद । चित्तं चिखेद । छन्दसि इति किम् ? चित्तं खेदयति ॥ अपगुरो णमुलि

vibhāṣā iti vartate / khida dainye ity asya dhātoḥ ecaḥ sthāne chandasi viṣaye vibhāṣā ākāraḥ ādeśo bhavati / cittaṃ cikhāda / cittaṃ cikheda / chandasi iti kim ? cittaṃ khedayati // apaguro ṇamuli

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरी उद्यमने इत्य् अस्य धातोः अपपूरस्य णमुलि परतः एचः स्थाने विभाषा आकारः आदेशो भवति । अपगारमपगारम् । अपगोरमपगोरम् । आभीक्ष्ण्ये णमुल् च (*३,४।२२) इति णमुल् । अस्यपगारम् युध्यन्ते, अस्यपगोरम् युध्यन्ते इत्य् अत्र द्वितीयायां च (*३,४।५६) इति णमुल् ॥ चि-स्फुरोर् णौ

gurī udyamane ity asya dhātoḥ apapūrasya ṇamuli parataḥ ecaḥ sthāne vibhāṣā ākāraḥ ādeśo bhavati / apagāramapagāram / apagoramapagoram / ābhīkṣṇye ṇamul ca (*3,4.22) iti ṇamul / asyapagāram yudhyante, asyapagoram yudhyante ity atra dvitīyāyāṃ ca (*3,4.56) iti ṇamul // ci-sphuror ṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिञ् स्फुर इत्य् एतयोः धात्वोः णौ परतः एचः स्थाने विभाष आकारादेशो भवति । चापयति, चययति । स्फारयति, स्फोरयति ॥ प्रजने वीयतेः

ciñ sphura ity etayoḥ dhātvoḥ ṇau parataḥ ecaḥ sthāne vibhāṣa ākārādeśo bhavati / cāpayati, cayayati / sphārayati, sphorayati // prajane vīyateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णौ इति वर्तते । वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु इत्य् अस्य धातोः प्रजने वर्तमानस्य णौ परतः विभाषा आकारादेशो भवति । पुरोवातो गः प्रवापयति, पुरोवातो गाः प्रवाययति । गर्भं ग्राहयति इत्य् अर्थः । प्रजनो हि जन्मन उपक्रमो गर्भग्रहणम् ॥ बिभेतेर् हेतुभये

ṇau iti vartate / vī gatiprajanakāntyasanakhādaneṣu ity asya dhātoḥ prajane vartamānasya ṇau parataḥ vibhāṣā ākārādeśo bhavati / purovāto gaḥ pravāpayati, purovāto gāḥ pravāyayati / garbhaṃ grāhayati ity arthaḥ / prajano hi janmana upakramo garbhagrahaṇam // bibheter hetubhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णौ इति वर्तते, विभाषा इति च । हेतुर् इह पारिभाषिकः स्वतन्त्रस्य प्रयोजकः, ततो यद् भयम्, स यस्य भयस्य साक्षाद् हेतुः, तद्भयम् हेतुभयम् । तत्र वर्तमानस्य ञिभी भये इत्य् अस्य धातोः णौ परतः विभाषा आकारादेशो भवति । मुण्डो भापयते, मुण्डो भीषयते । जटिलो भापयते, जटिलो भीषयते । भीस्म्योर् हेतुभये (*१,३।३८) इत्य् आत्मनेपदम् । भियो हेतुभये षुक् (*७,३।४०) । स च आत्त्वपक्षे न भवति । लिभियोः ईकारप्रश्लेषनिर्देशाद् ईकारान्तस्य भियः षुक् विधीयते । हेतुभये इति किम् ? कुञ्चिकयैनं भाययति । अत्र हि कुञ्चिकातो भयं करणात्, न हेतोर् देवदत्तात् ॥ नित्यं स्मयतेः

ṇau iti vartate, vibhāṣā iti ca / hetur iha pāribhāṣikaḥ svatantrasya prayojakaḥ, tato yad bhayam, sa yasya bhayasya sākṣād hetuḥ, tadbhayam hetubhayam / tatra vartamānasya ñibhī bhaye ity asya dhātoḥ ṇau parataḥ vibhāṣā ākārādeśo bhavati / muṇḍo bhāpayate, muṇḍo bhīṣayate / jaṭilo bhāpayate, jaṭilo bhīṣayate / bhīsmyor hetubhaye (*1,3.38) ity ātmanepadam / bhiyo hetubhaye ṣuk (*7,3.40) / sa ca āttvapakṣe na bhavati / libhiyoḥ īkārapraśleṣanirdeśād īkārāntasya bhiyaḥ ṣuk vidhīyate / hetubhaye iti kim ? kuñcikayainaṃ bhāyayati / atra hi kuñcikāto bhayaṃ karaṇāt, na hetor devadattāt // nityaṃ smayateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृजि-दृशोर् ज्ञल्य् अम् अकिति

sṛji-dṛśor jñaly am akiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृज विसर्गे, दृशिर् प्रेक्षणे इत्य् एतयोः धात्वोः ज्ञलादावकिति प्रत्यये परतः अम् आगमो भवति । स्रष्टा । स्रष्टुम् । स्रष्टव्यम् । द्रष्टा । द्रष्टुम् । द्रष्टव्यम् । लघूपधगुणापवादो ऽयम् अमागमः । अस्राक्षीत् । अद्राक्षीत् । सिचि वृद्धिः अमि कृते भवति, पूर्वं तु बाध्यते । ज्ञलि इति किम् ? सर्जनम् । दर्शनम् । अकिति इति किम् ? सृष्टः । दृष्टः । धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रतये कार्यविज्ञानाद् इह न भवति, रज्जुसृड्भ्याम्, देवदृग्भ्याम् इति ॥ अनुदात्तस्य च र्दुपधस्य अन्यतर्स्याम्

sṛja visarge, dṛśir prekṣaṇe ity etayoḥ dhātvoḥ jñalādāvakiti pratyaye parataḥ am āgamo bhavati / sraṣṭā / sraṣṭum / sraṣṭavyam / draṣṭā / draṣṭum / draṣṭavyam / laghūpadhaguṇāpavādo 'yam amāgamaḥ / asrākṣīt / adrākṣīt / sici vṛddhiḥ ami kṛte bhavati, pūrvaṃ tu bādhyate / jñali iti kim ? sarjanam / darśanam / akiti iti kim ? sṛṣṭaḥ / dṛṣṭaḥ / dhātoḥ svarūpagrahaṇe tatprataye kāryavijñānād iha na bhavati, rajjusṛḍbhyām, devadṛgbhyām iti // anudāttasya ca rdupadhasya anyatarsyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदेशे इति वर्तते, ज्ञल्यम् अकिति इति च । उपदेशे ऽनुदात्तस्य धातोः ऋकारोपधस्य ज्ञलादावकिति प्रत्यये परतो ऽन्यतरस्याम् अमागमो भवति । त्रप्ता, तर्पिता, तर्प्ता । द्रप्ता, दर्पिता, दर्प्ता । तृप प्रीणने, दृप हर्षमोचनयोः, इत्य् एतौ रधादी धतू, तयोः इडागमः रधादिभ्यश् च (*७,२।४५) इति विकल्प्यते । अनुदात्तोपदेशः पुनर् अमर्थ एव । अनुदात्तस्य इति किम् ? वर्ढा, वर्ढुम्, वर्ढव्यम् । वृहू उद्यमने इत्य् अयम् उदात्तोपदेशः ऊदित्वाच्चास्येड् विकलोप्यते । ऋदुपधस्य इति किम् ? भेत्ता । छेत्ता । ज्ञलि इत्य् एव, तर्पणम् । दर्पणम् । अकिति इत्य् एव, तृप्तः । दृप्तः ॥ शीर्षंश् छन्दसि

upadeśe iti vartate, jñalyam akiti iti ca / upadeśe 'nudāttasya dhātoḥ ṛkāropadhasya jñalādāvakiti pratyaye parato 'nyatarasyām amāgamo bhavati / traptā, tarpitā, tarptā / draptā, darpitā, darptā / tṛpa prīṇane, dṛpa harṣamocanayoḥ, ity etau radhādī dhatū, tayoḥ iḍāgamaḥ radhādibhyaś ca (*7,2.45) iti vikalpyate / anudāttopadeśaḥ punar amartha eva / anudāttasya iti kim ? varḍhā, varḍhum, varḍhavyam / vṛhū udyamane ity ayam udāttopadeśaḥ ūditvāccāsyeḍ vikalopyate / ṛdupadhasya iti kim ? bhettā / chettā / jñali ity eva, tarpaṇam / darpaṇam / akiti ity eva, tṛptaḥ / dṛptaḥ // śīrṣaṃś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीर्षन् इति शब्दान्तरं शिरःशब्देन समानार्थं छन्दसि विषये निपात्यते, न पुनर् अयम् आदेशः शिरःशब्दस्य । शो ऽपि हि छन्दसि प्रयुज्यत एव । शीर्ष्णा हि तत्र सोमं क्रीतं हरन्ति । यत्ते शीर्ष्णो दौर्भाग्यम् । छन्दसि इति किम् ? शिरः ॥ ये च तद्धिते

