Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 4.2

तेन रक्तं रागात्

tena raktaṃ rāgāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लस्य वर्णान्तरापादनम् इह रञ्जेर् अर्थः । रज्यते ऽनेन इति रागः । तेन इति तृतीयासमर्थाद् रागविशेष-वाचिनः शब्दाद् रक्तम् इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितम् प्रत्ययो भवति । कषायेण रक्तं वस्त्रम् काषायम् । माञ्जिष्ठम् । कौसुम्भम् । रागात् इति किम् ? देवदत्तेन रक्तं वस्त्रम् । कथं काषायौ गर्दभस्य कर्णौ, हारिद्रौ कुक्कुटस्य पदौ इति ? उपमानाद् भविष्यति, काषायौ इव काषायौ, हारिद्राव् इव हारिद्रौ । द्वैप-वैयाघ्राद् अञ् (*४,२।१२) इति यावत् तृतीयासमर्थ-विभक्तिर् अनुवर्तते ॥ लाक्षा-रोचना-शकल-कर्दमाट् ठक्

śuklasya varṇāntarāpādanam iha rañjer arthaḥ / rajyate 'nena iti rāgaḥ / tena iti tṛtīyāsamarthād rāgaviśeṣa-vācinaḥ śabdād raktam ity etasminn arthe yathāvihitam pratyayo bhavati / kaṣāyeṇa raktaṃ vastram kāṣāyam / māñjiṣṭham / kausumbham / rāgāt iti kim ? devadattena raktaṃ vastram / kathaṃ kāṣāyau gardabhasya karṇau, hāridrau kukkuṭasya padau iti ? upamānād bhaviṣyati, kāṣāyau iva kāṣāyau, hāridrāv iva hāridrau / dvaipa-vaiyāghrād añ (*4,2.12) iti yāvat tṛtīyāsamartha-vibhaktir anuvartate // lākṣā-rocanā-śakala-kardamāṭ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाक्षादिभ्यो रागवचनेभ्यस् तृतीयासमर्थेभ्यो रक्तम् इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । लाक्षया रक्तं वस्त्रम् लाक्षिकम् । रौचनिकम् । शाकलिकम् । कार्दमिकम् । शकलकर्दमाभ्यामणपीष्यते । शाकलम् । कार्दम् । नील्या अन् वक्तव्यः । नील्या रक्तं नीलं वस्त्रम् । पीतात् कन् वक्तव्यः । पीतेन रक्तं पीतकम् । हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् वक्तव्यः । हारिद्रम् । माहरजनम् ॥ नक्षत्रेण युक्तं कालः

lākṣādibhyo rāgavacanebhyas tṛtīyāsamarthebhyo raktam ity etasminn arthe ṭhak pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / lākṣayā raktaṃ vastram lākṣikam / raucanikam / śākalikam / kārdamikam / śakalakardamābhyāmaṇapīṣyate / śākalam / kārdam / nīlyā an vaktavyaḥ / nīlyā raktaṃ nīlaṃ vastram / pītāt kan vaktavyaḥ / pītena raktaṃ pītakam / haridrāmahārajanābhyāmañ vaktavyaḥ / hāridram / māharajanam // nakṣatreṇa yuktaṃ kālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लुब् अविशेषे

lub aviśeṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेण विहितस्य प्रत्ययस्य लुब् भवति अविशेषे । न चेन् नक्षत्र-युक्तस्य कालस्य रात्र्यादि-विशेषो ऽभिधीयते । यावन् काले नक्षत्रेण युज्यते अहोरात्रः, तस्य अविशेषे लुब् भवति । अद्य पुष्यः । अद्य कृत्तिकाः । अविशेषे इति किम् ? पौषी रात्रिः । पौषमहः ॥ सञ्ज्ञायां श्रवण-अश्वत्थाभ्याम्

pūrveṇa vihitasya pratyayasya lub bhavati aviśeṣe / na cen nakṣatra-yuktasya kālasya rātryādi-viśeṣo 'bhidhīyate / yāvan kāle nakṣatreṇa yujyate ahorātraḥ, tasya aviśeṣe lub bhavati / adya puṣyaḥ / adya kṛttikāḥ / aviśeṣe iti kim ? pauṣī rātriḥ / pauṣamahaḥ // sañjñāyāṃ śravaṇa-aśvatthābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशेषे लुप् विहितः पूर्वेण, विशेष-अर्थो ऽयम् आरम्भः । श्रवन-शब्दाद् अश्वत्थ-शब्दाच् च+उत्पन्नस्य प्रत्ययस्य लुब् भवति सञ्ज्ञायां विषये । श्रवणारात्रिः । अश्वत्थो मुहूर्तः । लुपि युक्तवद्-भावः कस्मान् न भवति ? निपातनात् विभाषा फाल्गुनी-श्रवणा-कार्तिकी-चैत्रीभ्यः (*४,२।२३) इति । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? श्रावणी, आश्वत्थी रात्रिः ॥ द्वन्वाच् छः

aviśeṣe lup vihitaḥ pūrveṇa, viśeṣa-artho 'yam ārambhaḥ / śravana-śabdād aśvattha-śabdāc ca+utpannasya pratyayasya lub bhavati sañjñāyāṃ viṣaye / śravaṇārātriḥ / aśvattho muhūrtaḥ / lupi yuktavad-bhāvaḥ kasmān na bhavati ? nipātanāt vibhāṣā phālgunī-śravaṇā-kārtikī-caitrībhyaḥ (*4,2.23) iti / sañjñāyām iti kim ? śrāvaṇī, āśvatthī rātriḥ // dvanvāc chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्षत्रद्वन्द्वात् तृतीयासमर्थाद् युक्ते काले छः प्रत्ययो भवति, विशेषे च अविशेषे च । राधानुराधीया रात्रिः । तिष्यपुनर्वसवीयमहः । अविशेषे - राधानुराधीयम् । अद्य तिष्यपुनर्वसवीयम् । लुपं परत्वाद् बाधते ॥ दृष्टं साम

nakṣatradvandvāt tṛtīyāsamarthād yukte kāle chaḥ pratyayo bhavati, viśeṣe ca aviśeṣe ca / rādhānurādhīyā rātriḥ / tiṣyapunarvasavīyamahaḥ / aviśeṣe - rādhānurādhīyam / adya tiṣyapunarvasavīyam / lupaṃ paratvād bādhate // dṛṣṭaṃ sāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन इति तृतीयासमर्थाद् दृष्टं साम इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यद् दृष्टं साम चेत् तद् भवति । क्रुञ्चेन दृष्तं कौञ्चं साम । वासिष्ठम् । वैश्वामित्रम् ॥ कलेर् ढक्

tena iti tṛtīyāsamarthād dṛṣṭaṃ sāma ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yad dṛṣṭaṃ sāma cet tad bhavati / kruñcena dṛṣtaṃ kauñcaṃ sāma / vāsiṣṭham / vaiśvāmitram // kaler ḍhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्दीव्यतो ऽण् प्राप्तः कालठञा बाधितः संधिवेलाद्य्-ऋतु-नक्षत्रेभ्यः इति पुनर् विधियते स वा डिद् भवति इति वक्तव्यम् । शतभिषजि जातः । शातभिषजः, शातभिषः । तीयादीकक् स्वार्थे वा वक्तव्यः । द्वैतीयीकम् । तार्तीयीकम् । द्वितीयकम् । तृतीयकम् । न विद्यायः । द्वितीया, तृतीया विद्या । गोत्रादङ्कवदिष्यते । दृष्टं साम इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे । औपगवेन दृष्टं साम औपगवकम् । कापटवकम् । गोत्रचरणाद् वुञ् भवति । दृष्टे सामनि जाते च द्विरण् डिद्वा विधीयते । तीयादीकक् न विद्याया गोत्रादङ्कवदिष्यते ॥ वामदेवाड् ड्यड्-ड्यौ

prāgdīvyato 'ṇ prāptaḥ kālaṭhañā bādhitaḥ saṃdhivelādy-ṛtu-nakṣatrebhyaḥ iti punar vidhiyate sa vā ḍid bhavati iti vaktavyam / śatabhiṣaji jātaḥ / śātabhiṣajaḥ, śātabhiṣaḥ / tīyādīkak svārthe vā vaktavyaḥ / dvaitīyīkam / tārtīyīkam / dvitīyakam / tṛtīyakam / na vidyāyaḥ / dvitīyā, tṛtīyā vidyā / gotrādaṅkavadiṣyate / dṛṣṭaṃ sāma ity etasminn arthe / aupagavena dṛṣṭaṃ sāma aupagavakam / kāpaṭavakam / gotracaraṇād vuñ bhavati / dṛṣṭe sāmani jāte ca dviraṇ ḍidvā vidhīyate / tīyādīkak na vidyāyā gotrādaṅkavadiṣyate // vāmadevāḍ ḍyaḍ-ḍyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामदेव-शब्दात् तृतीयासमर्थात् दृष्टं साम इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे ड्यत् ड्य इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः । अणो ऽपवादः । वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यं साम । तित्करणं स्वरार्थम् । डित्करणं किम् अर्थम् ? य-यतोश् च अतदर्थे (*६,२।१५६) इति नञ उत्तरस्य अन्तोदात्तत्वे विधीयमाने ऽन्योर् ग्रहणं मा भूत् । अननुबन्धकग्रहण-परिभाषया एकानुबन्धकग्रहणपरिभाषया च अनयोर् निवृत्तिः क्रियते । अवामदेव्यम् । सिद्धे यस्य+इति लोपेन किमर्थं ययतौ डितौ । ग्रहणं मा ऽतदर्थे भूद्वामदेव्यस्य नञ्स्वरे ॥ परिवृतो रथः

