क्अ इइ,२७४।२-८ रो इइइ,६३४ किमर्थः डकारः । डिति इति लोपः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । यस्येतिलोपेन अपि एतत् सिद्धम् । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् ययतौ डितौ करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः भवतः एते परिभाषे । अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य तदनुबन्धकग्रहणे न अतदनुबन्धकस्य ग्रहणम् इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अवामदेव्यम् इति एतत् सिद्धम् भवति । सिद्धे यस्येतिलोपेन किमर्थम् ययतौ डितौ । ग्रहणम् मा अतदर्थे भूत् वामदेवस्य नञ्स्वरे ।
KA II,274.2-8 Ro III,634 kimarthaḥ ḍakāraḥ . ḍiti iti lopaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . yasyetilopena api etat siddham . evam tarhi siddhe sati yat yayatau ḍitau karoti tat jñāpayati ācāryaḥ bhavataḥ ete paribhāṣe . ananubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya tadanubandhakagrahaṇe na atadanubandhakasya grahaṇam iti . kim etasya jñāpane prayojanam . avāmadevyam iti etat siddham bhavati . siddhe yasyetilopena kimartham yayatau ḍitau . grahaṇam mā atadarthe bhūt vāmadevasya nañsvare .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७४।१०-१४ रो इइइ,६३५ परिवृतः रथः इति तदेकान्तग्रहणम् । परिवृतः रथः इति अत्र तदेकान्तग्रहणम् कर्तव्यम् । येन परिवृतः रथः रथैकान्तः चेत् सः भवति इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् : पुत्रैः परिवृतः रथः । छात्रैः परिवृतः रथः इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कस्मात् न भवति : पुत्रैः परिवृतः रथः , छात्रैः परिवृतः रथः इति । अनभिधानात् ।
KA II,274.10-14 Ro III,635 parivṛtaḥ rathaḥ iti tadekāntagrahaṇam . parivṛtaḥ rathaḥ iti atra tadekāntagrahaṇam kartavyam . yena parivṛtaḥ rathaḥ rathaikāntaḥ cet saḥ bhavati iti vaktavyam . iha mā bhūt : putraiḥ parivṛtaḥ rathaḥ . chātraiḥ parivṛtaḥ rathaḥ iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kasmāt na bhavati : putraiḥ parivṛtaḥ rathaḥ , chātraiḥ parivṛtaḥ rathaḥ iti . anabhidhānāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७४।१६-१७ रो इइइ,६३५ अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् पाण्डुकम्बली पाण्डुकम्बलिनौ पाण्डुकम्बलिनः इति । इनिना एतत् मत्वर्थीयेन सिद्धम् । पाण्डुकम्बलः अस्य अस्ति इति पाण्डुकम्बली ।
KA II,274.16-17 Ro III,635 ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham pāṇḍukambalī pāṇḍukambalinau pāṇḍukambalinaḥ iti . ininā etat matvarthīyena siddham . pāṇḍukambalaḥ asya asti iti pāṇḍukambalī .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७४।१९-२७५।५ रो इइइ,६३५-६३६ कौमारापूर्ववचने इति उभयतः स्त्रियाः अपूर्वत्वे । कौमारापूर्ववचने इति अत्र उभयतः स्त्रियाः अपूर्वत्वे इति वक्तव्यम् । अपूर्वपतिम् कुमारीम् उपपन्नः कौमारः भर्ता । कुमारी अपूर्वपतिः पतिम् उपपन्ना कौमारी भार्या । कौमारापूर्ववचने कुमार्याः अण् विधीयते अपूर्वत्वम् यदा तस्याः कुमार्याम् भवति इति वा । अथ वा कुमार्याम् भवः कौमारः । यदि एवम् कौमारी भार्या इति न सिध्यति । पुंयोगात् स्त्र्यभिधानम् । पुंयोगात् स्त्र्यभिधानम् भविष्यति । कौमारस्य भार्या कौमारी इति ।
KA II,274.19-275.5 Ro III,635-636 kaumārāpūrvavacane iti ubhayataḥ striyāḥ apūrvatve . kaumārāpūrvavacane iti atra ubhayataḥ striyāḥ apūrvatve iti vaktavyam . apūrvapatim kumārīm upapannaḥ kaumāraḥ bhartā . kumārī apūrvapatiḥ patim upapannā kaumārī bhāryā . kaumārāpūrvavacane kumāryāḥ aṇ vidhīyate apūrvatvam yadā tasyāḥ kumāryām bhavati iti vā . atha vā kumāryām bhavaḥ kaumāraḥ . yadi evam kaumārī bhāryā iti na sidhyati . puṃyogāt stryabhidhānam . puṃyogāt stryabhidhānam bhaviṣyati . kaumārasya bhāryā kaumārī iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७५।७-१३ रो इइइ,६३६-६३७ सा अस्मिन् पौर्णमासी इति सञ्ज्ञाग्रहणम् । सा अस्मिन् पौर्णमासी इति सञ्ज्ञाग्रहणम् कर्तव्यम् । असञ्ज्ञायाम् गरीयान् उप्संयोगः । अक्रियमाणे हि सञ्ज्ञाग्रहणे गरीयान् उप्संयोगः कर्तव्यः स्यात् । मासार्धमासयोः इति वक्तव्यम् स्यात् । इह मा भूत् । पौषी पौर्णमासी अस्मिन् पञ्चदशरात्रे दशरात्रे इति । संवत्सरपर्वणि इति च वक्तव्यम् स्यात् । भृतकमासे मा भूत् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । इतिकरणः क्रियते । ततः चेत् विवक्षा ।
KA II,275.7-13 Ro III,636-637 sā asmin paurṇamāsī iti sañjñāgrahaṇam . sā asmin paurṇamāsī iti sañjñāgrahaṇam kartavyam . asañjñāyām garīyān upsaṃyogaḥ . akriyamāṇe hi sañjñāgrahaṇe garīyān upsaṃyogaḥ kartavyaḥ syāt . māsārdhamāsayoḥ iti vaktavyam syāt . iha mā bhūt . pauṣī paurṇamāsī asmin pañcadaśarātre daśarātre iti . saṃvatsaraparvaṇi iti ca vaktavyam syāt . bhṛtakamāse mā bhūt iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . itikaraṇaḥ kriyate . tataḥ cet vivakṣā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७५।१५-२१ रो इइइ,६३७-६३८ यस्य इति लोपः कस्मात् न भवति । इकारोच्चारणसामर्थ्यात् । अथ यत् कायम् हविः कथम् तस्य सम्प्रैषः कर्तव्यः । यदि तावत् किमः कादेशः कस्मै अनुब्रूहि इति भवितव्यम् । अथ न किमः काय अनुब्रूहि इति भवितव्यम् । यदि अपि किमः अथ अपि न किमः उभयथा कस्मै अनुब्रूहि इति भवितव्यम् । सर्वस्य हि सर्वनामसञ्ज्ञा क्रियते । सर्वः च प्रजापतिः प्रजापतिः च कः । अपरः आह : यदि एव किमः अथ अपि न किमः उभयथा काय अनुब्रूहि इति भवितव्यम् । सञ्ज्ञोपसर्जनयोः हि सर्वनामसञ्ज्ञा प्रतिषिध्यते । सञ्ज्ञा च एषा तत्रभवतः ।
KA II,275.15-21 Ro III,637-638 yasya iti lopaḥ kasmāt na bhavati . ikāroccāraṇasāmarthyāt . atha yat kāyam haviḥ katham tasya sampraiṣaḥ kartavyaḥ . yadi tāvat kimaḥ kādeśaḥ kasmai anubrūhi iti bhavitavyam . atha na kimaḥ kāya anubrūhi iti bhavitavyam . yadi api kimaḥ atha api na kimaḥ ubhayathā kasmai anubrūhi iti bhavitavyam . sarvasya hi sarvanāmasañjñā kriyate . sarvaḥ ca prajāpatiḥ prajāpatiḥ ca kaḥ . aparaḥ āha : yadi eva kimaḥ atha api na kimaḥ ubhayathā kāya anubrūhi iti bhavitavyam . sañjñopasarjanayoḥ hi sarvanāmasañjñā pratiṣidhyate . sañjñā ca eṣā tatrabhavataḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७६।२-४ रो इइइ,६३८ अथ यत् अपोनप्त्रियम् अपान्नप्त्रियम् हविः कथम् तस्य सम्प्रैषः कर्तव्यः । अपोनपाते अनुब्रूहि । अपान्नपाते अनुब्रूहि । अपोनप्त्रपान्नप्तृभावः कस्मात् न भवति । प्रत्ययसन्नियोगेन ऋकारान्तत्वम् उच्यते । तेन असति प्रत्यये न भवितव्यम् ।
KA II,276.2-4 Ro III,638 atha yat aponaptriyam apānnaptriyam haviḥ katham tasya sampraiṣaḥ kartavyaḥ . aponapāte anubrūhi . apānnapāte anubrūhi . aponaptrapānnaptṛbhāvaḥ kasmāt na bhavati . pratyayasanniyogena ṛkārāntatvam ucyate . tena asati pratyaye na bhavitavyam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७६।६-१० रो इइइ,६३९ छप्रकरणे पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् । छप्रकरणे पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पैङ्गाक्षीपुत्रीयम् तार्णबिन्दवीयम् । शतरुद्रात् घ च । शतरुद्रात् घप्रत्ययः वक्तव्यः छः च वक्तव्यः । शतरुद्रियम् शतरुद्रीयम् ।
KA II,276.6-10 Ro III,639 chaprakaraṇe paiṅgākṣīputrādibhyaḥ upasaṅkhyānam . chaprakaraṇe paiṅgākṣīputrādibhyaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . paiṅgākṣīputrīyam tārṇabindavīyam . śatarudrāt gha ca . śatarudrāt ghapratyayaḥ vaktavyaḥ chaḥ ca vaktavyaḥ . śatarudriyam śatarudrīyam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७६।१२-२७७।५ रो इइइ,६३९-६४० कथम् इदम् विज्ञायते : भवे ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति कालेभ्यः सा अस्य देवता इति अस्मिन् अर्थे इति । आहोस्वित् कालेभ्यः भवे ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति कालेभ्यः सा अस्य देवता इति अस्मिन् अर्थे इति । कः च अत्र विशेषः । कालेभ्यः भवे प्रत्ययमात्रप्रसङ्गः । यदि विज्ञायते भवे ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति कालेभ्यः सा अस्य देवता इति अस्मिन् अर्थे इति प्रत्ययमात्रम् प्राप्नोति । यः कालेभ्यः भवे तस्य विधाने प्रातिपदिकमात्रात् प्रसङ्गः । अथ विज्ञायते कालेभ्यः भवे ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति कालेभ्यः सा अस्य देवता इति अस्मिन् अर्थे इति प्रातिपदिकमात्रात् प्राप्नुवन्ति । सिद्धम् तु उभयनिर्देशात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । उभयनिर्देशात् । उभयनिर्देशः कर्तव्यः । कालेभ्यः भववत् कालेभ्यः इति । सः तर्हि उभयनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । भववत् इति वतिना निर्देशः अयम् । यदि च याभ्यः प्रकृतिभ्यः येन विशेषेण भवे प्रत्ययाः विहिताः ताभ्यः प्रकृतिभ्यः तेन विशेषेण सा अस्य देवता इति अस्मिन् अर्थे भवन्ति ततः अमी भववत् कृताः स्युः । अथ हि प्रकृतिमात्रात् वा स्युः प्रत्ययमात्रम् वा स्यात् न अमी भववत् कृताः स्युः ।
KA II,276.12-277.5 Ro III,639-640 katham idam vijñāyate : bhave ye pratyayāḥ vihitāḥ te bhavanti kālebhyaḥ sā asya devatā iti asmin arthe iti . āhosvit kālebhyaḥ bhave ye pratyayāḥ vihitāḥ te bhavanti kālebhyaḥ sā asya devatā iti asmin arthe iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . kālebhyaḥ bhave pratyayamātraprasaṅgaḥ . yadi vijñāyate bhave ye pratyayāḥ vihitāḥ te bhavanti kālebhyaḥ sā asya devatā iti asmin arthe iti pratyayamātram prāpnoti . yaḥ kālebhyaḥ bhave tasya vidhāne prātipadikamātrāt prasaṅgaḥ . atha vijñāyate kālebhyaḥ bhave ye pratyayāḥ vihitāḥ te bhavanti kālebhyaḥ sā asya devatā iti asmin arthe iti prātipadikamātrāt prāpnuvanti . siddham tu ubhayanirdeśāt . siddham etat . katham . ubhayanirdeśāt . ubhayanirdeśaḥ kartavyaḥ . kālebhyaḥ bhavavat kālebhyaḥ iti . saḥ tarhi ubhayanirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . bhavavat iti vatinā nirdeśaḥ ayam . yadi ca yābhyaḥ prakṛtibhyaḥ yena viśeṣeṇa bhave pratyayāḥ vihitāḥ tābhyaḥ prakṛtibhyaḥ tena viśeṣeṇa sā asya devatā iti asmin arthe bhavanti tataḥ amī bhavavat kṛtāḥ syuḥ . atha hi prakṛtimātrāt vā syuḥ pratyayamātram vā syāt na amī bhavavat kṛtāḥ syuḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७७।७-११ रो इइइ,६४० ठञ्प्रकरणे तत् अस्मिन् वर्तते इति नवयज्ञादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् । ठञ्प्रकरणे तत् अस्मिन् वर्तते इति नवयज्ञादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । नवयज्ञः वर्तते अस्मिन् काले नावयज्ञिकः । पाकयज्ञिकः । पूर्णमासात् अण् । पूर्णमासात् अण् वक्तव्यः । पूर्णमासः वर्तते अस्मिन् काले पौर्णमासी तिथिः ।
KA II,277.7-11 Ro III,640 ṭhañprakaraṇe tat asmin vartate iti navayajñādibhyaḥ upasaṅkhyānam . ṭhañprakaraṇe tat asmin vartate iti navayajñādibhyaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . navayajñaḥ vartate asmin kāle nāvayajñikaḥ . pākayajñikaḥ . pūrṇamāsāt aṇ . pūrṇamāsāt aṇ vaktavyaḥ . pūrṇamāsaḥ vartate asmin kāle paurṇamāsī tithiḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७०।१३-२७८।१० रो इइइ,६४०-६४१ पितृव्यमातुल इति किम् निपात्यते । पितृमातृभ्याम् भ्रातरि व्यड्डुलचौ । पितृमातृभ्याम् भ्रातरि व्यड्डुलचौ प्रत्ययौ निपात्येते । पितुः भ्राता पितृव्यः । मातुः भ्राता मातुलः । मातामहपितामहेति किम् निपात्यते । मातृपितृभ्याम् पितरि डामहच् । मातृपितृभ्याम् पितरि डामहच्प्रत्ययः निपात्यते । मातुः पिता मातामहः । पितुः पिता पितामहः । मातरि षित् च । षित् च वक्तव्यः । मातामही पितामही । महः वा छन्दसि आनङः अवग्रहदर्शनात् । महः वा पुनः एषः भविष्यति छन्दसि आनङः अवग्रहदर्शनात् । छन्दसि आनङः अवग्रहः दृश्यते । पिता-महः इति । अवेः दुग्धे सोढदूसमरीसचः । अवेः दुग्धे सोढदूसमरीसचः इति एते प्रत्ययाः वक्तव्याः । अविसोढम् अविदूसम् अविमरीसम् । तिलात् निष्फलात् पिञ्जपेजौ । तिलात् निष्फलात् पिञ्जपेजौ वक्तव्यौ । तिलपिञ्जः तिलपेजः । पिञ्जः छन्दसि डित् च । पिञ्जः छन्दसि डित् च वक्तव्यः । तिलपिञ्जम् दण्डानतम् ।
KA II,270.13-278.10 Ro III,640-641 pitṛvyamātula iti kim nipātyate . pitṛmātṛbhyām bhrātari vyaḍḍulacau . pitṛmātṛbhyām bhrātari vyaḍḍulacau pratyayau nipātyete . pituḥ bhrātā pitṛvyaḥ . mātuḥ bhrātā mātulaḥ . mātāmahapitāmaheti kim nipātyate . mātṛpitṛbhyām pitari ḍāmahac . mātṛpitṛbhyām pitari ḍāmahacpratyayaḥ nipātyate . mātuḥ pitā mātāmahaḥ . pituḥ pitā pitāmahaḥ . mātari ṣit ca . ṣit ca vaktavyaḥ . mātāmahī pitāmahī . mahaḥ vā chandasi ānaṅaḥ avagrahadarśanāt . mahaḥ vā punaḥ eṣaḥ bhaviṣyati chandasi ānaṅaḥ avagrahadarśanāt . chandasi ānaṅaḥ avagrahaḥ dṛśyate . pitā-mahaḥ iti . aveḥ dugdhe soḍhadūsamarīsacaḥ . aveḥ dugdhe soḍhadūsamarīsacaḥ iti ete pratyayāḥ vaktavyāḥ . avisoḍham avidūsam avimarīsam . tilāt niṣphalāt piñjapejau . tilāt niṣphalāt piñjapejau vaktavyau . tilapiñjaḥ tilapejaḥ . piñjaḥ chandasi ḍit ca . piñjaḥ chandasi ḍit ca vaktavyaḥ . tilapiñjam daṇḍānatam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७८।१२-१७ रो इइइ,६४२ किमर्थम् भिक्षादिषु युवतिशब्दः पठ्यते न तस्य समूहः इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । अनुदात्तादिलक्षणः अञ् प्राप्तः । तद्बाधनार्थम् । अतः उत्तरम् पठति : भिक्षादिषु युवतिग्रहणानर्थक्यम् पुंवद्भावस्य सिद्धत्वात् प्रत्ययविधौ । भिक्षादिषु युवतिग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । पुंवद्भावस्य सिद्धत्वात् प्रत्ययविधौ । पुंवद्भावः अत्र भविष्यते भस अढे तद्धिते पुंवत् भवति इति । सिद्धः च प्रत्ययविधौ । सः च सिद्धः प्रत्ययविधौ ।
KA II,278.12-17 Ro III,642 kimartham bhikṣādiṣu yuvatiśabdaḥ paṭhyate na tasya samūhaḥ iti eva siddham . na sidhyati . anudāttādilakṣaṇaḥ añ prāptaḥ . tadbādhanārtham . ataḥ uttaram paṭhati : bhikṣādiṣu yuvatigrahaṇānarthakyam puṃvadbhāvasya siddhatvāt pratyayavidhau . bhikṣādiṣu yuvatigrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . puṃvadbhāvasya siddhatvāt pratyayavidhau . puṃvadbhāvaḥ atra bhaviṣyate bhasa aḍhe taddhite puṃvat bhavati iti . siddhaḥ ca pratyayavidhau . saḥ ca siddhaḥ pratyayavidhau .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७८।२०-२७९।७ रो इइइ,६४२-६४३ वृद्धात् च इति वक्तव्यम् । वृद्धानाम् समूहः वार्धकम् । अञः वुञ् पूर्वविप्रतिषिद्धम् । अञः वुञ् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । अञः अवकाशः कपोत कापोतम् । वुञः अवकाशः ग्लुचुकायनि ग्लौचुकायनकम् । इह उभयम् प्राप्नोति औपगवकम् कापटवकम् । वुञ् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । वक्ष्यति एतत् पूर्वः अपि वुञ् परम् अञम् बाधते इति । अथ वा इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति इति । ठक् तु विप्रतिषेधात् । ठक् तु भवति विप्रतिषेधेन । ठकः अवकाशः सक्तु साक्तुकम् । अञः सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति आपूपिकम् शाष्कुलिकम् मौदिकम् । ठक् भवति विप्रतिषेधेन ।
KA II,278.20-279.7 Ro III,642-643 vṛddhāt ca iti vaktavyam . vṛddhānām samūhaḥ vārdhakam . añaḥ vuñ pūrvavipratiṣiddham . añaḥ vuñ bhavati pūrvavipratiṣedhena . añaḥ avakāśaḥ kapota kāpotam . vuñaḥ avakāśaḥ glucukāyani glaucukāyanakam . iha ubhayam prāpnoti aupagavakam kāpaṭavakam . vuñ bhavati pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . vakṣyati etat pūrvaḥ api vuñ param añam bādhate iti . atha vā iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati iti . ṭhak tu vipratiṣedhāt . ṭhak tu bhavati vipratiṣedhena . ṭhakaḥ avakāśaḥ saktu sāktukam . añaḥ saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti āpūpikam śāṣkulikam maudikam . ṭhak bhavati vipratiṣedhena .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७९।९ रो इइइ,६४३ गणिकायः च इति वक्तव्यम् । गणिकानाम् समूहः गाणिक्यम् ।
KA II,279.9 Ro III,643 gaṇikāyaḥ ca iti vaktavyam . gaṇikānām samūhaḥ gāṇikyam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७९।११-१७ रो इइइ,६४३ किमर्थम् ब्राह्मणादिभ्यः यन् विधीयते न यञ् प्रकृतः सः अनुवर्तिष्यते । न हि अस्ति विशेषः ब्राह्मणादिभ्यः यनः वा यञः वा । तत् एव रूपम् सः एव स्वरः । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् ब्राह्मणादिभ्यः यनम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्येभ्यः अपि अयम् भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । यन्प्रकरणे पृष्ठात् उपसङ्ख्यानम् इति चोदयिष्यति । तन् न कर्तव्यम् भवति । यन्प्रकरणे पृष्ठात् उपसङ्ख्यानम् । यन्प्रकरणे पृष्ठात् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पृष्ठानाम् समूहः पृष्ठ्यः षडहः ।
KA II,279.11-17 Ro III,643 kimartham brāhmaṇādibhyaḥ yan vidhīyate na yañ prakṛtaḥ saḥ anuvartiṣyate . na hi asti viśeṣaḥ brāhmaṇādibhyaḥ yanaḥ vā yañaḥ vā . tat eva rūpam saḥ eva svaraḥ . evam tarhi siddhe sati yat brāhmaṇādibhyaḥ yanam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ anyebhyaḥ api ayam bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . yanprakaraṇe pṛṣṭhāt upasaṅkhyānam iti codayiṣyati . tan na kartavyam bhavati . yanprakaraṇe pṛṣṭhāt upasaṅkhyānam . yanprakaraṇe pṛṣṭhāt upasaṅkhyānam kartavyam . pṛṣṭhānām samūhaḥ pṛṣṭhyaḥ ṣaḍahaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२७९।१९-२८०।६ रो इइइ,६४४ गजसहायाभ्याम् च इति वक्तव्यम् । गजता सहायता । अह्नः खः । अह्नः खः वक्तव्यः । अह्नाम् समूहः अहीनः । क्रतौ । क्रतौ इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । आह्नाय धूतपाप्मानः भास्कराः जातमृत्यवः । पर्श्वाः सण् । पर्श्वाः सण् वक्तव्यः । पर्शूनाम् समूहः पार्श्वम् । यदि सण् क्रियते इत्सञ्ज्ञा न प्राप्नोति । एवम् तर्हि णस् वक्तव्यः ।
KA II,279.19-280.6 Ro III,644 gajasahāyābhyām ca iti vaktavyam . gajatā sahāyatā . ahnaḥ khaḥ . ahnaḥ khaḥ vaktavyaḥ . ahnām samūhaḥ ahīnaḥ . kratau . kratau iti vaktavyam . iha mā bhūt . āhnāya dhūtapāpmānaḥ bhāskarāḥ jātamṛtyavaḥ . parśvāḥ saṇ . parśvāḥ saṇ vaktavyaḥ . parśūnām samūhaḥ pārśvam . yadi saṇ kriyate itsañjñā na prāpnoti . evam tarhi ṇas vaktavyaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८०।८-२८१।१४ रो इइइ,६४४-६४७ खण्डिका शुक उलूक । किमर्थम् कण्डिकादिषु उलूकशब्दः पठ्यते न अनुदात्तदेः इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । चाषोलूकयोः छन्दसि आद्युदात्तः प्रयोगः दृश्यते । चषेण किकिदीविना । यत् उलूकः वदति । न एतयोः छन्दसि सामूहिकः दृश्यते । यत्र च दृश्यते तत्र एतौ अनुदात्तादी । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । अयम् औलूक्यः गोत्रम् । तत्र गोत्राश्रयः वुञ् प्राप्तः । तद्बाधनार्थम् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । बहुवचनान्तानाम् सामूहिकः बहुषु च लुक् । तत्र लुकि कृते अनुदात्तादेः इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । गोत्रे अलुक् अचि इति अलुक् प्राप्नोति । अञ्सिद्धिः अनुदात्तादेः कः अर्थः क्षुद्रकमालवात् । अनुदात्तादेः इति एव अञ् सिद्धः । किमर्थम् क्षुद्रमालवशब्दः खण्डिकादिषु पठ्यते । गोत्राश्रयः वुञ् प्राप्तः तद्बाधनार्थम् । गोत्रात् वुञ् न च तत् गोत्रम् । गोत्रात् वुञ् भवति इति उच्यते न च क्षुद्रमालवकशब्दः गोत्रम् । न च गोत्रसमुदायः गोत्रग्रहणेन गृह्यते । तत् यथा जनपदसमुदायः जनपदग्रहणेन न गृह्यते । काशिकोसलीयाः इति वुञ् न भवति । तदन्तविधिना प्राप्नोति । तदन्तात् न सः सर्वतः । परिगणितेषु कार्येषु तदन्तविधिः । न च इदम् तत्र परिगण्यते । ज्ञापकम् स्यात् तदन्तत्वे । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः भवति इह तदन्तविधिः इति । तथा च आपिशलेः विधिः । एवम् च कृत्वा आपिशलेः आचार्यस्य विधिः उपपन्नः भवति । धेनुः अनञि कम् उत्पादयति । धेनूनाम् समूहः धैनुकम् । अनञि इति किम् । अधेनूनाम् समूहः आधेनवम् । सेनायाम् नियमार्थम् वा । अथ वा नियमार्थः अयम् आरम्भः । क्षुद्रकमालवशब्दात् सेनायाम् एव । क्व मा भूत् । क्षौद्रकमालवकम् अन्यत् इति । यथा बाध्येत वा अञ् वुञा । अथ वा ज्ञापयति आचार्यः पूर्वः अपि वुञ् परम् अञम् बाधते इति । ननु च उक्तम् गोत्रात् वुञ् न च तत् गोत्रम् इति । तदन्तविधिना प्राप्नोति । ननु च उक्तम् तदन्तात् न सः सर्वतः इति । ज्ञापकम् स्यात् तदन्तत्वे । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः भवति इह तदन्तविधिः इति । कथम् पुनः एतत् उभयम् शक्यम् ज्ञापयितुम् भवति च तदन्तविधिः पूर्वः च वुञ् परम् अञम् बाधते इति । उभयम् ज्ञाप्यते ।
KA II,280.8-281.14 Ro III,644-647 khaṇḍikā śuka ulūka . kimartham kaṇḍikādiṣu ulūkaśabdaḥ paṭhyate na anudāttadeḥ iti eva siddham . na sidhyati . cāṣolūkayoḥ chandasi ādyudāttaḥ prayogaḥ dṛśyate . caṣeṇa kikidīvinā . yat ulūkaḥ vadati . na etayoḥ chandasi sāmūhikaḥ dṛśyate . yatra ca dṛśyate tatra etau anudāttādī . idam tarhi prayojanam . ayam aulūkyaḥ gotram . tatra gotrāśrayaḥ vuñ prāptaḥ . tadbādhanārtham . etat api na asti prayojanam . bahuvacanāntānām sāmūhikaḥ bahuṣu ca luk . tatra luki kṛte anudāttādeḥ iti eva siddham . na sidhyati . gotre aluk aci iti aluk prāpnoti . añsiddhiḥ anudāttādeḥ kaḥ arthaḥ kṣudrakamālavāt . anudāttādeḥ iti eva añ siddhaḥ . kimartham kṣudramālavaśabdaḥ khaṇḍikādiṣu paṭhyate . gotrāśrayaḥ vuñ prāptaḥ tadbādhanārtham . gotrāt vuñ na ca tat gotram . gotrāt vuñ bhavati iti ucyate na ca kṣudramālavakaśabdaḥ gotram . na ca gotrasamudāyaḥ gotragrahaṇena gṛhyate . tat yathā janapadasamudāyaḥ janapadagrahaṇena na gṛhyate . kāśikosalīyāḥ iti vuñ na bhavati . tadantavidhinā prāpnoti . tadantāt na saḥ sarvataḥ . parigaṇiteṣu kāryeṣu tadantavidhiḥ . na ca idam tatra parigaṇyate . jñāpakam syāt tadantatve . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha tadantavidhiḥ iti . tathā ca āpiśaleḥ vidhiḥ . evam ca kṛtvā āpiśaleḥ ācāryasya vidhiḥ upapannaḥ bhavati . dhenuḥ anañi kam utpādayati . dhenūnām samūhaḥ dhainukam . anañi iti kim . adhenūnām samūhaḥ ādhenavam . senāyām niyamārtham vā . atha vā niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . kṣudrakamālavaśabdāt senāyām eva . kva mā bhūt . kṣaudrakamālavakam anyat iti . yathā bādhyeta vā añ vuñā . atha vā jñāpayati ācāryaḥ pūrvaḥ api vuñ param añam bādhate iti . nanu ca uktam gotrāt vuñ na ca tat gotram iti . tadantavidhinā prāpnoti . nanu ca uktam tadantāt na saḥ sarvataḥ iti . jñāpakam syāt tadantatve . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ bhavati iha tadantavidhiḥ iti . katham punaḥ etat ubhayam śakyam jñāpayitum bhavati ca tadantavidhiḥ pūrvaḥ ca vuñ param añam bādhate iti . ubhayam jñāpyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८१।१५-१७ रो इइइ,६४७ अञ्प्रकरणे क्षुद्रकमालवात् सेनासञ्ज्ञायाम् । अञ्प्रकरणे क्षुद्रकमालवात् सेनासञ्ज्ञायाम् इति वक्तव्यम् । क्षौद्रकमालवी सेना चेत् । क्व मा भूत् । क्षौद्रकमालवकम् अन्यत् ।