śīrṣan iti śabdāntaraṃ śiraḥśabdena samānārthaṃ chandasi viṣaye nipātyate, na punar ayam ādeśaḥ śiraḥśabdasya / śo 'pi hi chandasi prayujyata eva / śīrṣṇā hi tatra somaṃ krītaṃ haranti / yatte śīrṣṇo daurbhāgyam / chandasi iti kim ? śiraḥ // ye ca taddhite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचि शीर्षः

aci śīrṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्जादौ तद्धिते शिरसः शीर्षशब्दः आदेशो भवति । हस्तिशिरसः अपत्यं हास्तिशीर्षिः । बाह्वादिभ्यश् च (*४,१।९६) इति इञ् । स्थूलशिरसः इदं स्थौ लशीर्षम् । शीर्षन्भावे हि अन् (*६,४।१६७) इति प्रकृतिभावः स्यात् । हास्तिशीर्षिशब्दात् स्त्रियाम् इञो ऽण्-इञोर् अनार्षयोः ष्यङादेशे कृते शीर्षस्य शिरःशब्दग्रहणेन ग्रहणात् शीर्षन्नादेशः प्राप्नोति । तत्र प्रकृतिभावे सति हास्तिशीर्षण्या इत्य् अनिष्टं रूपं स्यात् । इष्यते तु हास्तिशीर्ष्या इति । तत् कथम् ? कर्तव्यो ऽत्र यत्नः । अणिञन्ताद् वा परः प्रत्ययः ष्यङाश्रयितव्यः, तत्र यस्य+इति लोपस्य स्थानिवद्भावाद् व्यवधानम् ॥ पद्-दन्-नो-मास्-हृन्-निश्-असन्-यूषन्-दोषन्-यकञ्-छकन्न्-उदन्न्-आसञ् छस्प्रभृतिषु

śjādau taddhite śirasaḥ śīrṣaśabdaḥ ādeśo bhavati / hastiśirasaḥ apatyaṃ hāstiśīrṣiḥ / bāhvādibhyaś ca (*4,1.96) iti iñ / sthūlaśirasaḥ idaṃ sthau laśīrṣam / śīrṣanbhāve hi an (*6,4.167) iti prakṛtibhāvaḥ syāt / hāstiśīrṣiśabdāt striyām iño 'ṇ-iñor anārṣayoḥ ṣyaṅādeśe kṛte śīrṣasya śiraḥśabdagrahaṇena grahaṇāt śīrṣannādeśaḥ prāpnoti / tatra prakṛtibhāve sati hāstiśīrṣaṇyā ity aniṣṭaṃ rūpaṃ syāt / iṣyate tu hāstiśīrṣyā iti / tat katham ? kartavyo 'tra yatnaḥ / aṇiñantād vā paraḥ pratyayaḥ ṣyaṅāśrayitavyaḥ, tatra yasya+iti lopasya sthānivadbhāvād vyavadhānam // pad-dan-no-mās-hṛn-niś-asan-yūṣan-doṣan-yakañ-chakann-udann-āsañ chasprabhṛtiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस् नासिकाया यत्तस्क्षुद्रेषु । नासिकाया नस्भावो वक्तव्यः यत् तस् क्षुद्र इत्य् एतेषु परतः । नस्यम् । नस्तः । नःक्षुः । यति वर्णनगरयोर् न+इति वक्तव्यम् । नासिक्यो वर्णः । नासिक्यं नगरं ॥ धात्वादेः षः सः

nas nāsikāyā yattaskṣudreṣu / nāsikāyā nasbhāvo vaktavyaḥ yat tas kṣudra ity eteṣu parataḥ / nasyam / nastaḥ / naḥkṣuḥ / yati varṇanagarayor na+iti vaktavyam / nāsikyo varṇaḥ / nāsikyaṃ nagaraṃ // dhātvādeḥ ṣaḥ saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातोर् आदेः षकारस्य स्थाने सकारादेशो भवति । षह - सहते । षिच - सिञ्चति । धातुग्रहणं किम् ? सोडश । षोडन् । षण्डः । षडिकः । आदेः इति किम् ? कषति । लषति । कृषति । आदेश प्रत्यययोः (*८,३।५९) इत्य् अत्र षत्वव्यवस्थार्थम् षादयो धातवः केचिद् उपदिष्टाः । के पुनस् ते ? ये तथा पठ्यन्ते । अथवा लक्षणं क्रियते, अज्दन्त्यपराः सादयः षोपदेशाः स्मिस्विदिस्वदिस्वञ्जिस्वपितयश् च, सृपिसृजिस्तृस्त्यासेक्षृवर्जम् । सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां सत्वप्रतिषेधो वक्तव्यः । षोडीयति । षण्डीयति । ष्ठीवति । ष्वष्कते । ष्ठिवु इत्य् अस्य द्वितीयस्थकारष्ठकारश् च+इष्यते । तेन तेष्ठीव्यते, टेष्ठीव्यते इति च अभ्यासरूपं द्विधा भवति ॥ णो नः

dhātor ādeḥ ṣakārasya sthāne sakārādeśo bhavati / ṣaha - sahate / ṣica - siñcati / dhātugrahaṇaṃ kim ? soḍaśa / ṣoḍan / ṣaṇḍaḥ / ṣaḍikaḥ / ādeḥ iti kim ? kaṣati / laṣati / kṛṣati / ādeśa pratyayayoḥ (*8,3.59) ity atra ṣatvavyavasthārtham ṣādayo dhātavaḥ kecid upadiṣṭāḥ / ke punas te ? ye tathā paṭhyante / athavā lakṣaṇaṃ kriyate, ajdantyaparāḥ sādayaḥ ṣopadeśāḥ smisvidisvadisvañjisvapitayaś ca, sṛpisṛjistṛstyāsekṣṛvarjam / subdhātuṣṭhivuṣvaṣkatīnāṃ satvapratiṣedho vaktavyaḥ / ṣoḍīyati / ṣaṇḍīyati / ṣṭhīvati / ṣvaṣkate / ṣṭhivu ity asya dvitīyasthakāraṣṭhakāraś ca+iṣyate / tena teṣṭhīvyate, ṭeṣṭhīvyate iti ca abhyāsarūpaṃ dvidhā bhavati // ṇo naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातोर् आदेः इत्य् अनुवर्तते । धातोर् आदेर् णकारस्य नकार आदेशो भवति । णीञ् - नयति । णम - नमति । णह - नह्यति । धात्वादेः इत्य् एव, अणति । सुब्धातोर् अयम् अपि नेष्यते, णकारम् इच्छति णकारीयति । उपसर्गाद् असमासे ऽपि णोपदेशस्य (*८,४।१४) इत्य् अत्र णत्वविधेर् व्यवस्थार्थं णादयो धात्वः केचिद् उपदिष्यन्ते । के पुनस् ते ? ये तथा पठ्यन्ते । अथवा लक्षणं क्रियते, सर्वे णादयो णोपदेशाः, नृतीनन्दिनर्दिनक्कनाटिनाथृनाधृवर्जम् ॥ लोपो व्योर् वलि

dhātor ādeḥ ity anuvartate / dhātor āder ṇakārasya nakāra ādeśo bhavati / ṇīñ - nayati / ṇama - namati / ṇaha - nahyati / dhātvādeḥ ity eva, aṇati / subdhātor ayam api neṣyate, ṇakāram icchati ṇakārīyati / upasargād asamāse 'pi ṇopadeśasya (*8,4.14) ity atra ṇatvavidher vyavasthārthaṃ ṇādayo dhātvaḥ kecid upadiṣyante / ke punas te ? ye tathā paṭhyante / athavā lakṣaṇaṃ kriyate, sarve ṇādayo ṇopadeśāḥ, nṛtīnandinardinakkanāṭināthṛnādhṛvarjam // lopo vyor vali

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेर् अपृक्तस्य

ver apṛktasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोपः इति वर्तते । वेः इति क्विबादयो विशेषान् अनुबन्धान् उत्सृज्य सामान्येन गृह्यन्ते । वेर् अपृक्तस्य लोपो भवति । ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् (*६,२।८७) । ब्रह्महा । म्रूणहा । स्पृशो ऽनुदके क्विन् (*६,२।५८) । घृतस्पृक् । तैलस्पृक् । भजो ण्विः (*३,२।६२) । अर्धभाक् । पादभाक् । तुरीयभाक् । अपृक्तस्य इति किम् ? वृदृभ्यां क्विन् दर्विः । कृगृशृसृजागृभ्यः क्वि । जागृविः ॥ हल्-ङ्य्-आब्भ्यो दीर्घात् सु-ति-स्य्-अपृक्तं हल्

lopaḥ iti vartate / veḥ iti kvibādayo viśeṣān anubandhān utsṛjya sāmānyena gṛhyante / ver apṛktasya lopo bhavati / brahmabhrūṇavṛtreṣu kvip (*6,2.87) / brahmahā / mrūṇahā / spṛśo 'nudake kvin (*6,2.58) / ghṛtaspṛk / tailaspṛk / bhajo ṇviḥ (*3,2.62) / ardhabhāk / pādabhāk / turīyabhāk / apṛktasya iti kim ? vṛdṛbhyāṃ kvin darviḥ / kṛgṛśṛsṛjāgṛbhyaḥ kvi / jāgṛviḥ // hal-ṅy-ābbhyo dīrghāt su-ti-sy-apṛktaṃ hal