vāmadeva-śabdāt tṛtīyāsamarthāt dṛṣṭaṃ sāma ity etasminn arthe ḍyat ḍya ity etau pratyayau bhavataḥ / aṇo 'pavādaḥ / vāmadevena dṛṣṭaṃ sāma vāmadevyaṃ sāma / titkaraṇaṃ svarārtham / ḍitkaraṇaṃ kim artham ? ya-yatoś ca atadarthe (*6,2.156) iti naña uttarasya antodāttatve vidhīyamāne 'nyor grahaṇaṃ mā bhūt / ananubandhakagrahaṇa-paribhāṣayā ekānubandhakagrahaṇaparibhāṣayā ca anayor nivṛttiḥ kriyate / avāmadevyam / siddhe yasya+iti lopena kimarthaṃ yayatau ḍitau / grahaṇaṃ mā 'tadarthe bhūdvāmadevyasya nañsvare // parivṛto rathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुकम्बलाद् इनिः

pāṇḍukambalād iniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुकम्बल-शब्दात् तृतीयासमर्थात् परिवृतो रथः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे इनिः प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । पाण्डुकम्बली, पाण्डुकम्बलिनौ, पाण्डुकम्बलिनः । पाण्डुकम्बलशब्दो राजास्तरणस्य वर्णकम्बलस्य वाचकः । मत्वर्थीयेन+एव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम् ॥ द्वैप-वैयाघ्राद् अञ्

pāṇḍukambala-śabdāt tṛtīyāsamarthāt parivṛto rathaḥ ity etasminn arthe iniḥ pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / pāṇḍukambalī, pāṇḍukambalinau, pāṇḍukambalinaḥ / pāṇḍukambalaśabdo rājāstaraṇasya varṇakambalasya vācakaḥ / matvarthīyena+eva siddhe vacanamaṇo nivṛttyartham // dvaipa-vaiyāghrād añ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वीपि-व्याघ्रयोर् विकरभूते चर्मणो द्वैप-वैयाघ्रे, ताभ्यां तृतीयासमर्थाभ्यां परिवृतो रथः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे अञ् प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । स्वरे विशेषः । द्वैपेन परिवृतो रथः द्वैपः । वैयाघ्रः ॥ कौमार-अपूर्ववचने

dvīpi-vyāghrayor vikarabhūte carmaṇo dvaipa-vaiyāghre, tābhyāṃ tṛtīyāsamarthābhyāṃ parivṛto rathaḥ ity etasminn arthe añ pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / svare viśeṣaḥ / dvaipena parivṛto rathaḥ dvaipaḥ / vaiyāghraḥ // kaumāra-apūrvavacane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौमार इत्य् एतद् अण्प्रत्ययन्तं निपात्यते ऽपूर्ववचने । पाणिग्रहणस्य अपूर्ववचनम् । उभ्यतः स्त्रियाः अपूर्वत्वे निपातनम् एतत् । अपूर्वपतिं कुमारीं पतिर् उपपन्नः कौमारः पतिः । कुमारी-शब्दाद् द्वितीयासमर्थाद् उपयन्तरि प्रत्ययः । अपूर्वपतिः कुमारी पतिम् उपपन्ना कौमारी भार्या । प्रथमान्ताद् एव स्वार्थे प्रत्ययो ऽपूर्वत्वे द्योत्ये । कौमारापूर्ववचने कुमार्या अण् विधीयते । अपूर्वत्वं यदा तस्याः कुमार्यां भवति इति वा ॥ कुमार्यां भवः कौमारः पतिः, तस्य स्त्री कौमारी भार्या इति सिद्धम् ॥ तत्र+उद्धृतम् अमत्रेभ्यः

kaumāra ity etad aṇpratyayantaṃ nipātyate 'pūrvavacane / pāṇigrahaṇasya apūrvavacanam / ubhyataḥ striyāḥ apūrvatve nipātanam etat / apūrvapatiṃ kumārīṃ patir upapannaḥ kaumāraḥ patiḥ / kumārī-śabdād dvitīyāsamarthād upayantari pratyayaḥ / apūrvapatiḥ kumārī patim upapannā kaumārī bhāryā / prathamāntād eva svārthe pratyayo 'pūrvatve dyotye / kaumārāpūrvavacane kumāryā aṇ vidhīyate / apūrvatvaṃ yadā tasyāḥ kumāryāṃ bhavati iti vā // kumāryāṃ bhavaḥ kaumāraḥ patiḥ, tasya strī kaumārī bhāryā iti siddham // tatra+uddhṛtam amatrebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इति सप्तमीसमर्थाद् अमत्र-वाचिनः शब्दाद् उद्धृतम् इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । भुक्तोच्छिष्टम् उद्धृतम् उच्यते, यस्य+उद्धरणम् इति प्रसिद्धिः । अमत्रं भाजनं पात्रम् उच्यते । शरावेषु उद्धृतः शाराव ओदनः । माल्लिकः । कार्परः । अमत्रेभ्यः इति किम् ? पाणावुद्धृत ओदनः । तत्र इति सप्तमी समर्थविभक्तिः क्षीराड् ढञ् (*४,२।२०) इति यावद् अनुवर्तते ॥ स्थण्डिलाच् छयितरि व्रते

tatra iti saptamīsamarthād amatra-vācinaḥ śabdād uddhṛtam ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / bhuktocchiṣṭam uddhṛtam ucyate, yasya+uddharaṇam iti prasiddhiḥ / amatraṃ bhājanaṃ pātram ucyate / śarāveṣu uddhṛtaḥ śārāva odanaḥ / māllikaḥ / kārparaḥ / amatrebhyaḥ iti kim ? pāṇāvuddhṛta odanaḥ / tatra iti saptamī samarthavibhaktiḥ kṣīrāḍ ḍhañ (*4,2.20) iti yāvad anuvartate // sthaṇḍilāc chayitari vrate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कृतं भक्षाः

saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इति सप्तमीसमर्थात् संस्कृतम् इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् संस्कृतं भक्षाः चेत् ते भवन्ति । खरविशदम् अभ्यवहारार्थं भक्षम् इत्य् उच्यते । सत् उत्कर्षाधानम् संस्कारः । भ्राष्ट्रे संस्कृता भक्षाः भ्राष्ट्रा अपूपाः । कालशाः । कौम्भाः । भक्षाः इति किम् ? पुष्पपुटे संस्कृतो मालागुणः ॥ शूल-उखाद् यत्

tatra iti saptamīsamarthāt saṃskṛtam ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yat saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ cet te bhavanti / kharaviśadam abhyavahārārthaṃ bhakṣam ity ucyate / sat utkarṣādhānam saṃskāraḥ / bhrāṣṭre saṃskṛtā bhakṣāḥ bhrāṣṭrā apūpāḥ / kālaśāḥ / kaumbhāḥ / bhakṣāḥ iti kim ? puṣpapuṭe saṃskṛto mālāguṇaḥ // śūla-ukhād yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूल-शब्दाद् उखा-शब्दाच् च सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्षाः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यत् प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । शूले संस्कृतं शूल्यं मांसम् । उख्यम् ॥ दध्नष् ठक्

śūla-śabdād ukhā-śabdāc ca saptamīsamarthāt saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ ity etasminn arthe yat pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / śūle saṃskṛtaṃ śūlyaṃ māṃsam / ukhyam // dadhnaṣ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दधि-शब्दात् सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्षाः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । दधनि संस्कृतं दाधिकम् । ननु च संस्कृत-अर्थे प्राग्वहतेः ठकं वक्ष्यति, तेन+एव सिद्धम् ? न सिध्यति । दध्ना हि तत् संस्कृतं यस्य दधिकृतम् एव+उत्कर्षाधानम्, इह तु दधि केवलमाधारभूतं, द्रव्यान्तरेण लवणादिना संस्कारः क्रियते ॥ उदश्वितो ऽन्यतरस्याम्

dadhi-śabdāt saptamīsamarthāt saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ ity etasminn arthe ṭhak pratyayo bhavati / dadhani saṃskṛtaṃ dādhikam / nanu ca saṃskṛta-arthe prāgvahateḥ ṭhakaṃ vakṣyati, tena+eva siddham ? na sidhyati / dadhnā hi tat saṃskṛtaṃ yasya dadhikṛtam eva+utkarṣādhānam, iha tu dadhi kevalamādhārabhūtaṃ, dravyāntareṇa lavaṇādinā saṃskāraḥ kriyate // udaśvito 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदश्विच्-छब्दात् सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्षाः इत् येतस्मिन्न् अर्थे अन्यतरस्यां ठक् प्रत्ययो भवति, पक्षे यथाप्राप्तमण् भवति । औदश्वित्कम्, औदश्वितम् ॥ क्षीराड् ढञ्