KA II,281.15-17 Ro III,647 añprakaraṇe kṣudrakamālavāt senāsañjñāyām . añprakaraṇe kṣudrakamālavāt senāsañjñāyām iti vaktavyam . kṣaudrakamālavī senā cet . kva mā bhūt . kṣaudrakamālavakam anyat .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८१।१९-२५ रो इइइ,६४७-६४८ पाश तृण धूम वात । पृथग्वातादर्शनात् असमूहः । पृथग्वातादर्शनात् अयुक्तः अयम् सामूहिकः । न हि पृथक् वाताः दृश्यन्ते । न तर्हि इदानीम् भवति वात्या इति । भवति । शीघ्रत्वे तु । शीघ्रः वातः वात्या । अथ वा पृथक् वाताः अपि दृश्यन्ते । तत् यथा पूर्वः वातः उत्तरः वातः सर्वतः वातः । वाताः वान्तु दिशः दश ।
KA II,281.19-25 Ro III,647-648 pāśa tṛṇa dhūma vāta . pṛthagvātādarśanāt asamūhaḥ . pṛthagvātādarśanāt ayuktaḥ ayam sāmūhikaḥ . na hi pṛthak vātāḥ dṛśyante . na tarhi idānīm bhavati vātyā iti . bhavati . śīghratve tu . śīghraḥ vātaḥ vātyā . atha vā pṛthak vātāḥ api dṛśyante . tat yathā pūrvaḥ vātaḥ uttaraḥ vātaḥ sarvataḥ vātaḥ . vātāḥ vāntu diśaḥ daśa .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८२।३-४ रो इइइ,६४८ खलादिभः इनिः । खलादिभः इनिः वक्तव्यः । खलिनी ऊहिनी कुन्दुमिनी इति ।
KA II,282.3-4 Ro III,648 khalādibhaḥ iniḥ . khalādibhaḥ iniḥ vaktavyaḥ . khalinī ūhinī kunduminī iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८२।६-२८३।३ रो इइइ,६४८-६५० विषयाभिधाने जनपदे लुप् बहुवचनविषयात् । विषयाभिधाने जनपदे लुप् बहुवचनविषयात् वक्तव्यः । अङ्गानाम् विषयः अङ्गाः । वङ्गाः सुह्माः पुण्ड्राः । गान्धार्यादिभ्यः वा । गान्धार्यादिभ्यः वा इति वक्तव्यम् । गान्धारः गान्धारयः वासातः वसातयः शैबः शिबयः । राजन्यादिभ्यः वा वुञ् । राजन्यादिभ्यः वा वुञ् वक्तव्यः । राजन्याः राजन्यकः दैवयातवः दैवयातवकः । बैल्ववनादिभ्यः नित्यम् । बैल्ववनादिभ्यः नित्यम् इति वक्तव्यम् । बैल्ववनकः आम्बरीषपुत्रकः आत्मकामेयकः । तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् । न वा अभिधेयस्य निवासविषयत्वात् निवासविवक्षायाम् लुब्विषयविवक्षायाम् प्रत्ययः । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । अभिधेयस्य निवासविषयत्वात् । यत् अभिधेयम् सः निवासः च विषयः च । अभिधेयस्य निवासविषयत्वात् निवासविवक्षायाम् लुप् विषयविवक्षायाम् प्रत्ययः भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । एतत् ज्ञास्यामि इह नित्यः विधिः इह विभाषा इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । यावता यत् अभिधेयम् सः निवासः च विषयः च । अभिधेयस्य निवासविषयत्वात् निवासविवक्षायाम् लुप् विषयविवक्षायाम् प्रत्ययः ।
KA II,282.6-283.3 Ro III,648-650 viṣayābhidhāne janapade luP bahuvacanaviṣayāt . viṣayābhidhāne janapade lup bahuvacanaviṣayāt vaktavyaḥ . aṅgānām viṣayaḥ aṅgāḥ . vaṅgāḥ suhmāḥ puṇḍrāḥ . gāndhāryādibhyaḥ vā . gāndhāryādibhyaḥ vā iti vaktavyam . gāndhāraḥ gāndhārayaḥ vāsātaḥ vasātayaḥ śaibaḥ śibayaḥ . rājanyādibhyaḥ vā vuñ . rājanyādibhyaḥ vā vuñ vaktavyaḥ . rājanyāḥ rājanyakaḥ daivayātavaḥ daivayātavakaḥ . bailvavanādibhyaḥ nityam . bailvavanādibhyaḥ nityam iti vaktavyam . bailvavanakaḥ āmbarīṣaputrakaḥ ātmakāmeyakaḥ . tat tarhi bahu vaktavyam . na vā abhidheyasya nivāsaviṣayatvāt nivāsavivakṣāyām lubviṣayavivakṣāyām pratyayaḥ . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . abhidheyasya nivāsaviṣayatvāt . yat abhidheyam saḥ nivāsaḥ ca viṣayaḥ ca . abhidheyasya nivāsaviṣayatvāt nivāsavivakṣāyām lup viṣayavivakṣāyām pratyayaḥ bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . etat jñāsyāmi iha nityaḥ vidhiḥ iha vibhāṣā iti . etat api na asti prayojanam . yāvatā yat abhidheyam saḥ nivāsaḥ ca viṣayaḥ ca . abhidheyasya nivāsaviṣayatvāt nivāsavivakṣāyām lup viṣayavivakṣāyām pratyayaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८३।५-७ रो इइइ,६५० छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसकात् स्वार्थे उपसङ्ख्यानम् । छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसकात् स्वार्थे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । त्रिष्टुप् एव त्रैष्टुभम् अनुष्टुप् एव आनुष्टुभम् जगती एव जागतम् ।
KA II,283.5-7 Ro III,650 chandasaḥ pratyayavidhāne napuṃsakāt svārthe upasaṅkhyānam . chandasaḥ pratyayavidhāne napuṃsakāt svārthe upasaṅkhyānam kartavyam . triṣṭup eva traiṣṭubham anuṣṭup eva ānuṣṭubham jagatī eva jāgatam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८३।९-११ रो इइइ,६५०-६५१ किमर्थम् इमौ उभौ अर्थौ निर्दिश्येते न यः अधीते वेत्ति अपि असौ यः तु वेत्ति अधीते अपि असौ । न एतयोः आवश्यकः समावेशः । भवति हि कः चित् सम्पाठम् पठति न च वेत्ति कः चित् च वेत्ति न च सम्पाठम् पठति ।
KA II,283.9-11 Ro III,650-651 kimartham imau ubhau arthau nirdiśyete na yaḥ adhīte vetti api asau yaḥ tu vetti adhīte api asau . na etayoḥ āvaśyakaḥ samāveśaḥ . bhavati hi kaḥ cit sampāṭham paṭhati na ca vetti kaḥ cit ca vetti na ca sampāṭham paṭhati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८३।१३-२८४।१५ रो इइइ,६५१-६५३ उक्थादि इति उच्यते । कानि उक्थानि । सामानि । यदि एवम् सामगमात्रे औक्थिकः इति प्राप्नोति । न एषः दोषः । तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । उक्थार्थम् उक्थम् । इह उक्थानि अधीते औक्थिकः यज्ञम् अधीते याज्ञिकः । यः इदानीम् औक्थिक्यम् याज्ञिकम् च अधीते कथम् तत्र भवितव्यम् । औक्थिकः याज्ञिकः इति एव भवितव्यम् । कथम् । तस्येदम्प्रत्ययात् लुक् । तस्येदम्प्रत्ययात् लुक् । तस्येदम्प्रत्ययस्य च । सः तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । इह अस्माभिः त्रैशब्द्यम् साध्यम् । उक्थानि अधीते औक्थिक्यम् अधीते औक्थिकः इति । तत्र द्वयोः समानार्थयोः एकेन विग्रहः अपरस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति अविरविकन्यायेन । तत् यथा अवेः मांसम् इति विगृह्य अविकशब्दात् उत्पत्तिः भवति आविकम् इति । एवम् उक्थानि अधीते इति विगृह्य औक्थिकः इति भविष्यति । औक्थिक्यम् अधीते इति विगृह्य वाक्यम् एव। विद्यालक्षणकल्पसूत्रान्तात् अकल्पादेः इकक् स्मृतः । विद्या । वायसविद्यकः । विद्या लक्षण गोलक्षणिकः आश्वलक्षणिकः । लक्षण । कल्प । पाराशरकल्पिकः पारकल्पिकः । कल्प् । सूत्र । वार्त्तिकसूत्रिकः साङ्ग्रहसूत्रिकः । अकल्पादेः इति किमर्थम् । काल्पसूत्रः । विद्या च अनङ्गक्षत्रधर्मत्रिपूर्वा । विद्या च अनङ्गक्षत्रधर्मत्रिपूर्वा इति वक्तव्यम् । आङ्गविद्यः क्षात्रविद्यः धार्मविद्यः त्रैविद्यः । आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यः च ठक् वक्तव्यः । यावक्रीतिकः प्रैयङ्गविकः यायातिकः । आख्यान । आख्यायिका । वासवदत्तिकः सौमनोत्तरिकः । ऐतिहासिकः पौराणिकः । सर्वसादेः द्विगोः च लः । सर्वसादेः द्विगोः च लः वक्तव्यः । सर्ववेदः सर्वतन्त्रः । सवार्त्तिकः ससङ्ग्रहः । पञ्चकल्पः द्वितन्त्रः । अनुसूः लक्ष्यलक्षणे सर्वसादेः द्विगोः च लः इकन् पदोत्तरपदात् शतषष्टेः षिकन् पथः ।
KA II,283.13-284.15 Ro III,651-653 ukthādi iti ucyate . kāni ukthāni . sāmāni . yadi evam sāmagamātre aukthikaḥ iti prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . tādarthyāt tācchabdyam bhaviṣyati . ukthārtham uktham . iha ukthāni adhīte aukthikaḥ yajñam adhīte yājñikaḥ . yaḥ idānīm aukthikyam yājñikam ca adhīte katham tatra bhavitavyam . aukthikaḥ yājñikaḥ iti eva bhavitavyam . katham . tasyedampratyayāt luk . tasyedampratyayāt luk . tasyedampratyayasya ca . saḥ tarhi vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . iha asmābhiḥ traiśabdyam sādhyam . ukthāni adhīte aukthikyam adhīte aukthikaḥ iti . tatra dvayoḥ samānārthayoḥ ekena vigrahaḥ aparasmāt utpattiḥ bhaviṣyati aviravikanyāyena . tat yathā aveḥ māṃsam iti vigṛhya avikaśabdāt utpattiḥ bhavati āvikam iti . evam ukthāni adhīte iti vigṛhya aukthikaḥ iti bhaviṣyati . aukthikyam adhīte iti vigṛhya vākyam eva. vidyālakṣaṇakalpasūtrāntāt akalpādeḥ ikak smṛtaḥ . vidyā . vāyasavidyakaḥ . vidyā lakṣaṇa golakṣaṇikaḥ āśvalakṣaṇikaḥ . lakṣaṇa . kalpa . pārāśarakalpikaḥ pārakalpikaḥ . kalp . sūtra . vārttikasūtrikaḥ sāṅgrahasūtrikaḥ . akalpādeḥ iti kimartham . kālpasūtraḥ . vidyā ca anaṅgakṣatradharmatripūrvā . vidyā ca anaṅgakṣatradharmatripūrvā iti vaktavyam . āṅgavidyaḥ kṣātravidyaḥ dhārmavidyaḥ traividyaḥ . ākhyānākhyāyiketihāsapurāṇebhyaḥ ca ṭhak vaktavyaḥ . yāvakrītikaḥ praiyaṅgavikaḥ yāyātikaḥ . ākhyāna . ākhyāyikā . vāsavadattikaḥ saumanottarikaḥ . aitihāsikaḥ paurāṇikaḥ . sarvasādeḥ dvigoḥ ca laḥ . sarvasādeḥ dvigoḥ ca laḥ vaktavyaḥ . sarvavedaḥ sarvatantraḥ . savārttikaḥ sasaṅgrahaḥ . pañcakalpaḥ dvitantraḥ . anusūḥ lakṣyalakṣaṇe sarvasādeḥ dvigoḥ ca laḥ ikan padottarapadāt śataṣaṣṭeḥ ṣikan pathaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८४।१७-१८ रो इइइ,६५४ अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् अनुब्राह्मणी अनुब्राह्मणिनौ अनुब्राह्मणिनः । इनिना एव मत्वर्थीयेन सिद्धम् ।
KA II,284.17-18 Ro III,654 ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham anubrāhmaṇī anubrāhmaṇinau anubrāhmaṇinaḥ . ininā eva matvarthīyena siddham .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८४।२०-२२ रो इइइ,६५४ अयुक्तः अयम् निर्देशः । अधीते इति वर्तते न च वसन्तः नाम अध्ययनम् अस्ति । न एषः दोषः । साहचर्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । वसन्तसहचरितम् अध्ययनम् वसन्ते अध्ययनम् इति ।
KA II,284.20-22 Ro III,654 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . adhīte iti vartate na ca vasantaḥ nāma adhyayanam asti . na eṣaḥ doṣaḥ . sāhacaryāt tācchabdyam bhaviṣyati . vasantasahacaritam adhyayanam vasante adhyayanam iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८४।२४ रो इइइ,६५४ अयुक्तः अयम् निर्देशः । प्रौक्तात् इति भवितव्यम् । सौत्रः निर्देशः ।
KA II,284.24 Ro III,654 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . prauktāt iti bhavitavyam . sautraḥ nirdeśaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८५।२ रो इइइ,६५५ सङ्ख्याप्रकृतेः इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । माहावार्त्तिकः कालपकः ।
KA II,285.2 Ro III,655 saṅkhyāprakṛteḥ iti vaktavyam . iha mā bhūt . māhāvārttikaḥ kālapakaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८५।४-२० रो इइइ,६५५-६५७ किमर्थम् इदम् उच्यते । अन्यत्र अभिधेयस्य अनित्यत्वात् छन्दोब्राह्मणानाम् तद्विषयवचनम् । अन्यत्र अभिधेयम् अनित्यम् भवति । पाणिनीयम् इति वा भवति पाणिनीयाः इति वा । अन्यत्र अभिधेयस्य अनित्यत्वात् छन्दोब्राह्मणानाम् अपि अनित्यता प्राप्नोति । इष्यते च तद्विषयता एव स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति छन्दोब्राह्मणानाम् तद्विषयवचनम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र यथाधिकारम् तद्विषयप्रसङ्गः । तत्र यथाधिकारम् तद्विषयता प्राप्नोति । अधीते वेद इति वर्तते । तेन अध्येतृवेदित्रोः एव तद्विषयता स्यात् । ये अन्ये उपचाराः तत्र न स्यात् । यथा इह भवति पाणिनीयम् महत् सुविहितम् इति एवम् इह अपि स्यात् कठम् महत् सुविहितम् इति । सिद्धम् तु प्रोक्ताधिकारे तद्विषयवचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रोक्ताधिकारे एव तद्विषयता वक्तव्या । तेन प्रोक्तम् । छन्दोब्राह्मणानि अध्येतृवेदित्रोः एव इति । तत् तर्हि अध्येतृवेदितृग्रहणम् कर्तव्यम् । ननु च इह अपि क्रियते । परार्थम् एतद् भवति तत् अधीते तत् वेद इति । एवम् तर्हि यावत् इह छन्दोब्राह्मणग्रहणम् तावत् अत्र अध्येतृवेदितृग्रहणम् । ननु च तत्र अपि क्रियते । परार्थम् तत् भविष्यति । पुराण्प्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु शौनकादिभ्यः छन्दसि इति । इह वा छन्दोब्राह्मणग्रहणम् क्रियते तत्र वा अध्येतृवेदितृग्रहणम् । कः नु अत्र विशेषः ।
KA II,285.4-20 Ro III,655-657 kimartham idam ucyate . anyatra abhidheyasya anityatvāt chandobrāhmaṇānām tadviṣayavacanam . anyatra abhidheyam anityam bhavati . pāṇinīyam iti vā bhavati pāṇinīyāḥ iti vā . anyatra abhidheyasya anityatvāt chandobrāhmaṇānām api anityatā prāpnoti . iṣyate ca tadviṣayatā eva syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti chandobrāhmaṇānām tadviṣayavacanam . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra yathādhikāram tadviṣayaprasaṅgaḥ . tatra yathādhikāram tadviṣayatā prāpnoti . adhīte veda iti vartate . tena adhyetṛveditroḥ eva tadviṣayatā syāt . ye anye upacārāḥ tatra na syāt . yathā iha bhavati pāṇinīyam mahat suvihitam iti evam iha api syāt kaṭham mahat suvihitam iti . siddham tu proktādhikāre tadviṣayavacanāt . siddham etat . katham . proktādhikāre eva tadviṣayatā vaktavyā . tena proktam . chandobrāhmaṇāni adhyetṛveditroḥ eva iti . tat tarhi adhyetṛveditṛgrahaṇam kartavyam . nanu ca iha api kriyate . parārtham etad bhavati tat adhīte tat veda iti . evam tarhi yāvat iha chandobrāhmaṇagrahaṇam tāvat atra adhyetṛveditṛgrahaṇam . nanu ca tatra api kriyate . parārtham tat bhaviṣyati . purāṇprokteṣu brāhmaṇakalpeṣu śaunakādibhyaḥ chandasi iti . iha vā chandobrāhmaṇagrahaṇam kriyate tatra vā adhyetṛveditṛgrahaṇam . kaḥ nu atra viśeṣaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८५।२१-२८६।१९ रो इइइ,६५७-६५९ याज्ञवक्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः । याज्ञवक्यादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि । सौलभानि । किम् प्रोक्ताधिकारे तद्विषयता क्रियते इति अतः याज्ञवक्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । न इति आह । सर्वथा याज्ञवक्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । इनिः वा प्रोक्ते तद्विषयः । अथ वा इनिः प्रोक्ते तद्विषयः भवति इति वक्तव्यम् । यदि इनिः प्रोक्ते तद्विषयः भवति इति उच्यते पैङ्गी कल्पः अत्र अपि प्राप्नोति । काश्यपकौशिकग्रहणम् च कल्पे नियमार्थम् । काश्यपकौशिकग्रहणम् च कल्पे नियमार्थम् द्रष्टव्यम् । काश्यपकौशिकाभ्याम् एव इनिः कल्पे तद्विषयः भवति न अन्येभ्यः इति । एवम् अपि छणादीनाम् तद्विषयता न प्राप्नोति । तैत्तिरीयाः वारतन्तवीयाः । यदि पुनः छणादयः प्रोक्ते तद्विषयाः भवन्ति इति उच्येत । एवम् अपि पैङ्गी कल्पः अत्र अपि प्राप्नोति । काश्यपकौशिकग्रहणम् च कल्पे नियमार्थम् इति एव । एवम् अपि औत्सर्गिकाणाम् तद्विषयता न प्राप्नोति । क्रौडाः काङ्कताः मौदाः पैप्पलादाः । छणादयः च अपि औत्सर्गिकान् अध्येतृवेदित्रोः एव बाधेरन् । ये अन्ये उपचाराः तत्र न बाधेरन् । तित्तिरिणा प्रोक्ताः श्लोकाः इति । अस्ति तर्हि अविशेषेण । ननु च उक्तम् याज्ञवक्यादिभ्यः प्रतिषेधः इति । वक्ष्यति एतत् । याज्ञवक्यादिभ्यः प्रतिषेधः तुल्यकालत्वात् इति । तत्र एव वक्तव्यम् । तद्विषयता च न भवति इति । कथम् काश्यपिनः कौशिकिनः इति । इनिः प्रोक्ते तद्विषयः भवति इति उच्यमाने अवश्यम् काश्यपकौशिकग्रहणम् कल्पे नियमार्थम् द्रष्टव्यम् । तत् एव इदानीम् विध्यर्थम् भविष्यति । कथम् पाराशरिणः भिक्षवः शैलालिनः नटाः । अत्र अपि तद्विषयता च इति अनुवर्तिष्यते ।
KA II,285.21-286.19 Ro III,657-659 yājñavakkyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ . yājñavakyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yājñavalkāni brāhmaṇāni . saulabhāni . kim proktādhikāre tadviṣayatā kriyate iti ataḥ yājñavakkyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na iti āha . sarvathā yājñavakkyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . iniḥ vā prokte tadviṣayaḥ . atha vā iniḥ prokte tadviṣayaḥ bhavati iti vaktavyam . yadi iniḥ prokte tadviṣayaḥ bhavati iti ucyate paiṅgī kalpaḥ atra api prāpnoti . kāśyapakauśikagrahaṇam ca kalpe niyamārtham . kāśyapakauśikagrahaṇam ca kalpe niyamārtham draṣṭavyam . kāśyapakauśikābhyām eva iniḥ kalpe tadviṣayaḥ bhavati na anyebhyaḥ iti . evam api chaṇādīnām tadviṣayatā na prāpnoti . taittirīyāḥ vāratantavīyāḥ . yadi punaḥ chaṇādayaḥ prokte tadviṣayāḥ bhavanti iti ucyeta . evam api paiṅgī kalpaḥ atra api prāpnoti . kāśyapakauśikagrahaṇam ca kalpe niyamārtham iti eva . evam api autsargikāṇām tadviṣayatā na prāpnoti . krauḍāḥ kāṅkatāḥ maudāḥ paippalādāḥ . chaṇādayaḥ ca api autsargikān adhyetṛveditroḥ eva bādheran . ye anye upacārāḥ tatra na bādheran . tittiriṇā proktāḥ ślokāḥ iti . asti tarhi aviśeṣeṇa . nanu ca uktam yājñavakyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ iti . vakṣyati etat . yājñavakyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ tulyakālatvāt iti . tatra eva vaktavyam . tadviṣayatā ca na bhavati iti . katham kāśyapinaḥ kauśikinaḥ iti . iniḥ prokte tadviṣayaḥ bhavati iti ucyamāne avaśyam kāśyapakauśikagrahaṇam kalpe niyamārtham draṣṭavyam . tat eva idānīm vidhyartham bhaviṣyati . katham pārāśariṇaḥ bhikṣavaḥ śailālinaḥ naṭāḥ . atra api tadviṣayatā ca iti anuvartiṣyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८६।२४-२८७।१० रो इइइ,६६०-६६१ किम् पुनः अयम् एकः योगः आहोस्वित् नानायोगाः । किम् च अतः । यदि एकः योगः उत्तरेषु अर्थादेशनेषु देशे तन्नाम्नि देशे तन्नाम्नि इति अस्य अनुवृत्तिः कर्तव्या । न हि एकयोगे अनुवृत्तिः भवति । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् तत् अधीते तत् वेद इति द्विः तद्ग्रहणम् करोति । अथ नानायोगाः ओः अञ् इति एवमादि अनुक्रमणम् यत् एव सर्वान्त्यम् अर्थादेशनम् तस्य एव विषये स्यात् । यथा इच्छसि तथा अस्तु । अस्तु तावत् एकः योगः । ननु च उक्तम् उत्तरेषु अर्थादेशनेषु देशे तन्नाम्नि देशे तन्नाम्नि इति अस्य अनुवृत्तिः कर्तव्या । न हि एकयोगे अनुवृत्तिः भवति इति । एकयोगे अपि अनुवृत्तिः भवति । कथम् ज्ञायते । यत् अयम् तत् अस्य अस्ति अस्मिन् इति मतुप् इति द्विः तद्ग्रहणम् न करोति । कथम् तत् अधीते तत् वेद इति । प्रमादकृतम् आचार्यस्य शक्यम् अकर्तुम् । अथ वा पुनः सन्तु नानायोगाः । ननु च उक्तम् ओः अञ् इति एवमादि अनुक्रमणम् यत् एव सर्वान्त्यम् अर्थादेशनम् तस्य एव विषये स्यात् इति । न एषः दोषः । गोयूथवत् अधिकाराः । तत् यथा गोयूथम् एकदण्डप्रघट्टितम् सर्वम् समम् घोषम् गच्छति तद्वत् अधिकाराः ।
KA II,286.24-287.10 Ro III,660-661 kim punaḥ ayam ekaḥ yogaḥ āhosvit nānāyogāḥ . kim ca ataḥ . yadi ekaḥ yogaḥ uttareṣu arthādeśaneṣu deśe tannāmni deśe tannāmni iti asya anuvṛttiḥ kartavyā . na hi ekayoge anuvṛttiḥ bhavati . katham jñāyate . yat ayam tat adhīte tat veda iti dviḥ tadgrahaṇam karoti . atha nānāyogāḥ oḥ añ iti evamādi anukramaṇam yat eva sarvāntyam arthādeśanam tasya eva viṣaye syāt . yathā icchasi tathā astu . astu tāvat ekaḥ yogaḥ . nanu ca uktam uttareṣu arthādeśaneṣu deśe tannāmni deśe tannāmni iti asya anuvṛttiḥ kartavyā . na hi ekayoge anuvṛttiḥ bhavati iti . ekayoge api anuvṛttiḥ bhavati . katham jñāyate . yat ayam tat asya asti asmin iti matup iti dviḥ tadgrahaṇam na karoti . katham tat adhīte tat veda iti . pramādakṛtam ācāryasya śakyam akartum . atha vā punaḥ santu nānāyogāḥ . nanu ca uktam oḥ añ iti evamādi anukramaṇam yat eva sarvāntyam arthādeśanam tasya eva viṣaye syāt iti . na eṣaḥ doṣaḥ . goyūthavat adhikārāḥ . tat yathā goyūtham ekadaṇḍapraghaṭṭitam sarvam samam ghoṣam gacchati tadvat adhikārāḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८७।१३-१६ रो इइइ,६६१ ओः अञ्विधेः नद्याम् मतुप् विप्रतिषिद्धम् । ओः अञ्विधेः नद्याम् मतुप् भवति विप्रतिषेधेन । ओः अञः अवकाशह्ः कन्नतु कान्नवतम् । मतुपः अवकाशः उदुम्बरावती मशकावती । इह उभयम् प्राप्नोति । इक्षुमती द्रुमती । मतुप् भवति विप्रतिषेधेन ।
KA II,287.13-16 Ro III,661 oḥ añvidheḥ nadyām matuP vipratiṣiddham . oḥ añvidheḥ nadyām matup bhavati vipratiṣedhena . oḥ añaḥ avakāśahḥ kannatu kānnavatam . matupaḥ avakāśaḥ udumbarāvatī maśakāvatī . iha ubhayam prāpnoti . ikṣumatī drumatī . matup bhavati vipratiṣedhena .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८७।१८-२१ रो इइइ,६६१-६६२ अङ्गग्रहणम् किमर्थम् । यथा बह्वज्ग्रहणम् अङ्गविशेषणम् विज्ञायेत । बह्वचः अङ्गात् इति । अथ अक्रियमाणे अङ्गग्रहणे बह्वज्ग्रहणम् कस्य विशेषणम् स्यात् । मत्वन्तविशेषणम् । तत्र कः दोषः । इह अपि प्रसज्येत । मालावताम् अयम् निवासः मालावतम् । अस्ति च इदानीम् अबह्वच् मत्वन्तः यदर्थः विधिः स्यात् । अस्ति इति आह : स्ववान् , श्ववान् ।
KA II,287.18-21 Ro III,661-662 aṅgagrahaṇam kimartham . yathā bahvajgrahaṇam aṅgaviśeṣaṇam vijñāyeta . bahvacaḥ aṅgāt iti . atha akriyamāṇe aṅgagrahaṇe bahvajgrahaṇam kasya viśeṣaṇam syāt . matvantaviśeṣaṇam . tatra kaḥ doṣaḥ . iha api prasajyeta . mālāvatām ayam nivāsaḥ mālāvatam . asti ca idānīm abahvac matvantaḥ yadarthaḥ vidhiḥ syāt . asti iti āha : svavān , śvavān .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८७।२३-२८८।५ रो इइइ,६६२ किमर्थम् नद्याम् मतुप् विधीयते न तत् अस्य अस्ति अस्मिन् इति मतुप् इति एव सिद्धम् । नद्याम् मतुब्वचनम् मत्वर्थे अण्विधानात् । नद्याम् मतुब्वचनम् क्रियते मत्वर्थे अण्विधानात् । अयम् मत्वर्थे अण् विधीयते । सः विशेषविहितः सामान्यविहितम् मतुपम् बाधेत । निर्वृत्ताद्यर्थम् च । निर्वृत्ताद्यर्थम् च नद्याम् मतुब्वचनम् क्रियते । निर्वृत्ताद्यर्थेषु मतुप् यथा स्यात् ।