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोप इति वर्तते । तद् इह लौकिकेन अर्थवत् कर्मसाधनं द्रष्टव्यम् । लुप्यते इति लोपः । हलन्ताद्, ङ्यन्ताद् आबन्ताच् च दीर्घात् परं सु ति सि इत्य् एतद् अपृक्तं हल् लुप्यते । हलन्तात् सुलोपः - राजा । तक्षा । उखास्रत् । पर्णध्वत् । ङ्यन्तात् - कुमारी । गौरी । शार्ङ्गरवी । आबन्तात् - खट्वा । बहुराजा । कारीषगन्ध्या । हलन्ताद् एव तिलोपः सिलोपश् च । तत्र तिलोपस्तावत् - अबिभर् भवात् । भृञो लङि तिपि श्लौ भृञामित् इत्य् अभ्यासस्य इत्त्वम् । अजागर् भबान् । सिलोपः-अभिनो ऽत्र अच्छिनो ऽत्र । दस्य रेफः । हल्ङ्याब्भ्यः इति किम् ? ग्रामणीः । सेननीः । दीर्घात् इति किम् ? निष्कौशाम्बिः । अतिखट्वः । सुतिसि इति किम् ? अभैत्सीत् । तिपा सहचरितस्य सिशब्दस्य ग्रहणात् सिचो ग्रहणं न अस्ति । अपृक्तम् इति किम् ? भिनत्ति । छिनत्ति । हलि इति किम् ? बिभेद । चिच्छेद । अथ किमर्थं हलन्तात् सुतिसिनां लोपो विधीयते, संयोगान्तलोपेन+एव सिद्धम् ? न सिध्यति । राजा, तक्षा इत्य् अत्र संयोगान्तलोपस्य असिद्धत्वान् नलोपो न स्यात् । उखास्रत्, पर्णध्वत् इत्य् अत्र अपदन्तत्वाद् दत्त्वं च न स्यात् । अभिनो ऽत्र इत्य् अत्र अतो रोरप्लुतादप्लुते (*६,१।११३) इत्य् उत्त्वं न स्यात् । अबिभर् भवान् इत्य् अत्र तु रात् सस्य (*८,३।२४) इति नियमाल् लोप एव न स्यात् । संयोगान्तस्य लोपे हि नलोपादिर् न सिध्यति । रात्तु ते न+एव लोपः स्याद् धलस् तस्माद् विधीयते ॥ एङ् ह्रस्वात् सम्बुद्धेः

lopa iti vartate / tad iha laukikena arthavat karmasādhanaṃ draṣṭavyam / lupyate iti lopaḥ / halantād, ṅyantād ābantāc ca dīrghāt paraṃ su ti si ity etad apṛktaṃ hal lupyate / halantāt sulopaḥ - rājā / takṣā / ukhāsrat / parṇadhvat / ṅyantāt - kumārī / gaurī / śārṅgaravī / ābantāt - khaṭvā / bahurājā / kārīṣagandhyā / halantād eva tilopaḥ silopaś ca / tatra tilopastāvat - abibhar bhavāt / bhṛño laṅi tipi ślau bhṛñāmit ity abhyāsasya ittvam / ajāgar bhabān / silopaḥ-abhino 'tra acchino 'tra / dasya rephaḥ / halṅyābbhyaḥ iti kim ? grāmaṇīḥ / senanīḥ / dīrghāt iti kim ? niṣkauśāmbiḥ / atikhaṭvaḥ / sutisi iti kim ? abhaitsīt / tipā sahacaritasya siśabdasya grahaṇāt sico grahaṇaṃ na asti / apṛktam iti kim ? bhinatti / chinatti / hali iti kim ? bibheda / ciccheda / atha kimarthaṃ halantāt sutisināṃ lopo vidhīyate, saṃyogāntalopena+eva siddham ? na sidhyati / rājā, takṣā ity atra saṃyogāntalopasya asiddhatvān nalopo na syāt / ukhāsrat, parṇadhvat ity atra apadantatvād dattvaṃ ca na syāt / abhino 'tra ity atra ato roraplutādaplute (*6,1.113) ity uttvaṃ na syāt / abibhar bhavān ity atra tu rāt sasya (*8,3.24) iti niyamāl lopa eva na syāt / saṃyogāntasya lope hi nalopādir na sidhyati / rāttu te na+eva lopaḥ syād dhalas tasmād vidhīyate // eṅ hrasvāt sambuddheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेः छन्दसि बहुलम्

śeḥ chandasi bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शि इत्य् एतस्य बहुलं छन्दसि विषये लोपो भवति । या क्षेत्रा । या वना । यानि क्षेत्राणि । यानि वनानि ॥ ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्

śi ity etasya bahulaṃ chandasi viṣaye lopo bhavati / yā kṣetrā / yā vanā / yāni kṣetrāṇi / yāni vanāni // hrasvasya piti kṛti tuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिति कृति परतो ह्रस्वान्तस्य धातोः तुगागमो भवति । अग्निचित् । सोमसुत् । प्रकृत्य । प्रहृत्य । उपस्तुत्य । ह्रस्वस्य इति किम् ? आलूय । ग्रामणीः । पिति इति किम् ? कृतम् । हृतम् । कृति इति किम् ? पटुतरः । पटुतमः । ग्रामणि ब्राह्मणकुलम् इत्य् अत्र ह्रस्वस्य बहिरङ्गस्य असिद्धत्वात् तुग् न भवति ॥ संहितायाम्

piti kṛti parato hrasvāntasya dhātoḥ tugāgamo bhavati / agnicit / somasut / prakṛtya / prahṛtya / upastutya / hrasvasya iti kim ? ālūya / grāmaṇīḥ / piti iti kim ? kṛtam / hṛtam / kṛti iti kim ? paṭutaraḥ / paṭutamaḥ / grāmaṇi brāhmaṇakulam ity atra hrasvasya bahiraṅgasya asiddhatvāt tug na bhavati // saṃhitāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारो ऽयम् अनुदात्तं पदम् एकवर्जम् (*६,१।१५८) इति यावत् । प्राग् एतस्मत् सूत्राद् इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः संहितायाम् इत्य् एवं तद् वेदितव्यम् । वक्ष्यति - इको यणचि (*६,१।७७), दध्यत्र । मध्वत्र । संहितायाम् इति किम् ? दधि अत्र । मधु अत्र ॥ छे च

adhikāro 'yam anudāttaṃ padam ekavarjam (*6,1.158) iti yāvat / prāg etasmat sūtrād ita uttaraṃ yad vakṣyāmaḥ saṃhitāyām ity evaṃ tad veditavyam / vakṣyati - iko yaṇaci (*6,1.77), dadhyatra / madhvatra / saṃhitāyām iti kim ? dadhi atra / madhu atra // che ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वस्य तुक् इति वर्तते । छकारे परतः संहितायां विषये ह्रस्वस्य तुगागमो भवति । इच्छति । यच्छति । ह्रस्व एव अत्र आगमी, न तु तदन्तः । तेन चिच्छदतुः, चिच्छिदुः इत्य् अत्र तुक् अभ्यासस्य ग्रहणेन न गृह्यते इति हलदिःशेषेण न निवर्त्यते, नावयवावयवः समुदायावयवो भवति इति ॥ आङ्-माङोश् च

hrasvasya tuk iti vartate / chakāre parataḥ saṃhitāyāṃ viṣaye hrasvasya tugāgamo bhavati / icchati / yacchati / hrasva eva atra āgamī, na tu tadantaḥ / tena cicchadatuḥ, cicchiduḥ ity atra tuk abhyāsasya grahaṇena na gṛhyate iti haladiḥśeṣeṇa na nivartyate, nāvayavāvayavaḥ samudāyāvayavo bhavati iti // āṅ-māṅoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घात्

dīrghāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छे तुक् इति वर्तते । दीर्घात् परो यः छकारः तस्मिन् पूर्वस्य तस्य+एव दीर्घस्य तुगागमो भवति । ह्रीच्छति । म्लेच्छति । अपचाच्छायते । विचाच्छायते ॥ पदान्ताद् वा

che tuk iti vartate / dīrghāt paro yaḥ chakāraḥ tasmin pūrvasya tasya+eva dīrghasya tugāgamo bhavati / hrīcchati / mlecchati / apacācchāyate / vicācchāyate // padāntād vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घात् छे तुक् इति वर्तते । पदान्ताद् दीर्घात् परो यः छकारः तस्मिन् पूर्वस्य तस्य+एव दीर्घस्य पूर्वेण नित्यं प्राप्तो वा तुगागमो भवति । कुटीच्छाया, कुटीछाया । कुवलीच्छाया, कुवलीछाया । विश्वजनादीनां छदसि वा तुगागमो भवति इति वक्तव्यम् । विश्वजनच्छत्रम्, विश्वजनछत्रम् । नच्छायां करवो ऽपरम् । न छायां करवो ऽपरम् ॥ इको यणचि

dīrghāt che tuk iti vartate / padāntād dīrghāt paro yaḥ chakāraḥ tasmin pūrvasya tasya+eva dīrghasya pūrveṇa nityaṃ prāpto vā tugāgamo bhavati / kuṭīcchāyā, kuṭīchāyā / kuvalīcchāyā, kuvalīchāyā / viśvajanādīnāṃ chadasi vā tugāgamo bhavati iti vaktavyam / viśvajanacchatram, viśvajanachatram / nacchāyāṃ karavo 'param / na chāyāṃ karavo 'param // iko yaṇaci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचि परतः इको यणादेशो भवति । दध्यत्र । मध्वत्र । कर्त्रर्थम् । लाकृतिः । इकः प्लुतपूर्वस्य सवर्नदीर्घबाधनार्थं यणादेशो वक्तव्यः । भो३इ इन्द्रम् । भो३यिन्द्रम् । अचि इति च अयम् अधिकारः संप्रसारणाच् च (*६,१।१०८) इति यावत् ॥ एचो ऽय्-अव्-आय्-आवः