udaśvic-chabdāt saptamīsamarthāt saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ it yetasminn arthe anyatarasyāṃ ṭhak pratyayo bhavati, pakṣe yathāprāptamaṇ bhavati / audaśvitkam, audaśvitam // kṣīrāḍ ḍhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीर-शब्दात् सप्तमीसमर्थात् संस्कृतं भक्षाः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे ढञ् प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । क्षीरे संस्कृता क्षैरेयी यवागूः ॥ सा ऽस्मिन् पौर्णमासी इति सञ्ज्ञायाम्

kṣīra-śabdāt saptamīsamarthāt saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ ity etasminn arthe ḍhañ pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / kṣīre saṃskṛtā kṣaireyī yavāgūḥ // sā 'smin paurṇamāsī iti sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौषः संवत्सरः । इह न भवति, पौषी पौर्णमासी अस्मिन् दशरात्रे इति । भृतकमासे च न भवति । इतिकरणस्य सञ्ज्ञाशब्दस्य च तुल्यम् एव फलं प्रयोग-अनुसरणं, तत्र किमर्थं द्वयम् उपादीयते ? सञ्ज्ञाशब्देन तुल्यताम् इति करणस्य ज्ञापयितुं, न ह्य् अयं लोके तथा प्रसिद्धः । सञ्ज्ञार्थत्वे तु सम्प्रति ज्ञापिते यत् तत्र तत्र+उच्यते इतिकरणस् ततश् चेद् विवक्षा इति तदुपपन्नं भवति । अथ पौर्णमासी इति को ऽयं शब्दः । पूर्णमासादण् पौर्णमासी । अथवा पूर्णो माः पूर्णमाः, पूर्णमास इयं पौर्णमासी । मा इति चन्द्र उच्यते ॥ आग्रहायण्य्-अश्वत्थाट् ठक्

pauṣaḥ saṃvatsaraḥ / iha na bhavati, pauṣī paurṇamāsī asmin daśarātre iti / bhṛtakamāse ca na bhavati / itikaraṇasya sañjñāśabdasya ca tulyam eva phalaṃ prayoga-anusaraṇaṃ, tatra kimarthaṃ dvayam upādīyate ? sañjñāśabdena tulyatām iti karaṇasya jñāpayituṃ, na hy ayaṃ loke tathā prasiddhaḥ / sañjñārthatve tu samprati jñāpite yat tatra tatra+ucyate itikaraṇas tataś ced vivakṣā iti tadupapannaṃ bhavati / atha paurṇamāsī iti ko 'yaṃ śabdaḥ / pūrṇamāsādaṇ paurṇamāsī / athavā pūrṇo māḥ pūrṇamāḥ, pūrṇamāsa iyaṃ paurṇamāsī / mā iti candra ucyate // āgrahāyaṇy-aśvatthāṭ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा अस्मिन् पौर्णमासी इति सर्वम् अनुवर्तते । आग्रहायणी-शब्दाद् अश्वत्थ-शब्दाच् च प्रथमसमर्थात् पौर्णमास्य्-उपाधिकाद् अस्मिन्न् इति सप्तम्यर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । अणो ऽपवादः । आग्रहायणिको मासः, सर्धमासः, संवत्सरः । एवम् आश्वत्थिकः ॥ विभाषा फाल्गुनी-श्रवणा-कार्तिकी-चैत्रीभ्यः

sā asmin paurṇamāsī iti sarvam anuvartate / āgrahāyaṇī-śabdād aśvattha-śabdāc ca prathamasamarthāt paurṇamāsy-upādhikād asminn iti saptamyarthe ṭhak pratyayo bhavati / aṇo 'pavādaḥ / āgrahāyaṇiko māsaḥ, sardhamāsaḥ, saṃvatsaraḥ / evam āśvatthikaḥ // vibhāṣā phālgunī-śravaṇā-kārtikī-caitrībhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फल्गुन्य्-आदयः पौर्णमासी-शब्दाः तेभ्यो विभाषा ठक् प्रत्ययो भवति, सा ऽस्मिन् पौर्णमासी इति सज्ञायाम् (*४,२।२१) इत्य् एतस्मिन् विषये । नित्यम् अणि प्राप्ते पक्षे ठग् विधीयते । फाल्गुनो मासः, फाल्गुनिकः । श्रावणः, श्रावणिकः । कार्तिकः, कार्तिकिकः । चैत्रः, चैत्रिकः ॥ सा ऽस्य देवता

phalguny-ādayaḥ paurṇamāsī-śabdāḥ tebhyo vibhāṣā ṭhak pratyayo bhavati, sā 'smin paurṇamāsī iti sajñāyām (*4,2.21) ity etasmin viṣaye / nityam aṇi prāpte pakṣe ṭhag vidhīyate / phālguno māsaḥ, phālgunikaḥ / śrāvaṇaḥ, śrāvaṇikaḥ / kārtikaḥ, kārtikikaḥ / caitraḥ, caitrikaḥ // sā 'sya devatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा इति प्रथमासमर्थाद् अस्य इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् प्रथमासमर्थं देवता चेत् सा भवति । यागसंप्रदानं देवता, देयस्य पुरोडाशादेः स्वामिनी, तस्मिन्न् अभिधेये प्रत्ययः । इन्द्रो देवता अस्य ऐन्द्रं हविः । आदित्यम् । बार्हस्पत्यम् । प्राजापत्यम् । देवता इति किम् ? कन्या देवता अस्य । कथम् ऐन्द्रो मन्त्रः ? मन्त्रस्तुत्यम् अपि देवता इत्य् उपचरन्ति । कथम् आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवता इति ? उपमानाद् भविष्यति । महाराजप्रोष्ठपदाट् ठञ् (*४,२।३५) इति यावत् सा ऽस्य देवता इत्य् अधिकारः । सा इति प्रकृते पुनः समर्थ-विभक्ति निर्देशः सञ्ज्ञा-निवृत्त्य्-अर्थः ॥ कस्य+इत्

sā iti prathamāsamarthād asya iti ṣaṣṭhyarthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yat prathamāsamarthaṃ devatā cet sā bhavati / yāgasaṃpradānaṃ devatā, deyasya puroḍāśādeḥ svāminī, tasminn abhidheye pratyayaḥ / indro devatā asya aindraṃ haviḥ / ādityam / bārhaspatyam / prājāpatyam / devatā iti kim ? kanyā devatā asya / katham aindro mantraḥ ? mantrastutyam api devatā ity upacaranti / katham āgneyo vai brāhmaṇo devatā iti ? upamānād bhaviṣyati / mahārājaproṣṭhapadāṭ ṭhañ (*4,2.35) iti yāvat sā 'sya devatā ity adhikāraḥ / sā iti prakṛte punaḥ samartha-vibhakti nirdeśaḥ sañjñā-nivṛtty-arthaḥ // kasya+it

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क-शब्दो देवतायां प्रजापतेर् वाचकः, ततः पूर्वेन+एव अण् प्रत्ययः सिद्धः, इ-कारादेश-अर्थम् वचनम् । कस्य इ-कारादेशो भवति प्रत्यय-सन्नियोगेन । कायं हविः । कायम् एककपालं निर्वपेत् ॥ शुक्राद् घन्

ka-śabdo devatāyāṃ prajāpater vācakaḥ, tataḥ pūrvena+eva aṇ pratyayaḥ siddhaḥ, i-kārādeśa-artham vacanam / kasya i-kārādeśo bhavati pratyaya-sanniyogena / kāyaṃ haviḥ / kāyam ekakapālaṃ nirvapet // śukrād ghan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपोनप्त्र्-अपांनप्तृभ्यां घः

aponaptr-apāṃnaptṛbhyāṃ ghaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपोनप्तृ अपांनप्तृ इत्य् एताभ्यां घः प्रत्ययो भवति सा ऽस्य देवता इत्य् अस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । अपोनप्त्रियं हविः, अपांनप्त्रियम् । अपोनपाद् अपांनपाद् इति देवताया नामधेये एते । तयोस् तु पत्ययसन्नियोगेन रूपम् इदं निपत्यते ॥ छ च

aponaptṛ apāṃnaptṛ ity etābhyāṃ ghaḥ pratyayo bhavati sā 'sya devatā ity asmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / aponaptriyaṃ haviḥ, apāṃnaptriyam / aponapād apāṃnapād iti devatāyā nāmadheye ete / tayos tu patyayasanniyogena rūpam idaṃ nipatyate // cha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपोनप्तृ अपांनप्तृ इत्य् एताभ्यां छ-कारः प्रत्ययो भवति सा अस्य देवता इति यस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । अपोनप्त्रीयं हविः, अपांनप्त्रीयम् । योगविभागः सङ्ख्यातानुदेशपरिहारार्थः । छप्रकरणे पैङ्गाक्षीपुत्रादिभ्य उपसङ्ख्यानम् । पैङ्गाक्षीपुत्रीयम् । तार्णबिन्दवीयम् । शतरुद्राच्छश्च घश्च । शतरुद्रीयम्, शतरुद्रियम् ॥ महेन्द्राद् घाणौ च