KA II,287.23-288.5 Ro III,662 kimartham nadyām matup vidhīyate na tat asya asti asmin iti matup iti eva siddham . nadyām matubvacanam matvarthe aṇvidhānāt . nadyām matubvacanam kriyate matvarthe aṇvidhānāt . ayam matvarthe aṇ vidhīyate . saḥ viśeṣavihitaḥ sāmānyavihitam matupam bādheta . nirvṛttādyartham ca . nirvṛttādyartham ca nadyām matubvacanam kriyate . nirvṛttādyartheṣu matup yathā syāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८८।७ रो इइइ,६६२ महिषात् च इति वक्तव्यम् । महिष्मान् ।
KA II,288.7 Ro III,662 mahiṣāt ca iti vaktavyam . mahiṣmān .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८८।९-२८९।६ रो इइइ,६६२-६६४ यदि पुनः अयम् कुट् परादिः क्रियेत । कुटि प्रत्ययादेः आदेशानुपपत्तिः अनादित्वात् । कुटि सति प्रत्ययादेः इति आदेशस्य अनुपपत्तिः । कुटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । पूर्वान्ते ह्रस्वत्वम् । यदि पूर्वान्तः ह्रस्वत्वम् वक्तव्यम् । कुञ्चकीयाः । परादौ पुनः सति के अणः इति ह्रस्वत्वम् सिद्धम् भवति । अस्तु तर्हि परादिः । ननु च उक्तम् कुटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति इति । सिद्धम् तु आदिष्टस्य कुड्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । कुट् आदिष्टस्य इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । सन्नियोगात् सिद्धम् । सन्नियोग्ः करिष्यते । कः एषः यत्नः चोद्यते सन्नियोगः नाम । चकारः कर्तव्यः । कुट् च । यत् च अन्यत् प्राप्नोति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । आदेशः । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् । पूर्वान्ते ह्रस्वत्वम् इति । निपातनात् एतत् सिद्धम् । किम् निपातनम् । क्रुञ्चाः ह्रस्वत्वम् च इति । तत् तर्हि पूर्वान्ते सति निपातनम् कर्तव्यम् । परादौ अपि एषः दोषः । यत् हि तत् के अणः इति ह्रस्वत्वम् न तत् कादिमात्रे शख्यम् विज्ञातुम् । इह अपि प्रसज्येत । नदीकल्पः परीवाहः कुमारीकाम्यति इति । तस्मात् उभाभ्याम् एतत् वक्तव्यम् । क्रुञ्चाः ह्रस्वत्वम् च इति ।
KA II,288.9-289.6 Ro III,662-664 yadi punaḥ ayam kuṭ parādiḥ kriyeta . kuṭi pratyayādeḥ ādeśānupapattiḥ anāditvāt . kuṭi sati pratyayādeḥ iti ādeśasya anupapattiḥ . kuṭi kṛte anāditvāt ādeśaḥ na prāpnoti . evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate . pūrvānte hrasvatvam . yadi pūrvāntaḥ hrasvatvam vaktavyam . kuñcakīyāḥ . parādau punaḥ sati ke aṇaḥ iti hrasvatvam siddham bhavati . astu tarhi parādiḥ . nanu ca uktam kuṭi kṛte anāditvāt ādeśaḥ na prāpnoti iti . siddham tu ādiṣṭasya kuḍvacanāt . siddham etat . katham . kuṭ ādiṣṭasya iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . sanniyogāt siddham . sanniyogḥ kariṣyate . kaḥ eṣaḥ yatnaḥ codyate sanniyogaḥ nāma . cakāraḥ kartavyaḥ . kuṭ ca . yat ca anyat prāpnoti . kim ca anyat prāpnoti . ādeśaḥ . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam . pūrvānte hrasvatvam iti . nipātanāt etat siddham . kim nipātanam . kruñcāḥ hrasvatvam ca iti . tat tarhi pūrvānte sati nipātanam kartavyam . parādau api eṣaḥ doṣaḥ . yat hi tat ke aṇaḥ iti hrasvatvam na tat kādimātre śakhyam vijñātum . iha api prasajyeta . nadīkalpaḥ parīvāhaḥ kumārīkāmyati iti . tasmāt ubhābhyām etat vaktavyam . kruñcāḥ hrasvatvam ca iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९०।२-२९१ ८ रो इइइ,६६४-६७० शेषे इति उच्यते । कः शेषः नाम । अपत्यादिभ्यः चातुरर्थ्पर्यन्तेभ्यः ये अन्ये अर्थाः सः शेषः । किमर्थम् पुनः शेषग्रहणम् । शेषे घादयः यथा स्युः । स्वार्थे मा भूवन् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । अणादयः स्वार्थे कस्मात् न भवन्ति इति । अपत्यादिषु अर्थेषु अणादयः विधीयन्ते । तेन स्वार्थे न भविष्यन्ति । इमे अपि तर्हि जातादिषु अर्थेषु विधीयन्ते । तेन स्वार्थे न भविष्यन्ति । कथम् पुनः इह उच्यमानाः घादयः जातादिषु शक्याः विज्ञातुम् । अनुवर्तिष्यन्ते तत्र घादयः । यदि अनुवर्तन्ते घादयः या या परा प्रकृतिः तस्याः तस्याः पूर्वे पूर्वे प्रत्ययाः प्राप्नुवन्ति । एवम् तर्हि जातादिषु अर्थेषु घादीन् अपेक्षिष्यामहे । अयुक्ता एवम् बहुनः अपेक्षा । अपेक्षमाणः अयम् अनन्तरम् योगम् अपेक्षेत । बहुनः अपि अपेक्षा भवति । तत् यथा कषादिषु यथाविधि अनुप्रयोगः इति सामान्यकम् सविशेषकम् सर्वम् अपेक्ष्यते । अथ वा पुनः अस्तु अनुवृत्तिः । ननु च उक्तम् या या परा प्रकृतिः तस्याः तस्याः पूर्वे पूर्वे प्रत्ययाः प्राप्नुवन्ति इति । न एषः दोषः । सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते । राष्ट्रावारपारात् घखौ । ग्रामात् यखञौ राष्ट्रावारपारात् घखौ । कत्त्र्यादिभ्यः ढकञ् राष्ट्रावारपारात् घखौ ग्रामात् यखञौ इति । अतः उत्तरम् पठति । शेषवचनम् घादीनाम् अपत्यादिषु अप्रसङ्गार्थम् । शेषवचनम् क्रियते शेषे घादयः यथा स्युः । अपत्यादिषु मा भूवन् इति इति । कथम् च प्राप्नुवन्ति । तस्येदंवचनात् प्रसङ्गः । तस्येदंविशेषाः हि एते अपत्यम् समूहः निवासः विकारः इति । विप्रतिषेधात् सिद्धम् । अणादयः क्रियन्ताम् घातयः इति अणादयः भवन्ति विप्रतिषेधेन । न वा परत्वात् घादीनाम् । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । किम् कारणम् । परत्वात् घादीनाम् । विप्रतिषेधे परम् इति उच्यते । पूर्वे च अणादयः परे घादयः । परे अणादयः करिष्यन्ते । सूत्रविपर्यासः च एवम् कृतः भवति । अणपवादत्वात् च अण्विषये घादिप्रसङ्गः । अणपवादत्वात् च घादीनाम् अण्विषये घादयः प्राप्नुवन्ति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अण्विषये घादयः भवन्ति इति यत् अयम् फेः छ च इति फ्यन्तम् छम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । फिनर्थम् एतत् स्यात् । सौवीरेषु इति वर्तते न च फिनन्तम् सौवीरगोत्रम् अस्ति । गोत्रग्रहणम् सामुहिकेषु ज्ञापकम् दैवयातवग्रहणम् वैषयिकेषु भास्त्रायणग्रहणम् नैवासिकेषु ।
KA II,290.2-291 8 Ro III,664-670 śeṣe iti ucyate . kaḥ śeṣaḥ nāma . apatyādibhyaḥ cāturarthparyantebhyaḥ ye anye arthāḥ saḥ śeṣaḥ . kimartham punaḥ śeṣagrahaṇam . śeṣe ghādayaḥ yathā syuḥ . svārthe mā bhūvan iti . na etat asti prayojanam . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . aṇādayaḥ svārthe kasmāt na bhavanti iti . apatyādiṣu artheṣu aṇādayaḥ vidhīyante . tena svārthe na bhaviṣyanti . ime api tarhi jātādiṣu artheṣu vidhīyante . tena svārthe na bhaviṣyanti . katham punaḥ iha ucyamānāḥ ghādayaḥ jātādiṣu śakyāḥ vijñātum . anuvartiṣyante tatra ghādayaḥ . yadi anuvartante ghādayaḥ yā yā parā prakṛtiḥ tasyāḥ tasyāḥ pūrve pūrve pratyayāḥ prāpnuvanti . evam tarhi jātādiṣu artheṣu ghādīn apekṣiṣyāmahe . ayuktā evam bahunaḥ apekṣā . apekṣamāṇaḥ ayam anantaram yogam apekṣeta . bahunaḥ api apekṣā bhavati . tat yathā kaṣādiṣu yathāvidhi anuprayogaḥ iti sāmānyakam saviśeṣakam sarvam apekṣyate . atha vā punaḥ astu anuvṛttiḥ . nanu ca uktam yā yā parā prakṛtiḥ tasyāḥ tasyāḥ pūrve pūrve pratyayāḥ prāpnuvanti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . sambandham anuvartiṣyate . rāṣṭrāvārapārāt ghakhau . grāmāt yakhañau rāṣṭrāvārapārāt ghakhau . kattryādibhyaḥ ḍhakañ rāṣṭrāvārapārāt ghakhau grāmāt yakhañau iti . ataḥ uttaram paṭhati . śeṣavacanam ghādīnām apatyādiṣu aprasaṅgārtham . śeṣavacanam kriyate śeṣe ghādayaḥ yathā syuḥ . apatyādiṣu mā bhūvan iti iti . katham ca prāpnuvanti . tasyedaṃvacanāt prasaṅgaḥ . tasyedaṃviśeṣāḥ hi ete apatyam samūhaḥ nivāsaḥ vikāraḥ iti . vipratiṣedhāt siddham . aṇādayaḥ kriyantām ghātayaḥ iti aṇādayaḥ bhavanti vipratiṣedhena . na vā paratvāt ghādīnām . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . kim kāraṇam . paratvāt ghādīnām . vipratiṣedhe param iti ucyate . pūrve ca aṇādayaḥ pare ghādayaḥ . pare aṇādayaḥ kariṣyante . sūtraviparyāsaḥ ca evam kṛtaḥ bhavati . aṇapavādatvāt ca aṇviṣaye ghādiprasaṅgaḥ . aṇapavādatvāt ca ghādīnām aṇviṣaye ghādayaḥ prāpnuvanti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na aṇviṣaye ghādayaḥ bhavanti iti yat ayam pheḥ cha ca iti phyantam cham śāsti . na etat asti jñāpakam . phinartham etat syāt . sauvīreṣu iti vartate na ca phinantam sauvīragotram asti . gotragrahaṇam sāmuhikeṣu jñāpakam daivayātavagrahaṇam vaiṣayikeṣu bhāstrāyaṇagrahaṇam naivāsikeṣu .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९१।१०-१३ रो इइइ,६७० अवारपारात् विगृहीतात् अपि । अवारपारात् विगृहीतात् अपि इति वक्तव्यम् । अवरीणः पारीणः अवारपारीणः । विपरीतात् च । विपरीतात् च इति वक्तव्यम् । पारावारीणः ।
KA II,291.10-13 Ro III,670 avārapārāt vigṛhītāt api . avārapārāt vigṛhītāt api iti vaktavyam . avarīṇaḥ pārīṇaḥ avārapārīṇaḥ . viparītāt ca . viparītāt ca iti vaktavyam . pārāvārīṇaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९१।१५-१६ रो इइइ,६७० ग्रामात् च इति वक्तव्यम् । ग्रामेयकः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कत्त्र्यादिभ्यः ढकञ् इति अत्र ग्रामात् इति अनुवर्तिष्यते ।
KA II,291.15-16 Ro III,670 grāmāt ca iti vaktavyam . grāmeyakaḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kattryādibhyaḥ ḍhakañ iti atra grāmāt iti anuvartiṣyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९१।१८-२० रो इइइ,६७०-६७१ अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् कौलेयकः । कुलस्य अपत्यम् । कुक्षिग्रीवात् तु कन् ढञः । कुलस्य अपत्यम् कौलेयकः इति भविष्यति । कुक्षिग्रीवात् अपि ढञन्तात् कन् भविष्यति ।
KA II,291.18-20 Ro III,670-671 ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham kauleyakaḥ . kulasya apatyam . kukṣigrīvāt tu kan ḍhañaḥ . kulasya apatyam kauleyakaḥ iti bhaviṣyati . kukṣigrīvāt api ḍhañantāt kan bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९२।२ रो इइइ,६७१ बाह्ल्युर्दिपर्दिभ्यः च इति वक्तव्यम् । बाह्लायनी और्दायनी पार्दायनी ।
KA II,292.2 Ro III,671 bāhlyurdipardibhyaḥ ca iti vaktavyam . bāhlāyanī aurdāyanī pārdāyanī .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९२।४-१४ रो इइइ,६७१-६७२ अमनुष्ये इति किमर्थम् । राङ्कवकः मनुष्यः । रङ्कोः अमनुष्यग्रहणानर्थक्यम् मनुष्यतत्स्थयोः वुञ्विधानात् । रङ्कोः अमनुष्यग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । मनुष्यतत्स्थयोः वुञ्विधानात् । अयम् मनुष्ये मनुष्यतत्स्थे च वुञ् विधीयते । सः बाधकः भविष्यति । एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः अमनुष्ये मनुष्यस्थे ष्फगणौ भवतः इति । अमनुष्ये मनुष्यस्थे ष्फगणोः ज्ञापकम् इति चेत् न अनिष्टत्वात् । अमनुष्ये मनुष्यस्थे ष्फगणोः ज्ञापकम् इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । अनिष्टत्वात् । न हि अमनुष्ये मनुष्यस्थे ष्फगणौ इष्येते । किम् तर्हि । वुञ् एव इष्यते । अण्ग्रहनम् च कच्छादिभ्यः अण्वचनात् । अण्ग्रहनम् च अनर्थकम् । किम् कारणम् । कच्छादिभ्यः अण्वचनात् । कच्छादिपाठात् अत्र अण् भविष्यति ।
KA II,292.4-14 Ro III,671-672 amanuṣye iti kimartham . rāṅkavakaḥ manuṣyaḥ . raṅkoḥ amanuṣyagrahaṇānarthakyam manuṣyatatsthayoḥ vuñvidhānāt . raṅkoḥ amanuṣyagrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . manuṣyatatsthayoḥ vuñvidhānāt . ayam manuṣye manuṣyatatsthe ca vuñ vidhīyate . saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . evam tarhi jñāpayati ācāryaḥ amanuṣye manuṣyasthe ṣphagaṇau bhavataḥ iti . amanuṣye manuṣyasthe ṣphagaṇoḥ jñāpakam iti cet na aniṣṭatvāt . amanuṣye manuṣyasthe ṣphagaṇoḥ jñāpakam iti cet tat na . kim kāraṇam . aniṣṭatvāt . na hi amanuṣye manuṣyasthe ṣphagaṇau iṣyete . kim tarhi . vuñ eva iṣyate . aṇgrahanam ca kacchādibhyaḥ aṇvacanāt . aṇgrahanam ca anarthakam . kim kāraṇam . kacchādibhyaḥ aṇvacanāt . kacchādipāṭhāt atra aṇ bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९२।१६-२९३।७ रो इइइ,६७२-६७३ परिगणनम् कर्तव्यम् । अमेहक्वतसित्रेभ्यः त्यब्विधिः यो अव्ययात् स्मृतः । अमा अमात्यः अमा । इह इहत्यः इह । क्व क्वत्यः क्व । तसि ततस्त्यः यतस्त्यः । त्र तत्रत्र्यः यत्रत्यः । इतरथा हि औत्तराहौपरिष्टपारतानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् । औत्तराहः औपरिष्टः पारतः । त्यप् नेः ध्रुवे । त्यप् नेः ध्रुवे वक्तव्यः । नित्यः । निसः गते । त्यप् वक्तव्यः इति । निष्ट्यः । अरण्यात् णः । अरण्यात् णः वक्तव्यः । आरण्याः सुमनसः । दूरात् एत्यः डूरात् एत्यः वक्तव्यः । दूरेत्यः । उत्तरात् आहञ् । उत्तरात् आहञ् वक्तव्यः । औत्तराहः । अव्ययात् त्यपि आविष्टस्य उपसङ्ख्यानम् छन्दसि । अव्ययात् त्यप् इति अत्र आविष्टस्य छन्दसि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । आविष्ट्यः वर्धते चारुः [आसु (र्)]।
KA II,292.16-293.7 Ro III,672-673 parigaṇanam kartavyam . amehakvatasitrebhyaḥ tyabvidhiḥ yo avyayāt smṛtaḥ . amā amātyaḥ amā . iha ihatyaḥ iha . kva kvatyaḥ kva . tasi tatastyaḥ yatastyaḥ . tra tatratryaḥ yatratyaḥ . itarathā hi auttarāhaupariṣṭapāratānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt . auttarāhaḥ aupariṣṭaḥ pārataḥ . tyap neḥ dhruve . tyap neḥ dhruve vaktavyaḥ . nityaḥ . nisaḥ gate . tyap vaktavyaḥ iti . niṣṭyaḥ . araṇyāt ṇaḥ . araṇyāt ṇaḥ vaktavyaḥ . āraṇyāḥ sumanasaḥ . dūrāt etyaḥ ḍūrāt etyaḥ vaktavyaḥ . dūretyaḥ . uttarāt āhañ . uttarāt āhañ vaktavyaḥ . auttarāhaḥ . avyayāt tyapi āviṣṭasya upasaṅkhyānam chandasi . avyayāt tyap iti atra āviṣṭasya chandasi upasaṅkhyānam kartavyam . āviṣṭyaḥ vardhate cāruḥ [āsu (R)].
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९३।८-२९९।५ रो इइइ,६७४-६८३ अययतीररूप्योत्तरपदोदीच्यग्रामकोपधविधेः वृद्धात् छः विप्रतिषेधेन । अययतीररूप्योत्तरपदोदीच्यग्रामकोपधविधेः वृद्धात् छः भवति विप्रतिषेधेन । अव्ययात् त्यप् भवति इति अस्य अवकाशः अमात्यः । छस्य अवकाशः शालीयः मालीयः । आरात् उभयम् प्राप्नोति । आरातीयः । तीरोत्तरपदाद् अञ् भवति इति अस्य अवकाशः कखतीर काखतीरी । छस्य सः एव । वायस्तीरात् उभयम् प्राप्नोति । वायसतीरीयः । रूप्योत्तरपदात् ञः भवति इति अस्य अवकाशः चणाररूप्य चाणाररूप्या । छस्य सः एव । माणिरूप्यात् उभयम् प्राप्नोति । तम् च अपि छम् परत्वात् योपधलक्षणः वुञ् बाधते । माणिरूप्यकः । उदीच्यग्रामात् च बह्वचः अन्तोदात्तात् अञ् भवति इति अस्य अवकाशः शिवपुर शैवपुरः । छस्य सः एव । वाडवकर्षात् उभयम् प्राप्नोति । वाडवकर्षीयः । कोपधात् अण् भवति इति अस्य अवकाशः निलीनकः नैलीनकः । छस्य सः एव । औलूकात् उभयम् प्राप्नोति । औलूकीयः । तेभ्यः ठञ्ञिठौ । तेभ्यः त्यबादिभ्यः ठञ्ञिठौ भवतः विप्रतिषेधेन । अव्ययात् त्यप् भवति इति अस्य अवकाशः अमात्यः । ठञ्ञिठयोः अवकाशः कारन्तविकी कारन्तविका [र्: कारतन्तविकी कारतन्तविका] । आरात् नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । आरात्की आरात्का । तीरोत्तरपदाद् अञ् भवति इति अस्य अवकाशः कखतीर काखतीरी । ठञ्ञिठयोः सः एव । कास्तीरः [र्: कास्तीरम्] नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । कास्तीरिकी कास्तिरिका । रूप्योत्तरपदात् ञः भवति इति अस्य अवकाशः चणाररूप्य चाणाररूप्या । ठञ्ञिठयोः सः एव । दासरूपम् नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । तौ च अपि ठञ्ञिठौ परत्वात् योपधलक्षणः वुञ् बाधते । दासरूप्यकः । उदीच्यग्रामात् च बह्वचः अन्तोदात्तात् अञ् भवति इति अस्य अवकाशः शिवपुर शैवपुरः । ठञ्ञिठयोः सः एव । शाकलम् नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । शाकलिकी शाकलिका । कोपधात् अण् भवति इति अस्य अवकाशः निलीनकः नैलीनकः । ठञ्ञिठयोः सः एव । सौसुकम् नाम वाहीकग्रामः । तस्मात् उभयम् प्राप्नोति । तौ च अपि ठञ्ञिठौ परत्वात् कोपधलक्षणः छः बाधते । सौसुकीयः । न वा ठञादीनाम् छापवादत्वात् तद्विषये च अभावात् इतरेषाम् । न वा अर्थः विप्रतिषेधेन । किम् कारणम् । ठञादीनाम् छापवादत्वात् । ठञादयः छापवादाः । तद्विषये च अभावात् इतरेषाम् । तद्विषये छविषये त्यबादीनाम् अभावः । कोपधात् अणः पुनर्वचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् । अयम् च अपि अयुक्तः विप्रतिषेधः यः अयम् कोपधात् अणः छस्य च । किम् कारणम् । कोपधात् अणः पुनर्वचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम् । सिद्धः अत्र अण् उत्सर्गेण एव । तस्य पुनर्वचने एतत् प्रयोजनम् ये अन्ये तदपवादाः प्राप्नुवन्ति तद्बाधनार्थम् । सः यथा एव तदपवादम् अञम् बाधते एवम् छम् अपि बाधेत । तस्मात् अन्तोदात्ते कोपधप्रतिषेधः । तस्मात् अन्तोदात्ते कोपधात् अञः प्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् कोपधात् अण् अञम् एव बाधिष्यते । छम् न बाधिष्यते । छात् ओः देशे कालात् ठञ् । छात् ओः देशे ठञ् कालात् ठञ् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । छस्य अवकाशः शालीयः मालीयः । ओः देशे ठञ् भवति इति अस्य अवकाशः निषाहकर्षू नैषाहकर्षुकः [र्: निषादकर्षूः नाम देशः नैषादकर्षुकः ] । इह उभयम् प्राप्नोति । दाक्षिकर्षुकः । कालात् ठञ् भवति इति अस्य अवकाशः आर्धमासिकम् सांवत्सरिकम् । छस्य सः एव। मासात् उभयम् प्राप्नोति । मासिकम् । नक्षत्रात् अण् । नक्षत्रात् अण् छात् भवति विप्रतिषेधेन । अणः अवकाशः तैषः पौषः । छस्य सः एव । स्वातेः उभयम् प्राप्नोति । सौवातः । अव्ययात् ट्युट्युलौ । अव्ययात् ट्युट्युलौ छात् भवतः विप्रतिषेधेन । ट्युट्युलयोः अवकाशः दोषान्तनम् दिवातनम् । छस्य सः एव। प्रातःशब्दात् उभयम् प्राप्नोति । प्रातस्तनम् । शरीरावयवात् यत् । शरीरावयवात् यत् छात् भवति विप्रतिषेधेन । यतः अवकाशः दन्त्यम् ओष्ठ्यम् । छस्य सः एव । पादशब्दात् उभयम् प्राप्नोति । पद्यम् । वर्गान्तात् च अशब्दे यत्खौ । वर्गान्तात् च अशब्दे यत्खौ छात् भवतः विप्रतिषेधेन । यत्खयोः अवकाशः अक्रूरवग्यः अक्रूरवर्गीणः । छस्य सः एव । वासुदेववर्गात् उभयम् प्राप्नोति । वासुदेवावर्ग्यः वासुदेववर्गीणः । बह्वचः अन्तोदात्तात् वुञ् । बह्वचः अन्तोदात्तात् ठञ् छात् भवति विप्रतिषेधेन । ठञः अवकाशः नतानन नातानतिकः । छस्य सः एव । सामस्तात् उभयम् प्राप्नोति । सामस्तिकः । आयस्थानेभ्यः ठक् । आयस्थानेभ्यः ठक् छात् भवति विप्रतिषेधेन । ठकः अवकाशः शौल्किकम् गौल्किकम् । छस्य सः एव । आपणात् उभयम् प्राप्नोति । आपणिकम् । विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः वुञ् । विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यः वुञ् छात् भवति विप्रतिषेधेन । वुञः अवकाशः औपाध्यायकम् पैतामहकम् । छस्य सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । आचार्यकम् मातुलकम् । ऋतः ठञ् । ऋतः ठञ् छात् भवति विप्रतिषेधेन । ठञः अवकाशः हौतृकम् स्वासृकम् । छस्य सः एव । इह
KA II,293.8-299.5 Ro III,674-683 ayayatīrarūpyottarapadodīcyagrāmakopadhavidheḥ vṛddhāt chaḥ vipratiṣedhena . ayayatīrarūpyottarapadodīcyagrāmakopadhavidheḥ vṛddhāt chaḥ bhavati vipratiṣedhena . avyayāt tyap bhavati iti asya avakāśaḥ amātyaḥ . chasya avakāśaḥ śālīyaḥ mālīyaḥ . ārāt ubhayam prāpnoti . ārātīyaḥ . tīrottarapadād añ bhavati iti asya avakāśaḥ kakhatīra kākhatīrī . chasya saḥ eva . vāyastīrāt ubhayam prāpnoti . vāyasatīrīyaḥ . rūpyottarapadāt ñaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ caṇārarūpya cāṇārarūpyā . chasya saḥ eva . māṇirūpyāt ubhayam prāpnoti . tam ca api cham paratvāt yopadhalakṣaṇaḥ vuñ bādhate . māṇirūpyakaḥ . udīcyagrāmāt ca bahvacaḥ antodāttāt añ bhavati iti asya avakāśaḥ śivapura śaivapuraḥ . chasya saḥ eva . vāḍavakarṣāt ubhayam prāpnoti . vāḍavakarṣīyaḥ . kopadhāt aṇ bhavati iti asya avakāśaḥ nilīnakaḥ nailīnakaḥ . chasya saḥ eva . aulūkāt ubhayam prāpnoti . aulūkīyaḥ . tebhyaḥ ṭhaññiṭhau . tebhyaḥ tyabādibhyaḥ ṭhaññiṭhau bhavataḥ vipratiṣedhena . avyayāt tyap bhavati iti asya avakāśaḥ amātyaḥ . ṭhaññiṭhayoḥ avakāśaḥ kārantavikī kārantavikā [R: kāratantavikī kāratantavikā] . ārāt nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . ārātkī ārātkā . tīrottarapadād añ bhavati iti asya avakāśaḥ kakhatīra kākhatīrī . ṭhaññiṭhayoḥ saḥ eva . kāstīraḥ [R: kāstīram] nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . kāstīrikī kāstirikā . rūpyottarapadāt ñaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ caṇārarūpya cāṇārarūpyā . ṭhaññiṭhayoḥ saḥ eva . dāsarūpam nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . tau ca api ṭhaññiṭhau paratvāt yopadhalakṣaṇaḥ vuñ bādhate . dāsarūpyakaḥ . udīcyagrāmāt ca bahvacaḥ antodāttāt añ bhavati iti asya avakāśaḥ śivapura śaivapuraḥ . ṭhaññiṭhayoḥ saḥ eva . śākalam nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . śākalikī śākalikā . kopadhāt aṇ bhavati iti asya avakāśaḥ nilīnakaḥ nailīnakaḥ . ṭhaññiṭhayoḥ saḥ eva . sausukam nāma vāhīkagrāmaḥ . tasmāt ubhayam prāpnoti . tau ca api ṭhaññiṭhau paratvāt kopadhalakṣaṇaḥ chaḥ bādhate . sausukīyaḥ . na vā ṭhañādīnām chāpavādatvāt tadviṣaye ca abhāvāt itareṣām . na vā arthaḥ vipratiṣedhena . kim kāraṇam . ṭhañādīnām chāpavādatvāt . ṭhañādayaḥ chāpavādāḥ . tadviṣaye ca abhāvāt itareṣām . tadviṣaye chaviṣaye tyabādīnām abhāvaḥ . kopadhāt aṇaḥ punarvacanam anyanivṛttyartham . ayam ca api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ yaḥ ayam kopadhāt aṇaḥ chasya ca . kim kāraṇam . kopadhāt aṇaḥ punarvacanam anyanivṛttyartham . siddhaḥ atra aṇ utsargeṇa eva . tasya punarvacane etat prayojanam ye anye tadapavādāḥ prāpnuvanti tadbādhanārtham . saḥ yathā eva tadapavādam añam bādhate evam cham api bādheta . tasmāt antodātte kopadhapratiṣedhaḥ . tasmāt antodātte kopadhāt añaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam kopadhāt aṇ añam eva bādhiṣyate . cham na bādhiṣyate . chāt oḥ deśe kālāt ṭhañ . chāt oḥ deśe ṭhañ kālāt ṭhañ iti etat bhavati vipratiṣedhena . chasya avakāśaḥ śālīyaḥ mālīyaḥ . oḥ deśe ṭhañ bhavati iti asya avakāśaḥ niṣāhakarṣū naiṣāhakarṣukaḥ [R: niṣādakarṣūḥ nāma deśaḥ naiṣādakarṣukaḥ ] . iha ubhayam prāpnoti . dākṣikarṣukaḥ . kālāt ṭhañ bhavati iti asya avakāśaḥ ārdhamāsikam sāṃvatsarikam . chasya saḥ eva. māsāt ubhayam prāpnoti . māsikam . nakṣatrāt aṇ . nakṣatrāt aṇ chāt bhavati vipratiṣedhena . aṇaḥ avakāśaḥ taiṣaḥ pauṣaḥ . chasya saḥ eva . svāteḥ ubhayam prāpnoti . sauvātaḥ . avyayāt ṭyuṭyulau . avyayāt ṭyuṭyulau chāt bhavataḥ vipratiṣedhena . ṭyuṭyulayoḥ avakāśaḥ doṣāntanam divātanam . chasya saḥ eva. prātaḥśabdāt ubhayam prāpnoti . prātastanam . śarīrāvayavāt yat . śarīrāvayavāt yat chāt bhavati vipratiṣedhena . yataḥ avakāśaḥ dantyam oṣṭhyam . chasya saḥ eva . pādaśabdāt ubhayam prāpnoti . padyam . vargāntāt ca aśabde yatkhau . vargāntāt ca aśabde yatkhau chāt bhavataḥ vipratiṣedhena . yatkhayoḥ avakāśaḥ akrūravagyaḥ akrūravargīṇaḥ . chasya saḥ eva . vāsudevavargāt ubhayam prāpnoti . vāsudevāvargyaḥ vāsudevavargīṇaḥ . bahvacaḥ antodāttāt vuñ . bahvacaḥ antodāttāt ṭhañ chāt bhavati vipratiṣedhena . ṭhañaḥ avakāśaḥ natānana nātānatikaḥ . chasya saḥ eva . sāmastāt ubhayam prāpnoti . sāmastikaḥ . āyasthānebhyaḥ ṭhak . āyasthānebhyaḥ ṭhak chāt bhavati vipratiṣedhena . ṭhakaḥ avakāśaḥ śaulkikam gaulkikam . chasya saḥ eva . āpaṇāt ubhayam prāpnoti . āpaṇikam . vidyāyonisambandhebhyaḥ vuñ . vidyāyonisambandhebhyaḥ vuñ chāt bhavati vipratiṣedhena . vuñaḥ avakāśaḥ aupādhyāyakam paitāmahakam . chasya saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . ācāryakam mātulakam . ṛtaḥ ṭhañ . ṛtaḥ ṭhañ chāt bhavati vipratiṣedhena . ṭhañaḥ avakāśaḥ hautṛkam svāsṛkam . chasya saḥ eva . iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९९।७-१४ रो इइइ,६८४ जनपदतदवह्योः वुञ्विधाने अवयवमात्रात् प्रसङ्गः । जनपदतदवह्योः वुञ्विधाने अवयवमात्रात् प्राप्नोति । मौञ्जः नाम वाहीकेषु ग्रामः । तस्मिन् भवः मौञ्जीयः । एवम् तर्हि जनपदात् एव जनपदावधेः । जनपदात् इति चेत् वचनानर्थक्यम् । जनपदात् इति चेत् अवधिग्रहणम् अनर्थकम् । सिद्धम् जनपदात् इति एव । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । जनपदात् जनपदावदेः वुञ् यथा स्यात् । यत् अन्यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । छः । गर्तोत्तरपदात् छविधेः जनपदात् वुञ् पूर्वविप्रतिषिद्धम् वक्ष्यति । सः पूर्वविप्रतिषेधः न पठितव्यः भवति ।