aci parataḥ iko yaṇādeśo bhavati / dadhyatra / madhvatra / kartrartham / lākṛtiḥ / ikaḥ plutapūrvasya savarnadīrghabādhanārthaṃ yaṇādeśo vaktavyaḥ / bho3i indram / bho3yindram / aci iti ca ayam adhikāraḥ saṃprasāraṇāc ca (*6,1.108) iti yāvat // eco 'y-av-āy-āvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एचः स्थाने अचि परतः अय् अव् आय् आव् इत्य् एते आदेशाः यथासङ्ख्यम् भवन्ति । चयनम् । लवनम् । चायकः । लावकः । कयेते । ययेते । वायाववरुणद्धि ॥ वान्तो यि प्रत्यये

ecaḥ sthāne aci parataḥ ay av āy āv ity ete ādeśāḥ yathāsaṅkhyam bhavanti / cayanam / lavanam / cāyakaḥ / lāvakaḥ / kayete / yayete / vāyāvavaruṇaddhi // vānto yi pratyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोर्यूतौ छन्दसि । गोशब्दस्य यूतौ परतः छन्दसि विसये वान्तादेशो वक्तव्यः । आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । छन्दसि इति किम् ? गोयूतिः । अध्वपरिमाणे च । गोर्यूतौ परतो वान्तादेशो वक्तव्यः । गव्यूतिमात्रम् अध्वानं गतः ॥ धातोस् तन्निमित्तस्य+एव

goryūtau chandasi / gośabdasya yūtau parataḥ chandasi visaye vāntādeśo vaktavyaḥ / ā no mitrāvaruṇā ghṛtairgavyūtimukṣatam / chandasi iti kim ? goyūtiḥ / adhvaparimāṇe ca / goryūtau parato vāntādeśo vaktavyaḥ / gavyūtimātram adhvānaṃ gataḥ // dhātos tannimittasya+eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एचः इति वर्तते, वान्तो यि प्रत्यये इति च । धातोर् य एच् तन्निमित्तो यकारादिप्रत्ययनिमित्तः, तस्य यकारादौ प्रत्यये परतो वान्तादेशो भवति । लव्यम् । पव्यम् । अवश्यलाव्यम् । अवश्यपाव्यम् । धातोः इति किम् ? प्रातिपदिकस्य नियमो म भूत् । तत्र को दोषः ? बाभ्रव्यः इत्य् अत्रअ+एव स्यात्, इह न स्यात् गव्यम्, नाव्यम् इति । तन्निमित्तस्य इति किम् ? अतन्निमित्तस्य मा भूत् । उपोयते । औयत । लौयमानिः । पौयमानिः । अत इञ् (*४,१।९५) । एवकारकरणम् किम् ? धात्ववधारणम् यथा स्यात्, तन्निमित्तावधारणम् मा भूत् इति तानिमित्तस्य हि धातोश् च अधातोश् च भवति । बाभ्रव्यः । अवश्यलाव्यम् । लवम् ॥ क्षय्य-जय्यौ शक्यार्थे

ecaḥ iti vartate, vānto yi pratyaye iti ca / dhātor ya ec tannimitto yakārādipratyayanimittaḥ, tasya yakārādau pratyaye parato vāntādeśo bhavati / lavyam / pavyam / avaśyalāvyam / avaśyapāvyam / dhātoḥ iti kim ? prātipadikasya niyamo ma bhūt / tatra ko doṣaḥ ? bābhravyaḥ ity atraa+eva syāt, iha na syāt gavyam, nāvyam iti / tannimittasya iti kim ? atannimittasya mā bhūt / upoyate / auyata / lauyamāniḥ / pauyamāniḥ / ata iñ (*4,1.95) / evakārakaraṇam kim ? dhātvavadhāraṇam yathā syāt, tannimittāvadhāraṇam mā bhūt iti tānimittasya hi dhātoś ca adhātoś ca bhavati / bābhravyaḥ / avaśyalāvyam / lavam // kṣayya-jayyau śakyārthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षि जि इत्य् एतयोर् धात्वोः यति रत्यये परतः शक्यार्थे गम्यमाने एकारस्य अयादेशो निपात्यते । शक्यः क्षेतुम् क्षय्यः । शक्यो जेतुम् जय्यः । शक्यार्थे इति किम् ? क्षेयं पापम् । जेयो वृषलः ॥ क्रय्यस् तदर्थे

kṣi ji ity etayor dhātvoḥ yati ratyaye parataḥ śakyārthe gamyamāne ekārasya ayādeśo nipātyate / śakyaḥ kṣetum kṣayyaḥ / śakyo jetum jayyaḥ / śakyārthe iti kim ? kṣeyaṃ pāpam / jeyo vṛṣalaḥ // krayyas tadarthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीणातेः धातोः तदर्थे क्रयार्थें यत् तस्मिन्न् अभिधेये यति प्रत्यये परतः अयादेशो निपात्यते । क्रय्यो गौः । क्रय्यः कम्बलः । क्रयार्थं यः प्रसारितः स उच्यते । तदर्थे इति किम् ? क्रेयं नो धान्यं, न च अस्ति क्रय्यम् ॥ भ्य्यप्रवय्ये च च्छन्दसि

krīṇāteḥ dhātoḥ tadarthe krayārtheṃ yat tasminn abhidheye yati pratyaye parataḥ ayādeśo nipātyate / krayyo gauḥ / krayyaḥ kambalaḥ / krayārthaṃ yaḥ prasāritaḥ sa ucyate / tadarthe iti kim ? kreyaṃ no dhānyaṃ, na ca asti krayyam // bhyyapravayye ca cchandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकः पूर्वपरयोः

ekaḥ pūrvaparayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारो ऽयम् । ख्यत्यात् परस्य (*६,१।११२) इति प्राग् एतस्मात् सूत्रात् इति उत्तरं यद् वक्ष्यामस् तत्र पूर्वस्य परस्य द्वयोर् अपि स्थाने एकादेशो भवति इत्य् एतद् वेदितव्यम् । वक्ष्यति आद् गुणः (*६,१।८७) इति । तत्र अचि पूर्वस्य अवर्णात् च परस्य स्थाने एको गुणो भवति । खट्वेन्द्रः मालेन्द्रः । पूर्वपरग्रहणं द्वयोर् अपि युगपदादेशप्रतिपत्त्यर्थम्, एकस्य+एव हि स्यात्, नोभे सप्तमीपञ्चम्यौ युगपत् प्रकल्पिके भवतः इति । एकग्रहणम् पृथगादेशनिवृत्त्यर्थं, स्थानिभेदाद् धि भिन्नादिषु नत्ववद् द्वावादेशौ स्याताम् ॥ अन्तादिवच् च

adhikāro 'yam / khyatyāt parasya (*6,1.112) iti prāg etasmāt sūtrāt iti uttaraṃ yad vakṣyāmas tatra pūrvasya parasya dvayor api sthāne ekādeśo bhavati ity etad veditavyam / vakṣyati ād guṇaḥ (*6,1.87) iti / tatra aci pūrvasya avarṇāt ca parasya sthāne eko guṇo bhavati / khaṭvendraḥ mālendraḥ / pūrvaparagrahaṇaṃ dvayor api yugapadādeśapratipattyartham, ekasya+eva hi syāt, nobhe saptamīpañcamyau yugapat prakalpike bhavataḥ iti / ekagrahaṇam pṛthagādeśanivṛttyarthaṃ, sthānibhedād dhi bhinnādiṣu natvavad dvāvādeśau syātām // antādivac ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकः इति वर्तते, पूर्वपरयोः इति च । एकः पूर्वपरयोः (*६,१।८४) इति यो ऽयम् एकादेशो विधीयते स पूर्वस्य अन्तवद् भवति, परस्यादिवद् भवति । यथा तस्यान्तः आदिर् वा तदन्तर्भूतः तद्ग्रहणेन गृह्यते, तद्वदेकादेशो ऽपि तद्ग्रहणेन ग्र्ह्यते इत्य् एषो ऽतिदेशार्थः । ब्रह्मबन्धूः इत्य् अत्र ब्रह्मबन्धु इति प्रातिपदिकम्, ऊङ् इति अप्रातिपदिकम्, तयोः प्रातिपदिकाप्रातिपदिकयोर् यः एकादेशः स प्रातिपदिकस्य अन्तवद् भवति, यथा शक्यते कर्तुं ङ्याप् प्रातिपदिकात् (*४,१।१) इति स्वादिविधिः । वृक्षौ इत्य् अत्र सुबौकारः असुबकारः, तयोः सुबसुपोर् एकादेशः सुपः आदिवद् भवति, यथा शक्यते वक्तुं सुबन्तं पदम् इति । वर्णाश्रयविधौ अयम् अनतादिवद्भावो निस्यते । तथा हि खट्वाभिः इत्य् अत्र अन्तवद्भावाभावात् अतो भिस ऐस् (*७,१।९) इति न भवति । ह्वयतेः जुहाव इति सम्प्रसारणपूर्वत्वस्य आदिवद्भावाहावात् आत औ णलः (*७,१।३४) इति न भर्वात । अस्यै अश्वः, अस्या अश्वः इति वृद्धिर् एचि (*६,१।८८) इति वृद्धिः, एङः पदान्तादति (*६,१।१०९) इत्य् अत्र विधौ आदिवन् न भवति । पूर्वपरसमुदाय एकादेशस्य स्थानी, स हि तेन निवर्तयते । तत्र अवयवयोर् आनुमानिकं स्थानित्वम् इति तदाश्रयं कार्यं स्थानिवद्भावाद् अप्राप्तम् इत्य् अन्तादिवद्भावो विधीयते ॥ षत्व-तुकोर् असिद्धः

