Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 4.3

युष्मद्-अस्मदोर् अन्यतरस्यां खञ् च

yuṣmad-asmador anyatarasyāṃ khañ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशाधिकारो निवृत्तः । युष्मद्-अस्मदोः खञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । चकाराच् छः च । अन्यतरस्यां-ग्रहणाद् यथाप्राप्तम् । तद् एते त्रयः प्रत्ययाः भवन्ति, तत्र वैषम्याद् यथासङ्ख्यं न भवति । त्यदादित्वाद् वृद्ध-सञ्ज्ञकयोर् युष्मद्-अस्मदोः छे प्राप्ते प्रत्येकं प्रत्ययत्रयं विधीयते । यौष्माकीणः । आस्माकीनः । युष्मदीयः । अस्मदीयः । यौष्माकः । आस्माकः । तस्मिन्न् अणि च युष्माक-अस्माकौ

deśādhikāro nivṛttaḥ / yuṣmad-asmadoḥ khañ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / cakārāc chaḥ ca / anyatarasyāṃ-grahaṇād yathāprāptam / tad ete trayaḥ pratyayāḥ bhavanti, tatra vaiṣamyād yathāsaṅkhyaṃ na bhavati / tyadāditvād vṛddha-sañjñakayor yuṣmad-asmadoḥ che prāpte pratyekaṃ pratyayatrayaṃ vidhīyate / yauṣmākīṇaḥ / āsmākīnaḥ / yuṣmadīyaḥ / asmadīyaḥ / yauṣmākaḥ / āsmākaḥ / tasminn aṇi ca yuṣmāka-asmākau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् इति साक्षाद् विहितः खञ् निर्दिष्यते, न चकार-अनुकृष्टः छः । तस्मिन् खञि अणि च युष्मद्-अस्मदोर् यथासङ्ख्यं युष्माक अस्माक इत्य् एताव् आदेशौ भवतः । निमित्तयोर् आदेशौ प्रति यथासङ्खं कस्मान् न भवति ? योगविभागः करिष्यते, तस्मिन् खञि युष्मद्-अस्मदोः युष्माक-अस्माकौ भवतः, ततो ऽणि च इति । यौष्माकीणः । आस्माकीनः । यौष्माकः । आस्माकः । तस्मिन् अणि च इति किम् ? युष्मदीयः । अस्मदीयः ॥ तवक-ममकाव् एकवचने

tasmin iti sākṣād vihitaḥ khañ nirdiṣyate, na cakāra-anukṛṣṭaḥ chaḥ / tasmin khañi aṇi ca yuṣmad-asmador yathāsaṅkhyaṃ yuṣmāka asmāka ity etāv ādeśau bhavataḥ / nimittayor ādeśau prati yathāsaṅkhaṃ kasmān na bhavati ? yogavibhāgaḥ kariṣyate, tasmin khañi yuṣmad-asmadoḥ yuṣmāka-asmākau bhavataḥ, tato 'ṇi ca iti / yauṣmākīṇaḥ / āsmākīnaḥ / yauṣmākaḥ / āsmākaḥ / tasmin aṇi ca iti kim ? yuṣmadīyaḥ / asmadīyaḥ // tavaka-mamakāv ekavacane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकवचन-परयोर् युष्मद्-अस्मदोः तवक ममक इत्य् एताव् आदेशौ भवतः यथासङ्ख्यं तस्मिन् खञि अणि च परतः । निमित्तयोस् तु यथासङ्ख्यं पूर्ववद् एव न भवति । ननु च न लुमता अङ्गस्य (*१,१।६३) इति प्रत्ययलक्षण-प्रतिषेधाद् एकवचन-परता युष्मद्-अस्मदोर् न सम्भवति ? वचनात् प्रत्ययलक्षणम् भविष्यति । अथ वा न+एव+इदं प्रत्ययलक्षणं, किं तर्ह्य् अन्वर्थ-ग्रहणम् । एकवचने युष्मद्-असमादी एकस्य अर्थस्य वाचके तवक-ममकाव् आदेशौ प्रतिपद्येते इति सूत्र-अर्थः । तावकीनः । मामकीनः । तावकः । मामकः । तस्मिन्न् अणि च इत्य् एव, त्वदीयः । मदियः ॥ अर्धाद् यत्

ekavacana-parayor yuṣmad-asmadoḥ tavaka mamaka ity etāv ādeśau bhavataḥ yathāsaṅkhyaṃ tasmin khañi aṇi ca parataḥ / nimittayos tu yathāsaṅkhyaṃ pūrvavad eva na bhavati / nanu ca na lumatā aṅgasya (*1,1.63) iti pratyayalakṣaṇa-pratiṣedhād ekavacana-paratā yuṣmad-asmador na sambhavati ? vacanāt pratyayalakṣaṇam bhaviṣyati / atha vā na+eva+idaṃ pratyayalakṣaṇaṃ, kiṃ tarhy anvartha-grahaṇam / ekavacane yuṣmad-asamādī ekasya arthasya vācake tavaka-mamakāv ādeśau pratipadyete iti sūtra-arthaḥ / tāvakīnaḥ / māmakīnaḥ / tāvakaḥ / māmakaḥ / tasminn aṇi ca ity eva, tvadīyaḥ / madiyaḥ // ardhād yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर-अवर-अधम-उत्तम-पूर्वाच् च

para-avara-adhama-uttama-pūrvāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर अवर अधम उत्तम इत्य् एवं पूर्वाच् च अर्धात् यत् प्रत्ययो भवति शैषिकः । परार्ध्यम् । अवरार्ध्यम् । अधमार्ध्यम् । उत्तमार्ध्यम् । पूर्व-ग्रहणं किम् ? पर-अवर-अधम-उत्तमेभ्यः इत्य् एव+उच्यते, अर्धात् इति वर्तते, तस्य तत्पूर्वता विज्ञास्यते ? पर-अवर-शब्दाव् अदिग्-ग्रहणाव् अपि स्तः परं सुखम्, अवरम् सुखम् इति । तत्र कृत-अर्थत्वाद् दिक्-शब्दपक्षे परेण ठञ्यतौ स्याताम् । अस्मात् पूर्व-ग्रहणाद् यत् प्रत्ययो भवति परार्ध्यम्, अवरार्ध्यम् इति ॥ दिक्-पूर्वपदाट् ठञ् च

para avara adhama uttama ity evaṃ pūrvāc ca ardhāt yat pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / parārdhyam / avarārdhyam / adhamārdhyam / uttamārdhyam / pūrva-grahaṇaṃ kim ? para-avara-adhama-uttamebhyaḥ ity eva+ucyate, ardhāt iti vartate, tasya tatpūrvatā vijñāsyate ? para-avara-śabdāv adig-grahaṇāv api staḥ paraṃ sukham, avaram sukham iti / tatra kṛta-arthatvād dik-śabdapakṣe pareṇa ṭhañyatau syātām / asmāt pūrva-grahaṇād yat pratyayo bhavati parārdhyam, avarārdhyam iti // dik-pūrvapadāṭ ṭhañ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्-पूर्वपदाद् अर्धान्तात् प्रातिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति, चकाराद् यत् च शैषिकः । अणो ऽपवादः । पौर्वार्धिकम् । पूर्वार्ध्यम् । दाक्षिणार्धिकम्, दक्षिणार्ध्यम् । पद-ग्रहणं स्वरूप-विधिनिवारण-अर्थम् ॥ ग्राम-जनपद+एकदेशाद् अञ्-ठञौ

dik-pūrvapadād ardhāntāt prātipadikāt ṭhañ pratyayo bhavati, cakārād yat ca śaiṣikaḥ / aṇo 'pavādaḥ / paurvārdhikam / pūrvārdhyam / dākṣiṇārdhikam, dakṣiṇārdhyam / pada-grahaṇaṃ svarūpa-vidhinivāraṇa-artham // grāma-janapada+ekadeśād añ-ṭhañau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्-पूर्वपदात् इत्य् एव । ग्राम-एकदेश-वाचिनो जनपद-एकदेशवाचिनश् च प्रातिपदिकाद् दिक्-पूर्वपदाद् अर्धान्ताद् अञ्-ठञौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ । यतो ऽपवदौ । इमे खल्व् अस्माकं ग्रामस्य जनपदस्य वा पौर्वार्धः, पौर्वार्धिकाः । दाक्षिणार्धाः, दाक्षिणार्धिकाः ॥ मध्यानमः

dik-pūrvapadāt ity eva / grāma-ekadeśa-vācino janapada-ekadeśavācinaś ca prātipadikād dik-pūrvapadād ardhāntād añ-ṭhañau pratyayau bhavataḥ śaiṣikau / yato 'pavadau / ime khalv asmākaṃ grāmasya janapadasya vā paurvārdhaḥ, paurvārdhikāḥ / dākṣiṇārdhāḥ, dākṣiṇārdhikāḥ // madhyānamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्य-शब्दान् मः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणो ऽपवादः । मध्यमः । आदेश् च+इति वक्तव्यम् । आदिमः । अवो ऽधसोर् लोपश् च । अवमम् । अधमम् ॥ अ साम्प्रतिके

madhya-śabdān maḥ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / aṇo 'pavādaḥ / madhyamaḥ / ādeś ca+iti vaktavyam / ādimaḥ / avo 'dhasor lopaś ca / avamam / adhamam // a sāmpratike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वीपाद् अनुसमुद्रं यञ्

dvīpād anusamudraṃ yañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्र-समीपे यो द्वीपः, तस्माद् यञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । कच्छादिपाठात् अणो, मनुष्यवुञः चापवादः । द्वैप्यम् । द्वैप्यं भवन्तो ऽनुचरन्ति चक्रम् । अनुसमुद्रम् इति किम् ? द्वैपकम् । द्वैपमन्यत् ॥ कालाट् ठञ्

samudra-samīpe yo dvīpaḥ, tasmād yañ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / kacchādipāṭhāt aṇo, manuṣyavuñaḥ cāpavādaḥ / dvaipyam / dvaipyaṃ bhavanto 'nucaranti cakram / anusamudram iti kim ? dvaipakam / dvaipamanyat // kālāṭ ṭhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल-विशेष-वाचिनः प्रातिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणो ऽपवादः । वृद्धात् तु छं परत्वाद् बाधते । मासिकः । आर्धमासिकः । सांवत्सरिकः । यथाकथञ्चिद् गुण-वृत्त्या अपि काले वर्तमानात् प्रत्यय इष्यते । कादम्बपुष्पिकम् । व्रैहिपलालिकम् । तत्र जातः (*४,३।२५) इति प्रागतः कालाधिकारः ॥ श्राद्धे शरदः

kāla-viśeṣa-vācinaḥ prātipadikāt ṭhañ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / aṇo 'pavādaḥ / vṛddhāt tu chaṃ paratvād bādhate / māsikaḥ / ārdhamāsikaḥ / sāṃvatsarikaḥ / yathākathañcid guṇa-vṛttyā api kāle vartamānāt pratyaya iṣyate / kādambapuṣpikam / vraihipalālikam / tatra jātaḥ (*4,3.25) iti prāgataḥ kālādhikāraḥ // śrāddhe śaradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरच्-छब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति श्राद्धे ऽभिधेये शैषिकः । ऋत्वणः अपवादः । श्राद्धे इति च कर्म गृह्यते, न श्रद्धावान् पुरुषः, अनभिधानात् । शारदिकं श्राद्धम् । शारदम् अन्यत् ॥ विभाषा रोग-आतपयोः

śarac-chabdāt ṭhañ pratyayo bhavati śrāddhe 'bhidheye śaiṣikaḥ / ṛtvaṇaḥ apavādaḥ / śrāddhe iti ca karma gṛhyate, na śraddhāvān puruṣaḥ, anabhidhānāt / śāradikaṃ śrāddham / śāradam anyat // vibhāṣā roga-ātapayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरदः इत्य् एव । रोगे आतपे च अभिधेये शरच्-छब्दाट् ठञ् प्रत्ययो वा भवति शैषिकः । ऋत्वणो ऽपवादः । शारदिको रोगः । शारदिकः आतपः । शारदो रोगः । शारदः आतपः । रोगातपयोः इति किम् ? शारदं दधि ॥ निशा-प्रदोषाभ्यां च