aponaptṛ apāṃnaptṛ ity etābhyāṃ cha-kāraḥ pratyayo bhavati sā asya devatā iti yasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / aponaptrīyaṃ haviḥ, apāṃnaptrīyam / yogavibhāgaḥ saṅkhyātānudeśaparihārārthaḥ / chaprakaraṇe paiṅgākṣīputrādibhya upasaṅkhyānam / paiṅgākṣīputrīyam / tārṇabindavīyam / śatarudrācchaśca ghaśca / śatarudrīyam, śatarudriyam // mahendrād ghāṇau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेन्द्र-शब्दात् घाणौ प्रत्ययौ भवतः, चकाराच् छश् च, सा ऽस्य देवता इत्य् अस्मिन् विषये । महेन्द्रो देवता अस्य महेन्द्रियम् हविः, माहेन्द्रम्, महेन्द्रीयम् ॥ सोमाट् ट्यण्

mahendra-śabdāt ghāṇau pratyayau bhavataḥ, cakārāc chaś ca, sā 'sya devatā ity asmin viṣaye / mahendro devatā asya mahendriyam haviḥ, māhendram, mahendrīyam // somāṭ ṭyaṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोम-शब्दात् ट्यण् प्रत्ययो भवति सा ऽस्य देवता इत्य् अस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । ण-कारो वृद्ध्य्-अर्थः । ट-कारो ङीब्-अर्थः । सोमो देवता अस्य सौम्यं हविः । सौम्यं सूक्तम् । सौम्यी ऋक् ॥ वाय्व्-ऋतु-पित्र्-उषसो यत्

soma-śabdāt ṭyaṇ pratyayo bhavati sā 'sya devatā ity asmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / ṇa-kāro vṛddhy-arthaḥ / ṭa-kāro ṅīb-arthaḥ / somo devatā asya saumyaṃ haviḥ / saumyaṃ sūktam / saumyī ṛk // vāyv-ṛtu-pitr-uṣaso yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यावापृथिवी-शुनासीर-मरुत्वद्-अग्नीषोम-वास्तोष्पति-गृहमेधाच् छ च

dyāvāpṛthivī-śunāsīra-marutvad-agnīṣoma-vāstoṣpati-gṛhamedhāc cha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यावापृथिव्य्-आदिब्भ्यः छः प्रत्ययो भवति सा ऽस्य देवता इत्य् अस्मिन् विषये, चकाराद् यच् च । अणो ण्यस्य च अपवादः । द्यौश् च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ देवते अस्य द्यावापृथिवीयम्, द्यावापृथिव्यम्, । शुनश् च सीरश् च तौ देवते अस्य इति शुनासीरीयम्, शौनासीर्यम् । शुनो वायुः । सीरः आदित्यः । मरुत्वान् देवता अस्य मरुत्वतीयम्, मरुत्वत्यम् । अग्नीषोमीयम्, अग्नीशोम्यम् । वास्तोष्पतीयम्, वास्तोष्पत्यम् । गृहमेधीयम्, गृहमेध्यम् ॥ अग्नेर् ढक्

dyāvāpṛthivy-ādibbhyaḥ chaḥ pratyayo bhavati sā 'sya devatā ity asmin viṣaye, cakārād yac ca / aṇo ṇyasya ca apavādaḥ / dyauś ca pṛthivī ca dyāvāpṛthivyau devate asya dyāvāpṛthivīyam, dyāvāpṛthivyam, / śunaś ca sīraś ca tau devate asya iti śunāsīrīyam, śaunāsīryam / śuno vāyuḥ / sīraḥ ādityaḥ / marutvān devatā asya marutvatīyam, marutvatyam / agnīṣomīyam, agnīśomyam / vāstoṣpatīyam, vāstoṣpatyam / gṛhamedhīyam, gṛhamedhyam // agner ḍhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नि-शब्दाद् ढक् प्रत्ययो भवति सा+अस्य देवता इत्य् अस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । अग्निर् देवता अस्य आग्नेयो ऽष्टाकपालः । प्राग्दीव्यतीयेषु तद्धितार्थेषु सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढग् वक्तव्यः । कालेभ्यो भववत्

agni-śabdād ḍhak pratyayo bhavati sā+asya devatā ity asmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / agnir devatā asya āgneyo 'ṣṭākapālaḥ / prāgdīvyatīyeṣu taddhitārtheṣu sarvatrāgnikalibhyāṃ ḍhag vaktavyaḥ / kālebhyo bhavavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालविशेष-वाचिभ्यः शब्देभ्यो भववत् प्रत्यया भवन्ति सा ऽस्य देवता इत्य् अस्मिन् विषये । कालाट् ठञ् (*४,३।११) इति प्रकरणे भवे प्रत्यया विधास्यन्ते ते सा ऽस्य देवता इत्य् अस्मिन् अर्थे तथा+एव+इष्यन्ते, तदर्थम् इदम् उच्यते । वत्-करणं सर्वसादृश्य-परिग्रह-अर्थम् । मासे भवम् मासिकम् । आर्धमासिकम् । सांवत्सरिकम् । वासन्तम् । प्रावृषेण्यम् । तथा मासो देवता ऽस्य मासिकम् । आर्धमासिकम् । सांवत्सरिकम् । वासन्तम् । प्रावृषेण्यम् ॥ महाराज-प्रोष्ठपदाट् ठञ्

kālaviśeṣa-vācibhyaḥ śabdebhyo bhavavat pratyayā bhavanti sā 'sya devatā ity asmin viṣaye / kālāṭ ṭhañ (*4,3.11) iti prakaraṇe bhave pratyayā vidhāsyante te sā 'sya devatā ity asmin arthe tathā+eva+iṣyante, tadartham idam ucyate / vat-karaṇaṃ sarvasādṛśya-parigraha-artham / māse bhavam māsikam / ārdhamāsikam / sāṃvatsarikam / vāsantam / prāvṛṣeṇyam / tathā māso devatā 'sya māsikam / ārdhamāsikam / sāṃvatsarikam / vāsantam / prāvṛṣeṇyam // mahārāja-proṣṭhapadāṭ ṭhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ठञ्-प्रकरणे तदस्मिन् वर्तत इति नवयज्ञादिभ्य उपसङ्ख्यानम् । नवयज्ञो ऽस्मिन् वर्तते नावयज्ञिकः कालः । पाकयज्ञैकः । पूर्णमासादण् । पूर्णमासो ऽस्यां वर्तते पौर्णमासी तिथिः ॥ पितृव्य-मातुल-मातामह-पितामहाः

ṭhañ-prakaraṇe tadasmin vartata iti navayajñādibhya upasaṅkhyānam / navayajño 'smin vartate nāvayajñikaḥ kālaḥ / pākayajñaikaḥ / pūrṇamāsādaṇ / pūrṇamāso 'syāṃ vartate paurṇamāsī tithiḥ // pitṛvya-mātula-mātāmaha-pitāmahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृव्यादयो निपात्यन्ते । समर्थविभक्तिः, प्रत्ययः, प्रत्ययार्थो ऽनुबन्धः इति सर्वं निपातनाद् विज्ञेयम् । पितृमातृभ्यां भ्रातर्यभिधेये व्यत् डुलच् इत्य् एतौ प्रत्ययु निपात्येते । पित्रुर् भ्राता पितृव्यः । मातुर् भ्राता मातुलः । ताभ्यां पितरि डामहच् मातरि षिच्च । ताभ्याम् एव पितरि डामहच् प्रत्ययो भवति । पितुः पिता पितामहः । मातुः पिता मातामहः । मातरि षिच्च । पितामही । मातामही । अवेर्दुग्धे सोढदूसमरीसचो वक्तव्याः । अवेर्दुग्धम् अविसोढम्, अविदूसम्, अविमरीसम् । तिलान्निष्फलात् पिञ्जपेजौ प्रत्ययौ वक्तव्यौ । निष्फलस्तिलः तिलपिञ्जः, तिलपेजः । पिञ्जश्छन्दसि डिच्च । तिल्पिञ्जं दण्डनं नडम् ॥ तस्य समूहः

pitṛvyādayo nipātyante / samarthavibhaktiḥ, pratyayaḥ, pratyayārtho 'nubandhaḥ iti sarvaṃ nipātanād vijñeyam / pitṛmātṛbhyāṃ bhrātaryabhidheye vyat ḍulac ity etau pratyayu nipātyete / pitrur bhrātā pitṛvyaḥ / mātur bhrātā mātulaḥ / tābhyāṃ pitari ḍāmahac mātari ṣicca / tābhyām eva pitari ḍāmahac pratyayo bhavati / pituḥ pitā pitāmahaḥ / mātuḥ pitā mātāmahaḥ / mātari ṣicca / pitāmahī / mātāmahī / averdugdhe soḍhadūsamarīsaco vaktavyāḥ / averdugdham avisoḍham, avidūsam, avimarīsam / tilānniṣphalāt piñjapejau pratyayau vaktavyau / niṣphalastilaḥ tilapiñjaḥ, tilapejaḥ / piñjaśchandasi ḍicca / tilpiñjaṃ daṇḍanaṃ naḍam // tasya samūhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षा-आदिभ्यो ऽण्