KA II,299.7-14 Ro III,684 janapadatadavahyoḥ vuñvidhāne avayavamātrāt prasaṅgaḥ . janapadatadavahyoḥ vuñvidhāne avayavamātrāt prāpnoti . mauñjaḥ nāma vāhīkeṣu grāmaḥ . tasmin bhavaḥ mauñjīyaḥ . evam tarhi janapadāt eva janapadāvadheḥ . janapadāt iti cet vacanānarthakyam . janapadāt iti cet avadhigrahaṇam anarthakam . siddham janapadāt iti eva . idam tarhi prayojanam . janapadāt janapadāvadeḥ vuñ yathā syāt . yat anyat prāpnoti tat mā bhūt iti . kim ca anyat prāpnoti . chaḥ . gartottarapadāt chavidheḥ janapadāt vuñ pūrvavipratiṣiddham vakṣyati . saḥ pūrvavipratiṣedhaḥ na paṭhitavyaḥ bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९९।१६-१९ रो इइइ,६८४-६८५ अत्यल्पम् इदम् उच्यते : मनुष्ये इति । पथ्यध्यायन्यायविहारमनुष्यहस्तिषु इति वक्तव्यम् : आरण्यकः पन्थाः आरण्यकः अध्यायः आरण्यकः न्यायः आरण्यकः विहारः आरण्यकः मनुष्यः आरण्यकः हस्ती । वा गोमयेषु इति वक्तव्यम् । आरण्यकाः गोमयाः आरण्याः गोमयाः ।
KA II,299.16-19 Ro III,684-685 atyalpam idam ucyate : manuṣye iti . pathyadhyāyanyāyavihāramanuṣyahastiṣu iti vaktavyam : āraṇyakaḥ panthāḥ āraṇyakaḥ adhyāyaḥ āraṇyakaḥ nyāyaḥ āraṇyakaḥ vihāraḥ āraṇyakaḥ manuṣyaḥ āraṇyakaḥ hastī . vā gomayeṣu iti vaktavyam . āraṇyakāḥ gomayāḥ āraṇyāḥ gomayāḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९९।२१-३००।८ रो इइइ,६८५ कुरुयुगन्धरेभ्यः वावचनात् मनुष्यतत्स्थयोः वुञ्विधानम् । कुरुयुगन्धरेभ्यः वावचनात् मनुष्यतत्स्थयोः वुञ् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । कुरुयुगन्धरेभ्यः वावचनस्य अवकाशः कौरवः कौरवकः यौगन्धरः यौगन्धरकः । मनुष्यतत्स्थयोः वुञ् भवति इति अस्य अवकाशः अन्ये कच्छादयः । काच्छकः मनुष्यः काच्छकम् अस्य ईक्षितम् जल्पितम् हसितम् स्मितम् । इह उभयम् प्राप्नोति । कौरव्कः मनुष्यः कौरवकम् अस्य ईक्षितम् जल्पितम् हसितम् स्मितम् । वुञ् भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । न हि कुरुशब्दस्य अन्ये कच्छादयः अवकाशः । कुरुशब्दस्य यः कच्चादिषु पाठः सः अनवकाशः । न खलु अपि कुरुशब्दः विभाषाम् प्रयोजयति । अनेन वुञ् कच्छादिपाठात् अण् भविष्यति । सा एषा युगन्धरार्था विभाषा ।
KA II,299.21-300.8 Ro III,685 kuruyugandharebhyaḥ vāvacanāt manuṣyatatsthayoḥ vuñvidhānam . kuruyugandharebhyaḥ vāvacanāt manuṣyatatsthayoḥ vuñ iti etat bhavati vipratiṣedhena . kuruyugandharebhyaḥ vāvacanasya avakāśaḥ kauravaḥ kauravakaḥ yaugandharaḥ yaugandharakaḥ . manuṣyatatsthayoḥ vuñ bhavati iti asya avakāśaḥ anye kacchādayaḥ . kācchakaḥ manuṣyaḥ kācchakam asya īkṣitam jalpitam hasitam smitam . iha ubhayam prāpnoti . kauravkaḥ manuṣyaḥ kauravakam asya īkṣitam jalpitam hasitam smitam . vuñ bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . na hi kuruśabdasya anye kacchādayaḥ avakāśaḥ . kuruśabdasya yaḥ kaccādiṣu pāṭhaḥ saḥ anavakāśaḥ . na khalu api kuruśabdaḥ vibhāṣām prayojayati . anena vuñ kacchādipāṭhāt aṇ bhaviṣyati . sā eṣā yugandharārthā vibhāṣā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३००।१०-१५ रो इइइ,६८६ किमर्थम् साल्वानाम् कच्छादिषु पाठः क्रियते । साल्वानाम् कच्छादिषु पाठः अण्विधानार्थः । साल्वानाम् कच्छादिषु पाठः अण्विधानार्थः क्रियते । अण् यथा स्यात् । वुञ् मा भूत् इति । न वा अपदातियोगवाग्रहणम् अवधारणार्थम् । न वा एतत् प्रयोजनम् । किम् कारणम् । अपदातियोगवाग्रहणम् अवधारणार्थम् भविष्यति । अपदातौ एव साल्वात् । गोयवाग्वोः एव च साल्वात् इति ।
KA II,300.10-15 Ro III,686 kimartham sālvānām kacchādiṣu pāṭhaḥ kriyate . sālvānām kacchādiṣu pāṭhaḥ aṇvidhānārthaḥ . sālvānām kacchādiṣu pāṭhaḥ aṇvidhānārthaḥ kriyate . aṇ yathā syāt . vuñ mā bhūt iti . na vā apadātiyogavāgrahaṇam avadhāraṇārtham . na vā etat prayojanam . kim kāraṇam . apadātiyogavāgrahaṇam avadhāraṇārtham bhaviṣyati . apadātau eva sālvāt . goyavāgvoḥ eva ca sālvāt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३००।१७-२२ रो इइइ,६८६ गर्तोत्तरपदात् छविधेः जनपदात् वुञ् पूर्वविप्रतिषिद्धम् । गर्त्तोत्तरपदात् छविधेः जनपदात् वुञ् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । गर्त्तोत्तरपदात् छः भवति इति अस्य अवकाशः श्वाविद्गर्त श्वाविद्गर्तीयः । वुञः अवकाशः अङ्गाः आङ्गकः । इह उभयम् प्राप्नोति । त्रैगर्तकः । वुञ् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उक्तम् एव अवधिग्रहणस्य प्रयोजनम् जनपदात् जनपदावदेः वुञ् यथा स्यात् । यत् अन्यत् प्राप्नोति तत् मा भूत् इति ।
KA II,300.17-22 Ro III,686 gartottarapadāt chavidheḥ janapadāt vuñ pūrvavipratiṣiddham . garttottarapadāt chavidheḥ janapadāt vuñ bhavati pūrvavipratiṣedhena . garttottarapadāt chaḥ bhavati iti asya avakāśaḥ śvāvidgarta śvāvidgartīyaḥ . vuñaḥ avakāśaḥ aṅgāḥ āṅgakaḥ . iha ubhayam prāpnoti . traigartakaḥ . vuñ bhavati pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . uktam eva avadhigrahaṇasya prayojanam janapadāt janapadāvadeḥ vuñ yathā syāt . yat anyat prāpnoti tat mā bhūt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०१।२-६ रो इइइ,६८७ गहादिषु पृथिवीमध्यस्य मध्यमभावः । गहादिषु पृथिवीमध्यस्य मध्यमभावः वक्तव्यः । पृथिवीमध्ये भवः मध्यमीयः । चरणसम्बन्धेन निवासलक्षणः अण् । चरणसम्बन्धेन निवासलक्षणः अण् वक्तव्यः । त्रयः प्राच्याः त्रयः माध्यमाः । सर्वे निवासलक्षणाः ।
KA II,301.2-6 Ro III,687 gahādiṣu pṛthivīmadhyasya madhyamabhāvaḥ . gahādiṣu pṛthivīmadhyasya madhyamabhāvaḥ vaktavyaḥ . pṛthivīmadhye bhavaḥ madhyamīyaḥ . caraṇasambandhena nivāsalakṣaṇaḥ aṇ . caraṇasambandhena nivāsalakṣaṇaḥ aṇ vaktavyaḥ . trayaḥ prācyāḥ trayaḥ mādhyamāḥ . sarve nivāsalakṣaṇāḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०१।८-१२ रो इइइ,६८७-६८८ ईकान्तात् अपि इति वक्तव्यम् इह यथा स्यात् । ऐणीकीयः । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणम् सौसुकाद्यर्थम् । अकेकान्तग्रहणे कोपधग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । सौसुकाद्यर्थम् । सौसुकीयः ।
KA II,301.8-12 Ro III,687-688 īkāntāt api iti vaktavyam iha yathā syāt . aiṇīkīyaḥ . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . akekāntagrahaṇe kopadhagrahaṇam sausukādyartham . akekāntagrahaṇe kopadhagrahaṇam kartavyam . kim prayojanam . sausukādyartham . sausukīyaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०२।२-७ रो इइइ,६८९ युष्मदस्मद्भ्याम् प्रत्ययविधाने योगविभागः । युष्मदस्मद्भ्याम् प्रत्ययविधाने योगविभागः कर्तव्यः । युष्मदस्मदोः अन्यतरस्याम् छः भवति । युष्मदीयः अस्मदीयः । ततः खञ् च । खञ् च भवति युष्मदस्मदोः अन्यतरस्याम् । यौष्मकीणः आस्माकीनः । किमर्थः योगविभागः । समसङ्ख्याप्रतिषेधार्थः । सङ्ख्यातानुदेशः मा भूत् इति ।
KA II,302.2-7 Ro III,689 yuṣmadasmadbhyām pratyayavidhāne yogavibhāgaḥ . yuṣmadasmadbhyām pratyayavidhāne yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . yuṣmadasmadoḥ anyatarasyām chaḥ bhavati . yuṣmadīyaḥ asmadīyaḥ . tataḥ khañ ca . khañ ca bhavati yuṣmadasmadoḥ anyatarasyām . yauṣmakīṇaḥ āsmākīnaḥ . kimarthaḥ yogavibhāgaḥ . samasaṅkhyāpratiṣedhārthaḥ . saṅkhyātānudeśaḥ mā bhūt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०२।९-१६ रो इइइ,६९० आदेशवचने च । किम् । योगविभागः कर्तव्यः । तस्मिन् अणि युष्माकास्माकौ भवतः । यौष्माकः आस्माकः । ततः खञि । खञि च युष्माकास्माकौ भवतः । यौष्माकीणः आस्माकीनः । किमर्थः योगविभागः । समसङ्ख्याप्रतिषेधार्थः इति एव । तत्र पुनः खञ्ग्रहणम् । तत्र पुनः खञ्ग्रहणम् कर्तव्यम् । न हि अन्तरेण खञ्ग्रहणम् योगाङ्गम् उपजायते । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । एवम् वक्ष्यामि । तस्मिन् खञि युष्माकास्माकौ भवतः । ततः अणि च । अणि चयुष्माकास्माकौ भवतः इति ।
KA II,302.9-16 Ro III,690 ādeśavacane ca . kim . yogavibhāgaḥ kartavyaḥ . tasmin aṇi yuṣmākāsmākau bhavataḥ . yauṣmākaḥ āsmākaḥ . tataḥ khañi . khañi ca yuṣmākāsmākau bhavataḥ . yauṣmākīṇaḥ āsmākīnaḥ . kimarthaḥ yogavibhāgaḥ . samasaṅkhyāpratiṣedhārthaḥ iti eva . tatra punaḥ khañgrahaṇam . tatra punaḥ khañgrahaṇam kartavyam . na hi antareṇa khañgrahaṇam yogāṅgam upajāyate . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . evam vakṣyāmi . tasmin khañi yuṣmākāsmākau bhavataḥ . tataḥ aṇi ca . aṇi cayuṣmākāsmākau bhavataḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०२।१८-३०३।७ रो इइइ,६९०-६९१ एकार्थग्रहणम् च । एकार्थग्रहणम् च कर्तव्यम् । एकार्थयोः युष्मदस्मदोः इति वक्तव्यम् । किमर्थम् न एकवचने इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । एकवचनाभावात् । एकवचने इति उच्यते । न च अत्र एकवचनम् पश्यामः । यदि पुनः एकवचनपरत्वेन अण्खञौ विशेष्येयाताम् । न एवम् शक्यम् । इह हि प्रसज्येयाताम् । युष्माकम् छात्रः यौष्माकीणः । आस्माकीनः । इह च न स्याताम् । तव छात्राः तावकीनाः । मामकीनाः । तस्मात् न एवम् शक्यम् । न चेत् एवम् एकार्थग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । न इदम् पारिभाषिकस्य एकवचनस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् । उच्यते वचनम् । एकस्य अर्थस्य वचनम् एकवचनम् ।
KA II,302.18-303.7 Ro III,690-691 ekārthagrahaṇam ca . ekārthagrahaṇam ca kartavyam . ekārthayoḥ yuṣmadasmadoḥ iti vaktavyam . kimartham na ekavacane iti eva siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . ekavacanābhāvāt . ekavacane iti ucyate . na ca atra ekavacanam paśyāmaḥ . yadi punaḥ ekavacanaparatvena aṇkhañau viśeṣyeyātām . na evam śakyam . iha hi prasajyeyātām . yuṣmākam chātraḥ yauṣmākīṇaḥ . āsmākīnaḥ . iha ca na syātām . tava chātrāḥ tāvakīnāḥ . māmakīnāḥ . tasmāt na evam śakyam . na cet evam ekārthagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . na idam pāribhāṣikasya ekavacanasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam . ucyate vacanam . ekasya arthasya vacanam ekavacanam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०३।९-१६ रो इइइ,६९१-६९२ अर्धात् यद्विधाने सपूर्वात् ठञ् । अर्धात् यद्विधाने सपूर्वात् ठञ् वक्तव्यः । बालेयार्धिकः गौतमार्धिकः । दिक्पूर्वपदात् यत् च । दिक्पूर्वपदात् यत् च ठञ् च वक्तव्यः । पूर्वार्ध्यः पौर्वार्धिकः दक्षिणार्ध्यः दाक्षिणार्धिकः उत्तरार्ध्यः औत्तरार्धिकः । किमर्थम् इदम् उच्यते यदा आद्यन्यासे एव दिक्पूर्वपदात् अर्धात् उभयम् उच्यते । इदम् अद्य अपूर्वम् क्रियते : अर्धात् यद्विधाने सपूर्वात् ठञ् इति । तत् द्वेष्यम् विजानीयात् : सर्वम् विकल्पते इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्ते : दिक्पूर्वपदात् यथान्यासम् एव भवति इति ।
KA II,303.9-16 Ro III,691-692 ardhāt yadvidhāne sapūrvāt ṭhañ . ardhāt yadvidhāne sapūrvāt ṭhañ vaktavyaḥ . bāleyārdhikaḥ gautamārdhikaḥ . dikpūrvapadāt yat ca . dikpūrvapadāt yat ca ṭhañ ca vaktavyaḥ . pūrvārdhyaḥ paurvārdhikaḥ dakṣiṇārdhyaḥ dākṣiṇārdhikaḥ uttarārdhyaḥ auttarārdhikaḥ . kimartham idam ucyate yadā ādyanyāse eva dikpūrvapadāt ardhāt ubhayam ucyate . idam adya apūrvam kriyate : ardhāt yadvidhāne sapūrvāt ṭhañ iti . tat dveṣyam vijānīyāt : sarvam vikalpate iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣte : dikpūrvapadāt yathānyāsam eva bhavati iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०३।१८-३०४।५ रो इइइ,६९२-६९३ श्वसः तुटि आदेशानुपपत्तिः अनादित्वात् । श्वसः तुटि कृते आदेशानुपपत्तिः । किम् कारणम् । अनादित्वात् । तुटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । पूर्वान्ते कप्रतिषेधः । यदि पूर्वान्तः कादेशस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । शौवस्तिकम् । तान्तात् इति कादेशः प्राप्नोति । अस्तु तर्हि परादिः । ननु च उक्तम् श्वसः तुटि आदेशानुपपत्तिः अनादित्वात् इति । सिद्धम् तु आदिष्टस्य तुड्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । तुड् आदिष्टस्य इति वक्तव्यम् । अथ वा चेन सन्नियोगः करिष्यते । तुट् च । किम् च । यत् च अन्यत् प्राप्नोति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । आदेशः ।
KA II,303.18-304.5 Ro III,692-693 śvasaḥ tuṭi ādeśānupapattiḥ anāditvāt . śvasaḥ tuṭi kṛte ādeśānupapattiḥ . kim kāraṇam . anāditvāt . tuṭi kṛte anāditvāt ādeśaḥ na prāpnoti . evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate . pūrvānte kapratiṣedhaḥ . yadi pūrvāntaḥ kādeśasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . śauvastikam . tāntāt iti kādeśaḥ prāpnoti . astu tarhi parādiḥ . nanu ca uktam śvasaḥ tuṭi ādeśānupapattiḥ anāditvāt iti . siddham tu ādiṣṭasya tuḍvacanāt . siddham etat . katham . tuḍ ādiṣṭasya iti vaktavyam . atha vā cena sanniyogaḥ kariṣyate . tuṭ ca . kim ca . yat ca anyat prāpnoti . kim ca anyat prāpnoti . ādeśaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०४।७-१४ रो इइइ,६९३-६९४ हेमन्तस्य अणि तलोपवचनानर्थक्यम् हेम्नः प्रकृत्यन्तरत्वात् । हेमन्तस्य अणि तलोपवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । हेम्नः प्रकृत्यन्तरत्वात् । प्रकृत्यन्तरम् हेमन्शब्दः । आतः च प्रकृत्यन्तरम् । एवम् हि आह । हेमन् हेमन् आगनीगन्ति कर्णौ । तस्मात् एतौ हेमन् न शुष्यतः इति । अलोपदर्शनात् च । अलोपः खलु अपि दृश्यते । पङ्क्तिः हैमन्ती इति । अपरः आह : हेमन्तस्य अण्वचनम् अणि च तलोपवचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । हेम्नः प्रकृत्यन्तरत्वात् अलोपदर्शनात् च इति एव । तत्र ऋतुभ्यः इति एव सिद्धम् ।
KA II,304.7-14 Ro III,693-694 hemantasya aṇi talopavacanānarthakyam hemnaḥ prakṛtyantaratvāt . hemantasya aṇi talopavacanam anarthakam . kim kāraṇam . hemnaḥ prakṛtyantaratvāt . prakṛtyantaram hemanśabdaḥ . ātaḥ ca prakṛtyantaram . evam hi āha . heman heman āganīganti karṇau . tasmāt etau heman na śuṣyataḥ iti . alopadarśanāt ca . alopaḥ khalu api dṛśyate . paṅktiḥ haimantī iti . aparaḥ āha : hemantasya aṇvacanam aṇi ca talopavacanam anarthakam . kim kāraṇam . hemnaḥ prakṛtyantaratvāt alopadarśanāt ca iti eva . tatra ṛtubhyaḥ iti eva siddham .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०४।१६-१९ रो इइइ,६९४ चिरपरुत्परारिभ्यः त्नः वक्तव्यः । चिरत्नम् परुत्त्नम् परारित्नम् । प्रगस्य छन्दसि गलोपः च त्नः च वक्तव्यः । प्रत्नम् आत्मानम् । अग्रादिपश्चात् डिमुच् स्मृतः । अग्रिमम् आदिमम् पश्चिमम् । अन्तात् च इति वक्तव्यम् । अन्तिमम्।
KA II,304.16-19 Ro III,694 ciraparutparāribhyaḥ tnaḥ vaktavyaḥ . ciratnam paruttnam parāritnam . pragasya chandasi galopaḥ ca tnaḥ ca vaktavyaḥ . pratnam ātmānam . agrādipaścāt ḍimuc smṛtaḥ . agrimam ādimam paścimam . antāt ca iti vaktavyam . antimam.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०४।२०-३०५।२० रो इइइ,६९५-६९६ अथ सायचिरयोः किम् निपात्यते । सायचिरयोः मकारान्तत्वम् प्रत्ययसन्नियुक्तम् । सायचिरयोः मकारान्तत्वम् प्रत्ययसन्नियोगेन निपात्यते । सायन्तनम् चिरन्तनम् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । मकारान्तः सायंशब्दः । कथम् सायाह्नः । सायमः अह्ने मलोपः । सायमः अह्ने मलोपः वक्तव्यः । कथम् सायतरे । तरे च इति वक्तव्यम् । कथम् सायम् साये । वा सप्तम्याम् इति वक्तव्यम् । अथ प्राह्णप्रगयोः किम् निपात्यते । प्राह्णप्रग्योः एकारान्तत्वम् । प्राह्णप्रग्योः एकारान्तत्वम् निपात्यते । प्राह्णेतनम् प्रगेतनम् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सप्तम्याः अलुका अपि सिद्धम् । भवेत् सिद्धम् यदा सप्तमी । यदा तु अन्या विभक्तिः तदा न सिध्यति । तुटि उक्तम् । किम् उक्तम् । तुटि आदेशानुपपत्तिः अनादित्वात् इति । तुटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । पूर्वान्ते विसर्जनीयः । यदि पूर्वान्तः विसर्जनीयः वक्तव्यः । प्रातस्तनम् पुनस्तनम् । परादौ पुनः सति खरवसानयोः विसर्जनीयः इति विसर्जनीयः सिद्धः भवति । अस्तु तर्हि परादिः । ननु च उक्तम् तुटि कृते अनादित्वात् आदेशः न प्राप्नोति इति । सिद्धम् तु आदिष्टस्य तुड्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । तुड् आदिष्टस्य इति वक्तव्यम् । अथ वा चेन सन्नियोगः करिष्यते । तुट् च । किम् च । यत् च अन्यत् प्राप्नोति । किम् च अन्यत् प्राप्नोति । आदेशः ।
KA II,304.20-305.20 Ro III,695-696 atha sāyacirayoḥ kim nipātyate . sāyacirayoḥ makārāntatvam pratyayasanniyuktam . sāyacirayoḥ makārāntatvam pratyayasanniyogena nipātyate . sāyantanam cirantanam . na etat asti prayojanam . makārāntaḥ sāyaṃśabdaḥ . katham sāyāhnaḥ . sāyamaḥ ahne malopaḥ . sāyamaḥ ahne malopaḥ vaktavyaḥ . katham sāyatare . tare ca iti vaktavyam . katham sāyam sāye . vā saptamyām iti vaktavyam . atha prāhṇapragayoḥ kim nipātyate . prāhṇapragyoḥ ekārāntatvam . prāhṇapragyoḥ ekārāntatvam nipātyate . prāhṇetanam pragetanam . na etat asti prayojanam . saptamyāḥ alukā api siddham . bhavet siddham yadā saptamī . yadā tu anyā vibhaktiḥ tadā na sidhyati . tuṭi uktam . kim uktam . tuṭi ādeśānupapattiḥ anāditvāt iti . tuṭi kṛte anāditvāt ādeśaḥ na prāpnoti . evam tarhi pūrvāntaḥ kariṣyate . pūrvānte visarjanīyaḥ . yadi pūrvāntaḥ visarjanīyaḥ vaktavyaḥ . prātastanam punastanam . parādau punaḥ sati kharavasānayoḥ visarjanīyaḥ iti visarjanīyaḥ siddhaḥ bhavati . astu tarhi parādiḥ . nanu ca uktam tuṭi kṛte anāditvāt ādeśaḥ na prāpnoti iti . siddham tu ādiṣṭasya tuḍvacanāt . siddham etat . katham . tuḍ ādiṣṭasya iti vaktavyam . atha vā cena sanniyogaḥ kariṣyate . tuṭ ca . kim ca . yat ca anyat prāpnoti . kim ca anyat prāpnoti . ādeśaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०५।२२-३०६।२७ रो इइइ,६९७-७०० पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् सुबन्तवचनम् सप्तमीश्रवणाऋथम् । पूर्वाह्णापराह्णाभ्याम् सुबन्तत्वम् वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । सप्तमीश्रवणाऋथम् । सप्तम्याः श्रवणम् यथा स्यात् । पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति अत्र सप्तमी इति यत् अयम् घकालतनेषु कालनाम्नः इति सप्तम्याः अलुकम् शास्ति । अलुग्वचनम् ज्ञापकम् इति चेत् अव्ययात् सप्तमीप्रसङ्गः । अलुग्वचनम् ज्ञापकम् इति चेत् अव्ययात् सप्तमी प्राप्नोति । दोषातनम् दिवातनम् । अस्तु अव्ययात् इति लुक् भविष्यति । इह अपि लुक् प्राप्नोति । पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् । अलुक् अत्र लुकम् बाधिष्यते । इह अपि बाधेत । दोषातनम् दिवातनम् । समानाश्रयः लुक् अलुका बाध्यते । कः च समानाश्रयः । यः प्रत्ययाश्रयः । अत्र च प्राक् एव प्रत्ययोत्पत्तेः लुक् भवति । न सिध्यति । इह हि सति प्रत्यये लुका भवितव्यम् । सति लुकि अलुका भवितव्यम् । तत्र च प्रत्ययः एव न अस्ति । कुतः लुक् भविष्यति । सा एषा ज्ञापकेन असती विभक्तिः आकृष्यते । सा यथा इह बाधिका भवति पूर्वाह्णेतनम् अपराह्णेतनम् एवम् इह अपि स्यात् दोषातनम् दिवातनम् । एवम् तर्हि न ब्रूमः अलुग्वचनम् ज्ञापकम् भवति अत्र सप्तमी इति । किम् तर्हि । भवति सुबन्तात् उत्पत्तिः इति । किम् पुनः ज्ञाप्यम् एतत् यावता समर्थानाम् प्रथमात् वा इति वर्तते सामर्थ्यम् च सुबन्तेन । ज्ञाप्यम् इति आह । कथम् । ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति अपि वर्तते । तत्र कुतः एतत् सुबन्तात् उत्पत्तिः भविष्यति न पुनः ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति । कथम् यत् उक्तम् वृद्धावृद्धावर्णस्वरद्व्यज्लक्षणे च प्रत्ययविधौ तत्सम्प्रत्ययार्थम् इति । समर्थस्य यत् वृद्धम् ङ्याप्प्रातिपदिकम् इति एतत् विज्ञायते । यदि एतत् ज्ञप्यते कथम् द्विपदः आगतम् द्विपाद्रूप्यम् प्रष्ठौहः आगतम् प्रष्ठ्वाड्रूप्यम् कीलालपः आगतम् कीलालपारूप्यम् पपुषः आगतम् पपिवड्रूप्यम् । पद्भावः ऊहाकारलोपः प्रसारणम् इति एते विधयः प्राप्नुवन्ति । लुके कृते न भविष्यन्ति । इह तर्हि सामसु साधुः सामन्यः वेमन्यः नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य इति नलोपः प्राप्नोति । लुकि कृते भत्वात् न भविष्यति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । लुक् क्रियताम् नलोपः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नलोपः । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । नलोपः क्रियताम् तद्धितोत्पत्तिः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् नलोपः । असिद्धः नलोपः । तस्य असिद्धत्वात् तद्धितोत्पत्तिः भविष्यति । परिगणितेषु कार्येषु नलोपः असिद्धः न च इदम् तत्र परिगण्यते । इदम् अपि तत्र परिगण्यते । कथम् । सुब्विधिः इति सर्वविभक्त्यन्तः समासः : सुपः विधिः सुब्विधिः , सुबन्तात् विधिः सुब्विधिः इति ।