śaradaḥ ity eva / roge ātape ca abhidheye śarac-chabdāṭ ṭhañ pratyayo vā bhavati śaiṣikaḥ / ṛtvaṇo 'pavādaḥ / śāradiko rogaḥ / śāradikaḥ ātapaḥ / śārado rogaḥ / śāradaḥ ātapaḥ / rogātapayoḥ iti kim ? śāradaṃ dadhi // niśā-pradoṣābhyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशा-प्रदोष-शब्दाभ्यां च विभाषा ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । कालाट् ठञ् (*४,३।११) इति नित्ये ठञि प्राप्ते विकल्प उच्यते । नैशिकम्, नैशम् । प्रादोषिकम्, प्रादोषम् ॥ श्वसस् तुट् च

niśā-pradoṣa-śabdābhyāṃ ca vibhāṣā ṭhañ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / kālāṭ ṭhañ (*4,3.11) iti nitye ṭhañi prāpte vikalpa ucyate / naiśikam, naiśam / prādoṣikam, prādoṣam // śvasas tuṭ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिवेल-आद्य्-ऋतु-नक्षत्रेभ्यो ऽण्

sandhivela-ādy-ṛtu-nakṣatrebhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालात् इत्य् एव । सन्धिवेल-आदिभ्यः ऋतुभ्यो नक्षत्रेभ्यश् च काल-वृत्तिभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ठञो ऽपवादः । अण्-ग्रहणम् वृद्धाच्छस्य (*४,२।११४) बाधन-अर्थम् । सन्धिवेलादिभ्यस् तावत् - सान्धिवेलम् । सांध्यम् । ऋतुभ्यः - ग्रैष्मम् । शैशिरम् । नक्ष्त्रेभ्यः - तैषम् । पौषम् । सन्धिवेला । सन्ध्या । अमावास्या । त्रयोदशी । चतुर्दशी । पञ्चदशी । पौर्णमसी । प्रतिपद् । संवत्सरात् फलपर्वणोः - सांवत्सरं फलम् । सांवत्सरं पर्व ॥ प्रावृष एण्यः

kālāt ity eva / sandhivela-ādibhyaḥ ṛtubhyo nakṣatrebhyaś ca kāla-vṛttibhyo 'ṇ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / ṭhaño 'pavādaḥ / aṇ-grahaṇam vṛddhācchasya (*4,2.114) bādhana-artham / sandhivelādibhyas tāvat - sāndhivelam / sāṃdhyam / ṛtubhyaḥ - graiṣmam / śaiśiram / nakṣtrebhyaḥ - taiṣam / pauṣam / sandhivelā / sandhyā / amāvāsyā / trayodaśī / caturdaśī / pañcadaśī / paurṇamasī / pratipad / saṃvatsarāt phalaparvaṇoḥ - sāṃvatsaraṃ phalam / sāṃvatsaraṃ parva // prāvṛṣa eṇyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रावृष्-शब्दाद् एण्यः प्रत्ययो भवति शैषिकः । ऋत्वणो ऽपवादः । प्रावृषेण्यः बलाहकः ॥ वर्षाभ्यष्ठक्

prāvṛṣ-śabdād eṇyaḥ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / ṛtvaṇo 'pavādaḥ / prāvṛṣeṇyaḥ balāhakaḥ // varṣābhyaṣṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्ष-शब्दाट् ठक् प्रत्ययो भवति शैषिकः ऋत्वणो ऽपवादः । वार्षिकं वासः । वार्षिकमनुलेपनम् ॥ छन्दसि ठञ्

varṣa-śabdāṭ ṭhak pratyayo bhavati śaiṣikaḥ ṛtvaṇo 'pavādaḥ / vārṣikaṃ vāsaḥ / vārṣikamanulepanam // chandasi ṭhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्ष-शब्दात् छन्दसि विषये ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ठको ऽपवादः । स्वरे भेदः । नभश् च अभस्यश् च वार्षिकावृतू ॥ वसन्ताच् च

varṣa-śabdāt chandasi viṣaye ṭhañ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / ṭhako 'pavādaḥ / svare bhedaḥ / nabhaś ca abhasyaś ca vārṣikāvṛtū // vasantāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि इत्य् एव । वसन्त-शब्दाच् छन्दसि विषये ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ऋत्वणो ऽपवादः । मधुश् च माधवश् च वासन्तिकावृतू ॥ हेमन्ताच् च

chandasi ity eva / vasanta-śabdāc chandasi viṣaye ṭhañ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / ṛtvaṇo 'pavādaḥ / madhuś ca mādhavaś ca vāsantikāvṛtū // hemantāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि इत्येव । हेमन्त-शब्दाच् छन्दसि विषये ठज् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ऋत्वणो ऽपवादः । सहश् च सहस्यश् च हैमन्तिकावृतू । योगविभागः उत्तरार्थः ॥ सर्वत्र अण् च तलोपश् च

chandasi ityeva / hemanta-śabdāc chandasi viṣaye ṭhaj pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / ṛtvaṇo 'pavādaḥ / sahaś ca sahasyaś ca haimantikāvṛtū / yogavibhāgaḥ uttarārthaḥ // sarvatra aṇ ca talopaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैमन्तिकम् इति भाषायाम् अपि ठञं स्मरन्ति । अथ अण् च इति चकारः किम् अर्थः ? अण्, यथाप्राप्तं च ऋत्वण् इति । कः पुनर् अनयोर् विशेषः ? ऋत्वणि हि तकारलोपो न अस्ति हैमन्ति पङ्क्ती पङ्क्तिः इति । तद् एवं त्रीणि रूपाणि भवन्ति, हैमन्तिकम्, हैमन्तम्, हैमनम् इति ॥ सायं-चिरं-प्राह्णे-प्रगे ऽव्ययेभ्यष् ट्यु-ट्युलौ तुट् च

haimantikam iti bhāṣāyām api ṭhañaṃ smaranti / atha aṇ ca iti cakāraḥ kim arthaḥ ? aṇ, yathāprāptaṃ ca ṛtvaṇ iti / kaḥ punar anayor viśeṣaḥ ? ṛtvaṇi hi takāralopo na asti haimanti paṅktī paṅktiḥ iti / tad evaṃ trīṇi rūpāṇi bhavanti, haimantikam, haimantam, haimanam iti // sāyaṃ-ciraṃ-prāhṇe-prage 'vyayebhyaṣ ṭyu-ṭyulau tuṭ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालात् इत्य् एव । सायं चिरं प्राह्णे प्रगे इत्य् एतेभ्यः अव्ययेभ्यश् च कालवाचिभ्यः ट्यु-ट्युलौ प्रत्ययौ भवतः, तयोश् च अदिष्टयोः तुडागमो भवति । सायन्तनम् । चिरन्तनम् । प्राह्णेतनम् । प्रगेतनम् । अव्ययेभ्यः - दोषातनम् । दिवातनम् । सायम् इति मकारान्तं पदम् अव्ययम्, ततो ऽव्ययाद् एव सिद्धः प्रत्ययः । यस्तु स्यतेरन्तकर्मणो घञि साय-शब्दस् तस्य+इदं मकारान्तत्वं प्रत्यय-सन्नियोगेन निपात्यते । दिवसावसानं सायः । चिर-शब्दस्य अपि मकारान्तत्वं निपात्यते । प्राह्णे, प्रगे इत्य् एकारान्तत्वम् । चिरपरुत्परारिभ्यस्त्नो वक्तव्यः । चिरत्नम् । परुत्नम् । परारित्नम् । प्रगस्य छन्दसि गलोपश् च । प्रत्नम् । अग्रपश्चाड्डिमच् । अग्रिमम् । पश्चिमम् । अन्ताच् च+इति वक्तव्यम् । अन्तिमम् ॥ विभाषा पूर्वाह्ण-अपराह्णाभ्याम्

kālāt ity eva / sāyaṃ ciraṃ prāhṇe prage ity etebhyaḥ avyayebhyaś ca kālavācibhyaḥ ṭyu-ṭyulau pratyayau bhavataḥ, tayoś ca adiṣṭayoḥ tuḍāgamo bhavati / sāyantanam / cirantanam / prāhṇetanam / pragetanam / avyayebhyaḥ - doṣātanam / divātanam / sāyam iti makārāntaṃ padam avyayam, tato 'vyayād eva siddhaḥ pratyayaḥ / yastu syaterantakarmaṇo ghañi sāya-śabdas tasya+idaṃ makārāntatvaṃ pratyaya-sanniyogena nipātyate / divasāvasānaṃ sāyaḥ / cira-śabdasya api makārāntatvaṃ nipātyate / prāhṇe, prage ity ekārāntatvam / ciraparutparāribhyastno vaktavyaḥ / ciratnam / parutnam / parāritnam / pragasya chandasi galopaś ca / pratnam / agrapaścāḍḍimac / agrimam / paścimam / antāc ca+iti vaktavyam / antimam // vibhāṣā pūrvāhṇa-aparāhṇābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र जातः

tatra jātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अण्-आदयो घादयश् च प्रत्ययाः प्रकृताः, तेषाम् अतः प्रभृति अर्थाः समर्थ-विभक्तयः च निर्दिश्यन्ते । तत्र इति सप्तमीसमर्थात् जातः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । स्रुघ्ने जातः स्त्रौघ्नः । माथुरः । औत्सः । औदपानः । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । शाकलिकः । माकलिकः । ग्राम्यः । ग्रामीणः । कात्रेयकः । औम्भेयकः ॥ प्रावृषष्ठप्

aṇ-ādayo ghādayaś ca pratyayāḥ prakṛtāḥ, teṣām ataḥ prabhṛti arthāḥ samartha-vibhaktayaḥ ca nirdiśyante / tatra iti saptamīsamarthāt jātaḥ ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / srughne jātaḥ straughnaḥ / māthuraḥ / autsaḥ / audapānaḥ / rāṣṭriyaḥ / avārapārīṇaḥ / śākalikaḥ / mākalikaḥ / grāmyaḥ / grāmīṇaḥ / kātreyakaḥ / aumbheyakaḥ // prāvṛṣaṣṭhap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रावृट्-शब्दात् सप्तमीसमर्थाज् जातः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे ठप् प्रत्ययो भवति । एण्यस्य अपवादः । पकारः स्वरार्थः । प्रावृषि जातः प्रावृषिकः ॥ सञ्ज्ञायां शरदो वुञ्

prāvṛṭ-śabdāt saptamīsamarthāj jātaḥ ity etasminn arthe ṭhap pratyayo bhavati / eṇyasya apavādaḥ / pakāraḥ svarārthaḥ / prāvṛṣi jātaḥ prāvṛṣikaḥ // sañjñāyāṃ śarado vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरच्-छब्दात् सप्तमी-समर्थाज् जातः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे वुञ् प्रत्ययो भवति ऋत्वणः अपवादः, समुदायेन चेत् सञ्ज्ञा गम्यते । शारदका दर्भाः । शारदका मुद्गाः । दर्भ-विशेषस्य मुद्ग-विशेषस्य च+इयं सञ्ज्ञा । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? शारदं सस्यम् । सञ्ज्ञाधिकारं केचित् कृतलब्धक्रीतकुशलाः (*४,३।३८) इति यावद् अनुवर्तयन्ति ॥ पूर्वाह्ण-अपराह्ण-आर्द्रा-मूल-प्रदोष-अवस्कराद् वुन्

śarac-chabdāt saptamī-samarthāj jātaḥ ity etasminn arthe vuñ pratyayo bhavati ṛtvaṇaḥ apavādaḥ, samudāyena cet sañjñā gamyate / śāradakā darbhāḥ / śāradakā mudgāḥ / darbha-viśeṣasya mudga-viśeṣasya ca+iyaṃ sañjñā / sañjñāyām iti kim ? śāradaṃ sasyam / sañjñādhikāraṃ kecit kṛtalabdhakrītakuśalāḥ (*4,3.38) iti yāvad anuvartayanti // pūrvāhṇa-aparāhṇa-ārdrā-mūla-pradoṣa-avaskarād vun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वाह्ण-आदिभ्यः शब्देभ्यः वुन् प्रत्ययो भवति तत्र जातः (*४,३।२५) इत्य् एतस्मिन् विषये सञ्ज्ञायां गम्यमानायाम् । पूर्वाह्णकः । अपराह्णकः । विभाषा पूर्वाह्ण-अपरह्णाभ्याम् (*४,३।२४) इत्य् अस्य अपवादः । आर्द्रकः । मूलकः । नक्षत्राणः अपवादः । प्रदोषकः । निशाप्रदोषाभ्यं च (*४,३।१४) इत्य् अस्य अपवादः । अवस्करकः । औत्सर्गिकस्याणः (*४,१।७३) अपवादः । असञ्ज्ञायां तु यथाप्राप्तं ठञादयः एव भवन्ति ॥ पथः पन्थ च

pūrvāhṇa-ādibhyaḥ śabdebhyaḥ vun pratyayo bhavati tatra jātaḥ (*4,3.25) ity etasmin viṣaye sañjñāyāṃ gamyamānāyām / pūrvāhṇakaḥ / aparāhṇakaḥ / vibhāṣā pūrvāhṇa-aparahṇābhyām (*4,3.24) ity asya apavādaḥ / ārdrakaḥ / mūlakaḥ / nakṣatrāṇaḥ apavādaḥ / pradoṣakaḥ / niśāpradoṣābhyaṃ ca (*4,3.14) ity asya apavādaḥ / avaskarakaḥ / autsargikasyāṇaḥ (*4,1.73) apavādaḥ / asañjñāyāṃ tu yathāprāptaṃ ṭhañādayaḥ eva bhavanti // pathaḥ pantha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमावास्याया वा

amāvāsyāyā vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमावास्या-शब्दाद् वुन् प्रत्ययो भवति वा तत्र जातः इत्य् एतस्मिन् विषये । सन्दिवेलद्य्-ऋतु-नक्षत्रेभ्यो ऽण् (*४,३।१६) इत्य् आदिषु पाठात् अणो ऽपवादः । अमावस्यकः, आमावास्यः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद् अमावस्यशब्दाद् अपि भवति । अमावस्यकः, आमावस्यः ॥ अ च