bhikṣā-ādibhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षा इत्य् एवम् आदिभ्यः शब्देभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । अण्-ग्रहनं बाधक-बाधन-अर्थम् । भिक्षाणां समूहः भैक्षम् । गार्भिणम् युवति-शब्दो ऽत्र पठ्यते, तस्य ग्रहण-सामर्थ्याद् पुम्बद्भावो न भवति भस्याढे तद्धिते (*६,३।३५) इति । युवतीनां समूहो यौवतम् । भैक्षा । गर्भिणी । क्षेत्र । करीष । अङ्गार । चर्मिन् । धर्मिन् । सहस्र । युवति । पदाति । पद्धति । अथर्वन् । दक्षिणा । भूत ॥ गोत्र-उक्ष-उष्ट्र-उरभ्र-राज-राजन्य-राजपुत्र-वत्स-मनुष्य-अजाद् वुञ्

bhikṣā ity evam ādibhyaḥ śabdebhyo 'ṇ pratyayo bhavati tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / aṇ-grahanaṃ bādhaka-bādhana-artham / bhikṣāṇāṃ samūhaḥ bhaikṣam / gārbhiṇam yuvati-śabdo 'tra paṭhyate, tasya grahaṇa-sāmarthyād pumbadbhāvo na bhavati bhasyāḍhe taddhite (*6,3.35) iti / yuvatīnāṃ samūho yauvatam / bhaikṣā / garbhiṇī / kṣetra / karīṣa / aṅgāra / carmin / dharmin / sahasra / yuvati / padāti / paddhati / atharvan / dakṣiṇā / bhūta // gotra-ukṣa-uṣṭra-urabhra-rāja-rājanya-rājaputra-vatsa-manuṣya-ajād vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्रादिभ्यो वुञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । अपत्य-अधिकाराद् अन्यत्र लौकिकं गोत्रं गृह्यते ऽपत्यमात्रं, न तु पौत्रप्रभृत्येव । औपगवानां समूहः औपगवकम् । कापटवकम् । उक्षन् - औक्षकम् । उष्ट्र - औष्ट्रकम् । उरभ्र - औरभ्रकम् । राजन् - राजकम् । राजन्य - राजन्यकम् । राजपुत्र - राजपुत्रकम् । वत्स - वात्सकम् । मनुष्य - मानुष्यकम् । अज - आजकम् । प्रकृत्या ऽके राजन्यमनुष्ययुवानः इति यलोपो न भवति, आपत्यसय् च तद्धिते ऽनाति (*६,४।१५१) इति । वृद्धाच्चेति वक्तव्यम् । वृद्धानां समूहो वार्धकम् ॥ केदाराद् यञ् च

gotrādibhyo vuñ pratyayo bhavati tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / apatya-adhikārād anyatra laukikaṃ gotraṃ gṛhyate 'patyamātraṃ, na tu pautraprabhṛtyeva / aupagavānāṃ samūhaḥ aupagavakam / kāpaṭavakam / ukṣan - aukṣakam / uṣṭra - auṣṭrakam / urabhra - aurabhrakam / rājan - rājakam / rājanya - rājanyakam / rājaputra - rājaputrakam / vatsa - vātsakam / manuṣya - mānuṣyakam / aja - ājakam / prakṛtyā 'ke rājanyamanuṣyayuvānaḥ iti yalopo na bhavati, āpatyasay ca taddhite 'nāti (*6,4.151) iti / vṛddhācceti vaktavyam / vṛddhānāṃ samūho vārdhakam // kedārād yañ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केदार-शब्दाद् यञ् प्रत्ययो भवति, च-काराद् वुञ् च, तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । अचित्त-लक्षनस्य ठकः अपवादः । केदाराणाम् समूहः कैदार्यम्, कैदारकम् । गणिकायाश् च यज् वक्तव्यः । गनिकानां समूहः गाणिक्यम् ॥ ठञ् कवचिनश् च

kedāra-śabdād yañ pratyayo bhavati, ca-kārād vuñ ca, tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / acitta-lakṣanasya ṭhakaḥ apavādaḥ / kedārāṇām samūhaḥ kaidāryam, kaidārakam / gaṇikāyāś ca yaj vaktavyaḥ / ganikānāṃ samūhaḥ gāṇikyam // ṭhañ kavacinaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मण-माणव-वाडवाद् यन्

brāhmaṇa-māṇava-vāḍavād yan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणादिभ्यः शब्देभ्यो यन् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । नकारः स्वरार्थः । ब्राह्मणानां समूहः ब्राह्मण्यम् । माणव्यम् । वाडव्यम् । यन्-प्रकरणे पृष्ठाद् उपसङ्ख्यानम् । पृष्ठानां समूहः पृष्ठ्यः । अह्नः खः क्रतौ । अह्णां समूहः अहीनः क्रतुः । क्रतौ इति किम् ? आह्नः । खण्डिकादिषु दर्शनादञ् भवति । पर्श्वा णस् वक्तव्यः । पर्शूनां समूहः पार्श्वम् । पदसञ्ज्ञकत्वाद् गुणो न भवति । वातादूलः । वातानां समूहः वातूलः ॥ ग्राम-जन-बन्धु-सहायेभ्यस् तल्

brāhmaṇādibhyaḥ śabdebhyo yan pratyayo bhavati tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / nakāraḥ svarārthaḥ / brāhmaṇānāṃ samūhaḥ brāhmaṇyam / māṇavyam / vāḍavyam / yan-prakaraṇe pṛṣṭhād upasaṅkhyānam / pṛṣṭhānāṃ samūhaḥ pṛṣṭhyaḥ / ahnaḥ khaḥ kratau / ahṇāṃ samūhaḥ ahīnaḥ kratuḥ / kratau iti kim ? āhnaḥ / khaṇḍikādiṣu darśanādañ bhavati / parśvā ṇas vaktavyaḥ / parśūnāṃ samūhaḥ pārśvam / padasañjñakatvād guṇo na bhavati / vātādūlaḥ / vātānāṃ samūhaḥ vātūlaḥ // grāma-jana-bandhu-sahāyebhyas tal

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामादिभ्यः तल् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । ग्रामाणां समूहः ग्रामता । जनता । बन्धुता । सहायता । गजाच्चेति वक्तव्यम् । गजानां समूहः गजता ॥ अनुदात्तादेर् अञ्

grāmādibhyaḥ tal pratyayo bhavati tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / grāmāṇāṃ samūhaḥ grāmatā / janatā / bandhutā / sahāyatā / gajācceti vaktavyam / gajānāṃ samūhaḥ gajatā // anudāttāder añ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खण्डिक-आदिभ्यश् च

khaṇḍika-ādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खण्दिका इत्य् एवम् आदिभ्यः शब्देभ्यो ऽञ् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । आद्य्-उदात्त-अर्थम् अचित्तार्थम् च वचनम् । खण्दिकानां ममूहः खाण्डिकम् । वाडवम् । क्षुद्रक-मालव-शब्दोत्र पठ्यते । क्षुद्रकाश् च मालवाश् च इति क्षत्रिय-द्वन्द्वः । ततः पूर्वेण+एव अञि सिद्धे वचनं गोत्रवुञ् बाधन-अर्थम् । ननु च परत्वादञा वुञ् बाधिष्यते, न च गोत्रसमुदायो गोत्रं, न च तदन्तविधिर् अत्र अस्ति ? एवं तर्हि एतज् ज्ञापयति वुञि पूर्वविप्रतिषेधः, समूहिकेषु च तदन्तविधिर् अस्ति इति । प्रत्योजनम् औपगवकं कापटवकम् इति वुञ् भवति, वानहस्तिकं गौधेनुकम् इति च तदन्तविधिः । क्षुद्रकमालवात् इत्य् एतावता योगविभागेन पूर्वविप्रतेषेधस् तदन्तविधिश् च ज्ञापितः, पुनर् अस्यअ+एव नियमार्थम् उच्यते सेनासञ्ज्ञायाम् इति । क्षुद्रकमालवात् सेनासंज्ञायाम् एव अञ् भवति । क्षौद्रकमालवी सेना । क्षौद्रकमालवमन्यत् । अञ्सिद्धिर् अनुदातादेः को ऽर्थः क्षुद्रकमालवात् । गोत्राद् वुञ् न च तद्गोत्रं तदन्तान् न च सर्वतः ॥ ज्ञापकं स्यात् तदन्तत्वे तथा च अपि शलिएर् विधिः । सेनायां नियम-अर्थं च यथा बध्येत चाञ् वुञा ॥ खण्दिका । वडवा । क्षुद्रकमालवात् सेनासञ्ज्ञायाम् । भिक्षुक । शुक । उलूक । श्वन् । युग । अहन् । वरत्रा । हलबन्ध ॥ चरणेभ्यो धर्मवत्