ekaḥ iti vartate, pūrvaparayoḥ iti ca / ekaḥ pūrvaparayoḥ (*6,1.84) iti yo 'yam ekādeśo vidhīyate sa pūrvasya antavad bhavati, parasyādivad bhavati / yathā tasyāntaḥ ādir vā tadantarbhūtaḥ tadgrahaṇena gṛhyate, tadvadekādeśo 'pi tadgrahaṇena grhyate ity eṣo 'tideśārthaḥ / brahmabandhūḥ ity atra brahmabandhu iti prātipadikam, ūṅ iti aprātipadikam, tayoḥ prātipadikāprātipadikayor yaḥ ekādeśaḥ sa prātipadikasya antavad bhavati, yathā śakyate kartuṃ ṅyāp prātipadikāt (*4,1.1) iti svādividhiḥ / vṛkṣau ity atra subaukāraḥ asubakāraḥ, tayoḥ subasupor ekādeśaḥ supaḥ ādivad bhavati, yathā śakyate vaktuṃ subantaṃ padam iti / varṇāśrayavidhau ayam anatādivadbhāvo nisyate / tathā hi khaṭvābhiḥ ity atra antavadbhāvābhāvāt ato bhisa ais (*7,1.9) iti na bhavati / hvayateḥ juhāva iti samprasāraṇapūrvatvasya ādivadbhāvāhāvāt āta au ṇalaḥ (*7,1.34) iti na bharvāta / asyai aśvaḥ, asyā aśvaḥ iti vṛddhir eci (*6,1.88) iti vṛddhiḥ, eṅaḥ padāntādati (*6,1.109) ity atra vidhau ādivan na bhavati / pūrvaparasamudāya ekādeśasya sthānī, sa hi tena nivartayate / tatra avayavayor ānumānikaṃ sthānitvam iti tadāśrayaṃ kāryaṃ sthānivadbhāvād aprāptam ity antādivadbhāvo vidhīyate // ṣatva-tukor asiddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रसारणे - ब्रह्महूषु । सम्प्रसारणपूर्वत्वस्य असिद्धत्वात् षत्वं न प्राप्नोति । ङौ - वृक्षे च्छत्रम्, वृक्षे छत्रम् । इटि - अपचे च्छत्रम्, अपचे छत्रम् । आद्गुणस्य असिद्धत्वाद् ह्रस्वलक्षणो नित्यो ऽत्र तुक् प्राप्नोति, दीर्घात्, पदान्ताद् वा (*६,१।७६) इति तुग्निकल्प इष्यते ॥ आद्गुणः

samprasāraṇe - brahmahūṣu / samprasāraṇapūrvatvasya asiddhatvāt ṣatvaṃ na prāpnoti / ṅau - vṛkṣe cchatram, vṛkṣe chatram / iṭi - apace cchatram, apace chatram / ādguṇasya asiddhatvād hrasvalakṣaṇo nityo 'tra tuk prāpnoti, dīrghāt, padāntād vā (*6,1.76) iti tugnikalpa iṣyate // ādguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचि इत्य् अनुवर्तते । अवर्नात् परो यो ऽच् च पूर्वो यो ऽवर्णः तयोः पूर्वपरयोः अवर्णाचोः स्थाने एको गुण आदेशो भवति । तवेदम् । खट्वेन्द्रः । मालेन्द्रः । तवेहते । खट्वेहते । तवोदकम् । खट्वोदकम् । तवर्श्यः । खट्वर्श्यः । तवल्कारः । खट्वल्कारः । लृकारस्य स्थाने यो ऽने यो ऽण् तस्य लप्रत्वम् इष्यते ॥ वृद्धिर् एचि

aci ity anuvartate / avarnāt paro yo 'c ca pūrvo yo 'varṇaḥ tayoḥ pūrvaparayoḥ avarṇācoḥ sthāne eko guṇa ādeśo bhavati / tavedam / khaṭvendraḥ / mālendraḥ / tavehate / khaṭvehate / tavodakam / khaṭvodakam / tavarśyaḥ / khaṭvarśyaḥ / tavalkāraḥ / khaṭvalkāraḥ / lṛkārasya sthāne yo 'ne yo 'ṇ tasya lapratvam iṣyate // vṛddhir eci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत् इति वर्तते । अवर्णात् परो य एच्, एचि च पूर्वो यः अवर्णः, तयोः पूर्वपरयोः अवर्णैचोः स्थाने वृद्धिर् एकादेशो भवति । आद्गुणस्य अपवादः । ब्रहमैडका । खट्वैडका । ब्रह्मैतिकायनः । खट्वैतिकायनः । ब्रह्मौदनः । खट्वौदनः । ब्रह्मौपगवः । खट्वौपगवः ॥ एत्य्-एधत्य्-ऊठ्सु

āt iti vartate / avarṇāt paro ya ec, eci ca pūrvo yaḥ avarṇaḥ, tayoḥ pūrvaparayoḥ avarṇaicoḥ sthāne vṛddhir ekādeśo bhavati / ādguṇasya apavādaḥ / brahamaiḍakā / khaṭvaiḍakā / brahmaitikāyanaḥ / khaṭvaitikāyanaḥ / brahmaudanaḥ / khaṭvaudanaḥ / brahmaupagavaḥ / khaṭvaupagavaḥ // ety-edhaty-ūṭhsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋते च तृतीयासमासे ऽवर्णाद् वृद्धिर् वक्तव्या । सुखेन ऋतः सुखार्तः । दुःखेन ऋतः दुःखार्तः । ऋतः इति किम् ? सुखेन इतः सुखेतः । तृतीया इति किम् ? परमर्तः । समासे इति किम् ? सुखेनर्तः । प्रवत्सतरकम्बलवसनानाम्र्णे वृद्धिर् वक्तव्या । प्र - प्रार्णम् । वत्सतर - वत्सतरार्णम् । कम्बल - कम्बलार्णम् । वसन - वसनार्णम् । ऋणदशाभ्यां वृद्धिर् वक्तव्या । ऋणार्णम् । दशार्णम् ॥ आटश् च

ṛte ca tṛtīyāsamāse 'varṇād vṛddhir vaktavyā / sukhena ṛtaḥ sukhārtaḥ / duḥkhena ṛtaḥ duḥkhārtaḥ / ṛtaḥ iti kim ? sukhena itaḥ sukhetaḥ / tṛtīyā iti kim ? paramartaḥ / samāse iti kim ? sukhenartaḥ / pravatsatarakambalavasanānāmrṇe vṛddhir vaktavyā / pra - prārṇam / vatsatara - vatsatarārṇam / kambala - kambalārṇam / vasana - vasanārṇam / ṛṇadaśābhyāṃ vṛddhir vaktavyā / ṛṇārṇam / daśārṇam // āṭaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एचि इति निवृत्तम् । अचि इत्य् अनुवर्तते । आटः परो यो अच्, अचि च पूर्वो य आट्, तयोः पूर्वपरयोः आडचोः स्थाने वृद्धिर् एकादेशो भवति । ऐक्षिष्ट । ऐक्षत । ऐक्षिष्यत । औभीत् । आर्ध्नोन् । औब्जीत् । चकारो ऽधिकविधानार्थः, उसि ओम्-आङोश् च (*६,१।९५) इति पररूपबाधनार्थः । औस्रीयत् । औङ्कारीयत् । आ ऊढा ओढा, तामैच्छत् औढीयत् ॥ उपसर्गाद् ऋति धातौ

eci iti nivṛttam / aci ity anuvartate / āṭaḥ paro yo ac, aci ca pūrvo ya āṭ, tayoḥ pūrvaparayoḥ āḍacoḥ sthāne vṛddhir ekādeśo bhavati / aikṣiṣṭa / aikṣata / aikṣiṣyata / aubhīt / ārdhnon / aubjīt / cakāro 'dhikavidhānārthaḥ, usi om-āṅoś ca (*6,1.95) iti pararūpabādhanārthaḥ / ausrīyat / auṅkārīyat / ā ūḍhā oḍhā, tāmaicchat auḍhīyat // upasargād ṛti dhātau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत् इत्य् एव । अवर्णान्ताद् उपसर्गात् ऋकारादौ धातौ परतः पूर्वपरयोः स्थाने वृद्धिर् एकादेशो भवति । आद्गुणापवादः । उपार्च्छति । प्रार्च्छति । उपार्ध्नोति । उपसर्गात् इति किम् ? खट्वर्च्छति । मालर्च्छति । प्रगता ऋ च्छका अस्माद् देशात् प्रर्च्छको देशः । यत्क्रियायुक्ताः प्रादयः तं प्रति गत्युपसर्गसञ्ज्ञकाः इति । ऋति इति किम् ? उप इतः उपेतः । तपरकरणम् किम् ? उप ऋकरीयति उपर्कारीयति । वा सुप्यापिशलेः (*६,१।९२) इति विकल्पः स्यात् । उपसर्गग्रहणाद् एव धातुग्रहणे सिद्धे धातुग्रहणं शाकलनिवृत्त्यर्थम् । ऋत्यकः (*६,१।१२८) इति हि शाकल्यस्य प्रक्र्तिभावः प्राप्नोति ॥ वा सुप्यापिशलेः