KA II,305.22-306.27 Ro III,697-700 pūrvāhṇāparāhṇābhyām subantavacanam saptamīśravaṇāṛtham . pūrvāhṇāparāhṇābhyām subantatvam vaktavyam . kim prayojanam . saptamīśravaṇāṛtham . saptamyāḥ śravaṇam yathā syāt . pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati atra saptamī iti yat ayam ghakālataneṣu kālanāmnaḥ iti saptamyāḥ alukam śāsti . alugvacanam jñāpakam iti cet avyayāt saptamīprasaṅgaḥ . alugvacanam jñāpakam iti cet avyayāt saptamī prāpnoti . doṣātanam divātanam . astu avyayāt iti luk bhaviṣyati . iha api luk prāpnoti . pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam . aluk atra lukam bādhiṣyate . iha api bādheta . doṣātanam divātanam . samānāśrayaḥ luk alukā bādhyate . kaḥ ca samānāśrayaḥ . yaḥ pratyayāśrayaḥ . atra ca prāk eva pratyayotpatteḥ luk bhavati . na sidhyati . iha hi sati pratyaye lukā bhavitavyam . sati luki alukā bhavitavyam . tatra ca pratyayaḥ eva na asti . kutaḥ luk bhaviṣyati . sā eṣā jñāpakena asatī vibhaktiḥ ākṛṣyate . sā yathā iha bādhikā bhavati pūrvāhṇetanam aparāhṇetanam evam iha api syāt doṣātanam divātanam . evam tarhi na brūmaḥ alugvacanam jñāpakam bhavati atra saptamī iti . kim tarhi . bhavati subantāt utpattiḥ iti . kim punaḥ jñāpyam etat yāvatā samarthānām prathamāt vā iti vartate sāmarthyam ca subantena . jñāpyam iti āha . katham . ṅyāpprātipadikāt iti api vartate . tatra kutaḥ etat subantāt utpattiḥ bhaviṣyati na punaḥ ṅyāpprātipadikāt iti . katham yat uktam vṛddhāvṛddhāvarṇasvaradvyajlakṣaṇe ca pratyayavidhau tatsampratyayārtham iti . samarthasya yat vṛddham ṅyāpprātipadikam iti etat vijñāyate . yadi etat jñapyate katham dvipadaḥ āgatam dvipādrūpyam praṣṭhauhaḥ āgatam praṣṭhvāḍrūpyam kīlālapaḥ āgatam kīlālapārūpyam papuṣaḥ āgatam papivaḍrūpyam . padbhāvaḥ ūhākāralopaḥ prasāraṇam iti ete vidhayaḥ prāpnuvanti . luke kṛte na bhaviṣyanti . iha tarhi sāmasu sādhuḥ sāmanyaḥ vemanyaḥ nalopaḥ prātipadikāntasya iti nalopaḥ prāpnoti . luki kṛte bhatvāt na bhaviṣyati . idam iha sampradhāryam . luk kriyatām nalopaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt nalopaḥ . evam tarhi idam iha sampradhāryam . nalopaḥ kriyatām taddhitotpattiḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt nalopaḥ . asiddhaḥ nalopaḥ . tasya asiddhatvāt taddhitotpattiḥ bhaviṣyati . parigaṇiteṣu kāryeṣu nalopaḥ asiddhaḥ na ca idam tatra parigaṇyate . idam api tatra parigaṇyate . katham . subvidhiḥ iti sarvavibhaktyantaḥ samāsaḥ : supaḥ vidhiḥ subvidhiḥ , subantāt vidhiḥ subvidhiḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०७।२-१८ रो इइइ,७००-७०१ किमर्थम् जातादयः अर्थाः निर्दिश्यन्ते । जातादिषु अर्थेषु घादयः यथा स्युः । स्वार्थे मा भूवन् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । शेषे इति वर्तते । तेन स्वार्थे न भविष्यन्ति । अतः उत्तरम् पठत् । तत्रजातादिषु वचनम् नियमार्थम् । नियमार्थः अयम् आरम्भः । जातादिषु एव घादयः यथा स्युः । इह मा भूवन् । तत्र आस्ते तत्र शेते इति । यदि नियमः क्रियते दार्षदाः सक्तवः औलूखलः यावकः इति न सिध्यति । संस्कृतम् इति एवम् भविष्यति । भवेत् सिद्धम् दार्षदाः सक्तवः इति । इदम् तु न सिध्यति : औलूखलः यावकः इति । संस्कृतम् हि नाम तत् भवति यत् ततः एव अपकृष्य अभ्यवह्रियते । न च यावकः उलूखलात् एव अपकृष्य अभ्यवह्रियते । अवश्यम् रन्धनादीनि प्रतीक्ष्याणि । तस्मात् न अर्थः अनेन नियमेन । कस्मात् न भवति : तत्र आस्ते तत्र शेते इति । अनभिधानात् । तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् । क्रियमाणेषु अपि हि अर्थनिर्देशेषु यत्र जातादिषु उत्पद्यमानेन प्रत्ययेन अर्थस्य अभिधान न भवति न भवति तत्र प्रत्ययोत्पत्तिः । तत् यथा : अङ्गुल्या खनति वृक्षमूलात् आगतः इति । न तर्हि इदानीम् जातादयः अर्थाः निर्देष्टव्याः । निर्देष्टव्याः च । किम् प्रयोजनम् । अपवादविधानार्थम् । प्राविषः ठप् । प्रावृषि जातः प्रावृषकः । क्व मा भूत् । प्रावृषि भवः प्रावेषेण्याः बलाहकाः । यानि तु एतानि निरपवादानि अर्थापदेशानि तानि शक्यानि अकर्तुम् । कृतलब्धक्रीतकुशलाः । स्रौघ्नः देवदत्तः इति ।
KA II,307.2-18 Ro III,700-701 kimartham jātādayaḥ arthāḥ nirdiśyante . jātādiṣu artheṣu ghādayaḥ yathā syuḥ . svārthe mā bhūvan iti . na etat asti prayojanam . śeṣe iti vartate . tena svārthe na bhaviṣyanti . ataḥ uttaram paṭhat . tatrajātādiṣu vacanam niyamārtham . niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . jātādiṣu eva ghādayaḥ yathā syuḥ . iha mā bhūvan . tatra āste tatra śete iti . yadi niyamaḥ kriyate dārṣadāḥ saktavaḥ aulūkhalaḥ yāvakaḥ iti na sidhyati . saṃskṛtam iti evam bhaviṣyati . bhavet siddham dārṣadāḥ saktavaḥ iti . idam tu na sidhyati : aulūkhalaḥ yāvakaḥ iti . saṃskṛtam hi nāma tat bhavati yat tataḥ eva apakṛṣya abhyavahriyate . na ca yāvakaḥ ulūkhalāt eva apakṛṣya abhyavahriyate . avaśyam randhanādīni pratīkṣyāṇi . tasmāt na arthaḥ anena niyamena . kasmāt na bhavati : tatra āste tatra śete iti . anabhidhānāt . tat ca avaśyam anabhidhānam āśrayitavyam . kriyamāṇeṣu api hi arthanirdeśeṣu yatra jātādiṣu utpadyamānena pratyayena arthasya abhidhāna na bhavati na bhavati tatra pratyayotpattiḥ . tat yathā : aṅgulyā khanati vṛkṣamūlāt āgataḥ iti . na tarhi idānīm jātādayaḥ arthāḥ nirdeṣṭavyāḥ . nirdeṣṭavyāḥ ca . kim prayojanam . apavādavidhānārtham . prāviṣaḥ ṭhap . prāvṛṣi jātaḥ prāvṛṣakaḥ . kva mā bhūt . prāvṛṣi bhavaḥ prāveṣeṇyāḥ balāhakāḥ . yāni tu etāni nirapavādāni arthāpadeśāni tāni śakyāni akartum . kṛtalabdhakrītakuśalāḥ . sraughnaḥ devadattaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०७।२१-३०८।८ रो इइइ,७०२ लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम् । लुक्प्रकरणे चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । चित्रायाम् जाता चित्रा स्त्री चित्रा । रेवती रेवती स्त्री रेवती । रोहिणी रोहिणी स्त्री । फल्गुन्यषाढाभ्याम् टानौ । फल्गुन्यषाढाभ्याम् टानौ वक्तव्यौ । फल्गुनी । अषाढाः उपदधाति । श्रविष्ठाषाढाभ्याम् छण् । श्रविष्ठाषाढाभ्याम् छण् वक्तव्यः । श्राविष्ठीयाः आषाढीयाः । न वा नक्षत्रेभ्यः बलुलम् लुग्वचनात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । नक्षत्रेभ्यः बलुलम् लुग्वचनात् । नक्षत्रेभ्यः बलुलम् लुक् इति एवम् अत्र लुक् भविष्यति ।
KA II,307.21-308.8 Ro III,702 lukprakaraṇe citrārevatīrohiṇībhyaḥ striyām upasaṅkhyānam . lukprakaraṇe citrārevatīrohiṇībhyaḥ striyām upasaṅkhyānam kartavyam . citrāyām jātā citrā strī citrā . revatī revatī strī revatī . rohiṇī rohiṇī strī . phalgunyaṣāḍhābhyām ṭānau . phalgunyaṣāḍhābhyām ṭānau vaktavyau . phalgunī . aṣāḍhāḥ upadadhāti . śraviṣṭhāṣāḍhābhyām chaṇ . śraviṣṭhāṣāḍhābhyām chaṇ vaktavyaḥ . śrāviṣṭhīyāḥ āṣāḍhīyāḥ . na vā nakṣatrebhyaḥ balulam lugvacanāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . nakṣatrebhyaḥ balulam lugvacanāt . nakṣatrebhyaḥ balulam luk iti evam atra luk bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०८।१०-२३ रो इइइ,७०३-७०४ प्रायभवग्रहणम् अनर्थकम् तत्रभवेन कृतत्वात् । प्रायभवग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । तत्रभवेन कृतत्वात् । यः हि राष्ट्रे प्रायेण भवति तत्र भवः असौ भवति । तत्र तत्र भवः इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । अनित्यभवः प्रायभवः । अनित्यभवः प्रायभवः इति चेत् मुक्तसंशयेन तुल्यम् । यत् भवान् मुक्तसंशयम् तत्र भवे उदाहरणम् न्याय्यम् मन्यते स्रौघ्नः देवदत्तः इति तेन एतत् तुल्यम् । सः अपि हि अवश्यम् उदक्देशादीनि अभिनिष्क्रामति । अथ एतत् भवान् प्रायभवे उदाहरणम् न्याय्यम् मन्यते तत्र भवे किम् उदाहरणम् । यत् तत्र नित्यम् भवति । स्रौघ्नाः प्रासादाः स्रौघ्नाः प्राकाराः इति । एवम् तर्हि तत्र भवति इति प्रकृत्य जीह्वामूलाङ्गुलेः छः विधीयते । सः यथा दृष्टापचरे अङ्गुलीयम् इति भवति एवम् प्रयभवे अपि भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । प्रायभवः इति प्रकृत्य उपजानूपकर्णोपनीवेः ठकम् वक्ष्यति । सः प्रायभवे एव यथा स्यात् । तत्र भवे मा भूत् । उपजानुभवम् गडु इति । अथ इदानीम् तत्र भवः इति प्रकृत्य शरीरावयवात् यत् विधीयते । सः अत्र कस्मात् न भवति । अनभिधानात् । सः यथा एव अनभिधानात् यत् न भवति एवम् ठक् अपि न भविष्यति ।
KA II,308.10-23 Ro III,703-704 prāyabhavagrahaṇam anarthakam tatrabhavena kṛtatvāt . prāyabhavagrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . tatrabhavena kṛtatvāt . yaḥ hi rāṣṭre prāyeṇa bhavati tatra bhavaḥ asau bhavati . tatra tatra bhavaḥ iti eva siddham . na sidhyati . anityabhavaḥ prāyabhavaḥ . anityabhavaḥ prāyabhavaḥ iti cet muktasaṃśayena tulyam . yat bhavān muktasaṃśayam tatra bhave udāharaṇam nyāyyam manyate sraughnaḥ devadattaḥ iti tena etat tulyam . saḥ api hi avaśyam udakdeśādīni abhiniṣkrāmati . atha etat bhavān prāyabhave udāharaṇam nyāyyam manyate tatra bhave kim udāharaṇam . yat tatra nityam bhavati . sraughnāḥ prāsādāḥ sraughnāḥ prākārāḥ iti . evam tarhi tatra bhavati iti prakṛtya jīhvāmūlāṅguleḥ chaḥ vidhīyate . saḥ yathā dṛṣṭāpacare aṅgulīyam iti bhavati evam prayabhave api bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . prāyabhavaḥ iti prakṛtya upajānūpakarṇopanīveḥ ṭhakam vakṣyati . saḥ prāyabhave eva yathā syāt . tatra bhave mā bhūt . upajānubhavam gaḍu iti . atha idānīm tatra bhavaḥ iti prakṛtya śarīrāvayavāt yat vidhīyate . saḥ atra kasmāt na bhavati . anabhidhānāt . saḥ yathā eva anabhidhānāt yat na bhavati evam ṭhak api na bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०९।२-९ रो इइइ,७०४-७०५ विकारे कोशात् ढञ् । विकारे कोशात् ढञ् वक्तव्यः । कोशस्य विकारः कौशेयम् । सम्भूते हि अर्थानुपपत्तिः । सम्भूते इति हि उच्यमाने अर्थस्य अनुपपत्तिः स्यात् । न हि अदः कोशे सम्भवति । किम् तर्हि । कोशस्य अदः विकारः । यदि विकारः इति उच्यते भस्मनि अपि प्राप्नोति । भस्म अपि कोशस्य विकारः । अथ सम्भूते इति उच्यमाने क्रिमौ कस्मात् न भवति । क्रिमिः अपि हि कोशे सम्भवति । अनभिधानात् । यथा एव तर्हि अनभिधानात् क्रिमौ न भवति एवम् भस्मनि अपि न भविष्यति । अर्थः च उपपन्नः भवति ।
KA II,309.2-9 Ro III,704-705 vikāre kośāt ḍhañ . vikāre kośāt ḍhañ vaktavyaḥ . kośasya vikāraḥ kauśeyam . sambhūte hi arthānupapattiḥ . sambhūte iti hi ucyamāne arthasya anupapattiḥ syāt . na hi adaḥ kośe sambhavati . kim tarhi . kośasya adaḥ vikāraḥ . yadi vikāraḥ iti ucyate bhasmani api prāpnoti . bhasma api kośasya vikāraḥ . atha sambhūte iti ucyamāne krimau kasmāt na bhavati . krimiḥ api hi kośe sambhavati . anabhidhānāt . yathā eva tarhi anabhidhānāt krimau na bhavati evam bhasmani api na bhaviṣyati . arthaḥ ca upapannaḥ bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०९।११-१३ रो इइइ,७०५ अयुक्तः अयम् निर्देशः । कालात् इति वर्तते। न च कलापी नाम कलः अस्ति । न एषः दोषः । साहचर्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । कलापिसहचरितः कालः कलापी कालः इति ।
KA II,309.11-13 Ro III,705 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . kālāt iti vartate. na ca kalāpī nāma kalaḥ asti . na eṣaḥ doṣaḥ . sāhacaryāt tācchabdyam bhaviṣyati . kalāpisahacaritaḥ kālaḥ kalāpī kālaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३०९।१५-२० रो इइइ,७०५-७०६ तत्र इति वर्तमाने पुनः तत्रग्रहणम् किमर्थम् । तत्रप्रकरणे तत्र इति पुनर्वचनम् कालनिवृत्त्यर्थम् । तत्रप्रकरणे तत्र इति पुनर्वचनम् क्रियते कालनिवृत्त्यर्थम् । कालाधिकारः निवर्त्यते । न हि काकः वाश्यते इति एव अधिकाराः निवर्तन्ते । कः वा अभिसम्बन्धः यत् तत्रग्रहणम् कालाधिकारम् निवर्तयेत् । एषः अभिसम्बन्धः । कालाभिसम्बद्धम् तत्रग्रहणम् अनुवर्तते । तत्रग्रहणम् च तत्रग्रहणस्य निवर्तकम् भवति । तस्मिन् निवृत्ते कालाधिकारः अपि निवर्तते ।
KA II,309.15-20 Ro III,705-706 tatra iti vartamāne punaḥ tatragrahaṇam kimartham . tatraprakaraṇe tatra iti punarvacanam kālanivṛttyartham . tatraprakaraṇe tatra iti punarvacanam kriyate kālanivṛttyartham . kālādhikāraḥ nivartyate . na hi kākaḥ vāśyate iti eva adhikārāḥ nivartante . kaḥ vā abhisambandhaḥ yat tatragrahaṇam kālādhikāram nivartayet . eṣaḥ abhisambandhaḥ . kālābhisambaddham tatragrahaṇam anuvartate . tatragrahaṇam ca tatragrahaṇasya nivartakam bhavati . tasmin nivṛtte kālādhikāraḥ api nivartate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१०।२-६ रो इइइ,७०६ ञ्यप्रकरणे परिमुखादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् । ञ्यप्रकरणे परिमुखादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पारिमुख्यम् पारिहनव्यम् । अव्ययीभावाद् विधाने उपकूलादिभ्यः प्रतिषेधः । अव्ययीभावाद् विधाने उपकूलादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । औपकूलः औपमूलः औपशालः ।
KA II,310.2-6 Ro III,706 ñyaprakaraṇe parimukhādibhyaḥ upasaṅkhyānam . ñyaprakaraṇe parimukhādibhyaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . pārimukhyam pārihanavyam . avyayībhāvād vidhāne upakūlādibhyaḥ pratiṣedhaḥ . avyayībhāvād vidhāne upakūlādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . aupakūlaḥ aupamūlaḥ aupaśālaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१०।८-३११ ७ रो इइइ,७०७-७०८ अत्यल्पम् इदम् उच्यते । समानस्य तदादेः च अध्यात्मादिषु च इष्यते । समानस्य : सामानिकः । तदादेः : समानग्रामिकः समानदेशिकः । अध्यात्मादिषु च इष्यते । आध्यात्मिकः आधिदैविकः आधिभौतिकः । ऊर्ध्वन्दमात् च देहात् च । ठञ् वक्तव्यः । और्ध्वन्दमिकम् और्ध्वदेहिकम् । लोकोत्तरपदस्य च । ठञ् वक्तव्यः । ऐहलौकिकम् पारलौकिकम् । मुखपार्श्वतसोः ईयः । मुख पार्श्व इति एताभ्याम् तसन्ताभ्याम् ईयः वक्तव्यः । मुखतीयः पार्श्वतीयः । कुक् जनस्य परस्य च ।ईयः वक्तव्यः । जनकीयम् परकीयम् । ईयः कार्यः अथ मध्यस्य । मध्यीयः । मण्मीयौ च प्रत्ययौ । मण्मीयौ च अपि प्रत्ययौ वक्तव्यौ । माध्यमः मध्यमीयः । मध्य [र्: मध्यः] मध्यम् दिनण् च अस्मात् । मध्यशब्दः मध्यशब्दम् आपद्यते दिनण् च अस्मात् प्रत्ययः भवति । माध्यन्दिनः उद्गायति । स्थाम्नः लुक् अजिनात् तथा । स्थाम्नः लुक् वक्तव्यः । अश्वत्थामा । अजिनान्तात् च लुक् वक्तव्यः । उलाजिनः सिंहाजिनः व्याघ्राजिनः । बाह्यः दैव्यः पाञ्चजन्यः गाम्भीर्यम् च ञ्यः इष्यते ।
KA II,310.8-311 7 Ro III,707-708 atyalpam idam ucyate . samānasya tadādeḥ ca adhyātmādiṣu ca iṣyate . samānasya : sāmānikaḥ . tadādeḥ : samānagrāmikaḥ samānadeśikaḥ . adhyātmādiṣu ca iṣyate . ādhyātmikaḥ ādhidaivikaḥ ādhibhautikaḥ . ūrdhvandamāt ca dehāt ca . ṭhañ vaktavyaḥ . aurdhvandamikam aurdhvadehikam . lokottarapadasya ca . ṭhañ vaktavyaḥ . aihalaukikam pāralaukikam . mukhapārśvatasoḥ īyaḥ . mukha pārśva iti etābhyām tasantābhyām īyaḥ vaktavyaḥ . mukhatīyaḥ pārśvatīyaḥ . kuk janasya parasya ca .īyaḥ vaktavyaḥ . janakīyam parakīyam . īyaḥ kāryaḥ atha madhyasya . madhyīyaḥ . maṇmīyau ca pratyayau . maṇmīyau ca api pratyayau vaktavyau . mādhyamaḥ madhyamīyaḥ . madhya [R: madhyaḥ] madhyam dinaṇ ca asmāt . madhyaśabdaḥ madhyaśabdam āpadyate dinaṇ ca asmāt pratyayaḥ bhavati . mādhyandinaḥ udgāyati . sthāmnaḥ luk ajināt tathā . sthāmnaḥ luk vaktavyaḥ . aśvatthāmā . ajināntāt ca luk vaktavyaḥ . ulājinaḥ siṃhājinaḥ vyāghrājinaḥ . bāhyaḥ daivyaḥ pāñcajanyaḥ gāmbhīryam ca ñyaḥ iṣyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३११।९-३१२।२ रो इइइ,७०९-७१० किमर्थम् भवव्याख्यानयोः युगपत् अधिकारः क्रियते । भवव्याख्यानयोः युगपत् अधिकारः अपवादविधानार्थः । भवव्याख्यानयोः युगपत् अधिकारः क्रियते अपवादविधानार्थः । युगपद् अपवादान् वक्ष्यामि इति । किम् उच्यते अपवादविधानार्थः इति न पुनः निर्देशार्थः अपि स्यात् । कृतनिर्देशौ हि तौ । कृतनिर्देशौ हि एतौ अर्थौ । एकः तत्र भवः इति अपरः तस्य इदम् इति । अथ व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणम् किमर्थम् । तत्र व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणम् भवार्थम् । तत्र व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणम् क्रियते भवार्थम् । किम् उच्यते भवार्थम् इति न पुनः व्याख्यानार्थम् अपि । व्याख्याने हि अवचनात् सिद्धम् । व्याख्याने हि सति अन्तरेण वचनम् सिद्धम् । यत् प्रति व्याख्यानम् इति एतत् भवति तस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति । किम् प्रति एतत् भवति । व्याख्यातव्यनाम । यत् उच्यते भवार्थम् इति तत् न । व्याख्यानार्थम् अपि व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणम् क्रियते । इह मा भूत् । पाटलिपुत्रस्य व्याख्यानी सुकोसला इति । अथ क्रिअय्माणे अपि व्याख्यातव्यनाम्नः ग्रहणे कस्मात् एव अत्र न भवति । अवयशः हि आख्यानम् व्याख्यानम् । पाटलिपुत्रम् च अपि अवयवशः व्याचष्टे । ईदृशाः अस्य प्राकाराः इति । सत्यम् एवम् एतत् । क्व चित् तु का चित् प्रसृततरा गतिः भवति । शब्दग्रन्थेषु च एषा प्रसृततरा गतिः भवति । निरुक्तम् व्याख्यायते । व्याकरणम् व्याख्यायते इति उच्यते । न कः चित् आह । पाटलिपुत्रम् व्याख्यायते इति ।
KA II,311.9-312.2 Ro III,709-710 kimartham bhavavyākhyānayoḥ yugapat adhikāraḥ kriyate . bhavavyākhyānayoḥ yugapat adhikāraḥ apavādavidhānārthaḥ . bhavavyākhyānayoḥ yugapat adhikāraḥ kriyate apavādavidhānārthaḥ . yugapad apavādān vakṣyāmi iti . kim ucyate apavādavidhānārthaḥ iti na punaḥ nirdeśārthaḥ api syāt . kṛtanirdeśau hi tau . kṛtanirdeśau hi etau arthau . ekaḥ tatra bhavaḥ iti aparaḥ tasya idam iti . atha vyākhyātavyanāmnaḥ grahaṇam kimartham . tatra vyākhyātavyanāmnaḥ grahaṇam bhavārtham . tatra vyākhyātavyanāmnaḥ grahaṇam kriyate bhavārtham . kim ucyate bhavārtham iti na punaḥ vyākhyānārtham api . vyākhyāne hi avacanāt siddham . vyākhyāne hi sati antareṇa vacanam siddham . yat prati vyākhyānam iti etat bhavati tasmāt utpattiḥ bhaviṣyati . kim prati etat bhavati . vyākhyātavyanāma . yat ucyate bhavārtham iti tat na . vyākhyānārtham api vyākhyātavyanāmnaḥ grahaṇam kriyate . iha mā bhūt . pāṭaliputrasya vyākhyānī sukosalā iti . atha kriaymāṇe api vyākhyātavyanāmnaḥ grahaṇe kasmāt eva atra na bhavati . avayaśaḥ hi ākhyānam vyākhyānam . pāṭaliputram ca api avayavaśaḥ vyācaṣṭe . īdṛśāḥ asya prākārāḥ iti . satyam evam etat . kva cit tu kā cit prasṛtatarā gatiḥ bhavati . śabdagrantheṣu ca eṣā prasṛtatarā gatiḥ bhavati . niruktam vyākhyāyate . vyākaraṇam vyākhyāyate iti ucyate . na kaḥ cit āha . pāṭaliputram vyākhyāyate iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१२।३-१२ रो इइइ,७१० भवे मन्त्रेषु लुग्वचनम् । भवे मन्त्रेषु लुक् वक्तव्यः । अग्निष्टोमे भवः मन्त्रः अग्निष्टोमः । राजसूयः वाजपेयः । कल्पे च व्याख्याने । कल्पे च व्याख्याने लुक् वक्तव्यः । अग्निष्टोमस्य व्याख्यानः कल्पः अग्निष्टोमः । राजसूयः वाजपेयः । सः तर्हि वक्तव्यः । न वा तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् । तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । अग्निष्टोमार्थः अग्निष्टोमः । राजसूयः वाजपेयः ।
KA II,312.3-12 Ro III,710 bhave mantreṣu lugvacanam . bhave mantreṣu luk vaktavyaḥ . agniṣṭome bhavaḥ mantraḥ agniṣṭomaḥ . rājasūyaḥ vājapeyaḥ . kalpe ca vyākhyāne . kalpe ca vyākhyāne luk vaktavyaḥ . agniṣṭomasya vyākhyānaḥ kalpaḥ agniṣṭomaḥ . rājasūyaḥ vājapeyaḥ . saḥ tarhi vaktavyaḥ . na vā tādarthyāt tācchabdyam . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . tādarthyāt tācchabdyam . tādarthyāt tācchabdyam bhaviṣyati . agniṣṭomārthaḥ agniṣṭomaḥ . rājasūyaḥ vājapeyaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१२।१४-२० रो इइइ,७११ क्रतुग्रहणम् किमर्थम् । यज्ञेभ्यः इति इयति उच्यमाने ये एव सञ्ज्ञीभूतकाः यज्ञाः ततः उत्पत्तिः स्यात् : आग्निष्टोमिकः राजसूयिकः वाजपेयिकः । यत्र वा यज्ञशब्दः अस्ति । नावयज्ञिकः पाकयज्ञिकः । इह न स्यात् । पाञ्चौदनिकः साप्तौदनिकः शातौदनिकः । क्रतुग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । अथ यज्ञग्रहणम् किमर्थम् । क्रतुभ्यः इति इयति उच्यमाने ये एव सञ्ज्ञीभूतकाः क्रतवः ततः उत्पत्तिः स्यात् । आग्निष्टोमिकः राजसूयिकः वाजपेयिकः । इह न स्यात् । पाञ्चौदनिकः साप्तौदनिकः शातौदनिकः । यज्ञग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति ।
KA II,312.14-20 Ro III,711 kratugrahaṇam kimartham . yajñebhyaḥ iti iyati ucyamāne ye eva sañjñībhūtakāḥ yajñāḥ tataḥ utpattiḥ syāt : āgniṣṭomikaḥ rājasūyikaḥ vājapeyikaḥ . yatra vā yajñaśabdaḥ asti . nāvayajñikaḥ pākayajñikaḥ . iha na syāt . pāñcaudanikaḥ sāptaudanikaḥ śātaudanikaḥ . kratugrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . atha yajñagrahaṇam kimartham . kratubhyaḥ iti iyati ucyamāne ye eva sañjñībhūtakāḥ kratavaḥ tataḥ utpattiḥ syāt . āgniṣṭomikaḥ rājasūyikaḥ vājapeyikaḥ . iha na syāt . pāñcaudanikaḥ sāptaudanikaḥ śātaudanikaḥ . yajñagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१२।२२-२४ रो इइइ,७११ नामाख्यातग्रहणम् सङ्घातविगृहीतार्थम् । नामाख्यातग्रहणम् सङ्घातविगृहीतार्थम् द्रष्टव्यम् । नामिकः आख्यातिकः नामाख्यातिकः ।