khaṇdikā ity evam ādibhyaḥ śabdebhyo 'ñ pratyayo bhavati tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / ādy-udātta-artham acittārtham ca vacanam / khaṇdikānāṃ mamūhaḥ khāṇḍikam / vāḍavam / kṣudraka-mālava-śabdotra paṭhyate / kṣudrakāś ca mālavāś ca iti kṣatriya-dvandvaḥ / tataḥ pūrveṇa+eva añi siddhe vacanaṃ gotravuñ bādhana-artham / nanu ca paratvādañā vuñ bādhiṣyate, na ca gotrasamudāyo gotraṃ, na ca tadantavidhir atra asti ? evaṃ tarhi etaj jñāpayati vuñi pūrvavipratiṣedhaḥ, samūhikeṣu ca tadantavidhir asti iti / pratyojanam aupagavakaṃ kāpaṭavakam iti vuñ bhavati, vānahastikaṃ gaudhenukam iti ca tadantavidhiḥ / kṣudrakamālavāt ity etāvatā yogavibhāgena pūrvaviprateṣedhas tadantavidhiś ca jñāpitaḥ, punar asyaa+eva niyamārtham ucyate senāsañjñāyām iti / kṣudrakamālavāt senāsaṃjñāyām eva añ bhavati / kṣaudrakamālavī senā / kṣaudrakamālavamanyat / añsiddhir anudātādeḥ ko 'rthaḥ kṣudrakamālavāt / gotrād vuñ na ca tadgotraṃ tadantān na ca sarvataḥ // jñāpakaṃ syāt tadantatve tathā ca api śalier vidhiḥ / senāyāṃ niyama-arthaṃ ca yathā badhyeta cāñ vuñā // khaṇdikā / vaḍavā / kṣudrakamālavāt senāsañjñāyām / bhikṣuka / śuka / ulūka / śvan / yuga / ahan / varatrā / halabandha // caraṇebhyo dharmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरण-शब्दाः कठकलापादयः, तेभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यः समूहे धर्मवत् प्रत्यया भवन्ति । गोत्रचरणाद् वुञ् इत्य् आरभ्य प्रत्यया वक्ष्यन्ते, तत्र चेद् अमुच्यते चरणाद् धर्माम्नाययोः इति, तेन धर्मवत् इत्य् अतिदेशः क्रियते । वतिः सर्वसादृश्यार्थः । कठानां धर्मः काठकम् । कालापकम् । छन्दोग्यम् । औक्थिक्यम् । आथर्वणम् । तथा समूहे ऽपि - काठकम् । कालापकम् । छन्दोग्यम् । औक्थिक्यम् । आथर्वणम् ॥ अचित्त-हस्ति-धेनोष् ठक्

caraṇa-śabdāḥ kaṭhakalāpādayaḥ, tebhyaḥ ṣaṣṭhīsamarthebhyaḥ samūhe dharmavat pratyayā bhavanti / gotracaraṇād vuñ ity ārabhya pratyayā vakṣyante, tatra ced amucyate caraṇād dharmāmnāyayoḥ iti, tena dharmavat ity atideśaḥ kriyate / vatiḥ sarvasādṛśyārthaḥ / kaṭhānāṃ dharmaḥ kāṭhakam / kālāpakam / chandogyam / aukthikyam / ātharvaṇam / tathā samūhe 'pi - kāṭhakam / kālāpakam / chandogyam / aukthikyam / ātharvaṇam // acitta-hasti-dhenoṣ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केश-अश्वाभ्यां यञ्-छाव् अन्यतरस्याम्

keśa-aśvābhyāṃ yañ-chāv anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केश अश्व इत्य् एत्याभ्यां यथासङ्ख्यं यञ् छ इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतो ऽन्यतरस्यां तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । केशानां समूहः कैश्यम्, कैशिकम् । अश्वानाम् समूहः अश्वीयम्, आश्वम् ॥ पाशादिभ्यो यः

keśa aśva ity etyābhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ yañ cha ity etau pratyayau bhavato 'nyatarasyāṃ tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / keśānāṃ samūhaḥ kaiśyam, kaiśikam / aśvānām samūhaḥ aśvīyam, āśvam // pāśādibhyo yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाशदिभ्यः यः प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । पाशानां समूहः पाश्या । तृण्या । पाश । तृण । धूम । वात । अङ्गार । पोत । बालक । पिटक । पिटाक । शकट । हल । नड । वन ॥ खल-गो-रथात्

pāśadibhyaḥ yaḥ pratyayo bhavati tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / pāśānāṃ samūhaḥ pāśyā / tṛṇyā / pāśa / tṛṇa / dhūma / vāta / aṅgāra / pota / bālaka / piṭaka / piṭāka / śakaṭa / hala / naḍa / vana // khala-go-rathāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खल-गो-रथ-शब्देभ्यः यः प्रत्यय भवत् तस्य समूहः इत्य् एतस्मिन् विषये । खलानां समूहः खल्या । गव्या । रथ्या । पाशादिष्वपाठः उत्तरार्थः ॥ इनि-त्र-कट्यचश् च

khala-go-ratha-śabdebhyaḥ yaḥ pratyaya bhavat tasya samūhaḥ ity etasmin viṣaye / khalānāṃ samūhaḥ khalyā / gavyā / rathyā / pāśādiṣvapāṭhaḥ uttarārthaḥ // ini-tra-kaṭyacaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयो देशे

viṣayo deśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समूहः इति निवॄत्तम् । षष्ठी समर्थविभक्तिर् अनुवर्तते । तस्य इति षष्ठीसमर्थाद् विषयः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यो ऽसौ विषयः देशश् चेत् स भवति । विषय-शब्दो बह्वर्थः । क्वचिद् ग्रामसमुदाये वर्तते, विषयो लब्धः इति । क्वचिद् इन्द्रियग्राह्ये, चक्षुर् विषयो रूपम् इति । क्वचिद् अत्यन्तशीलिते ज्ञेये, देवदत्तस्य विषयो ऽनुवाकः इति । क्वाचिद् अन्यत्र अभावे, मत्स्यानाम् विषयो जलम् इति । तत्र देश-ग्रहणं ग्रामसमुदाय-प्रतिपत्त्य्-अर्थम् । शिबीनां विषयो देशः शैबः । औष्ट्रः । देशे इति किम् ? देवदत्तस्य विषयो ऽनुवाकः ॥ राजन्यादिभ्यो वुञ्

samūhaḥ iti nivṝttam / ṣaṣṭhī samarthavibhaktir anuvartate / tasya iti ṣaṣṭhīsamarthād viṣayaḥ ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yo 'sau viṣayaḥ deśaś cet sa bhavati / viṣaya-śabdo bahvarthaḥ / kvacid grāmasamudāye vartate, viṣayo labdhaḥ iti / kvacid indriyagrāhye, cakṣur viṣayo rūpam iti / kvacid atyantaśīlite jñeye, devadattasya viṣayo 'nuvākaḥ iti / kvācid anyatra abhāve, matsyānām viṣayo jalam iti / tatra deśa-grahaṇaṃ grāmasamudāya-pratipatty-artham / śibīnāṃ viṣayo deśaḥ śaibaḥ / auṣṭraḥ / deśe iti kim ? devadattasya viṣayo 'nuvākaḥ // rājanyādibhyo vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्यादिभ्यः शब्देभ्यो वुञ् प्रत्ययो भवति विषयो देशे इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे । अणो ऽपवादः । राजन्यानां विषयो देशः राजन्यकः । दैवयानकः । आकृतिगणश् च अयम् । मालवानां विषयो देशः मालवकः । वैराटकः । त्रैगर्तकः । राजन्य । देवयान । शालङ्कायन । जालन्धरायण । आत्मकामेय । अम्बरीषपुत्र । वसाति । बैल्ववन । शैलूष । उदुम्बर । बैल्वत । आर्जुनायन । संप्रिय । दाक्षि । ऊर्णनाभ ॥ भौरिक्याद्य्-ऐषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ

rājanyādibhyaḥ śabdebhyo vuñ pratyayo bhavati viṣayo deśe ity etasminn arthe / aṇo 'pavādaḥ / rājanyānāṃ viṣayo deśaḥ rājanyakaḥ / daivayānakaḥ / ākṛtigaṇaś ca ayam / mālavānāṃ viṣayo deśaḥ mālavakaḥ / vairāṭakaḥ / traigartakaḥ / rājanya / devayāna / śālaṅkāyana / jālandharāyaṇa / ātmakāmeya / ambarīṣaputra / vasāti / bailvavana / śailūṣa / udumbara / bailvata / ārjunāyana / saṃpriya / dākṣi / ūrṇanābha // bhaurikyādy-aiṣukāryādibhyo vidhalbhaktalau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भैरिक्यादिभ्यः ऐषुकार्यादिभ्यश् च यथासङ्ख्यं विधल् भक्तल् इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः विषयो देशे इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । भौरिकिविधः । वैपेयविधः । ऐषुकार्यादिभ्यः - ऐषुकारिभक्तः । सारस्यायनभक्तः । भौरिकि । वैपेय । भौलिकि । चैटयत । काणेय । वाणिजक । वालिज । वालिज्यक । शैकयत । वैकयत । ऐषुकारि । सारस्यायन । चान्द्रायण । द्व्याक्षायण । त्र्याक्षायण । औडायन । जौलायन । खाडायन । सौवीर । दासमित्रि । दासमित्रायण । शौद्राण । दाक्षायण । शयण्ड । तार्क्ष्यायण । शौभ्रायण । सायण्डि । शौण्दि । वैश्वमाणव । वैश्वधेनव । नद । तुण्डदेव । विशदेव ॥ सो ऽस्य-आदिर् इति च्छन्दसः प्रगाथेषु