amāvāsyā-śabdād vun pratyayo bhavati vā tatra jātaḥ ity etasmin viṣaye / sandivelady-ṛtu-nakṣatrebhyo 'ṇ (*4,3.16) ity ādiṣu pāṭhāt aṇo 'pavādaḥ / amāvasyakaḥ, āmāvāsyaḥ / ekadeśavikṛtasyānanyatvād amāvasyaśabdād api bhavati / amāvasyakaḥ, āmāvasyaḥ // a ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमावास्या-शब्दात् अकारः प्रत्ययो भवति तत्र जातः (*४,३।२५) इत्य् एतस्मिन् विषये । पूर्वेण वुन्नणोः प्राप्तयोः अयं तृतीयः विधीयते । अमावास्यः, अमावास्यकः, अमावास्यः । अमावस्यः, अमावस्यकः, आमावस्यः ॥ सिन्ध्व्-अपकराभ्यां कन्

amāvāsyā-śabdāt akāraḥ pratyayo bhavati tatra jātaḥ (*4,3.25) ity etasmin viṣaye / pūrveṇa vunnaṇoḥ prāptayoḥ ayaṃ tṛtīyaḥ vidhīyate / amāvāsyaḥ, amāvāsyakaḥ, amāvāsyaḥ / amāvasyaḥ, amāvasyakaḥ, āmāvasyaḥ // sindhv-apakarābhyāṃ kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिन्धु-शब्दाद् अपकर-शब्दाच् च कन् प्रत्ययो भवति तत्र जात (*४,३।२५) इत्य् एतस्मिन् विषये । सिन्धु-शब्दः कच्छादिः, ततो ऽणि मनुष्यवुञि च प्राप्ते विधानम् । अपकर-शब्दाद् अपि औत्सर्गिके ऽणि । सिन्धुकः । अपकरकः ॥ अणञौ च

sindhu-śabdād apakara-śabdāc ca kan pratyayo bhavati tatra jāta (*4,3.25) ity etasmin viṣaye / sindhu-śabdaḥ kacchādiḥ, tato 'ṇi manuṣyavuñi ca prāpte vidhānam / apakara-śabdād api autsargike 'ṇi / sindhukaḥ / apakarakaḥ // aṇañau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिन्ध्व्-अपकर-शब्दाभ्यां यथासङ्ख्यम् अणञौ प्रत्ययौ भवतः तत्र जातः (*४,३।२५) इत् येतस्मिन् विषये । पूर्वेण कनि प्राप्ते वचनम् । सैन्धवः । आपकरः ॥ श्रविष्ठा-फल्गुन्य्-अनुराधा-स्वाति-तिष्य-पुनर्वसु-हस्त-विशाखा-अषाढा-बहुलाल् लुक्

sindhv-apakara-śabdābhyāṃ yathāsaṅkhyam aṇañau pratyayau bhavataḥ tatra jātaḥ (*4,3.25) it yetasmin viṣaye / pūrveṇa kani prāpte vacanam / saindhavaḥ / āpakaraḥ // śraviṣṭhā-phalguny-anurādhā-svāti-tiṣya-punarvasu-hasta-viśākhā-aṣāḍhā-bahulāl luk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानानत-गोशाल-खरशालाच् च

sthānānata-gośāla-kharaśālāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानान्तात् प्रातिपदिकात् गोशाल-शब्दात् खरशाल-शब्दात् च जात-अर्थे प्रत्ययस्य लुग् भवति । गोस्थाने जातः गोस्थानः । अश्वस्थानः । गोशालः । खरशालः ॥ वत्सशाला-अभिजिद्-अश्वयुक्-छतभिषजो वा

sthānāntāt prātipadikāt gośāla-śabdāt kharaśāla-śabdāt ca jāta-arthe pratyayasya lug bhavati / gosthāne jātaḥ gosthānaḥ / aśvasthānaḥ / gośālaḥ / kharaśālaḥ // vatsaśālā-abhijid-aśvayuk-chatabhiṣajo vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सशालादिभ्यः परस्य जात-अर्थे प्रत्ययस्य लुग् वा भवति । वत्सशालायां जातः वत्सशालः, वात्सशालः । अभिजित्, आभिजितः । अश्वयुक्, आश्वयुजः । शतभिषक्, शातभिषजः । बहुल-ग्रहणस्य अयं प्रपञ्चः ॥ नक्षत्रेभ्यो बहुलम्

vatsaśālādibhyaḥ parasya jāta-arthe pratyayasya lug vā bhavati / vatsaśālāyāṃ jātaḥ vatsaśālaḥ, vātsaśālaḥ / abhijit, ābhijitaḥ / aśvayuk, āśvayujaḥ / śatabhiṣak, śātabhiṣajaḥ / bahula-grahaṇasya ayaṃ prapañcaḥ // nakṣatrebhyo bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्षत्रेभ्यः उत्तरस्य जात-अर्थे प्रत्ययस्य बहुलं लुग् भवति । रोहिणः, रौहिणः । मृगशिराः, मार्गशीर्षः ॥ कृत-लब्ध-क्रीत-कुशलाः

nakṣatrebhyaḥ uttarasya jāta-arthe pratyayasya bahulaṃ lug bhavati / rohiṇaḥ, rauhiṇaḥ / mṛgaśirāḥ, mārgaśīrṣaḥ // kṛta-labdha-krīta-kuśalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एव । सप्तमी-समार्थात् कृतादिष्व् अर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययः भवति । स्रुध्ने कृतो वा लब्धो वा क्रीतो वा कुशलो वा स्रौघनः । माथुरः । राष्ट्रियः । ननु च यद् यत्र कृतं जातम् अपि तत्र भवति, यच् च यत्र क्रीतं लब्धम् अपि तत्र+एव भवति किमर्थं भेदेन+उपादानं क्रियते, शब्द-अर्थस्य अभिन्नत्वात् ? वस्तुमात्रेण क्रीतं लब्धं भवति, शब्द-अर्थस् तु भिद्यते एव ॥ प्रायभवः

tatra ity eva / saptamī-samārthāt kṛtādiṣv artheṣu yathāvihitaṃ pratyayaḥ bhavati / srudhne kṛto vā labdho vā krīto vā kuśalo vā sraughanaḥ / māthuraḥ / rāṣṭriyaḥ / nanu ca yad yatra kṛtaṃ jātam api tatra bhavati, yac ca yatra krītaṃ labdham api tatra+eva bhavati kimarthaṃ bhedena+upādānaṃ kriyate, śabda-arthasya abhinnatvāt ? vastumātreṇa krītaṃ labdhaṃ bhavati, śabda-arthas tu bhidyate eva // prāyabhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजानु-उपकर्ण-उपनीवेष् ठक्

upajānu-upakarṇa-upanīveṣ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजान्व्-आदिभ्यः शब्देभ्यः सप्तमी-समर्थेभ्यः प्रायभव इत्य् एतस्मिन् विषये ठक् प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । औपजानुकः । औपक्र्णिकः । औपनीविकः ॥ सम्भूते

upajānv-ādibhyaḥ śabdebhyaḥ saptamī-samarthebhyaḥ prāyabhava ity etasmin viṣaye ṭhak pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / aupajānukaḥ / aupakrṇikaḥ / aupanīvikaḥ // sambhūte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एव । सप्तमी-समर्थाद् ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात् सम्भूते इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । अवक्लृप्तिः प्रमाणानतिरेकश् च सम्भवत्य् अर्थः इह गृह्यते, न+उत्पत्तिः सत्ता वा, जातभवाभ्यां गतत्वात् । स्रुघ्ने सम्भवति स्रौघनः । माथुरः । राष्ट्रियः ॥ कोशाड् ढञ्

tatra ity eva / saptamī-samarthād ṅy-āp-prātipadikāt sambhūte ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / avaklṛptiḥ pramāṇānatirekaś ca sambhavaty arthaḥ iha gṛhyate, na+utpattiḥ sattā vā, jātabhavābhyāṃ gatatvāt / srughne sambhavati sraughanaḥ / māthuraḥ / rāṣṭriyaḥ // kośāḍ ḍhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोश-शब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति तत्र सम्भूते इत्य् अस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । कोशे सम्भूतं कौशेयं वस्त्रम् । रूढिर् एषा, तेन क्रिमौ न भवति, खङ्गकोशाच् च ॥ कालात् साधु-पुष्प्यत्-पच्यमानेषु

kośa-śabdāt ṭhañ pratyayo bhavati tatra sambhūte ity asmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / kośe sambhūtaṃ kauśeyaṃ vastram / rūḍhir eṣā, tena krimau na bhavati, khaṅgakośāc ca // kālāt sādhu-puṣpyat-pacyamāneṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एव काल-विशेष-वाचिभ्यः सप्तमी-समार्थेभ्यः साध्व्-आदिष्व् अर्थेषु यथाविहितं प्रत्ययो भवति । हेमन्ते साधुः हैमन्तः प्राकारः । शैशिरमनुलेपनम् । वसन्ते पुष्प्यन्ति वासन्त्यः कुन्दलताः । ग्रैष्म्यः पाटलाः । शरदि पच्यन्ते शारदाः शालयः । ग्रैष्म यवाः ॥ उप्ते च

tatra ity eva kāla-viśeṣa-vācibhyaḥ saptamī-samārthebhyaḥ sādhv-ādiṣv artheṣu yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / hemante sādhuḥ haimantaḥ prākāraḥ / śaiśiramanulepanam / vasante puṣpyanti vāsantyaḥ kundalatāḥ / graiṣmyaḥ pāṭalāḥ / śaradi pacyante śāradāḥ śālayaḥ / graiṣma yavāḥ // upte ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एव, कालात् इति च । सप्तमी-समर्थात् कालवाचिनः प्रातिपदिकात् उप्ते ऽर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । हेमन्ते उप्यन्ते हैमन्ता यवाः । ग्रैष्माः व्रीहयः । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ आश्वयुज्या वुञ्

tatra ity eva, kālāt iti ca / saptamī-samarthāt kālavācinaḥ prātipadikāt upte 'rthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / hemante upyante haimantā yavāḥ / graiṣmāḥ vrīhayaḥ / yogavibhāga uttarārthaḥ // āśvayujyā vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीष्म-वसन्ताद् अन्यत्रस्याम्

grīṣma-vasantād anyatrasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीष्म-वसन्त-शब्दाभ्याम् अन्यतरस्यां वुञ् प्रत्ययो भवति उप्ते ऽर्थे । ऋत्वणो ऽपवादः । ग्रीष्मं सस्यम्, ग्रैष्मकम् । वासन्तम्, वासन्तकम् ॥ देयम् ऋणे

grīṣma-vasanta-śabdābhyām anyatarasyāṃ vuñ pratyayo bhavati upte 'rthe / ṛtvaṇo 'pavādaḥ / grīṣmaṃ sasyam, graiṣmakam / vāsantam, vāsantakam // deyam ṛṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एव, कालात् इति च । सप्तमी-समार्थात् कालवाचिनः प्रातिपदिकात् देयम् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यद् देयम् ऋणं चेत् तद् भवति । मासे देयम् ऋणं मासिकम् । आर्धमासिकम् । सांवत्सरिकम् । ऋणे इति किम् ? मासे देया भिक्षा ॥ कलाप्य्-अश्वत्थ-यवबुसाद् वुन्

tatra ity eva, kālāt iti ca / saptamī-samārthāt kālavācinaḥ prātipadikāt deyam ity asminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yad deyam ṛṇaṃ cet tad bhavati / māse deyam ṛṇaṃ māsikam / ārdhamāsikam / sāṃvatsarikam / ṛṇe iti kim ? māse deyā bhikṣā // kalāpy-aśvattha-yavabusād vun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालात् इत्य् एव । कलापिन् अश्वत्थ यवबुस इत्य् एतेभ्यः कालवाचिभ्यः सप्तमी-समर्थेभ्यो देयम् ऋणम् इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे वुन् प्रत्ययो भवति । कलाप्यादयः शब्दाः साहचर्यात् काले वर्तन्ते । यस्मिन् काले मयूशः कलापिनो भवन्ति स कलापी । यस्मिन् अश्वत्थाः फलन्ति सो ऽश्वत्थः । यस्मिन् यवबुसं सम्पद्यते स यवबुस-शब्देन+उच्यते । कलापिनि काले देयम् ऋणम् कलापकम् । अश्वत्थकम् । यवबुसकम् ॥ ग्रीष्म-अवरसमाद् वुञ्

kālāt ity eva / kalāpin aśvattha yavabusa ity etebhyaḥ kālavācibhyaḥ saptamī-samarthebhyo deyam ṛṇam ity etasminn arthe vun pratyayo bhavati / kalāpyādayaḥ śabdāḥ sāhacaryāt kāle vartante / yasmin kāle mayūśaḥ kalāpino bhavanti sa kalāpī / yasmin aśvatthāḥ phalanti so 'śvatthaḥ / yasmin yavabusaṃ sampadyate sa yavabusa-śabdena+ucyate / kalāpini kāle deyam ṛṇam kalāpakam / aśvatthakam / yavabusakam // grīṣma-avarasamād vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीष्म अवरसम-शब्दाभ्यां वुञ् प्रत्ययो भवति देयम् ऋणम् इत्य् एतस्मिन्नर्थे । अण्ठञोर् अपवादः । ग्रीष्मे देयम् ऋणं ग्रैष्मकम् । आवरसमकम् । प्रत्ययान्तरकरणं वृद्ध्य्-अर्थम् । समा-शब्दो वर्षपर्यायः ॥ संवत्सर-आग्रहायणीभ्यां ठञ् च