KA II,312.22-24 Ro III,711 nāmākhyātagrahaṇam saṅghātavigṛhītārtham . nāmākhyātagrahaṇam saṅghātavigṛhītārtham draṣṭavyam . nāmikaḥ ākhyātikaḥ nāmākhyātikaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१३।२-१३ रो इइइ,७१२ अयुक्तः अयम् निर्देशः । न हि असौ विदूरात् प्रभवति । किम् तर्हि। वालवायात् प्रभवति विदूरे संस्क्रियते । एवम् तर्हि । वालवायः विदूरम् च । वालवायः विदूरशब्दम् आपद्यते ञ्यः च प्रत्ययः वक्तव्यः । प्रकृत्यन्तरम् एव वा । अथ वा प्रकृत्यन्तरम् विदूरशब्दः वालवायस्य । न वै तत्र वालय्वायम् विदूरः इति उपाचरन्ति । न वै तत्र इति चेत् ब्रूयात् जित्वरीवत् उपाचरेत् । तत् यथा वाणिजः वाराणसीम् जित्वरीम् इति उपाचरन्ति एवम् वैयाकरणाः वालवायम् विदुरः इति उपाचरन्ति । वालवायः विदूरम् च । प्रकृत्यन्तरम् एव वा । न वै तत्र इति चेत् ब्रूयात् जित्वरीवत् उपाचरेत् ।
KA II,313.2-13 Ro III,712 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . na hi asau vidūrāt prabhavati . kim tarhi. vālavāyāt prabhavati vidūre saṃskriyate . evam tarhi . vālavāyaḥ vidūram ca . vālavāyaḥ vidūraśabdam āpadyate ñyaḥ ca pratyayaḥ vaktavyaḥ . prakṛtyantaram eva vā . atha vā prakṛtyantaram vidūraśabdaḥ vālavāyasya . na vai tatra vālayvāyam vidūraḥ iti upācaranti . na vai tatra iti cet brūyāt jitvarīvat upācaret . tat yathā vāṇijaḥ vārāṇasīm jitvarīm iti upācaranti evam vaiyākaraṇāḥ vālavāyam viduraḥ iti upācaranti . vālavāyaḥ vidūram ca . prakṛtyantaram eva vā . na vai tatra iti cet brūyāt jitvarīvat upācaret .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१३।१५-१८ रो इइइ,७१३ अयुक्तः अयम् निर्देशः । चेतनावतः एतत् भवति निष्क्रामणम् वा अपक्रमणम् वा द्वारम् च अचेतनम् । कथम् तर्हि निर्देशः करत्व्यः । अभिनिष्क्रमणम् द्वारम् इति । सः तर्हि तथा निर्देशः करत्व्यः । न कर्तव्यः । अचेतनेषु अपि चेतनावत् उपचारः दृश्यते । तत् यथा । अयम् अस्य कोणः अभिनिःसृतः । अयम् अभिप्रविष्टः इति ।
KA II,313.15-18 Ro III,713 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . cetanāvataḥ etat bhavati niṣkrāmaṇam vā apakramaṇam vā dvāram ca acetanam . katham tarhi nirdeśaḥ karatvyaḥ . abhiniṣkramaṇam dvāram iti . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ karatvyaḥ . na kartavyaḥ . acetaneṣu api cetanāvat upacāraḥ dṛśyate . tat yathā . ayam asya koṇaḥ abhiniḥsṛtaḥ . ayam abhipraviṣṭaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१३।२०-२२ रो इइइ,७१३ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे लुप् आख्यायिकाभ्यः बहुलम् । अधिकृत्य कृते ग्रन्थे इति अत्र आख्यायिकाभ्यः बहुलम् लुप् वक्तव्यः । वासवदत्ता सुमनोत्तरा । न च भवति । भैमरथी ।
KA II,313.20-22 Ro III,713 adhikṛtya kṛte granthe luP ākhyāyikābhyaḥ bahulam . adhikṛtya kṛte granthe iti atra ākhyāyikābhyaḥ bahulam lup vaktavyaḥ . vāsavadattā sumanottarā . na ca bhavati . bhaimarathī .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१४।२-४ रो इइइ,७१३ द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः । द्वन्द्वे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । दैवासुरम् राक्षोसुरम् दैवासुरी रक्षोसुरी ।
KA II,314.2-4 Ro III,713 dvandve devāsurādibhyaḥ pratiṣedhaḥ . dvandve devāsurādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . daivāsuram rākṣosuram daivāsurī rakṣosurī .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१४।७-८ रो इइइ,७१४ निवासाभिजनयोः कः विशेषः । निवासः नाम यत्र सम्प्रति उष्यते । अभिजनः नाम यत्र पूर्वैः उषितम् ।
KA II,314.7-8 Ro III,714 nivāsābhijanayoḥ kaḥ viśeṣaḥ . nivāsaḥ nāma yatra samprati uṣyate . abhijanaḥ nāma yatra pūrvaiḥ uṣitam .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१४।१०-१३ रो इइइ,७१४ किमर्थम् वासुदेवशब्दात् वुन् विधीयते न गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यः बहुलम् वुञ् इति एव सिद्धम् । न हि अस्ति विशेषः वासुदेवशब्दात् वुनः वा वुञः वा । तत् एव रूपम् सः एव स्वरः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । वासुदेवशब्दस्य पूर्वनिपातम् वक्ष्यामि इति । अथ वा न एषा क्षत्रियाख्या । सञ्ज्ञा एषा तत्रभवतः ।
KA II,314.10-13 Ro III,714 kimartham vāsudevaśabdāt vun vidhīyate na gotrakṣatriyākhyebhyaḥ bahulam vuñ iti eva siddham . na hi asti viśeṣaḥ vāsudevaśabdāt vunaḥ vā vuñaḥ vā . tat eva rūpam saḥ eva svaraḥ . idam tarhi prayojanam . vāsudevaśabdasya pūrvanipātam vakṣyāmi iti . atha vā na eṣā kṣatriyākhyā . sañjñā eṣā tatrabhavataḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१४।१६-३१५।२ रो इइइ,७१५ सर्ववचनम् किमर्थम् । सर्ववचनम् प्रकृतिनिर्ह्रासार्थम् । सर्ववचनम् क्रियते प्रकृतिनिर्ह्रासार्थम् । प्रकृतिनिर्ह्रासः यथा स्यात् । तत् च मद्रवृज्यर्थम् । तत् च मद्रवृज्यर्थम् द्रष्टव्यम् । माद्रः भक्तिः अस्य माद्रौ वा भक्तिः अस्य मद्रकः इति एव यथा स्यात् । वार्ज्यः भक्तिः अस्य वार्ज्यौ वा भक्तिः अस्य वृजिकः इति एव यथा स्यात् ।
KA II,314.16-315.2 Ro III,715 sarvavacanam kimartham . sarvavacanam prakṛtinirhrāsārtham . sarvavacanam kriyate prakṛtinirhrāsārtham . prakṛtinirhrāsaḥ yathā syāt . tat ca madravṛjyartham . tat ca madravṛjyartham draṣṭavyam . mādraḥ bhaktiḥ asya mādrau vā bhaktiḥ asya madrakaḥ iti eva yathā syāt . vārjyaḥ bhaktiḥ asya vārjyau vā bhaktiḥ asya vṛjikaḥ iti eva yathā syāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१५।४-१९ रो इइइ,७१६-७१७ प्रोक्तग्रहणम् अनर्थकम् तत्र अदर्शनात् । प्रोक्तग्रहणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । तत्र अदर्शनात् । ग्रामे ग्रामे काठकम् कालापकम् च प्रोच्यते । तत्र अदर्शनात् । न च तत्र प्रत्ययः दृश्यते । ग्रन्थे च दर्शनात् । यत्र च दृश्यते ग्रन्थः सः । तत्र कृते ग्रन्थे इति एव सिद्धम् । छन्दोर्थम् तर्हि इदम् वक्तव्यम् । न हि छन्दांसि क्रियन्ते । नित्यानि छन्दांसि । छन्दोर्थम् इति चेत् तुलयम् । छन्दोर्थम् इति चेत् तुलयम् एतत् भवति । ग्रामे ग्रामे काठकम् कालापकम् च प्रोच्यते । तत्र अदर्शनात् । न च तत्र प्रत्ययः दृश्यते । ग्रन्थे च दर्शनात् । यत्र च दृश्यते ग्रन्थः सः । तत्र कृते ग्रन्थे इति एव सिद्धम् । ननु च उक्तम् न हि छन्दांसि क्रियन्ते । नित्यानि छन्दांसि इति । यदि अपि अर्थः नित्यः या तु असौ वर्णानुपूर्वी स अनित्या । तद्भेदात् च एतत् भवति । काठकम् कालापकम् मौदकम् पैप्पलादकम् इति । न तर्हि इदानीम् इदम् वक्तव्यम् । वक्तव्यम् च । किम् प्रयोजनम् । यत् तेन प्रोक्तम् न च तेन कृतम् । माधुरी वृत्तिः । यदि तर्हि अस्य निबन्धनम् अस्ति इदम् एव वक्तव्यम् । तत् न वक्तव्यम् । तत् अपि अवश्यम् वक्तव्यम् । यत् तेन् कृतम् न च तेन प्रोक्तम् । वाररुचम् काव्यम् जालूकाः श्लोकाः ।
KA II,315.4-19 Ro III,716-717 proktagrahaṇam anarthakam tatra adarśanāt . proktagrahaṇam anarthakam . kim kāraṇam . tatra adarśanāt . grāme grāme kāṭhakam kālāpakam ca procyate . tatra adarśanāt . na ca tatra pratyayaḥ dṛśyate . granthe ca darśanāt . yatra ca dṛśyate granthaḥ saḥ . tatra kṛte granthe iti eva siddham . chandortham tarhi idam vaktavyam . na hi chandāṃsi kriyante . nityāni chandāṃsi . chandortham iti cet tulayam . chandortham iti cet tulayam etat bhavati . grāme grāme kāṭhakam kālāpakam ca procyate . tatra adarśanāt . na ca tatra pratyayaḥ dṛśyate . granthe ca darśanāt . yatra ca dṛśyate granthaḥ saḥ . tatra kṛte granthe iti eva siddham . nanu ca uktam na hi chandāṃsi kriyante . nityāni chandāṃsi iti . yadi api arthaḥ nityaḥ yā tu asau varṇānupūrvī sa anityā . tadbhedāt ca etat bhavati . kāṭhakam kālāpakam maudakam paippalādakam iti . na tarhi idānīm idam vaktavyam . vaktavyam ca . kim prayojanam . yat tena proktam na ca tena kṛtam . mādhurī vṛttiḥ . yadi tarhi asya nibandhanam asti idam eva vaktavyam . tat na vaktavyam . tat api avaśyam vaktavyam . yat ten kṛtam na ca tena proktam . vārarucam kāvyam jālūkāḥ ślokāḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१५।२१-३१६।१० रो इइइ,७१८ प्रत्यक्षकारिग्रहणम् । प्रत्यक्षकारिग्रहणम् कर्तव्यम् अन्तेवास्यन्तेवासिभ्यः मा भूत् इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कलापिखाडायग्रहणम् ज्ञापकम् वैशम्पायनान्तेवासिषु प्रत्यक्षकारिग्रहणस्य । यत् अयम् कलापिखाडायग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अन्तेवास्यन्तेवासिभ्यः भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । वैशम्पायनान्तेवासी कठः कठान्तेवासी खाडायनः । वैशम्पायनान्तेवासी कलापी । यदि च अन्तेवास्यन्तेवासिभ्यः अपि स्यात् कलापिखाडायग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । पश्यति तु आचार्यः न अन्तेवास्यन्तेवासिभ्यः भवति इति । ततः कलापिखाडायग्रहणम् करोति । छन्दोग्रहणम् च इतरथा हि अतिप्रसङ्गः । छन्दोग्रहणम् च कर्तव्यम् । इतरथा हि अतिप्रसङ्गः । इतरथा हि अतिप्रसङ्गः स्यात् । इह अपि प्रसज्येत । तित्तिरिणा प्रोक्ताः श्लोकाः इति ।
KA II,315.21-316.10 Ro III,718 pratyakṣakārigrahaṇam . pratyakṣakārigrahaṇam kartavyam antevāsyantevāsibhyaḥ mā bhūt iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kalāpikhāḍāyagrahaṇam jñāpakam vaiśampāyanāntevāsiṣu pratyakṣakārigrahaṇasya . yat ayam kalāpikhāḍāyagrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ na antevāsyantevāsibhyaḥ bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam . vaiśampāyanāntevāsī kaṭhaḥ kaṭhāntevāsī khāḍāyanaḥ . vaiśampāyanāntevāsī kalāpī . yadi ca antevāsyantevāsibhyaḥ api syāt kalāpikhāḍāyagrahaṇam anarthakam syāt . paśyati tu ācāryaḥ na antevāsyantevāsibhyaḥ bhavati iti . tataḥ kalāpikhāḍāyagrahaṇam karoti . chandograhaṇam ca itarathā hi atiprasaṅgaḥ . chandograhaṇam ca kartavyam . itarathā hi atiprasaṅgaḥ . itarathā hi atiprasaṅgaḥ syāt . iha api prasajyeta . tittiriṇā proktāḥ ślokāḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१६।१२-१६ रो इइइ,७१९ पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः तुल्यकालत्वात् । पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु इति अत्र याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । याज्ञवल्कानि ब्राह्मणानि । सौलभानि इति । किम् कारणम् । तुल्यकालत्वात् । एतानि अपि तुल्यकालानि इति ।
KA II,316.12-16 Ro III,719 purāṇaprokteṣu brāhmaṇakalpeṣu yājñavalkyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ tulyakālatvāt . purāṇaprokteṣu brāhmaṇakalpeṣu iti atra yājñavalkyādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yājñavalkāni brāhmaṇāni . saulabhāni iti . kim kāraṇam . tulyakālatvāt . etāni api tulyakālāni iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१६।१८-३१७।४ रो इइइ,३१९-३२० कृते ग्रन्थे मक्षिकादिभ्यः अण् । कृते ग्रन्थे इति अत्र मक्षिकादिभ्यः अण् वक्तव्यः । मक्षिकाभिः कृतम् माक्षिकम् । तद्विशेषेभ्यः च । तद्विशेषेभ्यः च अण् वक्तव्यः । सरघाभिः कृतम् सारघम् । गार्मुतम् पौत्तिकम् । सः तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । योगविभागात् सिद्धम् । योगविभागः करिष्यते । कृते ग्रन्थे । ततः सञ्ज्ञायाम् । सञ्ज्ञायाम् च तेन कृते इति एतस्मिन् अर्थे यथाविहितम् प्रत्ययः भवति । सरघाभिः कृतम् सारघम् । गार्मुतम् पौत्तिकम् । ततः कुलालादिभ्यः वुञ् । सञ्ज्ञायाम् इति एव ।
KA II,316.18-317.4 Ro III,319-320 kṛte granthe makṣikādibhyaḥ aṇ . kṛte granthe iti atra makṣikādibhyaḥ aṇ vaktavyaḥ . makṣikābhiḥ kṛtam mākṣikam . tadviśeṣebhyaḥ ca . tadviśeṣebhyaḥ ca aṇ vaktavyaḥ . saraghābhiḥ kṛtam sāragham . gārmutam pauttikam . saḥ tarhi vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . yogavibhāgāt siddham . yogavibhāgaḥ kariṣyate . kṛte granthe . tataḥ sañjñāyām . sañjñāyām ca tena kṛte iti etasmin arthe yathāvihitam pratyayaḥ bhavati . saraghābhiḥ kṛtam sāragham . gārmutam pauttikam . tataḥ kulālādibhyaḥ vuñ . sañjñāyām iti eva .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१८।२-३१९।१३ रो इइइ,७२०-७२२ तस्य इदम् इति असन्निहिते अप्राप्तिः इदमः प्रत्यक्षवाचित्वात् । तस्य इदम् इति असन्निहिते अप्राप्तिः । किम् कारणम् । इदमः प्रत्यक्षवाचित्वात् । इदम् इति एतत् प्रत्यक्षे वर्तते । तेन इह एव स्यात् । तस्य इदम् इति । तस्य अदः इति तस्य तत् इति न स्यात् । सिद्धम् तु यद्योगा षष्ठी तत्र । सिद्धम् एतत् । कथम् । यद्योगा षष्ठी प्रवर्तते तत्र इति वक्तव्यम् । अनन्तरादिषु च प्रतिषेधः । अनन्तरादिषु च प्रतिषेधः वक्तव्यः । तस्य अनन्तरः तस्य समीपः इति । किम् यद्योगा षष्ठी प्रवर्तते इति अतः अनन्तरादिषु प्रतिषेधः वक्तव्यः । न इति आह । सर्वथ अनन्तरादिषु प्रतिषेधः वक्तव्यः । सिद्धम् तु परिगणनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । परिगणनम् कर्तव्यम् । स्वे ग्रामजनपद्मनुष्येभ्यः । स्वे ग्रामजनपद्मनुष्येभ्यः इति वक्तव्यम् । स्रौघ्नः माथुरः ग्राम । जनपद आङ्गकः वाङ्गकः जनपद । मनुष्य दैवदत्तः याज्ञदत्तः । पत्त्रात् वाह्ये । पत्त्रात् वाह्ये इति वक्तव्यम् । आश्वम् आउष्ट्रम् गार्दभम् । रथात् रथाङ्गे । रथात् रथाङ्गे इति वक्तव्यम् । आश्वरथम् औष्ट्ररथम् गार्दभरथम् । वहेः तुः अण् इट् च । वहेः त्रन्तात् अण् वल्तव्यः इट् च वक्तव्यः । संवोढुः स्वम् सांवहित्रम् । अग्नीधः शरणे रञ् भ च । अग्नीधः शरणे रञ् वक्तव्यः भसञ्ज्ञा च वक्तव्या । अग्नीधः शरणम् आग्नीध्रम् । समिधाम् आधाने षेण्यण् । समिधाम् आधाने षेण्यण् वक्तव्यः । समिधाम् आधानः मन्त्रः सामिधेन्यः मन्त्रः । सामिधेनी ऋक् । चरणात् धर्माम्नाययोः । चरणात् धर्माम्नाययोः इति वक्तव्यम् । कठानाम् धर्मः आम्नायः वा काठकम् । कालापकम् मौदुकम् पैप्पलादकम् इति । तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् तस्य इदम् इति असन्निहिते अप्राप्तिः इति । किम् इदम् भवान् प्रत्ययार्थम् एव उपालम्भते न पुनः प्रकृत्यर्थम् अपि । यथा एव हि इदम् इति एतत् प्रत्यक्षे वर्तते एवम् तत् इति एतत् परोक्षे वर्तते । तेन इह एव स्यात् । तस्य इदम् इति । अस्य अमुष्य इति अत्र न स्यात् । अस्ति अत्र विशेषः । एकशेषनिर्देशः अत्र भविष्यति । तस्य च अस्य च अमुष्य त तस्य इति भवति । इह अपि तर्हि एकशेषनिर्देशः भविष्यति । तत् च अदः च इदम् च इदम् इति एव । यत् अपि उच्यते अनन्तरादिषु च प्रतिषेधः वक्तव्यः इति । न वक्तव्यः । अनभिधानात् अनन्तरादिषु उत्पत्तिः न भविष्यति ।
KA II,318.2-319.13 Ro III,720-722 tasya idam iti asannihite aprāptiḥ idamaḥ pratyakṣavācitvāt . tasya idam iti asannihite aprāptiḥ . kim kāraṇam . idamaḥ pratyakṣavācitvāt . idam iti etat pratyakṣe vartate . tena iha eva syāt . tasya idam iti . tasya adaḥ iti tasya tat iti na syāt . siddham tu yadyogā ṣaṣṭhī tatra . siddham etat . katham . yadyogā ṣaṣṭhī pravartate tatra iti vaktavyam . anantarādiṣu ca pratiṣedhaḥ . anantarādiṣu ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tasya anantaraḥ tasya samīpaḥ iti . kim yadyogā ṣaṣṭhī pravartate iti ataḥ anantarādiṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na iti āha . sarvatha anantarādiṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . siddham tu parigaṇanāt . siddham etat . katham . parigaṇanam kartavyam . sve grāmajanapadmanuṣyebhyaḥ . sve grāmajanapadmanuṣyebhyaḥ iti vaktavyam . sraughnaḥ māthuraḥ grāma . janapada āṅgakaḥ vāṅgakaḥ janapada . manuṣya daivadattaḥ yājñadattaḥ . pattrāt vāhye . pattrāt vāhye iti vaktavyam . āśvam āuṣṭram gārdabham . rathāt rathāṅge . rathāt rathāṅge iti vaktavyam . āśvaratham auṣṭraratham gārdabharatham . vaheḥ tuḥ aṇ iṭ ca . vaheḥ trantāt aṇ valtavyaḥ iṭ ca vaktavyaḥ . saṃvoḍhuḥ svam sāṃvahitram . agnīdhaḥ śaraṇe rañ bha ca . agnīdhaḥ śaraṇe rañ vaktavyaḥ bhasañjñā ca vaktavyā . agnīdhaḥ śaraṇam āgnīdhram . samidhām ādhāne ṣeṇyaṇ . samidhām ādhāne ṣeṇyaṇ vaktavyaḥ . samidhām ādhānaḥ mantraḥ sāmidhenyaḥ mantraḥ . sāmidhenī ṛk . caraṇāt dharmāmnāyayoḥ . caraṇāt dharmāmnāyayoḥ iti vaktavyam . kaṭhānām dharmaḥ āmnāyaḥ vā kāṭhakam . kālāpakam maudukam paippalādakam iti . tat tarhi bahu vaktavyam . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam tasya idam iti asannihite aprāptiḥ iti . kim idam bhavān pratyayārtham eva upālambhate na punaḥ prakṛtyartham api . yathā eva hi idam iti etat pratyakṣe vartate evam tat iti etat parokṣe vartate . tena iha eva syāt . tasya idam iti . asya amuṣya iti atra na syāt . asti atra viśeṣaḥ . ekaśeṣanirdeśaḥ atra bhaviṣyati . tasya ca asya ca amuṣya ta tasya iti bhavati . iha api tarhi ekaśeṣanirdeśaḥ bhaviṣyati . tat ca adaḥ ca idam ca idam iti eva . yat api ucyate anantarādiṣu ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ iti . na vaktavyaḥ . anabhidhānāt anantarādiṣu utpattiḥ na bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१९।१५-१६ रो इइइ,७२३ वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः । वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । दैवासुरम् राक्षोसुरम् ।
KA II,319.15-16 Ro III,723 vaire devāsurādibhyaḥ pratiṣedhaḥ . vaire devāsurādibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . daivāsuram rākṣosuram .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१९।१८-१९ रो इइइ,७२३ सङ्घादिषु घोषग्रहणम् । सङ्घादिषु घोषग्रहणम् कर्तव्यः । गार्गः घोषः वात्सः घोषः ।
KA II,319.18-19 Ro III,723 saṅghādiṣu ghoṣagrahaṇam . saṅghādiṣu ghoṣagrahaṇam kartavyaḥ . gārgaḥ ghoṣaḥ vātsaḥ ghoṣaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३१९।२०-३२०।४ रो इइइ,७२३ किमर्थः णकारः । वृद्ध्यर्थः । ञ्णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् । सङ्घादिषु प्रत्ययस्य णित्करणानर्थक्यम् वृद्धत्वात् प्रातिदिकस्य । सङ्घादिषु प्रत्ययस्य णित्करणम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । वृद्धत्वात् प्रातिदिकस्य । वृद्धम् एव एतत् प्रातिपदिकम् । लिङ्गपुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् तु । लिङ्गपुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् तु णकारः कर्तव्यः । लिङ्गार्थम् । वैदी । पुंवद्भावप्रतिषेधार्थम् । बैदी स्थूणा अस्य बैदीस्थूणः । वृद्धिनिमित्तस्य इति पुंवद्भावप्रतिषेधः यथा स्यात् ।
KA II,319.20-320.4 Ro III,723 kimarthaḥ ṇakāraḥ . vṛddhyarthaḥ . ñṇiti iti vṛddhiḥ yathā syāt . saṅghādiṣu pratyayasya ṇitkaraṇānarthakyam vṛddhatvāt prātidikasya . saṅghādiṣu pratyayasya ṇitkaraṇam anarthakam . kim kāraṇam . vṛddhatvāt prātidikasya . vṛddham eva etat prātipadikam . liṅgapuṃvadbhāvapratiṣedhārtham tu . liṅgapuṃvadbhāvapratiṣedhārtham tu ṇakāraḥ kartavyaḥ . liṅgārtham . vaidī . puṃvadbhāvapratiṣedhārtham . baidī sthūṇā asya baidīsthūṇaḥ . vṛddhinimittasya iti puṃvadbhāvapratiṣedhaḥ yathā syāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२०।६-२१ रो इइइ,७२४-७२५ कौपिञ्जलहस्तिपदाद् अण् । कौपिञ्जलहस्तिपदाद् अण् वक्तव्यः । कौपिञ्जलाः हास्तिपदाः । आथर्वणिकस्य इकलोपः च । आथर्वणिकस्य इकलोपः च अण् च वक्तव्यः । आथर्वणः धर्मः आथर्वणः आम्नायः । इदम् आथर्वणार्थम् आथर्वणिकार्थम् च चतुर्ग्रहणम् क्रियते । वसन्तादिषु अथर्वन्शब्दः आथर्वणशब्दः च पठ्यते । षष्थाध्याये प्रकृतिभावार्थम् ग्रहणम् क्रियते । इदम् चतुर्थम् इकलोपार्थम् । द्विर्ग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । तेन प्रोक्तम् इति प्रकृत्य ऋषिभ्यः लुक् वक्तव्यः वसिष्ठः अनुवाकः विश्वामित्रः अनुवाकः इति एवमर्थम् । ततः वक्तव्यम् अथर्वणः वा इति । तेन् सिद्धम् अथर्वा आथर्वणः इति च । अथ वसन्तादिषु आथर्वणशब्दः पठितव्यः । तत्र न एव अर्थः प्रकृतिभावाऋथेन न अपि इकलोपार्थेन । यदि वसन्तादिषु आथर्वणशब्दः पठ्यते अथर्वाणम् अधीते आथर्वणिकः इति न सिध्यति । न एषः दोषः । इह अस्माभिः त्रैशब्द्यम् साध्यम् । तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोः एकेन विग्रहः अपरस्मात् उत्पत्तिः भविष्यति अविरविकन्यायेन । तत् यथा । अवेः मांसम् इति विगृह्य अविकशब्दात् उत्पत्तिः भवति । एवम् आथर्वणम् अधीते इति विगृह्य आथर्वणिकः इति भविष्यति अथर्वाणम् अधीते इति विगृह्य वाक्यम् एव । तत्र अभिसम्बन्धमात्रम् कर्तव्यम् आथर्वणिकानाम् इति । न च इदानीम् अन्यत् आथर्वणिकानाम् स्वम् भवितुम् अर्हति अन्यत् अतः धर्मात् आम्नायात् वा ।