bhairikyādibhyaḥ aiṣukāryādibhyaś ca yathāsaṅkhyaṃ vidhal bhaktal ity etau pratyayau bhavataḥ viṣayo deśe ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / bhaurikividhaḥ / vaipeyavidhaḥ / aiṣukāryādibhyaḥ - aiṣukāribhaktaḥ / sārasyāyanabhaktaḥ / bhauriki / vaipeya / bhauliki / caiṭayata / kāṇeya / vāṇijaka / vālija / vālijyaka / śaikayata / vaikayata / aiṣukāri / sārasyāyana / cāndrāyaṇa / dvyākṣāyaṇa / tryākṣāyaṇa / auḍāyana / jaulāyana / khāḍāyana / sauvīra / dāsamitri / dāsamitrāyaṇa / śaudrāṇa / dākṣāyaṇa / śayaṇḍa / tārkṣyāyaṇa / śaubhrāyaṇa / sāyaṇḍi / śauṇdi / vaiśvamāṇava / vaiśvadhenava / nada / tuṇḍadeva / viśadeva // so 'sya-ādir iti cchandasaḥ pragātheṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पङ्क्तिर् आदिर् अस्य पाङ्कतः प्रगाथः । आनुष्टुभः । जागतः । आदिः इति किम् ? अनुष्टुब्ः मध्यम् अस्य प्रगाथस्य । छन्दसः इति किम् ? उदुत्य-शब्द आदिर् अस्य प्रगाथस्य । प्रगाथेषु इति किम् ? पङ्क्तिर् आदिर् अस्य अनुवाकस्य । प्रगाथ-शब्दः क्रियानिमित्तकः क्वचिद् एव मन्त्रविशेषे वर्तते । यत्र द्वे ऋचौ प्रग्रथनेन तिस्रः क्रियन्ते, स प्रग्रथनात् प्रकर्षगानाद् वा प्रगाथः इत्य् उच्यते । छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसके स्वार्थ उपसङ्ख्यानम् । त्रिष्टुब् एव त्रैष्टुभम् । जागतम् ॥ सङ्ग्रामे प्रयोजन-योद्धृभ्यः

paṅktir ādir asya pāṅkataḥ pragāthaḥ / ānuṣṭubhaḥ / jāgataḥ / ādiḥ iti kim ? anuṣṭubḥ madhyam asya pragāthasya / chandasaḥ iti kim ? udutya-śabda ādir asya pragāthasya / pragātheṣu iti kim ? paṅktir ādir asya anuvākasya / pragātha-śabdaḥ kriyānimittakaḥ kvacid eva mantraviśeṣe vartate / yatra dve ṛcau pragrathanena tisraḥ kriyante, sa pragrathanāt prakarṣagānād vā pragāthaḥ ity ucyate / chandasaḥ pratyayavidhāne napuṃsake svārtha upasaṅkhyānam / triṣṭub eva traiṣṭubham / jāgatam // saṅgrāme prayojana-yoddhṛbhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽस्य इति समर्थविभक्तिः, प्रत्ययार्थश् च अनुवर्तते । प्रथमासमर्थविशेषणं प्रयोजनं योद्धारश् च । प्रत्ययार्थविशेषनं सङ्ग्रामः । प्रयोजनवाचिभ्यः योद्धृवाचिभ्यश् च शब्देभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यः अस्य इति षष्ठ्यर्थे सङ्ग्रामे ऽभिधेये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । भद्रा प्रयोजनम् अस्य सङ्ग्रामस्य भद्रः सङ्ग्रामः । सौभद्रः । गौरिमित्रः । योद्धृभ्यः - आहिमाला योद्धारो ऽस्य सङ्ग्रामस्य आहिमालः । स्यान्दनाश्वः । भारतः । सङ्ग्रामे इति किम् ? सुभद्रा प्रयोजनम् अस्य दानस्य । प्रयोजन-योद्धृभ्यः इति किम् ? सुभद्रा प्रेक्षिका ऽस्य सङ्ग्रामस्य ॥ तद् अस्यां प्रहरणम् इति क्रीडायां णः

so 'sya iti samarthavibhaktiḥ, pratyayārthaś ca anuvartate / prathamāsamarthaviśeṣaṇaṃ prayojanaṃ yoddhāraś ca / pratyayārthaviśeṣanaṃ saṅgrāmaḥ / prayojanavācibhyaḥ yoddhṛvācibhyaś ca śabdebhyaḥ prathamāsamarthebhyaḥ asya iti ṣaṣṭhyarthe saṅgrāme 'bhidheye yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / bhadrā prayojanam asya saṅgrāmasya bhadraḥ saṅgrāmaḥ / saubhadraḥ / gaurimitraḥ / yoddhṛbhyaḥ - āhimālā yoddhāro 'sya saṅgrāmasya āhimālaḥ / syāndanāśvaḥ / bhārataḥ / saṅgrāme iti kim ? subhadrā prayojanam asya dānasya / prayojana-yoddhṛbhyaḥ iti kim ? subhadrā prekṣikā 'sya saṅgrāmasya // tad asyāṃ praharaṇam iti krīḍāyāṃ ṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् इति प्रथमासमर्थाद् अस्याम् इति सप्तम्य्-अर्थे णः प्रत्ययो भवति, यत् तत् इति निर्दिष्टं प्रहरणं चेत् भवति । यद् अस्याम् इति निर्दिष्टं क्रीडा तद् चेत् सा भवति । इतिकरणस् ततश् चेद् विवक्षा । दण्डः प्रहरणम् अस्यां क्रीडायां दाण्डा । मौष्टा । प्रहरणम् इति किम् ? माला भूषणम् अस्यां क्रीडायाम् । क्रीडायाम् इति किम् ? खङ्गः प्रहरणम् अस्यां सेनायाम् ॥ घञः सास्यां क्रियेति ञः

tat iti prathamāsamarthād asyām iti saptamy-arthe ṇaḥ pratyayo bhavati, yat tat iti nirdiṣṭaṃ praharaṇaṃ cet bhavati / yad asyām iti nirdiṣṭaṃ krīḍā tad cet sā bhavati / itikaraṇas tataś ced vivakṣā / daṇḍaḥ praharaṇam asyāṃ krīḍāyāṃ dāṇḍā / mauṣṭā / praharaṇam iti kim ? mālā bhūṣaṇam asyāṃ krīḍāyām / krīḍāyām iti kim ? khaṅgaḥ praharaṇam asyāṃ senāyām // ghañaḥ sāsyāṃ kriyeti ñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा इति समर्थविभक्तिः । अस्याम् इति प्रत्ययार्थः स्त्रीलिङ्गः । क्रिया इति प्रकृत्यर्थ-विशेषणम् । घञः इति प्रकृतिनिर्देशः । इति करणो विवक्षार्थः । घञन्तात् कियावाचिनः प्रथमासमर्थाद् अस्याम् इति सप्तम्यर्थे स्त्रीलिङ्गे ञः प्रययो भवति । घञः इति कृद्-ग्रहणम्, तत्र गतिकारक-पूर्वम् अपि गृह्यते । श्येनपातो ऽस्यां वर्तते श्यैनंपाता । तैलंपाता घञः इति किम् ? श्येनपतनम् अस्यां वर्तते । क्रिया इति किम् ? प्राकारो ऽस्यां वर्तते । अथ समर्थविभक्तिः प्रत्ययार्थश् च कस्मात् पुनर् उपादियते, यावता द्वयम् अपि प्रकृतम् एव ? क्रीडायाम् इत्य् अनेन तत्सम्बद्धम्, अतस्तदनुवृत्तौ क्रीडानुवृत्तिर् अपि सम्भाव्येत । सामान्येन च+इदं विधानम् । दण्डपातो ऽस्यां तिथौ वर्तते दाण्डपाता तिथिः । मौसलपाता तिथिः ॥ तद् अधीते तद् वेद

sā iti samarthavibhaktiḥ / asyām iti pratyayārthaḥ strīliṅgaḥ / kriyā iti prakṛtyartha-viśeṣaṇam / ghañaḥ iti prakṛtinirdeśaḥ / iti karaṇo vivakṣārthaḥ / ghañantāt kiyāvācinaḥ prathamāsamarthād asyām iti saptamyarthe strīliṅge ñaḥ prayayo bhavati / ghañaḥ iti kṛd-grahaṇam, tatra gatikāraka-pūrvam api gṛhyate / śyenapāto 'syāṃ vartate śyainaṃpātā / tailaṃpātā ghañaḥ iti kim ? śyenapatanam asyāṃ vartate / kriyā iti kim ? prākāro 'syāṃ vartate / atha samarthavibhaktiḥ pratyayārthaś ca kasmāt punar upādiyate, yāvatā dvayam api prakṛtam eva ? krīḍāyām ity anena tatsambaddham, atastadanuvṛttau krīḍānuvṛttir api sambhāvyeta / sāmānyena ca+idaṃ vidhānam / daṇḍapāto 'syāṃ tithau vartate dāṇḍapātā tithiḥ / mausalapātā tithiḥ // tad adhīte tad veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रतु-उक्थादि-सूत्रान्ताट् ठक्

kratu-ukthādi-sūtrāntāṭ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतपथिकः । शतपथिकी । षष्टिपथिकः । षष्टिपथिकी । बहुल-ग्रहणाद् अण् अपि भवति । शातपथः । षाष्टिपथः । उक्थ । लोकायत । न्याय । न्यास । निमित्त । पुनरुक्त । निरुक्त । यज्ञ । चर्चा । धर्म । क्रमेतर । श्लक्ष्ण । संहिता । पद । क्रम । सङ्घात । वृत्ति । सङ्ग्रह । गुणागुण । आयुर्वेद । सूत्रान्तादकल्पादेः । विद्यालक्षणकल्पान्तात् । विद्याचानङ्गक्षत्रधर्मसंसर्गत्रिपूर्वा । आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यष् ठक् । सर्वसादेर् द्विगोश् च लः । अनुसूर्लक्ष्यलक्षणे च । द्विपदि ज्योतिषि । अनुपद । अनुकल्प । अनुगुण । इकन्बहुलं पदोत्तरपदात् । शतषष्टेः षिकन् । पथो बहुलम् ॥ क्रमादिभ्यो वुन्