grīṣma avarasama-śabdābhyāṃ vuñ pratyayo bhavati deyam ṛṇam ity etasminnarthe / aṇṭhañor apavādaḥ / grīṣme deyam ṛṇaṃ graiṣmakam / āvarasamakam / pratyayāntarakaraṇaṃ vṛddhy-artham / samā-śabdo varṣaparyāyaḥ // saṃvatsara-āgrahāyaṇībhyāṃ ṭhañ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याहरति मृगः

vyāharati mṛgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एव, कालात् इति च । कालवाचिनः सप्तमी-समर्थात् प्रातिपदिकात् व्याहरति मृगः इत्य् एतस्मिन् विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । निशायां व्याहरति मृगः वैशः, नैशिकः । प्रादोषः, प्रादोसिकः । मृगः इति किम् ? निशायां व्याहरति उलूकः ॥ तद् अस्य सोढम्

tatra ity eva, kālāt iti ca / kālavācinaḥ saptamī-samarthāt prātipadikāt vyāharati mṛgaḥ ity etasmin viṣaye yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / niśāyāṃ vyāharati mṛgaḥ vaiśaḥ, naiśikaḥ / prādoṣaḥ, prādosikaḥ / mṛgaḥ iti kim ? niśāyāṃ vyāharati ulūkaḥ // tad asya soḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालात् इत्य् एव । तद् इति प्रथमा-समर्थात् कालवाचिनः प्रातिपदिकात् अस्य इति षष्ठ्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत् प्रथमा-समर्थं सोढं चेत् तद् भवति । सोढं जितमभ्यस् तम् इत्य् अर्थः । निशासहचरितम् अध्ययनं निशा, तत् सोढम् अस्य छात्रस्य नैशः, वैशिकः । प्रादोषः, प्रदोषिकः ॥ तत्र भवः

kālāt ity eva / tad iti prathamā-samarthāt kālavācinaḥ prātipadikāt asya iti ṣaṣṭhy-arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati yat prathamā-samarthaṃ soḍhaṃ cet tad bhavati / soḍhaṃ jitamabhyas tam ity arthaḥ / niśāsahacaritam adhyayanaṃ niśā, tat soḍham asya chātrasya naiśaḥ, vaiśikaḥ / prādoṣaḥ, pradoṣikaḥ // tatra bhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालात् इति निवृत्तम् । तत्र इति सप्तमी-समर्थात् ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात् भवः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सत्ता भवत्यर्थो गृह्यते, न जन्म, तत्र जातः (*४,३।२५) इति गतार्थत्वात् । स्रुघ्ने भवः स्रौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः । पुनस् तत्र-ग्रहणं तद् अस्य इति निवृत्त्य्-अर्थम् ॥ दिग्-आदिभ्यो यत्

kālāt iti nivṛttam / tatra iti saptamī-samarthāt ṅy-āp-prātipadikāt bhavaḥ ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / sattā bhavatyartho gṛhyate, na janma, tatra jātaḥ (*4,3.25) iti gatārthatvāt / srughne bhavaḥ sraughnaḥ / māthuraḥ / rāṣṭriyaḥ / punas tatra-grahaṇaṃ tad asya iti nivṛtty-artham // dig-ādibhyo yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिश् इत्य् एवम् आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः यत् प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणश्छस्य च अपवादः । दिशि भवम् दिश्यम् । वर्ग्यम् । मुख-जघन-शब्दयोर् अशरीर-अवयव-अर्थः पाठः, सेनामुख्यम्, सेनाजघन्यम् इति । दिश् । वर्ग । पूग । गण । पक्ष । धाय्या । मित्र । मेधा । अन्तर । पथिन् । रहस् । अलीक । उखा । साक्षिन् । आदि । अन्त । मुख । जघ्न । मेघ । यूथ । उदकात् सञ्ज्ञयाम् । न्याय । वंश । अनुवंश । विश । काल । अप् । आकाश । दिगादिः ॥ शरीर-अवयवाच् च

diś ity evam ādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ yat pratyayo bhavati tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / aṇaśchasya ca apavādaḥ / diśi bhavam diśyam / vargyam / mukha-jaghana-śabdayor aśarīra-avayava-arthaḥ pāṭhaḥ, senāmukhyam, senājaghanyam iti / diś / varga / pūga / gaṇa / pakṣa / dhāyyā / mitra / medhā / antara / pathin / rahas / alīka / ukhā / sākṣin / ādi / anta / mukha / jaghna / megha / yūtha / udakāt sañjñayām / nyāya / vaṃśa / anuvaṃśa / viśa / kāla / ap / ākāśa / digādiḥ // śarīra-avayavāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृति-कुक्षि-कलशि-वस्त्य्-अस्त्य्-अहेर् ढञ्

dṛti-kukṣi-kalaśi-vasty-asty-aher ḍhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृत्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः ढञ् प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । दृतौ भवं दार्तेयम् । कौक्षेयम् । कालशेयम् । वास्तेयम् । आस्तेयम् । आहेयम् अजरं विषम् । अस्ति-शब्दः प्रातिपदिकं, न तिङ्-अन्तः ॥ ग्रीवाभ्यो ऽण् च

dṛtyādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ ḍhañ pratyayo bhavati tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / dṛtau bhavaṃ dārteyam / kaukṣeyam / kālaśeyam / vāsteyam / āsteyam / āheyam ajaraṃ viṣam / asti-śabdaḥ prātipadikaṃ, na tiṅ-antaḥ // grīvābhyo 'ṇ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीवा-शब्दाद् अण् प्रत्ययो भवति, चकाराड् ढञ् च, तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । शरीर-अवयवाद् यतो ऽपवादः । ग्रीवासु भवं ग्रैवम्, ग्रैवेयम् । ग्रीवा-शब्दो धमनीवचनस् तासां बहुत्वाद् बहुवचनं कृतम् ॥ गम्भीराञ् ञ्यः

grīvā-śabdād aṇ pratyayo bhavati, cakārāḍ ḍhañ ca, tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / śarīra-avayavād yato 'pavādaḥ / grīvāsu bhavaṃ graivam, graiveyam / grīvā-śabdo dhamanīvacanas tāsāṃ bahutvād bahuvacanaṃ kṛtam // gambhīrāñ ñyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीर-शब्दाद् ञ्यः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । गम्भीरे भवं गाम्भीर्यम् । बहिर्देवपञ्चजनेभ्यश् चेति वक्तव्यम् । बाह्यम् । दैव्यम् । पाञ्चजन्यम् ॥ अव्ययीभावाच् च

gambhīra-śabdād ñyaḥ pratyayo bhavati tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / gambhīre bhavaṃ gāmbhīryam / bahirdevapañcajanebhyaś ceti vaktavyam / bāhyam / daivyam / pāñcajanyam // avyayībhāvāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्ययीभाव-सञ्ज्ञाकात् प्रातिपदिकाच् च ञ्यः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । न च सर्वस्मादव्ययीभावाद् भवति, किं तर्हि, परिमुखादेः । परिमुखादीनां च गणपाठस्य एतद् एव प्रयोजनम् । तेषां विशेषणम् अव्ययीभाव-ग्रहणम् । परिमुखं भवं पारिमुखम् । पारिहनव्यम् । परिमुखादेर् अन्यत्र न भवति, औपकूलम् । परिमुख । परिहनु । पर्योष्ठ । पर्युलूखल । परिसीर । अनुसीर । उपसीर । उपस्थल । उपकलाप । अनुपथ । अनुखड्ग । अनुतिल । अनुशीत । अनुमाष । अनुयव । अनुयूप । अनुवंश ॥ अन्तः-पूर्वपदाट् ठञ्

avyayībhāva-sañjñākāt prātipadikāc ca ñyaḥ pratyayo bhavati tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / na ca sarvasmādavyayībhāvād bhavati, kiṃ tarhi, parimukhādeḥ / parimukhādīnāṃ ca gaṇapāṭhasya etad eva prayojanam / teṣāṃ viśeṣaṇam avyayībhāva-grahaṇam / parimukhaṃ bhavaṃ pārimukham / pārihanavyam / parimukhāder anyatra na bhavati, aupakūlam / parimukha / parihanu / paryoṣṭha / paryulūkhala / parisīra / anusīra / upasīra / upasthala / upakalāpa / anupatha / anukhaḍga / anutila / anuśīta / anumāṣa / anuyava / anuyūpa / anuvaṃśa // antaḥ-pūrvapadāṭ ṭhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानस्य तदादेश् च अध्यात्मादिषु च+इष्यते । ऊर्ध्वन्दमाच्च देहाच्च लोकोत्तरपदस्य च ॥ मुखपार्श्वतसोरीयः कुग्जनस्य परस्य च । ईयः कार्यो ऽथ मध्यस्य मण्मीयौ प्रत्ययौ तथा ॥ मध्यो मध्यं दिनण् च अस्मात् स्थाम्नो लुगजिनात् तथा ॥ ग्रामात् पर्य्-अनु-पूर्वात्

samānasya tadādeś ca adhyātmādiṣu ca+iṣyate / ūrdhvandamācca dehācca lokottarapadasya ca // mukhapārśvatasorīyaḥ kugjanasya parasya ca / īyaḥ kāryo 'tha madhyasya maṇmīyau pratyayau tathā // madhyo madhyaṃ dinaṇ ca asmāt sthāmno lugajināt tathā // grāmāt pary-anu-pūrvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्ययीभवात् इत्य् एव । ग्राम-शब्दान्ताद् अव्ययीभावात् परि अनु इत्य् एवं पूर्वात् ठञ् प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । पारिग्रामिकः । आनुग्रामिकः ॥ जिह्वामूल-अङ्गुलेश् छः

avyayībhavāt ity eva / grāma-śabdāntād avyayībhāvāt pari anu ity evaṃ pūrvāt ṭhañ pratyayo bhavati tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / pārigrāmikaḥ / ānugrāmikaḥ // jihvāmūla-aṅguleś chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्वामूल-शब्दाद् अङ्गुलि-शब्दात् च छन्ः प्रतयो भवति तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । यतो ऽपवादः । जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ॥ वर्गान्ताच् च

jihvāmūla-śabdād aṅguli-śabdāt ca chanḥ pratayo bhavati tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / yato 'pavādaḥ / jihvāmūlīyam / aṅgulīyam // vargāntāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्ग-शब्दान्तात् च प्रातिपदिकाच् छः प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । क-वर्गीयम् । च-वर्गीयम् ॥ अशब्दे यत्-खाव् अन्यतरस्याम्

varga-śabdāntāt ca prātipadikāc chaḥ pratyayo bhavati tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / ka-vargīyam / ca-vargīyam // aśabde yat-khāv anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्गान्तात् इत्य् एव । शब्दाद् अन्यस्मिन् प्रत्यय-अर्थे वर्गान्तात् प्रातिपदिकाद् अन्यतरस्यां यत्खौ प्रत्ययौ भवतः तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये । छे प्राप्ते वचनम् । पक्षे सो ऽपि भवति । वासुदेववर्ग्यः, वासुदेववर्गीणः, वासुदेववर्गीयः । युधिष्ठिरवर्ग्यः, युधिष्ठिरवर्गीणः, युधिष्ठिरवर्गीयः । अशब्दे इति किम् ? कवर्गीयो वर्णः ॥ कर्ण-ललाटात् कन् अलङ्कारे

vargāntāt ity eva / śabdād anyasmin pratyaya-arthe vargāntāt prātipadikād anyatarasyāṃ yatkhau pratyayau bhavataḥ tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye / che prāpte vacanam / pakṣe so 'pi bhavati / vāsudevavargyaḥ, vāsudevavargīṇaḥ, vāsudevavargīyaḥ / yudhiṣṭhiravargyaḥ, yudhiṣṭhiravargīṇaḥ, yudhiṣṭhiravargīyaḥ / aśabde iti kim ? kavargīyo varṇaḥ // karṇa-lalāṭāt kan alaṅkāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णललाट-शब्दाभ्यां कन् प्रत्ययो भवति तत्र भवः इत्य् एतस्मिन् विषये ऽलङ्कारे ऽभिधेये । यतो ऽपवादः । कर्णिका । ललाटिका । अलङ्कारे इति किम् ? कर्ण्यम् । ललाट्यम् ॥ तस्य व्याख्यान इति च व्याख्यातव्यनाम्नः

karṇalalāṭa-śabdābhyāṃ kan pratyayo bhavati tatra bhavaḥ ity etasmin viṣaye 'laṅkāre 'bhidheye / yato 'pavādaḥ / karṇikā / lalāṭikā / alaṅkāre iti kim ? karṇyam / lalāṭyam // tasya vyākhyāna iti ca vyākhyātavyanāmnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुपां व्याख्यानः सौपो ग्रन्थः । तैङः । कार्त्तः । सुप्सु भवं सौपम् । तैङम् । कार्तम् । व्याख्यातव्यनाम्नः इति किम् ? पातलिपुत्रस्य व्याख्यानी सुकोशला, पाटलिपुत्रः सुकोशलया व्याख्यायते, एवं संनिवेशं पाटलिपुत्रम् इति, न तु पाटलिपुत्रो व्याख्यातव्यनाम । भवव्याख्यानयोर् युगपदधिकारो ऽपवादविधानार्थः । कृत-निर्देशौ हि तौ ॥ बह्वचो ऽन्तोदात्ताट ठञ्