āt ity eva / avarṇāntād upasargāt ṛkārādau dhātau parataḥ pūrvaparayoḥ sthāne vṛddhir ekādeśo bhavati / ādguṇāpavādaḥ / upārcchati / prārcchati / upārdhnoti / upasargāt iti kim ? khaṭvarcchati / mālarcchati / pragatā ṛ cchakā asmād deśāt prarcchako deśaḥ / yatkriyāyuktāḥ prādayaḥ taṃ prati gatyupasargasañjñakāḥ iti / ṛti iti kim ? upa itaḥ upetaḥ / taparakaraṇam kim ? upa ṛkarīyati uparkārīyati / vā supyāpiśaleḥ (*6,1.92) iti vikalpaḥ syāt / upasargagrahaṇād eva dhātugrahaṇe siddhe dhātugrahaṇaṃ śākalanivṛttyartham / ṛtyakaḥ (*6,1.128) iti hi śākalyasya prakrtibhāvaḥ prāpnoti // vā supyāpiśaleḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ-ओतो ऽम्-शसोः

ā-oto 'm-śasoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओतः अमि शसि च परतः पूर्वपरयोः आकारः आदेशो भवति । गां पश्य । गाः पश्य । द्यां पश्य । द्याः पश्य । द्योशब्दो ऽपि ओकारान्त एव विद्यते, ततो ऽपि परं सर्वनामस्थानं णित् इष्यते, तेन नाप्राप्तायां वृद्धौ अयम् आकारो विधीयमानस्तां बाधते । अम् इति द्वितीयैकवचनं गृह्यते, शसा साहचर्यात्, सुपि इति चाधिकारात् । तेन अचिनवम्, असुनवम् इत्य् अत्र न भवति ॥ एङि पररूपम्

otaḥ ami śasi ca parataḥ pūrvaparayoḥ ākāraḥ ādeśo bhavati / gāṃ paśya / gāḥ paśya / dyāṃ paśya / dyāḥ paśya / dyośabdo 'pi okārānta eva vidyate, tato 'pi paraṃ sarvanāmasthānaṃ ṇit iṣyate, tena nāprāptāyāṃ vṛddhau ayam ākāro vidhīyamānastāṃ bādhate / am iti dvitīyaikavacanaṃ gṛhyate, śasā sāhacaryāt, supi iti cādhikārāt / tena acinavam, asunavam ity atra na bhavati // eṅi pararūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओम्-आङोश् च

om-āṅoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत् इत्य् एव । अवर्णान्तात् ओमि आङि च परतः पूर्वपरयोः स्थाने पररूपम् एकादेशो भवति । का ओम् इत्य् अवोचत्, कोम् इत्य् अवोचत् । योम् इत्य् अवोचत् । आगि खल्व् अपि - आ ऊढा ओढा । अद्य ओढा अद्योढा । कदा ओढा कदोढा । तदा ओढा तदोढा । वृद्धिर् एचि (*६,१।८८) इत्य् अस्य पवादः । इह तु आ ऋश्यात् अर्श्यात्, अद्य अर्श्यात् अद्यर्श्यात् इति अकः सवर्णे दीर्घत्वं बाधते ॥ उस्य् अपदान्तात्

āt ity eva / avarṇāntāt omi āṅi ca parataḥ pūrvaparayoḥ sthāne pararūpam ekādeśo bhavati / kā om ity avocat, kom ity avocat / yom ity avocat / āgi khalv api - ā ūḍhā oḍhā / adya oḍhā adyoḍhā / kadā oḍhā kadoḍhā / tadā oḍhā tadoḍhā / vṛddhir eci (*6,1.88) ity asya pavādaḥ / iha tu ā ṛśyāt arśyāt, adya arśyāt adyarśyāt iti akaḥ savarṇe dīrghatvaṃ bādhate // usy apadāntāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत् इत्य् एव । अवर्णात् अपदान्तात् उसि पूर्वपरयोः आद्गुणापवादः पररूपम् एकादेशो भवति । भिन्द्या उस् भिन्द्युः । छिन्द्या उस् छिन्द्युः । अदा उस् अदुः । अया उस् अयुः । अपदान्तात् इति किम् ? का उस्रा कोस्रा । का उषिता कोषिता । आत् इत्य् एव, चक्रुः । अबिभयुः ॥ अतो गुणे

āt ity eva / avarṇāt apadāntāt usi pūrvaparayoḥ ādguṇāpavādaḥ pararūpam ekādeśo bhavati / bhindyā us bhindyuḥ / chindyā us chindyuḥ / adā us aduḥ / ayā us ayuḥ / apadāntāt iti kim ? kā usrā kosrā / kā uṣitā koṣitā / āt ity eva, cakruḥ / abibhayuḥ // ato guṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपदान्तात् इति वर्तते । अकारात् अपदन्तात् गुणे परतः पूर्वपरयोः स्थने पररूपम् एकादेशो भवति । पचन्ति । यजन्ति । अकः सवर्ने दीर्घस्य अपवादः । पचे, यजे इत्य् अत्र वृद्धिर् एचि इति वृद्धिः प्राप्नोति । अतः इति किम् ? यान्ति । वान्ति । गुणे इति किम् ? अपचे । अयजे । अपदान्तात् इत्य् एव, दण्डाग्रम् । युपाग्रम् ॥ अव्यक्त-अनुकरणस्य अत इतौ

apadāntāt iti vartate / akārāt apadantāt guṇe parataḥ pūrvaparayoḥ sthane pararūpam ekādeśo bhavati / pacanti / yajanti / akaḥ savarne dīrghasya apavādaḥ / pace, yaje ity atra vṛddhir eci iti vṛddhiḥ prāpnoti / ataḥ iti kim ? yānti / vānti / guṇe iti kim ? apace / ayaje / apadāntāt ity eva, daṇḍāgram / yupāgram // avyakta-anukaraṇasya ata itau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न आम्रेडितस्य अनत्यस्य तु वा

na āmreḍitasya anatyasya tu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तानुकरणस्य आम्रेडितस्य यो अत्शब्दः इतौ तस्य पररूपं न भवति, तस्य यो ऽन्त्यस्तकारस्तस्य वा भवति । पटत्पटदिति, पटत्पटेति करोति । नित्यवीप्सयोः (*८,१।४) इति द्विर्वचनम् । यदा तु समुदायानुकरणं तदा भवत्य् एव पूर्वेण पररूपम्, पटत्पटेति करोति ॥ नित्यम् आम्रेडिते डाचि

avyaktānukaraṇasya āmreḍitasya yo atśabdaḥ itau tasya pararūpaṃ na bhavati, tasya yo 'ntyastakārastasya vā bhavati / paṭatpaṭaditi, paṭatpaṭeti karoti / nityavīpsayoḥ (*8,1.4) iti dvirvacanam / yadā tu samudāyānukaraṇaṃ tadā bhavaty eva pūrveṇa pararūpam, paṭatpaṭeti karoti // nityam āmreḍite ḍāci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तानुकरणस्य, अतः, अन्त्यस्य इति च अनुवर्तते । डाच्परं यद् अम्रेदितं तस्मिन् पूर्वस्य अव्यक्तानुकरनस्य अच्छब्दस्य यो ऽन्त्यः तकारः तस्य पूर्वस्य परस्य चाद्यस्य वर्णस्य नित्यं पररूपम् एकदेशो भवति । पटपटा करोति । दमदमा करोति । पटद् इत्य् अस्मात् अव्यक्तानुकरणात् इति डाचि विहिते डाचि बहुलम् इति द्विर्वचनम्, तच् च टिलोपात् पूर्वम् एव+इष्यते ॥ अकः सवर्णे दीर्घः

avyaktānukaraṇasya, ataḥ, antyasya iti ca anuvartate / ḍācparaṃ yad amreditaṃ tasmin pūrvasya avyaktānukaranasya acchabdasya yo 'ntyaḥ takāraḥ tasya pūrvasya parasya cādyasya varṇasya nityaṃ pararūpam ekadeśo bhavati / paṭapaṭā karoti / damadamā karoti / paṭad ity asmāt avyaktānukaraṇāt iti ḍāci vihite ḍāci bahulam iti dvirvacanam, tac ca ṭilopāt pūrvam eva+iṣyate // akaḥ savarṇe dīrghaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकः सवर्णे अचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने दीर्घ एकादेशो भवति । दण्डाग्रम् । दधीन्द्रः । मधूदके । होतॄश्यः । अकः इति किम् ? अग्नये । सवर्ने इति किम् ? दध्यत्र । अचि इत्य् एव, कुमारी शेते । नाज्झलौ (*१,१।१०) इत्य् अत्र यत् अच् इति प्रत्याहारग्रहणं तत्र ग्रहणकशास्त्रस्य अनभिनिर्वृत्तत्वात् सवर्णा न गृह्यन्त इति सवर्नत्वमीकारशकारयोर् अप्रतिषिद्धम् । सवर्णदीर्घत्वे ऋति ऋ वा वचनम् । ऋति सवर्णे परभूते तत्र ऋ वा भवति इति वक्तव्यम् । होतृ ऋकारः होतृकारः । यदा न ऋ तदा दीर्घ एव होतॄकारः । लृति लृ वा वक्तव्यम् । ल्ट्ति सवर्णे परतो लृ वा भवति इति वक्तव्यम् । होतृ लृकारः होत्लृकारः । होतॄकारः । ऋकारलृकारयोः सवर्णासञ्ज्ञाविधिर् उक्तः । दीर्घपक्षे तु समुदायान्तरतमस्य लृवर्णस्य दीर्घस्य अभावात् ऋकारः क्रियते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः

akaḥ savarṇe aci parataḥ pūrvaparayoḥ sthāne dīrgha ekādeśo bhavati / daṇḍāgram / dadhīndraḥ / madhūdake / hotṝśyaḥ / akaḥ iti kim ? agnaye / savarne iti kim ? dadhyatra / aci ity eva, kumārī śete / nājjhalau (*1,1.10) ity atra yat ac iti pratyāhāragrahaṇaṃ tatra grahaṇakaśāstrasya anabhinirvṛttatvāt savarṇā na gṛhyanta iti savarnatvamīkāraśakārayor apratiṣiddham / savarṇadīrghatve ṛti ṛ vā vacanam / ṛti savarṇe parabhūte tatra ṛ vā bhavati iti vaktavyam / hotṛ ṛkāraḥ hotṛkāraḥ / yadā na ṛ tadā dīrgha eva hotṝkāraḥ / lṛti lṛ vā vaktavyam / lṭti savarṇe parato lṛ vā bhavati iti vaktavyam / hotṛ lṛkāraḥ hotlṛkāraḥ / hotṝkāraḥ / ṛkāralṛkārayoḥ savarṇāsañjñāvidhir uktaḥ / dīrghapakṣe tu samudāyāntaratamasya lṛvarṇasya dīrghasya abhāvāt ṛkāraḥ kriyate // prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच् छसो नः पुंसि

tasmāc chaso naḥ puṃsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् पूर्वसवर्णदीर्घात् उत्तरस्य शसो ऽवयवस्य सकारस्य पुंसि नकारादेशो भवति । वृक्षान् । अग्नीन् । वायून् । कर्तॄन् । हर्तॄन् । षण्डकान् । षण्ढकान् । षण्ढकान् । स्थूरान् । अररकान् पश्य । सर्व एते पुंलिङ्गविशिष्टं स्वार्थं प्रतिपादयन्ति । इह तु चञ्चेव चञ्चा, लुम्मनुष्ये इति कनो लुपि कृते लुपि युक्तवद् व्यक्तिवचने (*१,२।५) इति पुंसो ऽपि स्त्रीलिङ्गत, तेन नत्वं न भवति, चञ्चाः पश्य, वध्रिकाः पश्य इति । तस्मात् इति किम् ? एतांश्चरतो गाः पश्य । शासः इति किम् । वृक्षाः । प्लक्षाः । पुंसि इति किम् ? धेनूः । बह्वीः । कुमरीः ॥ नाद् इचि

tasmāt pūrvasavarṇadīrghāt uttarasya śaso 'vayavasya sakārasya puṃsi nakārādeśo bhavati / vṛkṣān / agnīn / vāyūn / kartṝn / hartṝn / ṣaṇḍakān / ṣaṇḍhakān / ṣaṇḍhakān / sthūrān / ararakān paśya / sarva ete puṃliṅgaviśiṣṭaṃ svārthaṃ pratipādayanti / iha tu cañceva cañcā, lummanuṣye iti kano lupi kṛte lupi yuktavad vyaktivacane (*1,2.5) iti puṃso 'pi strīliṅgata, tena natvaṃ na bhavati, cañcāḥ paśya, vadhrikāḥ paśya iti / tasmāt iti kim ? etāṃścarato gāḥ paśya / śāsaḥ iti kim / vṛkṣāḥ / plakṣāḥ / puṃsi iti kim ? dhenūḥ / bahvīḥ / kumarīḥ // nād ici

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवर्णात् इचि पूर्वसवर्णदीर्घो न भवति । वृक्षौ । प्लक्षौ खट्वे । कुण्डे । आत् इति किम् ? अग्नी । इचि इति किम् ? वृक्षाः ॥ दीर्घाज् जसि च

avarṇāt ici pūrvasavarṇadīrgho na bhavati / vṛkṣau / plakṣau khaṭve / kuṇḍe / āt iti kim ? agnī / ici iti kim ? vṛkṣāḥ // dīrghāj jasi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घात् जसि इचि च परतः पूर्वसवर्णदीर्घः न भवति । कुमार्यौ । कुमार्यः । ब्रह्मबन्ध्वौ । ब्रह्मबन्ध्वः ॥ वा छन्दसि

dīrghāt jasi ici ca parataḥ pūrvasavarṇadīrghaḥ na bhavati / kumāryau / kumāryaḥ / brahmabandhvau / brahmabandhvaḥ // vā chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घात् छन्दसि विषये जसि च इचि च परतो वा पूर्वसवर्नदीर्घो न भवति । मारुतीश्चतस्रः पिण्डीः । मारुत्यश्चतस्रः पिण्ड्यः । वाराही । उपानही । वाराह्यौ । उपानह्यौ ॥ अमि पूर्वः

dīrghāt chandasi viṣaye jasi ca ici ca parato vā pūrvasavarnadīrgho na bhavati / mārutīścatasraḥ piṇḍīḥ / mārutyaścatasraḥ piṇḍyaḥ / vārāhī / upānahī / vārāhyau / upānahyau // ami pūrvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्प्रसारणाच् च

samprasāraṇāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वः इत्य् एव । सम्प्रसारणात् अचि परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपम् एकादेशो भवति । यजि - इष्टम् । वपि - उप्तम् । ग्रहि - गृहीतम् । सम्प्रसरणविधानसामर्थ्यात् विगृहीतस्य श्रवणे प्राप्ते पूर्वत्वं विधीयते । वा छन्दसि (*६,१।१०६) इत्य् एव, मित्रो नो अत्र वरुणो यज्यमानः । परपूर्वत्वविधाने सत्यर्थवत् सम्प्रसारणविधानम् इति इष्ट इत्य् एवम् आदिषु पूर्वत्वभावे यणादेशो भवत्येव । अन्तरङ्गे च अचि इऋतार्थं वचनम् इति बाह्ये पश्चात् सन्निपतिते पूर्वत्वं न भवति । शकह्वौ । शकह्वर्थम् ॥ एङः पदान्ताद् अति

pūrvaḥ ity eva / samprasāraṇāt aci parataḥ pūrvaparayoḥ sthāne pūrvarūpam ekādeśo bhavati / yaji - iṣṭam / vapi - uptam / grahi - gṛhītam / samprasaraṇavidhānasāmarthyāt vigṛhītasya śravaṇe prāpte pūrvatvaṃ vidhīyate / vā chandasi (*6,1.106) ity eva, mitro no atra varuṇo yajyamānaḥ / parapūrvatvavidhāne satyarthavat samprasāraṇavidhānam iti iṣṭa ity evam ādiṣu pūrvatvabhāve yaṇādeśo bhavatyeva / antaraṅge ca aci iṛtārthaṃ vacanam iti bāhye paścāt sannipatite pūrvatvaṃ na bhavati / śakahvau / śakahvartham // eṅaḥ padāntād ati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एङ् यः पदान्तः तस्माद् अति परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपम् एकाद्शो भवति । अग्ने ऽत्र । वायो ऽत्र । अयवादेशयोर् अयम् अपवादः । एङः इति किम् । दध्यत्र । मध्वत्र । पदान्तात् इति किम् ? चयनम् । लवनम् । अति इति इम् । वायो इति । भानो इति । वायविति । भानविति । तपरकरणम् इति किम् ? वायवायाहि ॥ ङसिङसोश् च

eṅ yaḥ padāntaḥ tasmād ati parataḥ pūrvaparayoḥ sthāne pūrvarūpam ekādśo bhavati / agne 'tra / vāyo 'tra / ayavādeśayor ayam apavādaḥ / eṅaḥ iti kim / dadhyatra / madhvatra / padāntāt iti kim ? cayanam / lavanam / ati iti im / vāyo iti / bhāno iti / vāyaviti / bhānaviti / taparakaraṇam iti kim ? vāyavāyāhi // ṅasiṅasoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एङः इति वर्तते, अति इति च । एङः उत्तरयोः ङसिङसोः अति परतः पूर्वपरयोः स्थाने पूर्वरूपम् एकादेशो भवति । अग्नेर् आगच्छति । वायोर् आगच्छति । अग्नेः स्वम् । वायोः स्वम् । अपदान्तार्थः आरम्भः ॥ ऋत उत्

eṅaḥ iti vartate, ati iti ca / eṅaḥ uttarayoḥ ṅasiṅasoḥ ati parataḥ pūrvaparayoḥ sthāne pūrvarūpam ekādeśo bhavati / agner āgacchati / vāyor āgacchati / agneḥ svam / vāyoḥ svam / apadāntārthaḥ ārambhaḥ // ṛta ut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ङसिङसोः इत्य् एव । ऋकारान्ताद् उत्तरयोः ङ्सिङसोः अति परतः पूर्वपरयोः उकार एकादेशो भवति । होतुर् आगच्छति । होतुः स्वम् । द्वयोः षष्ठीनिर्दिष्टयोः स्थाने यः स लभते ऽन्यतरव्यपदेशं इति उरण् रपरः (*१,१।५१) इति रपरत्वम् अत्र कृत्वा रात् सस्य (*८,२।२४) इति सलोपः कर्तव्यः ॥ ख्यत्यात् परस्य