KA II,320.6-21 Ro III,724-725 kaupiñjalahastipadād aṇ . kaupiñjalahastipadād aṇ vaktavyaḥ . kaupiñjalāḥ hāstipadāḥ . ātharvaṇikasya ikalopaḥ ca . ātharvaṇikasya ikalopaḥ ca aṇ ca vaktavyaḥ . ātharvaṇaḥ dharmaḥ ātharvaṇaḥ āmnāyaḥ . idam ātharvaṇārtham ātharvaṇikārtham ca caturgrahaṇam kriyate . vasantādiṣu atharvanśabdaḥ ātharvaṇaśabdaḥ ca paṭhyate . ṣaṣthādhyāye prakṛtibhāvārtham grahaṇam kriyate . idam caturtham ikalopārtham . dvirgrahaṇam śakyam akartum . katham . tena proktam iti prakṛtya ṛṣibhyaḥ luk vaktavyaḥ vasiṣṭhaḥ anuvākaḥ viśvāmitraḥ anuvākaḥ iti evamartham . tataḥ vaktavyam atharvaṇaḥ vā iti . ten siddham atharvā ātharvaṇaḥ iti ca . atha vasantādiṣu ātharvaṇaśabdaḥ paṭhitavyaḥ . tatra na eva arthaḥ prakṛtibhāvāṛthena na api ikalopārthena . yadi vasantādiṣu ātharvaṇaśabdaḥ paṭhyate atharvāṇam adhīte ātharvaṇikaḥ iti na sidhyati . na eṣaḥ doṣaḥ . iha asmābhiḥ traiśabdyam sādhyam . tatra dvayoḥ śabdayoḥ samānārthayoḥ ekena vigrahaḥ aparasmāt utpattiḥ bhaviṣyati aviravikanyāyena . tat yathā . aveḥ māṃsam iti vigṛhya avikaśabdāt utpattiḥ bhavati . evam ātharvaṇam adhīte iti vigṛhya ātharvaṇikaḥ iti bhaviṣyati atharvāṇam adhīte iti vigṛhya vākyam eva . tatra abhisambandhamātram kartavyam ātharvaṇikānām iti . na ca idānīm anyat ātharvaṇikānām svam bhavitum arhati anyat ataḥ dharmāt āmnāyāt vā .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२०।२३-३२२।१५ रो इइइ,७२५-७३० तस्य इति वर्तमाने पुनः तस्यग्रहणम् किमर्थम् । तस्यप्रकरणे तस्यपुनर्वचनम् शैषिकनिवृत्त्यर्थम् । तस्यप्रकरणे तस्य इति पुनर्वचनम् क्रियते शैषिकनिवृत्त्यर्थम् । शैषिकाः निवर्त्यन्ते । कथम् च प्राप्नुन्वन्ति । तस्येदंवचनात् प्रसङ्गः । तस्येदंविशेषाः हि एते अपत्यम् समूहः विकारः निवासः इति । किमर्थम् इदम् उच्यते । बाधनार्थम् कृतम् भवेत् । ये तस्य बाधकाः तद्बाधनार्थम् । कथम् पुनः अशैषिकम् शैषिकम् बाधेत । उत्सर्गः शेषः एव असौ । यः हि उत्सर्गः सः अपि शेषः एव । के पुनः शैषिकाणाम् विकारावयवयोः प्राप्नुवन्ति यावता सर्वम् अद्य अपवादैः व्याप्तम् । इह न किम् चित् उच्यते । हलसीरात् ठक् इति । कथम् पुनः इच्छता अपि अपवादः प्राप्नुवन् शक्यः बाधितुम् । तस्यग्रहणसामर्थ्यात् । किम् इदम् भवान् अध्यारुह्य तस्यग्रहणस्य एव प्रयोजनम् आह न पुनः सर्वस्य एव योगस्य । अवश्यम् उत्तरार्थः अर्थनिर्देशः कर्तव्यः । समर्थविभक्तिः अपि तर्हि अवश्यम् उत्तरार्था निर्देष्टव्या । प्रकृता समर्थविभक्तिः अनुवर्तते तस्य इदम् इति । न वा सम्प्रत्ययः । न वा सम्प्रत्ययः इयता सूत्रेण शैषिकाणाम् निवृत्तेः । न हि काकः वाश्यते इति एव अधिकाराः निवर्तन्ते । यदि खलु अपि विकारावयवयोः शैषिकाः न इष्यन्ते महता सूत्रेण निवृत्तिः वक्तव्या । अवयवे च अप्राण्योषधिवृक्षेभ्यः अनिवृत्तिः । अवयवे च अप्राण्योषधिवृक्षेभ्यः अनिवृत्तिः इष्टा तत्र च निवृत्तिः प्राप्नोति । पाटलिपुत्रकाः प्रासादाः पाटलिपुत्रकाः प्राकाराः इति । अण्मयटोः च विप्रतिषेधानुपपत्तिः मयडुत्सर्गात् । अण्मयटोः च विप्रतिषेधः न उपपद्यते । पठिष्यति हि विप्रतिषेधम् : अणः वृद्धात् मयट् इति । सः विप्रतिषेधः न उपपद्यते । किम् कारणम् । मयडुत्सर्गात् । निवृत्तेषु हि शैषिकेषु वृद्धात् मयट् उत्सर्गः । तस्य अण् अपवादः । उत्सर्गापवादयोः च अयुक्तः विप्रतिषेधः । अनुवृत्तौ हि छोत्सर्गापवादविप्रतिषेधात् मयट् । अनुवर्तमानेषु हि शैषिकेषु वृद्धात् छः उत्सगः तस्य अण्मयटौ अपवादौ । अपवादविप्रतिषेधात् मयट् भविष्यति । यत् तावत् उच्यते न वा सम्प्रत्ययः इयता सूत्रेण शैषिकाणाम् निवृत्तेः इति । सम्प्रत्ययः एव । न हि अत्र अण् दुर्लभः । सिद्धः अत्र अण् तस्य इदम् इति एव । सः अयम् पुनः तस्यग्रहणेन तस्य सापवादस्य अणः प्रसङ्गः इमम् निरपवादकम् अणम् प्रतिपादयति । तत्र ये तावत् द्वितीयाः तान् अयम् अपवादत्वात् बाधिष्यते ये तृतीयाः तान् परत्वात् । ये चतुर्थाः तत्र के चित् पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् इमम् न बाधिष्यन्ते के चित् मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति । एतावन्तः च एते स्युः यत् उत द्वितीयाः तृतीयाः चतुर्थाः वा । न पञ्चमाः सन्ति न षष्ठाः । यत् अपि उच्यते अवयवे च अप्राण्योषधिवृक्षेभ्यः अनिवृत्तिः इति प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः निवृत्तिः उच्यते । तत्र कः प्रसङ्गः यत् अप्राण्योषधिवृक्षेभ्यः निवृत्तिः स्यात् । यत् अपि उच्यते अण्मयटोः च विप्रतिषेधानुपपत्तिः मयडुत्सर्गात् इति मा भूत् विप्रतिषेधः । पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अणञम् बाधिष्यते । मयटम् न बाधिष्यते ।
KA II,320.23-322.15 Ro III,725-730 tasya iti vartamāne punaḥ tasyagrahaṇam kimartham . tasyaprakaraṇe tasyapunarvacanam śaiṣikanivṛttyartham . tasyaprakaraṇe tasya iti punarvacanam kriyate śaiṣikanivṛttyartham . śaiṣikāḥ nivartyante . katham ca prāpnunvanti . tasyedaṃvacanāt prasaṅgaḥ . tasyedaṃviśeṣāḥ hi ete apatyam samūhaḥ vikāraḥ nivāsaḥ iti . kimartham idam ucyate . bādhanārtham kṛtam bhavet . ye tasya bādhakāḥ tadbādhanārtham . katham punaḥ aśaiṣikam śaiṣikam bādheta . utsargaḥ śeṣaḥ eva asau . yaḥ hi utsargaḥ saḥ api śeṣaḥ eva . ke punaḥ śaiṣikāṇām vikārāvayavayoḥ prāpnuvanti yāvatā sarvam adya apavādaiḥ vyāptam . iha na kim cit ucyate . halasīrāt ṭhak iti . katham punaḥ icchatā api apavādaḥ prāpnuvan śakyaḥ bādhitum . tasyagrahaṇasāmarthyāt . kim idam bhavān adhyāruhya tasyagrahaṇasya eva prayojanam āha na punaḥ sarvasya eva yogasya . avaśyam uttarārthaḥ arthanirdeśaḥ kartavyaḥ . samarthavibhaktiḥ api tarhi avaśyam uttarārthā nirdeṣṭavyā . prakṛtā samarthavibhaktiḥ anuvartate tasya idam iti . na vā sampratyayaḥ . na vā sampratyayaḥ iyatā sūtreṇa śaiṣikāṇām nivṛtteḥ . na hi kākaḥ vāśyate iti eva adhikārāḥ nivartante . yadi khalu api vikārāvayavayoḥ śaiṣikāḥ na iṣyante mahatā sūtreṇa nivṛttiḥ vaktavyā . avayave ca aprāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ anivṛttiḥ . avayave ca aprāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ anivṛttiḥ iṣṭā tatra ca nivṛttiḥ prāpnoti . pāṭaliputrakāḥ prāsādāḥ pāṭaliputrakāḥ prākārāḥ iti . aṇmayaṭoḥ ca vipratiṣedhānupapattiḥ mayaḍutsargāt . aṇmayaṭoḥ ca vipratiṣedhaḥ na upapadyate . paṭhiṣyati hi vipratiṣedham : aṇaḥ vṛddhāt mayaṭ iti . saḥ vipratiṣedhaḥ na upapadyate . kim kāraṇam . mayaḍutsargāt . nivṛtteṣu hi śaiṣikeṣu vṛddhāt mayaṭ utsargaḥ . tasya aṇ apavādaḥ . utsargāpavādayoḥ ca ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ . anuvṛttau hi chotsargāpavādavipratiṣedhāt mayaṭ . anuvartamāneṣu hi śaiṣikeṣu vṛddhāt chaḥ utsagaḥ tasya aṇmayaṭau apavādau . apavādavipratiṣedhāt mayaṭ bhaviṣyati . yat tāvat ucyate na vā sampratyayaḥ iyatā sūtreṇa śaiṣikāṇām nivṛtteḥ iti . sampratyayaḥ eva . na hi atra aṇ durlabhaḥ . siddhaḥ atra aṇ tasya idam iti eva . saḥ ayam punaḥ tasyagrahaṇena tasya sāpavādasya aṇaḥ prasaṅgaḥ imam nirapavādakam aṇam pratipādayati . tatra ye tāvat dvitīyāḥ tān ayam apavādatvāt bādhiṣyate ye tṛtīyāḥ tān paratvāt . ye caturthāḥ tatra ke cit purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam imam na bādhiṣyante ke cit madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti . etāvantaḥ ca ete syuḥ yat uta dvitīyāḥ tṛtīyāḥ caturthāḥ vā . na pañcamāḥ santi na ṣaṣṭhāḥ . yat api ucyate avayave ca aprāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ anivṛttiḥ iti prāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ nivṛttiḥ ucyate . tatra kaḥ prasaṅgaḥ yat aprāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ nivṛttiḥ syāt . yat api ucyate aṇmayaṭoḥ ca vipratiṣedhānupapattiḥ mayaḍutsargāt iti mā bhūt vipratiṣedhaḥ . purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam aṇañam bādhiṣyate . mayaṭam na bādhiṣyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२२।१७-२१ रो इइइ,७३०-७३१ किमर्थम् विकारावयवयोः युगपदधिकारः । विकारावयवयोः उक्तम् । किम् उक्तम् । तत्र तावत् उक्तम् भवव्याख्यानयोः युगपत् अधिकारः अपवादविधानार्थः । कृतनिर्देशौ हि तौ इति । इह अपि विकारावयवयोः युगपदधिकारः अपवादविधानार्थः । कृतनिर्देशौ हि तौ तस्य इदम् इति ।
KA II,322.17-21 Ro III,730-731 kimartham vikārāvayavayoḥ yugapadadhikāraḥ . vikārāvayavayoḥ uktam . kim uktam . tatra tāvat uktam bhavavyākhyānayoḥ yugapat adhikāraḥ apavādavidhānārthaḥ . kṛtanirdeśau hi tau iti . iha api vikārāvayavayoḥ yugapadadhikāraḥ apavādavidhānārthaḥ . kṛtanirdeśau hi tau tasya idam iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२२।२३-३२३।२ रो इइइ,७३१ किमर्थम् बिल्वादिषु गवीधुकाशब्दः पठ्यते न कोपधात् अण् इति एव सिद्धम् । बिल्वादिषु गवीधुकाग्रहणम् मयट्प्रतिषेधार्थम् । बिल्वादिषु गवीधुकाग्रहणम् क्रियते मयट्प्रतिषेधार्थम् । मयट् अतः मा भूत् इति ।
KA II,322.23-323.2 Ro III,731 kimartham bilvādiṣu gavīdhukāśabdaḥ paṭhyate na kopadhāt aṇ iti eva siddham . bilvādiṣu gavīdhukāgrahaṇam mayaṭpratiṣedhārtham . bilvādiṣu gavīdhukāgrahaṇam kriyate mayaṭpratiṣedhārtham . mayaṭ ataḥ mā bhūt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२३।४-२४ रो इइइ,७३१-७३३ अनुदात्तादेः अञः विधाने आद्युदात्तात् ङीषः उपसङ्ख्यानम् । अनुदात्तादेः अञः विधाने आद्युदात्तात् ङीषः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । कुवली कौवलम् बदरी बादरम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । निघाते कृते अनुदात्तादेः इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । पदस्य हि अनुदात्तादित्वम् । पदस्य हि निघातः सुबन्तम् च पदम् । ङ्याप्प्रातिपदिकात् च प्रत्ययः विधीयते । न वा समर्थस्य अनुदात्तादित्वात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । समर्थस्य अनुदात्तादित्वात् । समर्थम् अनुदात्तादित्वेन विशेषयिष्यामः । न एवम् शक्यम् । इह हि प्रसज्येत । वाचः विकारः त्वचः विकारः इति । एतद् हि समर्थम् अनुदात्तादि । इह च न स्यात् सर्वेषाम् विकारः इति । तस्मात् न एवम् शक्यम् । न चेत् एवम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति यावति एव द्वितीयस्य स्वरस्य प्रादुर्भावः तावति एव पूर्वस्य निघातः इति यत् अयम् भिक्षादिषु गर्भिणीशब्दस्य पाठम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । भिक्षादिषु गर्भिणीशब्दस्य पाठे एतत् प्रयोजनम् अनुदात्तादिलक्षणः अञ् मा भूत् इति । यदि च पदस्य निघातः गर्भशब्दः अयम् आद्युदात्तः तस्मात् इन् अन्तात् यः प्रत्ययः प्राप्नोति सः तावत् स्यात् । तस्मिन् अवस्थिते निघातः । तत्र कः अनुदात्तादिलक्षणस्य अञः प्रसङ्गः । पश्यति तु आचार्यः यावति एव द्वितीयस्य स्वरस्य प्रादुर्भावः तावति एव पूर्वस्य निघातः इति । अतः भिक्षादिषु गर्भिणीशब्दम् पठति । पदग्रहणम् परिमाणार्थम् । पदग्रहणम् क्रियते परिमाणार्थम् । वाक्यस्य मा भूत् अनुदात्तम् पदम् एकवर्जम् इति ।
KA II,323.4-24 Ro III,731-733 anudāttādeḥ añaḥ vidhāne ādyudāttāt ṅīṣaḥ upasaṅkhyānam . anudāttādeḥ añaḥ vidhāne ādyudāttāt ṅīṣaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . kuvalī kauvalam badarī bādaram . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . nighāte kṛte anudāttādeḥ iti eva siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . padasya hi anudāttāditvam . padasya hi nighātaḥ subantam ca padam . ṅyāpprātipadikāt ca pratyayaḥ vidhīyate . na vā samarthasya anudāttāditvāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . samarthasya anudāttāditvāt . samartham anudāttāditvena viśeṣayiṣyāmaḥ . na evam śakyam . iha hi prasajyeta . vācaḥ vikāraḥ tvacaḥ vikāraḥ iti . etad hi samartham anudāttādi . iha ca na syāt sarveṣām vikāraḥ iti . tasmāt na evam śakyam . na cet evam upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati yāvati eva dvitīyasya svarasya prādurbhāvaḥ tāvati eva pūrvasya nighātaḥ iti yat ayam bhikṣādiṣu garbhiṇīśabdasya pāṭham karoti . katham kṛtvā jñāpakam . bhikṣādiṣu garbhiṇīśabdasya pāṭhe etat prayojanam anudāttādilakṣaṇaḥ añ mā bhūt iti . yadi ca padasya nighātaḥ garbhaśabdaḥ ayam ādyudāttaḥ tasmāt in antāt yaḥ pratyayaḥ prāpnoti saḥ tāvat syāt . tasmin avasthite nighātaḥ . tatra kaḥ anudāttādilakṣaṇasya añaḥ prasaṅgaḥ . paśyati tu ācāryaḥ yāvati eva dvitīyasya svarasya prādurbhāvaḥ tāvati eva pūrvasya nighātaḥ iti . ataḥ bhikṣādiṣu garbhiṇīśabdam paṭhati . padagrahaṇam parimāṇārtham . padagrahaṇam kriyate parimāṇārtham . vākyasya mā bhūt anudāttam padam ekavarjam iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२४।२-७ रो इइइ,७३३ किमर्थम् एतयोः इति उच्यते । मयड्वैतयोर्वचनम् अपवादविषये अनिवृत्त्यर्थम् । मयट् वा एतयोः इति उच्यते अपवादविषये अनिवृत्तिः यथा स्यात् । बिल्वमयम् बैल्वम् । एतयोः इति अर्थनिर्देशः । एतयोः इति अर्थनिर्देशः द्रष्टव्यः । द्वेष्यम् विजानीयात् : योगयोः वा प्रत्यययोः वा इति । तत् आचार्यः सुहृत् भूत्वा अन्वाचष्टे : एतयोः इति अर्थनिर्देशः इति ।
KA II,324.2-7 Ro III,733 kimartham etayoḥ iti ucyate . mayaḍvaitayorvacanam apavādaviṣaye anivṛttyartham . mayaṭ vā etayoḥ iti ucyate apavādaviṣaye anivṛttiḥ yathā syāt . bilvamayam bailvam . etayoḥ iti arthanirdeśaḥ . etayoḥ iti arthanirdeśaḥ draṣṭavyaḥ . dveṣyam vijānīyāt : yogayoḥ vā pratyayayoḥ vā iti . tat ācāryaḥ suhṛt bhūtvā anvācaṣṭe : etayoḥ iti arthanirdeśaḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२४।९-३२५।१८ रो इइइ,७३३-७३६ किमर्थम् इदम् उच्यते । विकारावयवयोः विकारावयवयुक्तत्वात् मयट्प्रतिषेधार्थम् ञितः च तत्प्रत्ययात् अञः विधानम् । विकारः विकारेण युज्यते अवयवेन अवयवः । विकारावयवयोः विकारावयवयुक्तत्वात् मयट् प्राप्नोति । इष्यते च अञ् एव स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति मयट्प्रतिषेधार्थम् ञितः च तत्प्रत्ययात् अञः विधानम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । न वा दृष्टः हि अवयवे समुदायशब्दः विकारे च प्रकृतिशब्दः तस्मात् मयडभावः । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । दृष्टः हि अवयवे समुदायशब्दः । तत् यथा पूर्वे पञ्चालाः उत्तरे पञ्चालाः तैलम् भुक्तम् घृतम् भुक्तम् । विकारे च प्रकृतिशब्दः दृश्यते । तत् यथा । शालीन् भुङ्क्ते मुद्गैः । शालीविकारम् मुद्गविकारेण इति । तस्मात् मयट् अतः न भविष्यति । न एतत् विवदामहे । अवयवे समुदायशब्दः अस्ति न अस्ति इति विकारे वा प्रकृतिशब्दः इति । किम् तर्हि विकारावयवशब्दः अपि तु अस्ति । ततः उत्पत्तिः प्राप्नोति । विकारावयवशब्दात् प्रसङ्गः इति चेत् न तेन अनभिधानात् । विकारावयवशब्दात् प्रसङ्गः इति चेत् तत् न । किम् कारणम् । तेन अनभिधानात् । न हि विकारावयवशब्दात् उत्पद्यमानेन प्रत्ययेन अर्थस्य अभिधानम् स्यात् । अनभिधानात् ततः उतपत्तिः न भविष्यति । तत् च अवश्यम् अनभिधानम् आश्रयितव्यम् । अभिधाने हि अन्यतः अपि मयट्प्रसङ्गः । अभिधाने हि सति अन्यतः अपि मयट् प्रसज्येत : बैल्वस्य विकारः इति । तस्मात् तत्प्रत्ययान्तात् लुग्वचनम् । तस्मात् तत्प्रत्ययान्तात् लुक् वक्तव्यः । यदि लुक् उच्यते कथम् गौमयम् भस्म द्रौवयम् मानम् कापित्थः रसः इति । अन्यत्र गोमयात् द्रुवयात् फलात् च लुक् वक्तव्यः । इह तर्हि औष्ट्रकी अञन्तात् इति ईकारः न प्राप्नोति । इष्टम् एव एतत् सङ्गृहीतम् । औष्ट्रिका इति एव भवितव्यम् । एवम् हि सौनागाः पठन्ति । वुञः च अञ् कृतप्रसङ्गः इति । इह तर्हि पालाशी समित् इति अनुपसर्जनलक्षणः ईकारः न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् अञ् यः अनुपर्सर्जनम् इति । अञन्तात् अनुपसर्जनात् इति एवम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । काशकृत्स्निना प्रोक्ता मीमांसा काशकृत्स्नी ताम् अधीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी इति । अणन्तात् इति ईकारः प्रसज्येत । तस्मात् अस्तु न तेन अनभिभानात् इति एव । इह तर्हि कापोतः रसः इत् प्राणिशब्दः न उपपद्यते । न एषः दोषः । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । अथ यः असौ आद्यः कपोतः सलोमकः सपक्षः न च सम्प्रति प्रणिति कथम् तत्र प्राणिशब्दः वर्तते इति । अथ मतम् एतत् प्रकृत्यन्वयाः विकाराः भवन्ति इति इह अपि न दोषः भवति ।
KA II,324.9-325.18 Ro III,733-736 kimartham idam ucyate . vikārāvayavayoḥ vikārāvayavayuktatvāt mayaṭpratiṣedhārtham ñitaḥ ca tatpratyayāt añaḥ vidhānam . vikāraḥ vikāreṇa yujyate avayavena avayavaḥ . vikārāvayavayoḥ vikārāvayavayuktatvāt mayaṭ prāpnoti . iṣyate ca añ eva syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti mayaṭpratiṣedhārtham ñitaḥ ca tatpratyayāt añaḥ vidhānam . evamartham idam ucyate . na vā dṛṣṭaḥ hi avayave samudāyaśabdaḥ vikāre ca prakṛtiśabdaḥ tasmāt mayaḍabhāvaḥ . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . dṛṣṭaḥ hi avayave samudāyaśabdaḥ . tat yathā pūrve pañcālāḥ uttare pañcālāḥ tailam bhuktam ghṛtam bhuktam . vikāre ca prakṛtiśabdaḥ dṛśyate . tat yathā . śālīn bhuṅkte mudgaiḥ . śālīvikāram mudgavikāreṇa iti . tasmāt mayaṭ ataḥ na bhaviṣyati . na etat vivadāmahe . avayave samudāyaśabdaḥ asti na asti iti vikāre vā prakṛtiśabdaḥ iti . kim tarhi vikārāvayavaśabdaḥ api tu asti . tataḥ utpattiḥ prāpnoti . vikārāvayavaśabdāt prasaṅgaḥ iti cet na tena anabhidhānāt . vikārāvayavaśabdāt prasaṅgaḥ iti cet tat na . kim kāraṇam . tena anabhidhānāt . na hi vikārāvayavaśabdāt utpadyamānena pratyayena arthasya abhidhānam syāt . anabhidhānāt tataḥ utapattiḥ na bhaviṣyati . tat ca avaśyam anabhidhānam āśrayitavyam . abhidhāne hi anyataḥ api mayaṭprasaṅgaḥ . abhidhāne hi sati anyataḥ api mayaṭ prasajyeta : bailvasya vikāraḥ iti . tasmāt tatpratyayāntāt lugvacanam . tasmāt tatpratyayāntāt luk vaktavyaḥ . yadi luk ucyate katham gaumayam bhasma drauvayam mānam kāpitthaḥ rasaḥ iti . anyatra gomayāt druvayāt phalāt ca luk vaktavyaḥ . iha tarhi auṣṭrakī añantāt iti īkāraḥ na prāpnoti . iṣṭam eva etat saṅgṛhītam . auṣṭrikā iti eva bhavitavyam . evam hi saunāgāḥ paṭhanti . vuñaḥ ca añ kṛtaprasaṅgaḥ iti . iha tarhi pālāśī samit iti anupasarjanalakṣaṇaḥ īkāraḥ na prāpnoti . mā bhūt evam añ yaḥ anuparsarjanam iti . añantāt anupasarjanāt iti evam bhaviṣyati . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . kāśakṛtsninā proktā mīmāṃsā kāśakṛtsnī tām adhīte kāśakṛtsnā brāhmaṇī iti . aṇantāt iti īkāraḥ prasajyeta . tasmāt astu na tena anabhibhānāt iti eva . iha tarhi kāpotaḥ rasaḥ it prāṇiśabdaḥ na upapadyate . na eṣaḥ doṣaḥ . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . atha yaḥ asau ādyaḥ kapotaḥ salomakaḥ sapakṣaḥ na ca samprati praṇiti katham tatra prāṇiśabdaḥ vartate iti . atha matam etat prakṛtyanvayāḥ vikārāḥ bhavanti iti iha api na doṣaḥ bhavati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२५।२०-३२६।६ रो इइइ,७३७ कथम् इदम् विज्ञायते । क्रीते ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति परिमाणात् विकारावयवयोः इति । आहोस्वित् परिमाणात् क्रीते ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति विकारावयवयोः इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते क्रीते ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति परिमाणात् विकारावयवयोः इति प्रत्ययमात्रम् प्राप्नोति । अथ विज्ञायते परिमाणात् क्रीते ये प्रत्ययाः विहिताः ते भवन्ति विकारावयवयोः इति प्रकृतिमात्रात् प्राप्नुवन्ति । तस्मात् क्रीतवत् परिमाणात् अङ्गम् च । अङ्गम् च क्रीतवत् इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । क्रीतवत् इति वतिनिर्देशः अयम् । यदि च याभ्यः प्रकृतिभ्यः येन विशेषेण क्रीते प्रत्ययाः विहिताः ताभ्यः प्रकृतिभ्यः तेन विशेषेण विकारावयवयोः भवन्ति ततः अमी क्रीतवत् कृताः स्युः । अथ हि प्रकृतिमात्रात् वा स्युः प्रत्ययमात्रम् वा स्यात् न अमी क्रीतवत् कृताः स्युः ।
KA II,325.20-326.6 Ro III,737 katham idam vijñāyate . krīte ye pratyayāḥ vihitāḥ te bhavanti parimāṇāt vikārāvayavayoḥ iti . āhosvit parimāṇāt krīte ye pratyayāḥ vihitāḥ te bhavanti vikārāvayavayoḥ iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate krīte ye pratyayāḥ vihitāḥ te bhavanti parimāṇāt vikārāvayavayoḥ iti pratyayamātram prāpnoti . atha vijñāyate parimāṇāt krīte ye pratyayāḥ vihitāḥ te bhavanti vikārāvayavayoḥ iti prakṛtimātrāt prāpnuvanti . tasmāt krītavat parimāṇāt aṅgam ca . aṅgam ca krītavat iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . krītavat iti vatinirdeśaḥ ayam . yadi ca yābhyaḥ prakṛtibhyaḥ yena viśeṣeṇa krīte pratyayāḥ vihitāḥ tābhyaḥ prakṛtibhyaḥ tena viśeṣeṇa vikārāvayavayoḥ bhavanti tataḥ amī krītavat kṛtāḥ syuḥ . atha hi prakṛtimātrāt vā syuḥ pratyayamātram vā syāt na amī krītavat kṛtāḥ syuḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२६।७-३२७।१२ रो इइइ,७३७-७४० अणः वृद्धात् मयट् । अणः वृद्धात् मयट् इति एतत् भवति विप्रतिषेधेन । अणः अवकाशः तित्तिडीक तैत्तिडीकम् । मयटः अवकाशः काष्ठमयम् । इह उभयम् प्राप्नोति । शाकमयम् । ओः अञः अनुदात्तादेः अञः च मयट् भवति विप्रतिषेधेन । ओः अञः अवकाशः आरडवम् । मयटः सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । दारुमयम् । अनुदात्तादेः अञ् भवति इति अस्य अवकाशः कौवलम् जरद्वृक्ष जारद्वृक्षम् । मयटः सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । आम्रमयम् । मयटः प्राण्यञ् विप्रतिषेधेन । मयटः प्राण्यञ् भवति विप्रतिषेधेन । प्राण्यञः अवकाशः गृध्र गार्ध्रम् । मयटः सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । चाषम् भासम् । प्राण्यञ् भवति विप्रतिषेधेन । न वा अनवकाशत्वात् अपवादः मयट् । न वा एषः युक्तः विप्रतिषेधः यः अयम् अञः मयटः च । किम् कारणम् । अनवकाशत्वात् अपवादः मयट् । अनवकाशः मयट् सावकाशम् अञम् बाधिष्यते । सः कथम् अनवकाशः । यदि अनुवर्तन्ते शैषिकाः । अथ निवृत्ताः शैषिकाः वृद्धम् आद्युदात्तम् मयटः अवकाशः । प्राण्यञः च । अयम् च अपि अयुक्तः विप्रतिषेधः यः अयम् मयटः प्राण्यञः च । किम् कारणम् । अनवकाशत्वात् अपवादः मयट् इति एव । अनवकाशः मयट् । सः यथा एव ओः अञम् अनुदात्तादेः अञम् च बाधते एवम् प्राण्यञम् अपि बाधेत । तस्मात् मयड्विधाने प्राणिप्रतिषेधः । तस्मात् मयड्विधाने प्राणिभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । सः तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः । मध्ये अपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् मयट् ओः अञम् अनुदात्तादेः अञम् च बाधिष्यते । प्राण्यञम् न बाधिष्यते । यदि एतत् अस्ति मध्ये अपवादाः पुरस्तात् अपवादाः इति मा अनुवृतन् शैषिकाः । पुरस्तात् अपवादाः अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते इति एवम् अयम् अण् अञम् बाधिष्यते । मयटम् न बाधिष्यते । अनुदात्तादेः अञः प्राण्यञ् विप्रतिषेधेन । अनुदात्तादेः अञः प्राण्यञ् भवति विप्रतिषेधेन । अनुदात्तादेः अञ् भवति इति अस्य अवकाशः जरद्वृक्ष जारद्वृक्षम् । प्राण्यञः सः एव । इह उभयम् प्राप्नोति । कपोत कापोतम् । प्राण्यञ् भवति विप्रतिषेधेन । कः पुनः अत्र विशेषः तेन वा सति अनेन वा । सापवादकः सः विधिः । अयम् पुनः निरपवादकः । यदि तेन स्यात् इह न स्यात् । श्वाविधः विकारः शौवाविधम् ।