supāṃ vyākhyānaḥ saupo granthaḥ / taiṅaḥ / kārttaḥ / supsu bhavaṃ saupam / taiṅam / kārtam / vyākhyātavyanāmnaḥ iti kim ? pātaliputrasya vyākhyānī sukośalā, pāṭaliputraḥ sukośalayā vyākhyāyate, evaṃ saṃniveśaṃ pāṭaliputram iti, na tu pāṭaliputro vyākhyātavyanāma / bhavavyākhyānayor yugapadadhikāro 'pavādavidhānārthaḥ / kṛta-nirdeśau hi tau // bahvaco 'ntodāttāṭa ṭhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्वचो व्याख्यातव्यनाम्नः प्रातिपदिकाद् अन्तोदात्ताद् भवव्याख्यानयोः ठञ् प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । षात्वणत्विकम् । नातानतिकम् । समासस्वरेण अन्तोदात्ताः प्रकृतयः । बह्वचः इति किम् ? द्व्यचः ठकं वक्ष्यति । एकाच् प्रयुदाह्रियते । सौपम् । तैङम् । कार्तम् । अन्योदात्तात् इति किम् ? संहितायाः सांहितम् । संहिताशब्दो हि गतिस्वरेण अद्युदात्तः ॥ क्रतु-यज्ञेभ्यश् च

bahvaco vyākhyātavyanāmnaḥ prātipadikād antodāttād bhavavyākhyānayoḥ ṭhañ pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / ṣātvaṇatvikam / nātānatikam / samāsasvareṇa antodāttāḥ prakṛtayaḥ / bahvacaḥ iti kim ? dvyacaḥ ṭhakaṃ vakṣyati / ekāc prayudāhriyate / saupam / taiṅam / kārtam / anyodāttāt iti kim ? saṃhitāyāḥ sāṃhitam / saṃhitāśabdo hi gatisvareṇa adyudāttaḥ // kratu-yajñebhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रतुभ्यो यज्ञेभ्यश् च व्याख्यातव्यनमभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः भवव्याख्यानयोर् अर्थयोः ठञ् प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । क्रतुभ्यस् तावत् - अग्निष्टोमस्य व्याख्यानः, तत्र भवः आग्निष्टोमिकः । वाजपेयिकः । राजसूयिकः । यज्ञेभ्यः - पाकयज्ञिकः । नावयज्ञिकः । अनन्तोदात्तार्थ आरम्भः । क्रतुभ्यः इत्य् एव सिद्धे यज्ञ-ग्रहणम् असोमयागेभ्यो ऽपि यथा स्यात् । पाञ्चौदनिकः । दाशौदनिकः । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ अध्यायेष्व् एव र्षेः

kratubhyo yajñebhyaś ca vyākhyātavyanamabhyaḥ prātipadikebhyaḥ bhavavyākhyānayor arthayoḥ ṭhañ pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / kratubhyas tāvat - agniṣṭomasya vyākhyānaḥ, tatra bhavaḥ āgniṣṭomikaḥ / vājapeyikaḥ / rājasūyikaḥ / yajñebhyaḥ - pākayajñikaḥ / nāvayajñikaḥ / anantodāttārtha ārambhaḥ / kratubhyaḥ ity eva siddhe yajña-grahaṇam asomayāgebhyo 'pi yathā syāt / pāñcaudanikaḥ / dāśaudanikaḥ / bahuvacanaṃ svarūpavidhinirāsārtham // adhyāyeṣv eva rṣeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषि-शब्दाः प्रवर्नामधेयानि, तेभ्यः ऋषि-शब्देभ्यो भवव्याख्यानयोः अर्थयोः ठञ् प्रतयो भवति अणो ऽपवादः अध्यायेष्वेव प्रत्ययार्थे विशेषणेषु । व्याख्यातव्यनाम्नः इत्यनुवर्तते, तत्साहचर्याद् ऋषिशब्दैर् ग्रन्थ उच्यते । वसिष्ठस्य व्याख्यानः तत्र भवो वा वासिष्ठिको ऽध्यायः । वैश्वामित्रिकः । अध्यायेषु इति किम् ? वासिष्ठी ऋक् ॥ पौराडाश-पुरोडाशात् ष्ठन्

ṛṣi-śabdāḥ pravarnāmadheyāni, tebhyaḥ ṛṣi-śabdebhyo bhavavyākhyānayoḥ arthayoḥ ṭhañ pratayo bhavati aṇo 'pavādaḥ adhyāyeṣveva pratyayārthe viśeṣaṇeṣu / vyākhyātavyanāmnaḥ ityanuvartate, tatsāhacaryād ṛṣiśabdair grantha ucyate / vasiṣṭhasya vyākhyānaḥ tatra bhavo vā vāsiṣṭhiko 'dhyāyaḥ / vaiśvāmitrikaḥ / adhyāyeṣu iti kim ? vāsiṣṭhī ṛk // paurāḍāśa-puroḍāśāt ṣṭhan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसो यदणौ

chandaso yadaṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दः-शब्दाद् भवव्याख्यानयोर् अर्थयोः यद् अणौ प्रत्ययौ भवतः । द्व्यचः इति ठकि प्राप्ते वचनम् । छन्दस्यः छान्दसः ॥ द्व्यज्-ऋद्-ब्राह्मण-र्क्-प्रथम-अध्वर-पुरश्चरण-नामाख्याताट् ठक्

chandaḥ-śabdād bhavavyākhyānayor arthayoḥ yad aṇau pratyayau bhavataḥ / dvyacaḥ iti ṭhaki prāpte vacanam / chandasyaḥ chāndasaḥ // dvyaj-ṛd-brāhmaṇa-rk-prathama-adhvara-puraścaraṇa-nāmākhyātāṭ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्व्यजादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो व्याख्यातव्यनामभ्यो भवव्याख्यानयोर् अर्थयोः ठक् प्रत्ययो भवति । अणादेर् अपवादः । द्व्यचस् तावत् - ऐष्टिकः । पाशुकः । ऋकारान्तात् - चातुर्होतृकः । पाञ्चहोतृकः । ब्राह्मण - ब्राह्मणिकः । ऋक् - आर्चिकः । प्रथम - प्राथमिकः । अध्वर - आध्वरिकः । पुरश्चरण - पौरश्चरणिकः । नामाख्यात-ग्रहणं सङ्घातविगृहीतार्थम् । नामिकः । आख्यातिकः । नामख्यातिकः ॥ अण् ऋगयन-आदिभ्यः

dvyajādibhyaḥ prātipadikebhyo vyākhyātavyanāmabhyo bhavavyākhyānayor arthayoḥ ṭhak pratyayo bhavati / aṇāder apavādaḥ / dvyacas tāvat - aiṣṭikaḥ / pāśukaḥ / ṛkārāntāt - cāturhotṛkaḥ / pāñcahotṛkaḥ / brāhmaṇa - brāhmaṇikaḥ / ṛk - ārcikaḥ / prathama - prāthamikaḥ / adhvara - ādhvarikaḥ / puraścaraṇa - pauraścaraṇikaḥ / nāmākhyāta-grahaṇaṃ saṅghātavigṛhītārtham / nāmikaḥ / ākhyātikaḥ / nāmakhyātikaḥ // aṇ ṛgayana-ādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋगयन-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो भवव्याख्यानयोर् अर्थयोः अण् प्रत्ययो भवति । ठञादेर् अपवादः । आर्गयनः । पादव्याख्यानः । अण्-ग्रहणं बाधकबाधन-अर्थम् । वास्तुविद्यः । ऋगयन । पदव्याख्यान । छन्दोमान । छग्दोभाषा । छन्दोविचिति । न्याय । पुनरुक्त । व्याकरण । निगम । वास्तुविद्या । अङ्गविद्या । क्षत्रविद्या । उत्पात । उत्पाद । संवत्सर । मुहूर्त । निमित्त । उपनिषत् । शिक्षा । ऋगयनादिः ॥ तत आगतः

ṛgayana-ādibhyaḥ prātipadikebhyo bhavavyākhyānayor arthayoḥ aṇ pratyayo bhavati / ṭhañāder apavādaḥ / ārgayanaḥ / pādavyākhyānaḥ / aṇ-grahaṇaṃ bādhakabādhana-artham / vāstuvidyaḥ / ṛgayana / padavyākhyāna / chandomāna / chagdobhāṣā / chandoviciti / nyāya / punarukta / vyākaraṇa / nigama / vāstuvidyā / aṅgavidyā / kṣatravidyā / utpāta / utpāda / saṃvatsara / muhūrta / nimitta / upaniṣat / śikṣā / ṛgayanādiḥ // tata āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः इति पञ्चमी-समर्थाद् आगतः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । स्रुघ्नात् आगतः स्रौघनः । माथुरः । राष्ट्रियः । ततः इति मुख्यम् अपादानं विवक्षितं यत् तद् इह गृह्यते, न नान्तरीयकम् । स्रुघ्नादाग्च्छन् वृक्षमूलादागतः इति ॥ ठग् आयस्थानेभ्यः

tataḥ iti pañcamī-samarthād āgataḥ ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / srughnāt āgataḥ sraughanaḥ / māthuraḥ / rāṣṭriyaḥ / tataḥ iti mukhyam apādānaṃ vivakṣitaṃ yat tad iha gṛhyate, na nāntarīyakam / srughnādāgcchan vṛkṣamūlādāgataḥ iti // ṭhag āyasthānebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुण्डिकादिभ्यो ऽण्

śuṇḍikādibhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुण्डिक इत्य् एवम् आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः अण् प्रत्ययो भवति ततः आगतः इत्य् एतस्मिन् विषये । आयस्थानठको ऽपवादः । शुण्डिकाद् आगतः शौण्डिकः । कार्कणः । अण्-ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । औदपानः । शुण्डिक । कृकण । स्थण्डिल । उदपान । उपल । तीर्थ । भूमि । तृण । पर्ण । शुण्दिकादिः ॥ विद्या-योनि-सम्बन्धेभ्यो वुञ्

śuṇḍika ity evam ādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ aṇ pratyayo bhavati tataḥ āgataḥ ity etasmin viṣaye / āyasthānaṭhako 'pavādaḥ / śuṇḍikād āgataḥ śauṇḍikaḥ / kārkaṇaḥ / aṇ-grahaṇaṃ bādhakabādhanārtham / audapānaḥ / śuṇḍika / kṛkaṇa / sthaṇḍila / udapāna / upala / tīrtha / bhūmi / tṛṇa / parṇa / śuṇdikādiḥ // vidyā-yoni-sambandhebhyo vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्या-योनि-कृतः सम्बन्धो येषां ते विद्या-योनि-सम्बन्धाः । तद्वाचिभ्यः शब्देभ्यो वुञ् प्रत्ययो भवति तत आगतः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । छं तु परत्वाद् बाधते । विद्या-सम्बन्धेभ्यस् तावत् - उपाध्यायाद् आगतं औपाध्यायकम् । शौष्यकम् । आचार्यकम् । योनि-सम्बन्धेभ्यः - मातामहकः । पैतामहकः । मातुलकः ॥ ऋतष्-ठञ्

vidyā-yoni-kṛtaḥ sambandho yeṣāṃ te vidyā-yoni-sambandhāḥ / tadvācibhyaḥ śabdebhyo vuñ pratyayo bhavati tata āgataḥ ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / chaṃ tu paratvād bādhate / vidyā-sambandhebhyas tāvat - upādhyāyād āgataṃ aupādhyāyakam / śauṣyakam / ācāryakam / yoni-sambandhebhyaḥ - mātāmahakaḥ / paitāmahakaḥ / mātulakaḥ // ṛtaṣ-ṭhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्या-योनि-सम्बन्धेभ्यः इत्य् एव । ऋ-कारान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विद्यायोनिसम्बन्ध-वाचिभ्यः ठञ् प्रत्ययो भवति तत आगतः इत्य् एतस्मिन् विषये । वुञो ऽपवादः । विद्या-सम्बन्ध-वाचिभ्यस् तावत् - होतुर् आगतं हौतृकम् । पौतृकम् । योनि-सम्बन्ध-वाचिभ्यः - भ्रातृकम् । स्वासृकम् । मातृकम् । तपरकरणम् मुखसुख-अर्थम् । विद्यायोनिभ्याम् अन्यत्र, सावित्रम् ॥ पितुर् यच् च

vidyā-yoni-sambandhebhyaḥ ity eva / ṛ-kārāntebhyaḥ prātipadikebhyo vidyāyonisambandha-vācibhyaḥ ṭhañ pratyayo bhavati tata āgataḥ ity etasmin viṣaye / vuño 'pavādaḥ / vidyā-sambandha-vācibhyas tāvat - hotur āgataṃ hautṛkam / pautṛkam / yoni-sambandha-vācibhyaḥ - bhrātṛkam / svāsṛkam / mātṛkam / taparakaraṇam mukhasukha-artham / vidyāyonibhyām anyatra, sāvitram // pitur yac ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृ-शब्दाद् यत् प्रत्ययो भवति, च-काराट् ठञ् च तत् आगतः इत्य् एतस्मिन् विषये । पितुर् आगतं पित्र्यम्, पैतृकम् ॥ गोत्राद् अङ्कवत्