ṅasiṅasoḥ ity eva / ṛkārāntād uttarayoḥ ṅsiṅasoḥ ati parataḥ pūrvaparayoḥ ukāra ekādeśo bhavati / hotur āgacchati / hotuḥ svam / dvayoḥ ṣaṣṭhīnirdiṣṭayoḥ sthāne yaḥ sa labhate 'nyataravyapadeśaṃ iti uraṇ raparaḥ (*1,1.51) iti raparatvam atra kṛtvā rāt sasya (*8,2.24) iti salopaḥ kartavyaḥ // khyatyāt parasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीशब्दस्य अपि - लूनम् इच्छति लूनीयति, लूनीयतेः क्विपि लुप्ते, लून्युर् आग्च्छति । लून्युः स्वम् । निष्ठानत्वं पूर्वत्रासिद्धम् (*८,२।१) इत्य् असिद्धम् । विकृतनिर्देशाद् एव इह न भवति, अतिसखेर् आगच्छति, सेनापतेर् आगच्छति इति । सखिशब्दस्य केवलस्य घिसञ्ज्ञा प्रतिषिध्यते, न तदन्तस्य ॥ अतो रोर् अप्लुताद् अप्लुते

tīśabdasya api - lūnam icchati lūnīyati, lūnīyateḥ kvipi lupte, lūnyur āgcchati / lūnyuḥ svam / niṣṭhānatvaṃ pūrvatrāsiddham (*8,2.1) ity asiddham / vikṛtanirdeśād eva iha na bhavati, atisakher āgacchati, senāpater āgacchati iti / sakhiśabdasya kevalasya ghisañjñā pratiṣidhyate, na tadantasya // ato ror aplutād aplute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अति, उत् इति वर्तते । अकाराद् अप्लुताद् उत्तरस्य रो रेफस्य उकारानुबन्धविशिष्टस्य अकारे ऽप्लुते परत उकारादेशो भवति । वृक्षो ऽत्र । प्लक्षो ऽत्र । भो-भगो-अघो-अपूर्वस्य यो ऽशि (*८,३।१७) इत्य् अस्मिन् प्राप्ते उत्वं विधीयते । रुत्वम् अपि आश्रयात् पूर्वत्र असिद्धम् (*८,२।१) इति असिद्धं न भवति । अतः इति किम् ? अग्निर् अत्र । तपरकरणं किम् ? वृक्षा अत्र । सानुबन्धग्रहणं किम् ? स्वरत्र । प्रातरत्र । अति इत्य् एव, वृक्ष इह । तस्य अपि तपरत्वाद् अत्र न भवति । वृक्ष आश्रितः । अलुतात् इति किम् ? सुस्रोता३अत्र न्वसि । अप्लुते इति किम् ? तिष्ठतु पय अ३च्श्विन् । अत्र प्लुतस्य असिद्धत्वात् उत्वं प्राप्नोति इति अप्लुताद् अप्लुते इति उच्यते ॥ हशि च

ati, ut iti vartate / akārād aplutād uttarasya ro rephasya ukārānubandhaviśiṣṭasya akāre 'plute parata ukārādeśo bhavati / vṛkṣo 'tra / plakṣo 'tra / bho-bhago-agho-apūrvasya yo 'śi (*8,3.17) ity asmin prāpte utvaṃ vidhīyate / rutvam api āśrayāt pūrvatra asiddham (*8,2.1) iti asiddhaṃ na bhavati / ataḥ iti kim ? agnir atra / taparakaraṇaṃ kim ? vṛkṣā atra / sānubandhagrahaṇaṃ kim ? svaratra / prātaratra / ati ity eva, vṛkṣa iha / tasya api taparatvād atra na bhavati / vṛkṣa āśritaḥ / alutāt iti kim ? susrotā3atra nvasi / aplute iti kim ? tiṣṭhatu paya a3cśvin / atra plutasya asiddhatvāt utvaṃ prāpnoti iti aplutād aplute iti ucyate // haśi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हशि च परतः अत उत्तरस्य रोरुकारादेशो भवति । पुरुषो याति । पुरुषो हसति । पुरुषो ददाति ॥ प्रकृत्या ऽन्तःपादम् अव्यपरे

haśi ca parataḥ ata uttarasya rorukārādeśo bhavati / puruṣo yāti / puruṣo hasati / puruṣo dadāti // prakṛtyā 'ntaḥpādam avyapare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्याद्-अवद्याद्-अवक्रमुर्-अव्रत-अयम्-अवन्त्व्-अवस्युसु च

avyād-avadyād-avakramur-avrata-ayam-avantv-avasyusu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यात् अवद्यात् अवक्रमुः अव्रत अयम् अवन्तु अवस्यु इत्य् एतेषु वकार-यकारपरे ऽप्य् अति परतः अन्तःपादम् एङ् प्रकृत्या भवति । अग्निः प्रथमो वसुभिर्नो अव्यात् । मित्रमहो अवद्यात् । मा शिवासो अवकृअमुः । ते नो अव्रताः । शतधारो अयं मणिः । ते नो अवन्तु पितरः । कुशिकासो अवस्यवः ॥ यजुष्य् उरः

avyāt avadyāt avakramuḥ avrata ayam avantu avasyu ity eteṣu vakāra-yakārapare 'py ati parataḥ antaḥpādam eṅ prakṛtyā bhavati / agniḥ prathamo vasubhirno avyāt / mitramaho avadyāt / mā śivāso avakṛamuḥ / te no avratāḥ / śatadhāro ayaṃ maṇiḥ / te no avantu pitaraḥ / kuśikāso avasyavaḥ // yajuṣy uraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरःशब्दः एङन्तः यजुषि विषये अति रकृत्या भवति । उरो अन्तरिक्षम् । अपरे यजुष्युरो इति सूत्रं पठन्ति, उकारान्तम् उरुशब्दं सम्बुद्ध्यन्तम् अधीयते, ते इदम् उदाहरन्ति उरो अन्तरिक्षं सजूः इति । यजुषि पादानाम् अभावात् अनन्तःपादर्थं वचनम् ॥ आपो-जुषणो-वृष्णो-वर्षिष्ठे ऽम्बे ऽम्बाले ऽम्बिकेपूर्वे

uraḥśabdaḥ eṅantaḥ yajuṣi viṣaye ati rakṛtyā bhavati / uro antarikṣam / apare yajuṣyuro iti sūtraṃ paṭhanti, ukārāntam uruśabdaṃ sambuddhyantam adhīyate, te idam udāharanti uro antarikṣaṃ sajūḥ iti / yajuṣi pādānām abhāvāt anantaḥpādarthaṃ vacanam // āpo-juṣaṇo-vṛṣṇo-varṣiṣṭhe 'mbe 'mbāle 'mbikepūrve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजुषि इत्य् एव । आपो जुषाणो वृष्णो वर्षिष्ठे इत्य् एते शब्दाः अम्बे अम्बाले इत्य् एतौ च यावम्बिके शब्दात् पूर्वौ यजुषि पठितौ ते अति परतः प्रकृत्या भवन्ति । आपो अस्मान् मातरः शुन्धयन्तु । जुषणो अप्तुराज्यस्य । वृष्णो अंशुभ्यां गभस्तिपूतः । वषिष्ठे अधि नाके । अम्बे अम्बाल्यम्बिके यजुषीदमीदृशम् एव पठ्यते । अस्माद् एव निपातनात् अम्बार्थनद्योर् ह्रस्वः (*७,६।१०७) इति ह्रस्वत्वं न भवति ॥ अङ्ग इत्य् आदौ च

yajuṣi ity eva / āpo juṣāṇo vṛṣṇo varṣiṣṭhe ity ete śabdāḥ ambe ambāle ity etau ca yāvambike śabdāt pūrvau yajuṣi paṭhitau te ati parataḥ prakṛtyā bhavanti / āpo asmān mātaraḥ śundhayantu / juṣaṇo apturājyasya / vṛṣṇo aṃśubhyāṃ gabhastipūtaḥ / vaṣiṣṭhe adhi nāke / ambe ambālyambike yajuṣīdamīdṛśam eva paṭhyate / asmād eva nipātanāt ambārthanadyor hrasvaḥ (*7,6.107) iti hrasvatvaṃ na bhavati // aṅga ity ādau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गशब्दे य एङ् तदादौ चाकारे यः पूर्वः स यजुसि विषये अति प्रकृत्या भवति । ऐन्द्रः प्राणो अङ्गे अङ्गे अदीध्यत् । ऐन्द्रः प्राणो अङ्गे अङ्गे निदीध्यत् । ऐन्द्रः प्राणो अङ्गे अङ्गे अरोचिषम् ॥ अनुदात्ते च कुधपरे

aṅgaśabde ya eṅ tadādau cākāre yaḥ pūrvaḥ sa yajusi viṣaye ati prakṛtyā bhavati / aindraḥ prāṇo aṅge aṅge adīdhyat / aindraḥ prāṇo aṅge aṅge nidīdhyat / aindraḥ prāṇo aṅge aṅge arociṣam // anudātte ca kudhapare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.