KA II,326.7-327.12 Ro III,737-740 aṇaḥ vṛddhāt mayaṭ . aṇaḥ vṛddhāt mayaṭ iti etat bhavati vipratiṣedhena . aṇaḥ avakāśaḥ tittiḍīka taittiḍīkam . mayaṭaḥ avakāśaḥ kāṣṭhamayam . iha ubhayam prāpnoti . śākamayam . oḥ añaḥ anudāttādeḥ añaḥ ca mayaṭ bhavati vipratiṣedhena . oḥ añaḥ avakāśaḥ āraḍavam . mayaṭaḥ saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . dārumayam . anudāttādeḥ añ bhavati iti asya avakāśaḥ kauvalam jaradvṛkṣa jāradvṛkṣam . mayaṭaḥ saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . āmramayam . mayaṭaḥ prāṇyañ vipratiṣedhena . mayaṭaḥ prāṇyañ bhavati vipratiṣedhena . prāṇyañaḥ avakāśaḥ gṛdhra gārdhram . mayaṭaḥ saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . cāṣam bhāsam . prāṇyañ bhavati vipratiṣedhena . na vā anavakāśatvāt apavādaḥ mayaṭ . na vā eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ yaḥ ayam añaḥ mayaṭaḥ ca . kim kāraṇam . anavakāśatvāt apavādaḥ mayaṭ . anavakāśaḥ mayaṭ sāvakāśam añam bādhiṣyate . saḥ katham anavakāśaḥ . yadi anuvartante śaiṣikāḥ . atha nivṛttāḥ śaiṣikāḥ vṛddham ādyudāttam mayaṭaḥ avakāśaḥ . prāṇyañaḥ ca . ayam ca api ayuktaḥ vipratiṣedhaḥ yaḥ ayam mayaṭaḥ prāṇyañaḥ ca . kim kāraṇam . anavakāśatvāt apavādaḥ mayaṭ iti eva . anavakāśaḥ mayaṭ . saḥ yathā eva oḥ añam anudāttādeḥ añam ca bādhate evam prāṇyañam api bādheta . tasmāt mayaḍvidhāne prāṇipratiṣedhaḥ . tasmāt mayaḍvidhāne prāṇibhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . saḥ tarhi vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . madhye apavādāḥ pūrvān vidhīn bādhante iti evam ayam mayaṭ oḥ añam anudāttādeḥ añam ca bādhiṣyate . prāṇyañam na bādhiṣyate . yadi etat asti madhye apavādāḥ purastāt apavādāḥ iti mā anuvṛtan śaiṣikāḥ . purastāt apavādāḥ anantarān vidhīn bādhante iti evam ayam aṇ añam bādhiṣyate . mayaṭam na bādhiṣyate . anudāttādeḥ añaḥ prāṇyañ vipratiṣedhena . anudāttādeḥ añaḥ prāṇyañ bhavati vipratiṣedhena . anudāttādeḥ añ bhavati iti asya avakāśaḥ jaradvṛkṣa jāradvṛkṣam . prāṇyañaḥ saḥ eva . iha ubhayam prāpnoti . kapota kāpotam . prāṇyañ bhavati vipratiṣedhena . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ tena vā sati anena vā . sāpavādakaḥ saḥ vidhiḥ . ayam punaḥ nirapavādakaḥ . yadi tena syāt iha na syāt . śvāvidhaḥ vikāraḥ śauvāvidham .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२७।१४-१८ रो इइइ,७४०-७४१ फले लुग्वचनानर्थक्यम् प्रकृत्यन्तरत्वात् । फले लुग्वचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । प्रकृत्यन्तरत्वात् । प्रकृत्यन्तरम् आमलकशब्दः फले वर्तते । एकान्तदर्शनात् प्राप्नोति । एकान्तदर्शनात् प्रसङ्गः इति चेत् वृक्षे लुग्वचनम् । एकान्तदर्शनात् प्रसङ्गः इति चेत् वृक्षे लुक् वक्तव्यः । वृक्षः अपि फलैकान्तः ।
KA II,327.14-18 Ro III,740-741 phale lugvacanānarthakyam prakṛtyantaratvāt . phale lugvacanam anarthakam . kim kāraṇam . prakṛtyantaratvāt . prakṛtyantaram āmalakaśabdaḥ phale vartate . ekāntadarśanāt prāpnoti . ekāntadarśanāt prasaṅgaḥ iti cet vṛkṣe lugvacanam . ekāntadarśanāt prasaṅgaḥ iti cet vṛkṣe luk vaktavyaḥ . vṛkṣaḥ api phalaikāntaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२७।२०-३२८।३ रो इइइ,७४१ लुप्प्रकरणे फलपाकशुषाम् उपसङ्ख्यानम् । लुप्प्रकरणे फलपाकशुषाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । व्रीहयः यवाः माषाः मुद्गाः तिलाः । पुष्पमूलेषु च बहुलम् । पुष्पमूलेषु च बहुलम् लुप् वक्तव्यः । मल्लिका करवीरम् बिसम् मृणालम् । न च भवति । पाटलानि मूलानि ।
KA II,327.20-328.3 Ro III,741 lupprakaraṇe phalapākaśuṣām upasaṅkhyānam . lupprakaraṇe phalapākaśuṣām upasaṅkhyānam kartavyam . vrīhayaḥ yavāḥ māṣāḥ mudgāḥ tilāḥ . puṣpamūleṣu ca bahulam . puṣpamūleṣu ca bahulam lup vaktavyaḥ . mallikā karavīram bisam mṛṇālam . na ca bhavati . pāṭalāni mūlāni .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२९।२-१० रो इइइ,७४२ ठक्प्रकरणे तत् आह इति माशब्दादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् । ठक्प्रकरणे तत् आह इति माशब्दादिभ्यः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । माशब्दिकः नैत्यशब्दिकः कार्यशब्दिकः । आहौ प्रभूतादिभ्यः । आहौ प्रभूतादिभ्यः ठक् वक्तव्यः । प्रभूतम् आह प्राभूतिकः । पार्याप्तिकः । पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः । पृच्छतौ सुस्नातादिभ्यः ठक् वक्तव्यः । सौस्नातिकः सौखरात्रिकः सौखशायिकः । गच्छतौ परदारादिभ्यः । गच्छतौ परदारादिभ्यः ठक् वक्तव्यः । पारदारिकः गौरुतल्पिकः ।
KA II,329.2-10 Ro III,742 ṭhakprakaraṇe tat āha iti māśabdādibhyaḥ upasaṅkhyānam . ṭhakprakaraṇe tat āha iti māśabdādibhyaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . māśabdikaḥ naityaśabdikaḥ kāryaśabdikaḥ . āhau prabhūtādibhyaḥ . āhau prabhūtādibhyaḥ ṭhak vaktavyaḥ . prabhūtam āha prābhūtikaḥ . pāryāptikaḥ . pṛcchatau susnātādibhyaḥ . pṛcchatau susnātādibhyaḥ ṭhak vaktavyaḥ . sausnātikaḥ saukharātrikaḥ saukhaśāyikaḥ . gacchatau paradārādibhyaḥ . gacchatau paradārādibhyaḥ ṭhak vaktavyaḥ . pāradārikaḥ gaurutalpikaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,१२-१५ रो इइइ,७४३ इह केषाम् चित् सांहितिकम् षत्वम् केषाम् चित् षिदर्थम् । तत्र न ज्ञायते केषाम् सांहितिकम् षत्वम् केषाम् षिदर्थम् इति । परिगणनम् कर्तव्यम् । आकर्षात् पर्पादेः भस्त्रादिभ्यः कुसीद्सूत्रात् च आवसथात् किसरादेः षितः षट् एते ठगधिकारे ।
KA II,12-15 Ro III,743 iha keṣām cit sāṃhitikam ṣatvam keṣām cit ṣidartham . tatra na jñāyate keṣām sāṃhitikam ṣatvam keṣām ṣidartham iti . parigaṇanam kartavyam . ākarṣāt parpādeḥ bhastrādibhyaḥ kusīdsūtrāt ca āvasathāt kisarādeḥ ṣitaḥ ṣaṭ ete ṭhagadhikāre .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३२९।१७ रो इइइ,७४३ वीवधात् च इति वक्तव्यम् । वैवधिकः ।
KA II,329.17 Ro III,743 vīvadhāt ca iti vaktavyam . vaivadhikaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३०।२-१२ रो इइइ,७४३-७४५ नित्यग्रहणम् किमर्थम् । विभषा मा भूत् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । पूर्वस्मिन् एव योगे विभाषाग्रहणम् निवृत्तम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । त्रेः मम्नित्यवचनम् विषयार्थम् । नित्यम् त्र्यन्तम् मब्विषयम् एव यथा स्यात् । केवलस्य प्रयोगः मा भूत् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति। तत्र यथाधिकारम् तद्विषयप्रसङ्गः । तत्र यथाधिकारम् तद्विषयता प्राप्नोति । निर्वृत्ते इत् वर्तते । तेन निर्वृत्ते एव त्र्यन्तम् मब्विषयम् स्यात् । ये अन्ये उपचाराः तत्र न स्यात् । कृत्रिमम् महत् सुविहितम् इति । एवम् तर्हि भावे इति प्रकृत्य इमप् वक्तव्यः कुट्टिमा भूमिः सेकिमः असिः इति एवमर्थम् । ततः वक्तव्यम् त्रेः । त्रेः मप् भवति । ततः नित्यम् । नित्यम् त्र्यन्तात् इमप् इति । किमर्थम् इदम् । नित्यम् त्र्यन्तम् इमब्विषये एव यथा स्यात् । केवलस्य प्रयोगः मा भूत् इति ।
KA II,330.2-12 Ro III,743-745 nityagrahaṇam kimartham . vibhaṣā mā bhūt . na etat asti prayojanam . pūrvasmin eva yoge vibhāṣāgrahaṇam nivṛttam . idam tarhi prayojanam . treḥ mamnityavacanam viṣayārtham . nityam tryantam mabviṣayam eva yathā syāt . kevalasya prayogaḥ mā bhūt . asti prayojanam etat . kim tarhi iti. tatra yathādhikāram tadviṣayaprasaṅgaḥ . tatra yathādhikāram tadviṣayatā prāpnoti . nirvṛtte it vartate . tena nirvṛtte eva tryantam mabviṣayam syāt . ye anye upacārāḥ tatra na syāt . kṛtrimam mahat suvihitam iti . evam tarhi bhāve iti prakṛtya imap vaktavyaḥ kuṭṭimā bhūmiḥ sekimaḥ asiḥ iti evamartham . tataḥ vaktavyam treḥ . treḥ map bhavati . tataḥ nityam . nityam tryantāt imap iti . kimartham idam . nityam tryantam imabviṣaye eva yathā syāt . kevalasya prayogaḥ mā bhūt iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३०।१४-१५ रो इइइ,७४५ अयम् योगः शक्यः अवक्तुम् । कथम् चूर्णी चूर्णिनौ चूर्णिनः इति । इनिना एतत् मत्वर्थीयेन सिद्धम् ।
KA II,330.14-15 Ro III,745 ayam yogaḥ śakyaḥ avaktum . katham cūrṇī cūrṇinau cūrṇinaḥ iti . ininā etat matvarthīyena siddham .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३०।१७-३३१।२ रो इइइ,७४५ लवणात् लुग्वचनानर्थक्यम् रसवाचिव्तात् । लवणात् लुग्वचनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । रसवाचिव्तात् । रसवाची एषः लवणशब्दः । न एषः संसृष्टनिमित्तः । आतः च रसवाची । असंसृष्टे च दर्शनात् । असंसृष्टे अपि हि लवणशब्दः वर्तते । तत् यथा । लवणम् क्षीरम् लवणम् पानीयम् इति । संसृष्टे च अदर्शनात् । संसृष्टे अपि च यदा न उपलभ्यते तदा आह । अलवणः सूपः अलवणः शाकम् इति ।
KA II,330.17-331.2 Ro III,745 lavaṇāt lugvacanānarthakyam rasavācivtāt . lavaṇāt lugvacanam anarthakam . kim kāraṇam . rasavācivtāt . rasavācī eṣaḥ lavaṇaśabdaḥ . na eṣaḥ saṃsṛṣṭanimittaḥ . ātaḥ ca rasavācī . asaṃsṛṣṭe ca darśanāt . asaṃsṛṣṭe api hi lavaṇaśabdaḥ vartate . tat yathā . lavaṇam kṣīram lavaṇam pānīyam iti . saṃsṛṣṭe ca adarśanāt . saṃsṛṣṭe api ca yadā na upalabhyate tadā āha . alavaṇaḥ sūpaḥ alavaṇaḥ śākam iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३१।४-१३ रो इइइ,७४६ अयुक्तः अयम् निर्देशः । यत् असौ अल्पम् दत्त्वा बहु गृह्णाति तत् गर्ह्यम् । कथम् तर्हि निर्देशः कर्तव्यः । प्रयच्छति गर्हाय इति । सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम् भविष्यति । गर्ह्यार्थम् गर्ह्यम् । मेस्याल्लोपः वा । मेस्याच्छब्दलोपः वा द्रष्टव्यः । द्विगुणम् मे स्यात् इति प्रयच्छति द्वैगुणिकः । त्रैगुणिकः । वृद्धेः वृधुषिभावः । वृद्धेः वृधुषिभावः वक्तव्यः । वार्धुषिकः ।
KA II,331.4-13 Ro III,746 ayuktaḥ ayam nirdeśaḥ . yat asau alpam dattvā bahu gṛhṇāti tat garhyam . katham tarhi nirdeśaḥ kartavyaḥ . prayacchati garhāya iti . saḥ tarhi tathā nirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . tādarthyāt tācchabdyam bhaviṣyati . garhyārtham garhyam . mesyāllopaḥ vā . mesyācchabdalopaḥ vā draṣṭavyaḥ . dviguṇam me syāt iti prayacchati dvaiguṇikaḥ . traiguṇikaḥ . vṛddheḥ vṛdhuṣibhāvaḥ . vṛddheḥ vṛdhuṣibhāvaḥ vaktavyaḥ . vārdhuṣikaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३१।१५-१६ रो इइइ,७४६ अधर्मात् च । अधर्मात् च इति वक्तव्यम् । आधर्मिकः ।
KA II,331.15-16 Ro III,746 adharmāt ca . adharmāt ca iti vaktavyam . ādharmikaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३१।१८-३३२।२ रो इइइ,७४७ नृनराभ्याम् अञ्वचनम् । नृनराभ्याम् च इति वक्तव्यम् । नुः धर्म्या नारी । नरस्य अपि नारी । विशसितुः इड्लोपः च । विशसितुः इड्लोपः च अञ् च वक्तव्यः । विशसितुः धर्म्यम् वैशस्त्रम् । विभाजयितुः णिलोपः च । विभाजयितुः णिलोपः च अञ् च वक्तव्यः । विभाजयितुः धर्म्यम् वैभाजित्रम् ।
KA II,331.18-332.2 Ro III,747 nṛnarābhyām añvacanam . nṛnarābhyām ca iti vaktavyam . nuḥ dharmyā nārī . narasya api nārī . viśasituḥ iḍlopaḥ ca . viśasituḥ iḍlopaḥ ca añ ca vaktavyaḥ . viśasituḥ dharmyam vaiśastram . vibhājayituḥ ṇilopaḥ ca . vibhājayituḥ ṇilopaḥ ca añ ca vaktavyaḥ . vibhājayituḥ dharmyam vaibhājitram .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३२।४-६ रो इइइ,७४७ किम् यस्य मृदङ्गः शिल्पम् सः मार्दङ्गिकः । किम् च अतः । कुम्भकारे प्राप्नोति । एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः द्रष्टव्यः । शिल्पम् इव शिल्पम् । मृदङ्ग्वादनम् शिल्पम् अस्य मार्दङ्गिकः । पैठरिकः ।
KA II,332.4-6 Ro III,747 kim yasya mṛdaṅgaḥ śilpam saḥ mārdaṅgikaḥ . kim ca ataḥ . kumbhakāre prāpnoti . evam tarhi uttarapadalopaḥ draṣṭavyaḥ . śilpam iva śilpam . mṛdaṅgvādanam śilpam asya mārdaṅgikaḥ . paiṭharikaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३२।८-१५ रो इइइ,७४८ किमर्थम् इदम् उच्यते । न कक् एव उच्यते का रूपसिद्धिः : शाक्तीकः याष्टीकः इति । शक्तियष्ट्योः ईकारः अन्ते कशब्दः च प्रत्ययः । न सिध्यति । विभाषा च एव हि शक्तियष्ट्योः ईकारः अपि च के अणः इति ह्रस्वत्वम् प्रसज्येत । एवम् तर्हि इकक् उच्यते । का रूपसिद्धिः । शाक्तीकः याष्टीकः इति । सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । यस्य इति च लोपः प्राप्नोति । इकारोच्चारणसामार्थ्यात् न भविष्यति । यदि तर्हि प्राप्नुवन् विधिः उच्चारणसामर्थ्यात् बाध्यते सवर्णदीर्घत्वम् अपि न प्राप्नोति । यम् विधिम् प्रति उपदेशः अनर्थकः सः विधिः बाध्यते । यस्य तु विधेः निमित्तम् एव न असौ बाध्यते । यस्य इति लोपम् च प्रति इकारोच्चारणम् अनर्थकम् सवर्णदीर्घत्वस्य तु निमित्तम् एव ।
KA II,332.8-15 Ro III,748 kimartham idam ucyate . na kak eva ucyate kā rūpasiddhiḥ : śāktīkaḥ yāṣṭīkaḥ iti . śaktiyaṣṭyoḥ īkāraḥ ante kaśabdaḥ ca pratyayaḥ . na sidhyati . vibhāṣā ca eva hi śaktiyaṣṭyoḥ īkāraḥ api ca ke aṇaḥ iti hrasvatvam prasajyeta . evam tarhi ikak ucyate . kā rūpasiddhiḥ . śāktīkaḥ yāṣṭīkaḥ iti . savarṇadīrghatvena siddham . na sidhyati . yasya iti ca lopaḥ prāpnoti . ikāroccāraṇasāmārthyāt na bhaviṣyati . yadi tarhi prāpnuvan vidhiḥ uccāraṇasāmarthyāt bādhyate savarṇadīrghatvam api na prāpnoti . yam vidhim prati upadeśaḥ anarthakaḥ saḥ vidhiḥ bādhyate . yasya tu vidheḥ nimittam eva na asau bādhyate . yasya iti lopam ca prati ikāroccāraṇam anarthakam savarṇadīrghatvasya tu nimittam eva .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३२।१७-१९ रो इइइ,७४९ किम् यस्य अस्ति मतिः सः आस्तिकः । किम् च अतः । चौरे अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि इतिलोपः अत्र द्रष्टव्यः । अस्ति इति अस्य मतिः आस्तिकः । न अस्ति इति अस्य मतिः नास्तिकः । दिष्टम् इति अस्य मतिः दैष्टिकः ।
KA II,332.17-19 Ro III,749 kim yasya asti matiḥ saḥ āstikaḥ . kim ca ataḥ . caure api prāpnoti . evam tarhi itilopaḥ atra draṣṭavyaḥ . asti iti asya matiḥ āstikaḥ . na asti iti asya matiḥ nāstikaḥ . diṣṭam iti asya matiḥ daiṣṭikaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३२।२१-३३३।२ रो इइइ,७४९ किम् यस्य छत्रधारणम् शीलम् सः छात्रः । किम् च अतः । राजपुरुषे प्राप्नोति । एवम् तर्हि उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः। छत्रम् इव छत्रम् । गुरुः छत्रम् । गुरुणा शिष्यः छत्रवत् छाद्यः शिष्येण च गुरुः छत्रवत् परिपाल्यः ।
KA II,332.21-333.2 Ro III,749 kim yasya chatradhāraṇam śīlam saḥ chātraḥ . kim ca ataḥ . rājapuruṣe prāpnoti . evam tarhi uttarapadalopaḥ atra draṣṭavyaḥ. chatram iva chatram . guruḥ chatram . guruṇā śiṣyaḥ chatravat chādyaḥ śiṣyeṇa ca guruḥ chatravat paripālyaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३३।४-९ रो इइइ,७५० हितम् भक्षाः इति चतुर्थीनिर्देशः । हितम् भक्षाः इति चतुर्थीनिर्देशः कर्तव्यः । इतरथा हि अनिर्देशः । इतरथा हि निर्देशः न भवति । हितशब्देन च योगे चतुर्थी विधीयते । सा प्राप्नोति । सः तर्हि चतुर्थीनिर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । एवम् वक्ष्यामि । हितम् भक्षाः तस्मै । ततः दीयते नियुक्तम् । तत् अस्मै इति ।
KA II,333.4-9 Ro III,750 hitam bhakṣāḥ iti caturthīnirdeśaḥ . hitam bhakṣāḥ iti caturthīnirdeśaḥ kartavyaḥ . itarathā hi anirdeśaḥ . itarathā hi nirdeśaḥ na bhavati . hitaśabdena ca yoge caturthī vidhīyate . sā prāpnoti . saḥ tarhi caturthīnirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . evam vakṣyāmi . hitam bhakṣāḥ tasmai . tataḥ dīyate niyuktam . tat asmai iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३३।११-२२ रो इइइ,७५०-७५१ वहत्यभिधाने रथशकटहलसीरेभ्यः प्रत्ययविधानानर्थक्यम् विहितत्वात् । वहत् इति अभिधाने रथशकटहलसीरेभ्यः प्रत्ययविधानम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । विहितत्वात् । विहितः अत्र प्रत्ययः तस्य इदम् इति । शब्दभेदात् अविधानम् । शब्दभेदात् अविधिः सः भवति । अन्यः हि शब्दः रथम् वहति अन्यः हि रथस्य वोढा इति । शब्दभेदात् अविधानम् इति चेत् अर्थाश्रयत्वात् प्रत्ययविधानस्य अर्थसामान्यात् सिद्धम् । शब्दभेदात् अविधानम् इति चेत् अर्थाश्रयः प्रत्ययविधिः । सः एव अर्थ रथम् वहति सः एव रथस्य वोढा इति । तत्र अर्थसामान्यात् सिद्धम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । यः द्वौ रथौ वहति सः द्विरथ्यः । यः द्वयोः रथयोः वोढा सः द्विरथः । तेन सति लुक् भवति । अनेन सति कस्मात् न भवति । प्राक् दीव्यतः इति उच्यते ।
KA II,333.11-22 Ro III,750-751 vahatyabhidhāne rathaśakaṭahalasīrebhyaḥ pratyayavidhānānarthakyam vihitatvāt . vahat iti abhidhāne rathaśakaṭahalasīrebhyaḥ pratyayavidhānam anarthakam . kim kāraṇam . vihitatvāt . vihitaḥ atra pratyayaḥ tasya idam iti . śabdabhedāt avidhānam . śabdabhedāt avidhiḥ saḥ bhavati . anyaḥ hi śabdaḥ ratham vahati anyaḥ hi rathasya voḍhā iti . śabdabhedāt avidhānam iti cet arthāśrayatvāt pratyayavidhānasya arthasāmānyāt siddham . śabdabhedāt avidhānam iti cet arthāśrayaḥ pratyayavidhiḥ . saḥ eva artha ratham vahati saḥ eva rathasya voḍhā iti . tatra arthasāmānyāt siddham . idam tarhi prayojanam . yaḥ dvau rathau vahati saḥ dvirathyaḥ . yaḥ dvayoḥ rathayoḥ voḍhā saḥ dvirathaḥ . tena sati luk bhavati . anena sati kasmāt na bhavati . prāk dīvyataḥ iti ucyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३४।२-६ रो इइइ,७५१-७५२ किम् निपात्यते । जनन्याः जनीभावः निपात्यते यत् च प्रत्ययः । जन्याः इति निपातनानर्थक्यम् पञ्चमीनिर्देशात् । जन्याः इति निपातनम् अनर्थकम् । किम् कारणम् । पञ्चमीनिर्देशात् । जननीशब्दात् एषा पञ्चमी । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सर्वकालः प्रत्ययविधिः यथा विज्ञायेत । जनीम् वहन्ति जन्याः । जनीम् वोढारः जन्याः । जनीम् अवाक्षुः जन्याः इति ।
KA II,334.2-6 Ro III,751-752 kim nipātyate . jananyāḥ janībhāvaḥ nipātyate yat ca pratyayaḥ . janyāḥ iti nipātanānarthakyam pañcamīnirdeśāt . janyāḥ iti nipātanam anarthakam . kim kāraṇam . pañcamīnirdeśāt . jananīśabdāt eṣā pañcamī . idam tarhi prayojanam . sarvakālaḥ pratyayavidhiḥ yathā vijñāyeta . janīm vahanti janyāḥ . janīm voḍhāraḥ janyāḥ . janīm avākṣuḥ janyāḥ iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३४।८-१३ रो इइइ,७५२ विध्यति अकरणेन । विध्यति अकरणेन इति वक्तव्यम् । इतरथा ह अतिप्रसङ्गः । अधनुषा इति उच्यमाने अत्रिप्रसङ्गः भवति । इह अपि प्रसज्येत । शर्कराभिः विध्यति । कण्टकैः विध्यति इति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कस्मात् न भवति शर्कराभिः विध्यति कण्टकैः विध्यति इति । अनभिधानात् ।
KA II,334.8-13 Ro III,752 vidhyati akaraṇena . vidhyati akaraṇena iti vaktavyam . itarathā ha atiprasaṅgaḥ . adhanuṣā iti ucyamāne atriprasaṅgaḥ bhavati . iha api prasajyeta . śarkarābhiḥ vidhyati . kaṇṭakaiḥ vidhyati iti . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . kasmāt na bhavati śarkarābhiḥ vidhyati kaṇṭakaiḥ vidhyati iti . anabhidhānāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३४।१५-१९ रो इइइ,७५२-७५३ गृहपतिना संयुक्ते इति उच्यते । तत्र दक्षिणाग्नौ अपि प्राप्नोति । दक्षिणाग्निः अपि गृहपतिना संयुज्यते । एवम् तर्हि गृहपतिना संयुक्ते इति उच्यते सर्वः च गृहपतिना संयुक्तः । तत्र प्रकर्षगतिः भविष्यति : साधीयः यः गृहपतिना संयुक्तः इति । कः च साधीयः । यस्मिन् पत्नीसंयाज्याः क्रियन्ते । अथ वा गृहपतिः नाम मन्त्रः । सः यस्मिन् उच्यते । अथ वा सञ्ज्ञायाम् इति वर्तते ।
KA II,334.15-19 Ro III,752-753 gṛhapatinā saṃyukte iti ucyate . tatra dakṣiṇāgnau api prāpnoti . dakṣiṇāgniḥ api gṛhapatinā saṃyujyate . evam tarhi gṛhapatinā saṃyukte iti ucyate sarvaḥ ca gṛhapatinā saṃyuktaḥ . tatra prakarṣagatiḥ bhaviṣyati : sādhīyaḥ yaḥ gṛhapatinā saṃyuktaḥ iti . kaḥ ca sādhīyaḥ . yasmin patnīsaṃyājyāḥ kriyante . atha vā gṛhapatiḥ nāma mantraḥ . saḥ yasmin ucyate . atha vā sañjñāyām iti vartate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३४।२१-३३५।३ रो इइइ,७५३ मासतन्वोः अनन्तरार्थे वा । मासतन्वोः अनन्तरार्थे वा इति वक्तव्यम् । मधु अस्मिन् असिति मधु अनन्तरम् वा मधव्यः माधवः । लुगकारेकाररेफाः च । लुगकारेकाररेफाः च प्रत्ययाः वक्तव्याः । लुक् मधुः तपः नभः । अकारः इषः ऊर्जः । इकारः शुचिः । रेफः च शुक्रः ।
KA II,334.21-335.3 Ro III,753 māsatanvoḥ anantarārthe vā . māsatanvoḥ anantarārthe vā iti vaktavyam . madhu asmin asiti madhu anantaram vā madhavyaḥ mādhavaḥ . lugakārekārarephāḥ ca . lugakārekārarephāḥ ca pratyayāḥ vaktavyāḥ . luk madhuḥ tapaḥ nabhaḥ . akāraḥ iṣaḥ ūrjaḥ . ikāraḥ śuciḥ . rephaḥ ca śukraḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,३३५।५-१५ रो इइइ,७५३-७५४ अक्षरसमूहे छन्दसः उपसङ्ख्यानम् । अक्षरसमूहे छन्दसः उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । ओ श्रावय इति चतुरक्षरम् । अस्तु श्रौषट् इति चतुरक्षरम् । ये यजामहे इति पञ्चाक्षरम् । यज इति द्व्यक्षरम् । द्व्यक्षरः वषट्कारः । एषः वै सप्तदशाक्षरः छन्दस्यः प्रज्ञापतिः यज्ञम् अनु विहितः । छन्दसि बहुभिर्वसव्यैरुपसङ्ख्यानम् । छन्दसि बहुभिर्वसव्यैरुपसङ्ख्यानम् । हस्तौ पृणस्व बहुविः वसव्यैः । अग्निरीशेवसव्यस्य । अग्निरीशेवसव्यस्य उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । तत् तर्हि उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । स्वार्थविज्ञानात् सिद्धम् । स्वार्थविज्ञानात् सिद्धम् एतत् । वसवः एव वसव्याः पान्तु ।
KA II,335.5-15 Ro III,753-754 akṣarasamūhe chandasaḥ upasaṅkhyānam . akṣarasamūhe chandasaḥ upasaṅkhyānam kartavyam . o śrāvaya iti caturakṣaram . astu śrauṣaṭ iti caturakṣaram . ye yajāmahe iti pañcākṣaram . yaja iti dvyakṣaram . dvyakṣaraḥ vaṣaṭkāraḥ . eṣaḥ vai saptadaśākṣaraḥ chandasyaḥ prajñāpatiḥ yajñam anu vihitaḥ . chandasi bahubhirvasavyairupasaṅkhyānam . chandasi bahubhirvasavyairupasaṅkhyānam . hastau pṛṇasva bahuviḥ vasavyaiḥ . agnirīśevasavyasya . agnirīśevasavyasya upasaṅkhyānam kartavyam . tat tarhi upasaṅkhyānam kartavyam . na kartavyam . svārthavijñānāt siddham . svārthavijñānāt siddham etat . vasavaḥ eva vasavyāḥ pāntu .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
A library of Sanskrit texts, held as their editions give them, with a search and a study companion that quote only what is held.
532 texts, 7,62,517 verses.
© 2026 HREEM. Sanskrit from GRETIL (CC BY-NC-SA 4.0, or the terms of the individual file), Sanskrit Wikisource (public-domain texts; page markup CC BY-SA 4.0) and the Digital Corpus of Sanskrit (CC BY 4.0). Translations are public domain unless a verse says otherwise.