pitṛ-śabdād yat pratyayo bhavati, ca-kārāṭ ṭhañ ca tat āgataḥ ity etasmin viṣaye / pitur āgataṃ pitryam, paitṛkam // gotrād aṅkavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतु-मनुष्येभ्यो ऽन्यतरस्यां रूप्यः

hetu-manuṣyebhyo 'nyatarasyāṃ rūpyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुभ्यो मनुस्येभ्यश् च अन्यतरस्यां रुप्यः प्रत्ययो भवति तत आगतः इत्य् एतस्मिन् विषये । मनुष्य-ग्रहणम् अहेत्वर्थम् । हेतुः कारणम् । हेतुभ्यस् तावत् - समादागतम् समरूप्यम्, समीयम् । विषमरूप्यम्, विषमीयम् । गहादित्य्वाच् छः । मनुस्येभ्यः - देवदत्तरूप्यम् । यज्ञदत्तरूप्यम् दैवदत्तम् । याज्ञदत्तम् । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ मयट् च

hetubhyo manusyebhyaś ca anyatarasyāṃ rupyaḥ pratyayo bhavati tata āgataḥ ity etasmin viṣaye / manuṣya-grahaṇam ahetvartham / hetuḥ kāraṇam / hetubhyas tāvat - samādāgatam samarūpyam, samīyam / viṣamarūpyam, viṣamīyam / gahādityvāc chaḥ / manusyebhyaḥ - devadattarūpyam / yajñadattarūpyam daivadattam / yājñadattam / bahuvacanaṃ svarūpavidhinirāsārtham // mayaṭ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुभ्यो मनुष्येभ्यः च मयट् प्रत्ययो भवति ततः आगतः इत्य् एतस्मिन् विषये । सममयम् । विषममयम् । मनुस्येभ्यः - देवदत्तमयम् । यज्ञदत्तमयम् । ट-कारो ङीब्-अर्थः । सममयी । योगविभागो यथासङ्ख्यनिरासार्थः ॥ प्रभवति

hetubhyo manuṣyebhyaḥ ca mayaṭ pratyayo bhavati tataḥ āgataḥ ity etasmin viṣaye / samamayam / viṣamamayam / manusyebhyaḥ - devadattamayam / yajñadattamayam / ṭa-kāro ṅīb-arthaḥ / samamayī / yogavibhāgo yathāsaṅkhyanirāsārthaḥ // prabhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः इत्य् एव । पञ्चमी-समर्थात् ङ्याप्-प्रातिपदिकात् प्रभवति इत्य् एतस्मिन् विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रभवति प्रकाशते, प्रथमत उपलभ्यते इत्य् अर्थः । हिमवतः प्रभवति गैमवती गङ्गा । दारदी सिन्धुः ॥ विदूराञ् ञ्यः

tataḥ ity eva / pañcamī-samarthāt ṅyāp-prātipadikāt prabhavati ity etasmin viṣaye yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / prabhavati prakāśate, prathamata upalabhyate ity arthaḥ / himavataḥ prabhavati gaimavatī gaṅgā / dāradī sindhuḥ // vidūrāñ ñyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदूर-शब्दात् ञ्यः प्रत्ययो भवति ततः प्रभवति इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । विदूरात् प्रभवति वैदूर्यो मणिः । ननु च वालवायाद् असौ प्रभवति, न विदूरात्, तत्र तु संस्क्रियते ? एवं तर्हि - वालवायो विदूरं च प्रकृत्यनतरम् एव वा । न वै तत्र इति चेद् ब्रूयाज् जित्वरीवद् उपाचरेत् ॥ तद् गच्छति पथि-दूतयोः

vidūra-śabdāt ñyaḥ pratyayo bhavati tataḥ prabhavati ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / vidūrāt prabhavati vaidūryo maṇiḥ / nanu ca vālavāyād asau prabhavati, na vidūrāt, tatra tu saṃskriyate ? evaṃ tarhi - vālavāyo vidūraṃ ca prakṛtyanataram eva vā / na vai tatra iti ced brūyāj jitvarīvad upācaret // tad gacchati pathi-dūtayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिनिष्क्रामति द्वारम्

abhiniṣkrāmati dvāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इत्य् एव । तद् इति द्वितीया-समर्थाद् अभिनिष्क्रामति इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत् अभिनिष्क्रामति द्वारं चेद् तद् भवति । आभिमुख्येन निष्क्रामति अभिनिष्क्रामति । स्रुघ्नम् अभिनिष्क्रामति कान्यकुब्जद्वारं स्रौघ्नम् । माथुरम् । राष्ट्रियम् । द्वारम् अभिनिष्क्रमणक्रियायां करणं प्रसिद्धं, तद् इह स्वातन्त्र्येण विवक्ष्यते, यथा साध्वसिश्छिनत्ति इति । द्वारम् इति किम् ? स्रुघ्नम् अभिनिष्क्रामति पुरुषः ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे

tad ity eva / tad iti dvitīyā-samarthād abhiniṣkrāmati ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati yat abhiniṣkrāmati dvāraṃ ced tad bhavati / ābhimukhyena niṣkrāmati abhiniṣkrāmati / srughnam abhiniṣkrāmati kānyakubjadvāraṃ sraughnam / māthuram / rāṣṭriyam / dvāram abhiniṣkramaṇakriyāyāṃ karaṇaṃ prasiddhaṃ, tad iha svātantryeṇa vivakṣyate, yathā sādhvasiśchinatti iti / dvāram iti kim ? srughnam abhiniṣkrāmati puruṣaḥ // adhikṛtya kṛte granthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इत्य् एव । अधिकृत्य+एतद् अपेक्ष्य द्वितीया । अधिकृत्य प्रस्तुत्य, आगूर्य इत्य् अर्थः । तदिति द्वितीयासमर्थाद् अधिकृत्य कृते इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत् तत् कृतं ग्रन्थश् चेत् स भवति । सुभद्रामधित्य कृतो ग्रन्थः सौभद्रः । गैरिमित्रः । यायातः । ग्रन्थे इति किम् ? सुभ्द्राम् अधिकृत्य कृतः प्रासादः । लुबाख्यायिकार्थस्य प्रत्ययस्य बहुलम् । वासवदत्ताम् अधिकृत्य कृता आख्यायिका वासवदत्ता । सुमनोत्तरा । उर्वशी । न च भवति । भिमरथी ॥ शिशुक्रन्द-यमसभ-द्वन्द्व-इन्द्रजनन-आदिभ्यश् छः

tad ity eva / adhikṛtya+etad apekṣya dvitīyā / adhikṛtya prastutya, āgūrya ity arthaḥ / taditi dvitīyāsamarthād adhikṛtya kṛte ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati yat tat kṛtaṃ granthaś cet sa bhavati / subhadrāmadhitya kṛto granthaḥ saubhadraḥ / gairimitraḥ / yāyātaḥ / granthe iti kim ? subhdrām adhikṛtya kṛtaḥ prāsādaḥ / lubākhyāyikārthasya pratyayasya bahulam / vāsavadattām adhikṛtya kṛtā ākhyāyikā vāsavadattā / sumanottarā / urvaśī / na ca bhavati / bhimarathī // śiśukranda-yamasabha-dvandva-indrajanana-ādibhyaś chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽस्य निवासः

so 'sya nivāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सः इति प्रथमा-समर्थात् अस्य इति षष्ठ्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् प्रथमा-समर्थं निवासः चेत् स भवति । निवसन्त्य् अस्मिन् निवासो देश उच्यते । स्रुघ्नो निवासो ऽस्य स्रौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः ॥ अभिजनश् च

saḥ iti prathamā-samarthāt asya iti ṣaṣṭhy-arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yat prathamā-samarthaṃ nivāsaḥ cet sa bhavati / nivasanty asmin nivāso deśa ucyate / srughno nivāso 'sya sraughnaḥ / māthuraḥ / rāṣṭriyaḥ // abhijanaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽस्य इत्य् एव । स इति प्रथमा-समर्थाद् अस्य+इति षष्ठ्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् प्रथमा-समर्थम् अभिजनश् चेत् स भवति । अभिजनः पूर्वबान्धवः । तत्सम्बन्धाद् देशो ऽपि अभिजनः इति उच्यते, यस्मिन् पूर्वबान्ध-वैरुषितम् । तस्माद् इह देशवाचिनः प्रत्ययः, न बन्धुभ्यो, निवासप्रत्यासत्तेः । स्रुघ्नो ऽभिजनो ऽस्य स्रौघ्नः । माथुरः । राष्टियः । निवासाभिजनयोः को विशेषः ? यत्र संप्रत्युष्यते स निवासः, यत्र पूर्वैरुषितं सो ऽभिजनः । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ आयुधजीविभ्यश् छः पर्वते

so 'sya ity eva / sa iti prathamā-samarthād asya+iti ṣaṣṭhy-arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yat prathamā-samartham abhijanaś cet sa bhavati / abhijanaḥ pūrvabāndhavaḥ / tatsambandhād deśo 'pi abhijanaḥ iti ucyate, yasmin pūrvabāndha-vairuṣitam / tasmād iha deśavācinaḥ pratyayaḥ, na bandhubhyo, nivāsapratyāsatteḥ / srughno 'bhijano 'sya sraughnaḥ / māthuraḥ / rāṣṭiyaḥ / nivāsābhijanayoḥ ko viśeṣaḥ ? yatra saṃpratyuṣyate sa nivāsaḥ, yatra pūrvairuṣitaṃ so 'bhijanaḥ / yogavibhāga uttarārthaḥ // āyudhajīvibhyaś chaḥ parvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽस्य अभिजनः इति वर्तते । आयुधजीविभ्यः इति तादर्थ्ये चतुर्थी, पर्वते इति प्रकृति-विशेषणम् । पर्वतवाचिनः प्रथमा-समर्थाद् अभिजनाद् अस्य+इति षष्ठ्यर्थे छन्ः प्रत्ययो भवति । आयुधजीविभ्यः आयुधजीव्यर्थम् आयुधजीविनो ऽभिधातुं प्रत्ययो भवति इत्य् अर्थः । हृद्गोलः पर्वतो ऽभिजनः एषाम् आयुधजीविनां हृद्गोलीयाः । अन्धकवर्तीयाः । रोहितगिरीयाः । आयुधजीविभ्यः इति किम् ? ऋक्षोदः पर्वतो ऽभिजनः एशां ब्रह्मणानाम् आर्क्षोदा ब्राह्मणाः । पर्वते इति किम् ? सांकाश्यका आयुधजीविनः ॥ शण्दिक-आदिभ्यो ञ्यः

so 'sya abhijanaḥ iti vartate / āyudhajīvibhyaḥ iti tādarthye caturthī, parvate iti prakṛti-viśeṣaṇam / parvatavācinaḥ prathamā-samarthād abhijanād asya+iti ṣaṣṭhyarthe chanḥ pratyayo bhavati / āyudhajīvibhyaḥ āyudhajīvyartham āyudhajīvino 'bhidhātuṃ pratyayo bhavati ity arthaḥ / hṛdgolaḥ parvato 'bhijanaḥ eṣām āyudhajīvināṃ hṛdgolīyāḥ / andhakavartīyāḥ / rohitagirīyāḥ / āyudhajīvibhyaḥ iti kim ? ṛkṣodaḥ parvato 'bhijanaḥ eśāṃ brahmaṇānām ārkṣodā brāhmaṇāḥ / parvate iti kim ? sāṃkāśyakā āyudhajīvinaḥ // śaṇdika-ādibhyo ñyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शण्डिक इत्य् एवम् आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः ञ्यः प्रत्ययो भवति सो ऽस्य अभिजनः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणादेर् अपवादः । शाण्डिक्यः । सार्वसेन्यः । शण्डिक । सर्वसेन । सर्वकेश । शक । सट । रक । शङ्ख । बोध । शण्डिकादिः ॥ सिन्धु-तक्षशिला-आदिभ्यो ऽण्-अञौ

śaṇḍika ity evam ādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ ñyaḥ pratyayo bhavati so 'sya abhijanaḥ ity etasmin viṣaye / aṇāder apavādaḥ / śāṇḍikyaḥ / sārvasenyaḥ / śaṇḍika / sarvasena / sarvakeśa / śaka / saṭa / raka / śaṅkha / bodha / śaṇḍikādiḥ // sindhu-takṣaśilā-ādibhyo 'ṇ-añau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिन्धु । वर्णु । गन्धार । मधुमत् । कम्बोज । कश्मीर । साल्व । किष्किन्धा । गदिका । उरस । दरत् । ये तु कच्छादिषु पठ्यन्ते सिन्धु-वर्णु-प्रभृतयः, तेभ्यस् तत एव अणि सिद्धे मनुष्यवुञो बाधनार्थं वचनम् । तक्षशिलादिभ्यः खल्व् अपि - ताक्षशिलः । वात्सोद्धरणः । तक्षशिला । वत्सोद्धरण । कौमेदुर । कण्डवारण । ग्रामणी । सरालक । कंस । किन्नर । संकुचित । सिंहकोष्ठ । कर्णकोष्ठ । बर्बर । अवसान ॥ तूदी-शलातुर-वर्मती-कूचवाराड् ठक्-छण्-ढञ्-यकः

sindhu / varṇu / gandhāra / madhumat / kamboja / kaśmīra / sālva / kiṣkindhā / gadikā / urasa / darat / ye tu kacchādiṣu paṭhyante sindhu-varṇu-prabhṛtayaḥ, tebhyas tata eva aṇi siddhe manuṣyavuño bādhanārthaṃ vacanam / takṣaśilādibhyaḥ khalv api - tākṣaśilaḥ / vātsoddharaṇaḥ / takṣaśilā / vatsoddharaṇa / kaumedura / kaṇḍavāraṇa / grāmaṇī / sarālaka / kaṃsa / kinnara / saṃkucita / siṃhakoṣṭha / karṇakoṣṭha / barbara / avasāna // tūdī-śalātura-varmatī-kūcavārāḍ ṭhak-chaṇ-ḍhañ-yakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूद्यादिभ्यश् चतुर्भ्यः शब्देभ्यो यथासङ्ख्यं चत्वार एव ढक् छण् ढञ् यक् इत्य् एते प्रत्यया भवन्ति सो ऽस्य अभिजनः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । तौदेयः । शालातुरियः । वार्मतेयः । कौचवार्यः ॥ भक्तिः

tūdyādibhyaś caturbhyaḥ śabdebhyo yathāsaṅkhyaṃ catvāra eva ḍhak chaṇ ḍhañ yak ity ete pratyayā bhavanti so 'sya abhijanaḥ ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / taudeyaḥ / śālāturiyaḥ / vārmateyaḥ / kaucavāryaḥ // bhaktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समर्थ-विभक्तिः प्रत्ययार्थश् च अनुवर्तते । अभिजन इति निवृत्तम् । स इति प्रथमा-समर्थात् अस्य इति षष्ठ्य्-अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् प्रथमा-समर्थं भक्तिश् चेद् तद् भवति । भज्यते सेव्यते इति भक्तिः । स्रुघ्नो भक्तिर् अस्य स्रौघ्नः । माथुरः । राष्ट्रियः ॥ अचित्ताद् अदेश-कालाट् ठक्

samartha-vibhaktiḥ pratyayārthaś ca anuvartate / abhijana iti nivṛttam / sa iti prathamā-samarthāt asya iti ṣaṣṭhy-arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yat prathamā-samarthaṃ bhaktiś ced tad bhavati / bhajyate sevyate iti bhaktiḥ / srughno bhaktir asya sraughnaḥ / māthuraḥ / rāṣṭriyaḥ // acittād adeśa-kālāṭ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देश-काल-व्यतिरिक्ताद् अचित्तवाचिनः प्रातिपदिकाट् ठक् प्रत्ययो भवति सो ऽस्य भक्तिर् इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । वृद्धाच् छं परत्वाद् बाधते । अपूपो भक्तिर् अस्य आपूपिकः । पायसिकः । शाष्कुलिकः । अचित्ताद् इति किम् ? दैवदत्तः । अदेशाद् इति किम् ? स्रौघ्नः । अकालात् इति किम् ? ग्रैष्मः ॥ महाराजाट् ठञ्

deśa-kāla-vyatiriktād acittavācinaḥ prātipadikāṭ ṭhak pratyayo bhavati so 'sya bhaktir ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / vṛddhāc chaṃ paratvād bādhate / apūpo bhaktir asya āpūpikaḥ / pāyasikaḥ / śāṣkulikaḥ / acittād iti kim ? daivadattaḥ / adeśād iti kim ? sraughnaḥ / akālāt iti kim ? graiṣmaḥ // mahārājāṭ ṭhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुदेव-अर्जुनाभ्यां वुन्

vāsudeva-arjunābhyāṃ vun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुदेव-अर्जुन-शब्दाभ्यां वुन् प्रत्ययो भवति सो ऽस्य भक्तिः इत्य् एतस्मिन् विषये । छाणोर् अपवादः । वासुदेवो भक्तिर् अस्य वासुदेवकः । अर्जुनकः । ननु च वासुदेव-शब्दाद् गोत्र-क्षत्रिय-आख्येभ्यः इति वुञ् अस्त्य् एव, न च अत्र वुन्-वुञोर् विशेषो विद्यते, किमर्थं वासुदेव-ग्रहणम् ? सञ्ज्ञैषा देवता-विशेषस्य न क्षत्रियाख्या । अल्प-अच्तर (*२,२।३४), अजाद्य्-अदन्तम् (*२,२।३३) इति च अर्जुन-शब्दस्य पूर्व-निपातम् अकुर्वन् ज्ञापयति अभ्यर्हितं पूर्वम् निपतति इति ॥ गोत्र-क्षत्रिय-आख्येभ्यो बहुलं वुञ्

vāsudeva-arjuna-śabdābhyāṃ vun pratyayo bhavati so 'sya bhaktiḥ ity etasmin viṣaye / chāṇor apavādaḥ / vāsudevo bhaktir asya vāsudevakaḥ / arjunakaḥ / nanu ca vāsudeva-śabdād gotra-kṣatriya-ākhyebhyaḥ iti vuñ asty eva, na ca atra vun-vuñor viśeṣo vidyate, kimarthaṃ vāsudeva-grahaṇam ? sañjñaiṣā devatā-viśeṣasya na kṣatriyākhyā / alpa-actara (*2,2.34), ajādy-adantam (*2,2.33) iti ca arjuna-śabdasya pūrva-nipātam akurvan jñāpayati abhyarhitaṃ pūrvam nipatati iti // gotra-kṣatriya-ākhyebhyo bahulaṃ vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्र-आख्येभ्यः क्षत्रिय-आख्येभ्यश् च प्रातिपदिकेभ्यः बहुलं वुञ् प्रत्ययो भवति सो ऽस्य भक्तिः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । वृद्धाच् छां परत्वाद् बाधते । ग्लुचुकायनिर्भक्तिर् अस्य ग्लौचुकायनकः । औपगवकः । कापटवकः । क्षत्रिय-आख्येभ्यः - नाकुलकः । साहदेवकः । साम्बकः । आख्या-ग्रहणं प्रसिद्ध-क्षत्रिय-शब्द-परिग्रह-अर्थं, यथाकथंचित् क्षत्रिय-वृत्तिभ्यो मा भूत् । बहुल-ग्रहणात् क्वचिद् अप्रवृत्तिर् एव । पाणिनो भक्तिर् अस्य पाणिनीयः । पौरवीयः ॥ जनपदिनां जनपदवत् सर्वं जनपदेन समानशब्दानां बहुवचने

gotra-ākhyebhyaḥ kṣatriya-ākhyebhyaś ca prātipadikebhyaḥ bahulaṃ vuñ pratyayo bhavati so 'sya bhaktiḥ ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / vṛddhāc chāṃ paratvād bādhate / glucukāyanirbhaktir asya glaucukāyanakaḥ / aupagavakaḥ / kāpaṭavakaḥ / kṣatriya-ākhyebhyaḥ - nākulakaḥ / sāhadevakaḥ / sāmbakaḥ / ākhyā-grahaṇaṃ prasiddha-kṣatriya-śabda-parigraha-arthaṃ, yathākathaṃcit kṣatriya-vṛttibhyo mā bhūt / bahula-grahaṇāt kvacid apravṛttir eva / pāṇino bhaktir asya pāṇinīyaḥ / pauravīyaḥ // janapadināṃ janapadavat sarvaṃ janapadena samānaśabdānāṃ bahuvacane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन प्रोक्तम्

tena proktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन इति तृतीया-समर्थात् प्रोक्तम् इत्य् अस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रकर्षेण+उक्तम् प्रोक्तम् इत्य् उच्यते, न तु कृतम्, कृते ग्रन्थे (*४,३।११६) इत्य् अनेन गतार्थत्वात् । अन्येन कृता माथुरेण प्रोक्ता माथुरी वृत्तिः । पाणिनीयम् । आपिशलम् । काशकृत्स्नम् ॥ तित्तिरि-वरतन्तु-खण्डिक-उखाच् छण्

tena iti tṛtīyā-samarthāt proktam ity asminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / prakarṣeṇa+uktam proktam ity ucyate, na tu kṛtam, kṛte granthe (*4,3.116) ity anena gatārthatvāt / anyena kṛtā māthureṇa proktā māthurī vṛttiḥ / pāṇinīyam / āpiśalam / kāśakṛtsnam // tittiri-varatantu-khaṇḍika-ukhāc chaṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तित्तिर्यादिभ्यः शब्देभ्यः छण् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम् इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । तित्तिरिणा प्रोक्तम् अधीयते तैत्तिरीयाः । वारतन्तवीयाः । खाण्दिकीयाः । औखीयाः । छन्दसि च अयम् इष्यते । तित्तिरिणा प्रोक्तः श्लोकः इत्य् अत्र न भवति । शौनकादिभ्यश् छन्दसि (*४,३।१०६) इत्य् अत्र अस्य अनुवृत्तेः छन्दो ऽधिकार-विहितानां च तद्विषयता इष्यते ॥ काश्यप-कौशिकाभ्याम् ऋषिभ्यां णिनिः

tittiryādibhyaḥ śabdebhyaḥ chaṇ pratyayo bhavati tena proktam ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / tittiriṇā proktam adhīyate taittirīyāḥ / vāratantavīyāḥ / khāṇdikīyāḥ / aukhīyāḥ / chandasi ca ayam iṣyate / tittiriṇā proktaḥ ślokaḥ ity atra na bhavati / śaunakādibhyaś chandasi (*4,3.106) ity atra asya anuvṛtteḥ chando 'dhikāra-vihitānāṃ ca tadviṣayatā iṣyate // kāśyapa-kauśikābhyām ṛṣibhyāṃ ṇiniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काश्यप-कौशिकाभ्याम् ऋषिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम् इत्य् एतस्मिन् विषये । छस्य अपवादः । णकार उत्तरत्र वृद्ध्य्-अर्थः । कल्पस्ताभ्यां प्रोक्तः इति स्मर्यते । तस्य अपि तद्विषयता भवत्य् एव । शौनकादिभ्यश् छन्दसि (*४,३।१०६) इत्य् अत्र अनुवृत्तेः छन्दो ऽधिकार-विहितानां च तत्र तद्विषयता इष्यते । काश्यपेन प्रोक्तं कल्पमधीयते काश्यपिनः । कौशिकिनः । ऋषिभ्याम् इति किम् ? इदानींतनेन गोत्रकाश्यपेन प्रोक्तं काश्यपीयम् ॥ कलापि-वैशम्पायन-अन्तेवासिभ्यश् च

kāśyapa-kauśikābhyām ṛṣibhyāṃ ṇiniḥ pratyayo bhavati tena proktam ity etasmin viṣaye / chasya apavādaḥ / ṇakāra uttaratra vṛddhy-arthaḥ / kalpastābhyāṃ proktaḥ iti smaryate / tasya api tadviṣayatā bhavaty eva / śaunakādibhyaś chandasi (*4,3.106) ity atra anuvṛtteḥ chando 'dhikāra-vihitānāṃ ca tatra tadviṣayatā iṣyate / kāśyapena proktaṃ kalpamadhīyate kāśyapinaḥ / kauśikinaḥ / ṛṣibhyām iti kim ? idānīṃtanena gotrakāśyapena proktaṃ kāśyapīyam // kalāpi-vaiśampāyana-antevāsibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिद्रुरेषां प्रथमस्ततश्छगलितुम्बुरू । उलपेन चतुर्थेन कालापकम् इह+उच्यते ॥ आलम्बिश्चरकः प्राचां पलङ्गकमलावुभौ । ऋचाभारुणिताण्ड्याश् च मध्यमीयास्त्रयो ऽपरे ॥ श्यामायन उदिच्येषु उक्तः कठकलापिनोः । चरकः इति वैशम्पायनस्याख्या, तत्सम्बन्धेन सर्वे तदन्तेवासिनश्चरकाः इत्य् उच्यन्ते ॥ पुराण-प्रोक्तेषु ब्राह्मण-कल्पेषु

haridrureṣāṃ prathamastataśchagalitumburū / ulapena caturthena kālāpakam iha+ucyate // ālambiścarakaḥ prācāṃ palaṅgakamalāvubhau / ṛcābhāruṇitāṇḍyāś ca madhyamīyāstrayo 'pare // śyāmāyana udicyeṣu uktaḥ kaṭhakalāpinoḥ / carakaḥ iti vaiśampāyanasyākhyā, tatsambandhena sarve tadantevāsinaścarakāḥ ity ucyante // purāṇa-prokteṣu brāhmaṇa-kalpeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययार्थ-विशेषणम् एतत् । तृतीया-समर्थात् प्रोक्ते णिनिः प्रत्ययो भवति यत् प्रोक्तं पुराण-प्रोक्ताश् चेद् ब्राह्मण-कल्पास् ते भवन्ति । पुराणेन चिरन्तनेन मुनिना प्रोक्ताः । ब्राह्मणेषु तावत् - भाल्लविनः । शाट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । कल्पेषु - पैङ्गी कल्पः । आरुणपराजी । पुराण-प्रोक्तेषु इति किम् ? याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि । आश्मरथः कल्पः याज्ञवल्क्यादयो ऽचिरकाला इत्य् आख्यानेषु वार्ता । तथा व्यवहरति सूत्रकारः । तद्विषयता कस्मान् न भवति ? प्रतिपदं ब्राह्मणेसु यः प्रत्ययस् तस्य तद्विषयता विधीयते णिनेः । अयं तु याज्ञवल्क्य-शब्दस्य कण्वादिषु पाठादण् । न वा ऽयं योगश् छन्दो ऽधिकारम् अनुवर्तयति, तेन कल्पेष्व् अपि न भवति । पुराण इति निपातनात् तुड् अभावः । न वा+अत्यन्तबाधैव, तेन पुरातनम् इत्य् अपि भवति ॥ शौनक-आदिभ्यश् छन्दसि

pratyayārtha-viśeṣaṇam etat / tṛtīyā-samarthāt prokte ṇiniḥ pratyayo bhavati yat proktaṃ purāṇa-proktāś ced brāhmaṇa-kalpās te bhavanti / purāṇena cirantanena muninā proktāḥ / brāhmaṇeṣu tāvat - bhāllavinaḥ / śāṭyāyaninaḥ / aitareyiṇaḥ / kalpeṣu - paiṅgī kalpaḥ / āruṇaparājī / purāṇa-prokteṣu iti kim ? yājñavalkāni brāhmaṇāni / āśmarathaḥ kalpaḥ yājñavalkyādayo 'cirakālā ity ākhyāneṣu vārtā / tathā vyavaharati sūtrakāraḥ / tadviṣayatā kasmān na bhavati ? pratipadaṃ brāhmaṇesu yaḥ pratyayas tasya tadviṣayatā vidhīyate ṇineḥ / ayaṃ tu yājñavalkya-śabdasya kaṇvādiṣu pāṭhādaṇ / na vā 'yaṃ yogaś chando 'dhikāram anuvartayati, tena kalpeṣv api na bhavati / purāṇa iti nipātanāt tuḍ abhāvaḥ / na vā+atyantabādhaiva, tena purātanam ity api bhavati // śaunaka-ādibhyaś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कठ-चरकाल् लुक्

kaṭha-carakāl luk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कठ-चरक-शब्दाभ्यां परस्यप्रोक्त-प्रत्ययस्य लुग् भवति । कठ-शब्दाद् वैशम्पायन-अन्त्तेवासिभ्यः इति णिनेः, चरक-शब्दाद् अप्य् अणः । कठेन प्रोक्तम् अधीयते कठाः । चरकाः । छन्दसि इत्य् एव । काठाः । चारकाः ॥ कलापिनो ऽण्

kaṭha-caraka-śabdābhyāṃ parasyaprokta-pratyayasya lug bhavati / kaṭha-śabdād vaiśampāyana-anttevāsibhyaḥ iti ṇineḥ, caraka-śabdād apy aṇaḥ / kaṭhena proktam adhīyate kaṭhāḥ / carakāḥ / chandasi ity eva / kāṭhāḥ / cārakāḥ // kalāpino 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलापि-शब्दाद् अण् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम् इत्य् एतस्मिन् विषये । वैशम्पायनान्तेवासित्वाण् णिनेर् अपवादः । कलापिना प्रोक्तम् अधीयते कालापाः । इनण्यनपत्ये (*६,४।१६४) इति प्रकृतिभावे प्राप्ते, न अन्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकुथुमितैतलिजाजलिजाङ्गलि। लाङ्गलिशिलालिशिखण्डिसूकरसद्मसुपर्वणाम् उपसङ्ख्यानम् । इति टिलोपः । अथाण्-ग्रहणं किम्, यथाप्राप्तम् इत्य् एव सिद्धम् ? अधिकविधानार्थं, तेन माथुरी वृत्तिः, सौलभानि ब्राह्मणानि इत्य् एवम् आदि सिद्धम् ॥ छगलिनो ढिनुक्

kalāpi-śabdād aṇ pratyayo bhavati tena proktam ity etasmin viṣaye / vaiśampāyanāntevāsitvāṇ ṇiner apavādaḥ / kalāpinā proktam adhīyate kālāpāḥ / inaṇyanapatye (*6,4.164) iti prakṛtibhāve prāpte, na antasya ṭilope sabrahmacāripīṭhasarpikalāpikuthumitaitalijājalijāṅgali. lāṅgaliśilāliśikhaṇḍisūkarasadmasuparvaṇām upasaṅkhyānam / iti ṭilopaḥ / athāṇ-grahaṇaṃ kim, yathāprāptam ity eva siddham ? adhikavidhānārthaṃ, tena māthurī vṛttiḥ, saulabhāni brāhmaṇāni ity evam ādi siddham // chagalino ḍhinuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छङ्गलिन्-शब्दात् ढिनुक् प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम् इत्य् एतस्मिन् विषये । कलाप्यन्तेवासित्वाण् णिनेर् अपवादः । छङ्गलिना प्रोक्तम् अधीयते छागलेयिनः ॥ पाराशर्य-शिलालिभ्यां भिक्षु-नटसूत्रयोः

chaṅgalin-śabdāt ḍhinuk pratyayo bhavati tena proktam ity etasmin viṣaye / kalāpyantevāsitvāṇ ṇiner apavādaḥ / chaṅgalinā proktam adhīyate chāgaleyinaḥ // pārāśarya-śilālibhyāṃ bhikṣu-naṭasūtrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णिनिर् इह अनुवर्तते, न ढिनुक् । पाराशर्यशिलालिभ्यां णिनिः प्रत्ययो भवति तेन प्रोक्तम् इत्य् एतस्मिन् विषये । भिक्षु-नटसूत्रयोः इति यथासङ्ख्यं प्रत्ययार्थ-विशेषणम् । सूत्र-शब्दः प्रत्येकम् अभिसम्बध्यते । तद्विषयता चात्रेष्यते, तदर्थें छन्दो-ग्रहणम् अनुवर्त्यं, गुणकल्पनया च भिक्षु-नटसूत्रयोः छन्दस्त्वम् । पाराशर्येण प्रोक्तम् अधीयते पराशरिणो भिक्षवः । शैलालिनो नटाः । भिक्षुनटसूत्रयोः इति किम् ? पाराशरम् । शैलालम् ॥ कर्मन्द-कृशाश्वाद् इनिः

ṇinir iha anuvartate, na ḍhinuk / pārāśaryaśilālibhyāṃ ṇiniḥ pratyayo bhavati tena proktam ity etasmin viṣaye / bhikṣu-naṭasūtrayoḥ iti yathāsaṅkhyaṃ pratyayārtha-viśeṣaṇam / sūtra-śabdaḥ pratyekam abhisambadhyate / tadviṣayatā cātreṣyate, tadartheṃ chando-grahaṇam anuvartyaṃ, guṇakalpanayā ca bhikṣu-naṭasūtrayoḥ chandastvam / pārāśaryeṇa proktam adhīyate parāśariṇo bhikṣavaḥ / śailālino naṭāḥ / bhikṣunaṭasūtrayoḥ iti kim ? pārāśaram / śailālam // karmanda-kṛśāśvād iniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन+एकदिक्

tena+ekadik

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन इति तृतीया-समर्थाद् एकदिक् इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । एकदिक् तुल्यदिक् समानदिक् इत्य् अर्थः । सुदाम्ना एकदिक् सौदामनी विद्युत् । हैमवती । त्रैककुदि । पैलुमूली । तेन इति प्रकृते पुनः समर्थविभक्ति-ग्रहणं छन्दो ऽधिकारनिवृत्त्य्-अर्थम् । पूर्वत्र हि छन्दो ऽधिकारात् तद्विषयता साध्यते ॥ तसिश् च

tena iti tṛtīyā-samarthād ekadik ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / ekadik tulyadik samānadik ity arthaḥ / sudāmnā ekadik saudāmanī vidyut / haimavatī / traikakudi / pailumūlī / tena iti prakṛte punaḥ samarthavibhakti-grahaṇaṃ chando 'dhikāranivṛtty-artham / pūrvatra hi chando 'dhikārāt tadviṣayatā sādhyate // tasiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तसिश् च प्रत्ययो भवति तेन+एकदिक् इत्य् एतस्मिन् विषये । पूर्वेण् घादिसु अणादिषु च प्राप्तेषु अयम् अपरः प्रत्ययो विधीयते । स्वरादि-पाठाद् अव्ययत्वम् । सुदामतः । हिमवत्तः । पिलुमूलतः ॥ उरसो यच् च

tasiś ca pratyayo bhavati tena+ekadik ity etasmin viṣaye / pūrveṇ ghādisu aṇādiṣu ca prāpteṣu ayam aparaḥ pratyayo vidhīyate / svarādi-pāṭhād avyayatvam / sudāmataḥ / himavattaḥ / pilumūlataḥ // uraso yac ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरस्-शब्दात् यत् प्रत्ययो भवति, चकारात् तसिश् च, तेन एकदिक् इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । उरसा एकदिग् उरस्यः, उरस्तः ॥ उपज्ञाते

uras-śabdāt yat pratyayo bhavati, cakārāt tasiś ca, tena ekadik ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / urasā ekadig urasyaḥ, urastaḥ // upajñāte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन इत्य् एव । तृतीया-समर्थात् उपज्ञाते इत्य् एतस्मिन् विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । विना उपदेशेन ज्ञातमौपज्ञातं, स्वयम् अभिसम्बद्धम् इत्य् अर्थः । पाणिनिना उपज्ञातं पाणिनीयम् अकालकं व्याकरणम् । काशकृत्स्नं गुरुलाघवम् । आपिशलं दुष्करणम् ॥ कृते ग्रन्थे

tena ity eva / tṛtīyā-samarthāt upajñāte ity etasmin viṣaye yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / vinā upadeśena jñātamaupajñātaṃ, svayam abhisambaddham ity arthaḥ / pāṇininā upajñātaṃ pāṇinīyam akālakaṃ vyākaraṇam / kāśakṛtsnaṃ gurulāghavam / āpiśalaṃ duṣkaraṇam // kṛte granthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन इत्य् एव । तृतीया-समर्थात् कृते इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् तत्कृतं ग्रन्थश् चेत् स भवति । वररुचिना कृताः वाररुचाः श्लोकाः । हैकुपादो ग्रन्थः । भैकुराटो ग्रन्थः । जालूकः । ग्रन्थे इति किम् ? तक्षकृतः प्रासादः । उत्पादितं कृतं, विद्यामानाम् एव ज्ञातम् औपज्ञातम् इत्य् अयम् अनयोर् विशेषः ॥ सञ्ज्ञायाम्

tena ity eva / tṛtīyā-samarthāt kṛte ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yat tatkṛtaṃ granthaś cet sa bhavati / vararucinā kṛtāḥ vārarucāḥ ślokāḥ / haikupādo granthaḥ / bhaikurāṭo granthaḥ / jālūkaḥ / granthe iti kim ? takṣakṛtaḥ prāsādaḥ / utpāditaṃ kṛtaṃ, vidyāmānām eva jñātam aupajñātam ity ayam anayor viśeṣaḥ // sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलाल-आदिभ्यो वुञ्

kulāla-ādibhyo vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन, कृते, सञ्ज्ञायाम् इति च+एतत् सर्वम् अनुवर्तते । कुलालादिभ्यः वुञ् प्रत्ययो भवति तेन कृतम् इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे सञ्ज्ञायां गम्यमानायाम् । कौलालकम् । वारुडकम् । कुलाल । वरुद । चण्डाल । निषाद । कर्मार । सेना । सिरघ्र । सेन्द्रिय । देवराज । परिषत् । वधू । रुरु । ध्रुव । रुद्र । अनडुः । ब्रह्मन् । कुम्भकार । श्वपाक । कुलालादिः ॥ क्षुद्रा-भ्रमर-वटर-पादपाद् अञ्

tena, kṛte, sañjñāyām iti ca+etat sarvam anuvartate / kulālādibhyaḥ vuñ pratyayo bhavati tena kṛtam ity etasminn arthe sañjñāyāṃ gamyamānāyām / kaulālakam / vāruḍakam / kulāla / varuda / caṇḍāla / niṣāda / karmāra / senā / siraghra / sendriya / devarāja / pariṣat / vadhū / ruru / dhruva / rudra / anaḍuḥ / brahman / kumbhakāra / śvapāka / kulālādiḥ // kṣudrā-bhramara-vaṭara-pādapād añ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन, कृते, सञ्ज्ञायाम् इति सर्वम् अनुवर्तते । क्षुद्रादिभ्यः अञ् प्रत्ययो भवति तेन कृते इत्य् एतस्मिन् विषये सञ्ज्ञायां गम्यमानायाम् । अणो ऽपवादः । स्वरे विशेषः । क्षुद्रादिभिः कृतं क्षौद्रम् । भ्रामरम् । वाटरम् । पादपम् ॥ तस्य+इदम्

tena, kṛte, sañjñāyām iti sarvam anuvartate / kṣudrādibhyaḥ añ pratyayo bhavati tena kṛte ity etasmin viṣaye sañjñāyāṃ gamyamānāyām / aṇo 'pavādaḥ / svare viśeṣaḥ / kṣudrādibhiḥ kṛtaṃ kṣaudram / bhrāmaram / vāṭaram / pādapam // tasya+idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.