śatapathikaḥ / śatapathikī / ṣaṣṭipathikaḥ / ṣaṣṭipathikī / bahula-grahaṇād aṇ api bhavati / śātapathaḥ / ṣāṣṭipathaḥ / uktha / lokāyata / nyāya / nyāsa / nimitta / punarukta / nirukta / yajña / carcā / dharma / krametara / ślakṣṇa / saṃhitā / pada / krama / saṅghāta / vṛtti / saṅgraha / guṇāguṇa / āyurveda / sūtrāntādakalpādeḥ / vidyālakṣaṇakalpāntāt / vidyācānaṅgakṣatradharmasaṃsargatripūrvā / ākhyānākhyāyiketihāsapurāṇebhyaṣ ṭhak / sarvasāder dvigoś ca laḥ / anusūrlakṣyalakṣaṇe ca / dvipadi jyotiṣi / anupada / anukalpa / anuguṇa / ikanbahulaṃ padottarapadāt / śataṣaṣṭeḥ ṣikan / patho bahulam // kramādibhyo vun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुब्राह्मणाद् इनिः

anubrāhmaṇād iniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुब्राह्मण-शब्दात् इनिः प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । ब्राह्मण-सदृशो ऽयं ग्रन्थः अनुब्राह्मणम् । तद् अधीते अनुब्राह्मणी । अनुब्राह्मणिनौ, अनुब्राह्मणिनः । मत्त्वर्थेन अत इनि-ठनौ (*५,२।११५) इति इनिना सिद्धम् ? तत्र+एतस्माट् ठन्न् अपि प्राप्नोति । अनभिधानान् न भविष्यति ? अणो निवृत्त्य्-अर्थं तर्हि वचनम् ॥ वसन्तादिभ्यष् ठक्

anubrāhmaṇa-śabdāt iniḥ pratyayo bhavati tadadhīte tadveda ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / brāhmaṇa-sadṛśo 'yaṃ granthaḥ anubrāhmaṇam / tad adhīte anubrāhmaṇī / anubrāhmaṇinau, anubrāhmaṇinaḥ / mattvarthena ata ini-ṭhanau (*5,2.115) iti ininā siddham ? tatra+etasmāṭ ṭhann api prāpnoti / anabhidhānān na bhaviṣyati ? aṇo nivṛtty-arthaṃ tarhi vacanam // vasantādibhyaṣ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्त इत्य् एवम् आदिभ्यः ठक् प्रत्ययो भवति तदधीते तद्वेद इत्य् अस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । वसन्त-सहचरितो ऽयं ग्रन्थः वसन्तः । तम् अधीते वासन्तिकः । वार्षिकः । वसन्त । वर्षाशरदम् । हेमन्त । शिशिर । प्रथम । गुण । चरम । अनुगुण । अपर्वन् । अथर्वन् ॥ प्रोक्ताल् लुक्

vasanta ity evam ādibhyaḥ ṭhak pratyayo bhavati tadadhīte tadveda ity asmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / vasanta-sahacarito 'yaṃ granthaḥ vasantaḥ / tam adhīte vāsantikaḥ / vārṣikaḥ / vasanta / varṣāśaradam / hemanta / śiśira / prathama / guṇa / carama / anuguṇa / aparvan / atharvan // proktāl luk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्त-सहचरितः प्रत्ययः प्रोक्तः । प्रोक्त-प्रत्ययान्ताद् अध्येतृवेदित्रोः उत्पन्नस्य लुग् भवति । पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् । तद् अधीते पाणिनीयः । आपिशलः । स्त्रियां स्वरे च विशेषः । पाणिनीया ब्राह्मणी ॥ सूत्राच् च क+उपधात्

prokta-sahacaritaḥ pratyayaḥ proktaḥ / prokta-pratyayāntād adhyetṛveditroḥ utpannasya lug bhavati / pāṇininā proktaṃ pāṇinīyam / tad adhīte pāṇinīyaḥ / āpiśalaḥ / striyāṃ svare ca viśeṣaḥ / pāṇinīyā brāhmaṇī // sūtrāc ca ka+upadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्र-वाचिनः क-कार+उपधाद् उपन्नस्य प्रत्ययस्य लुग् भवति । अप्रोक्त-अर्थ आरम्भः । पाणिनीयम् अष्टकं सूत्रम् । तद् अधीयते अष्टकाः पाणिनीयाः । दशका वैयघ्रपदीयाः । त्रिकाः काशकृत्स्नाः । सङ्ख्याप्रकृतेर् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्, महावार्त्तिकं सूत्रम् अधीते माहावार्त्तिकः । कालापकम् अधीते कालापकः । कोपधात् इति किम् ? चतुष्टयम् अधीते चातुष्टयः ॥ छन्दो-ब्राहमणानि च तद्-विषयाणि

sūtra-vācinaḥ ka-kāra+upadhād upannasya pratyayasya lug bhavati / aprokta-artha ārambhaḥ / pāṇinīyam aṣṭakaṃ sūtram / tad adhīyate aṣṭakāḥ pāṇinīyāḥ / daśakā vaiyaghrapadīyāḥ / trikāḥ kāśakṛtsnāḥ / saṅkhyāprakṛter iti vaktavyam / iha mā bhūt, mahāvārttikaṃ sūtram adhīte māhāvārttikaḥ / kālāpakam adhīte kālāpakaḥ / kopadhāt iti kim ? catuṣṭayam adhīte cātuṣṭayaḥ // chando-brāhamaṇāni ca tad-viṣayāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कठेन प्रोक्तम् अधीयते कठाः । मौदाः । पैप्पलादाः । आर्चाभिनः । वाजसनेयिनः । ब्राहमणानि खल्व् अपि - ताण्डिनः । भाल्ल्लविनः । शाट्यायनिनः । ऐतरेयिणः । ब्राह्मण-ग्रहणं किं, यावता छन्द एव तद् ? ब्राह्मणविशेष-प्रतिपत्त्य्-अर्थम् । इह तद्विषयता मा भूत्, याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि ब्राह्मन्णानि याज्ञवल्क्यानि । सौलभानि । चकारो ऽनुक्त-समुच्चय-अर्थः । कल्पे - काश्यपिनः । कौशिकिनः । सूत्रे - पाराशरिणो भिक्षवः । शैलालिनो नटाः । कर्मन्दिनः । कृशाश्विनः । छन्दो-ब्राह्मणानि इति किम् ? पाणिनीयं व्याकरणम् । पैङ्गी कल्पः ॥ तद् अस्मिन्न् अस्ति इति देशे तन्नाम्नि

kaṭhena proktam adhīyate kaṭhāḥ / maudāḥ / paippalādāḥ / ārcābhinaḥ / vājasaneyinaḥ / brāhamaṇāni khalv api - tāṇḍinaḥ / bhālllavinaḥ / śāṭyāyaninaḥ / aitareyiṇaḥ / brāhmaṇa-grahaṇaṃ kiṃ, yāvatā chanda eva tad ? brāhmaṇaviśeṣa-pratipatty-artham / iha tadviṣayatā mā bhūt, yājñavalkyena proktāni brāhmanṇāni yājñavalkyāni / saulabhāni / cakāro 'nukta-samuccaya-arthaḥ / kalpe - kāśyapinaḥ / kauśikinaḥ / sūtre - pārāśariṇo bhikṣavaḥ / śailālino naṭāḥ / karmandinaḥ / kṛśāśvinaḥ / chando-brāhmaṇāni iti kim ? pāṇinīyaṃ vyākaraṇam / paiṅgī kalpaḥ // tad asminn asti iti deśe tannāmni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् इति प्रथमा समर्थविभक्तिः । अस्मिन् इति प्रत्ययार्थः । अस्ति ईत् प्रकृत्यर्थ-विशेषणम् । इति-करणो विवक्ष-अर्थः । देशे तन्नम्नि इति प्रत्ययार्थ-विशेषणम् । तत् इति रथमासमर्थाद् अस्मिन् इति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् प्रथमासमर्थम् अस्ति चेत् तद् भवति यद् अस्मिन् इति निर्दिष्टं देशश् चेत् स तन्नामा भवति, प्रत्ययान्तनामा, इति-करणस् ततश् चेद् विवक्षा । उदुम्बरा अस्मिन् देशे सन्ति औदुम्बरः । बाल्बजः । पार्वतः । मत्वर्थीयापवादो योगः ॥ तेन निर्वृत्तम्

tat iti prathamā samarthavibhaktiḥ / asmin iti pratyayārthaḥ / asti īt prakṛtyartha-viśeṣaṇam / iti-karaṇo vivakṣa-arthaḥ / deśe tannamni iti pratyayārtha-viśeṣaṇam / tat iti rathamāsamarthād asmin iti saptamyarthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, yat prathamāsamartham asti cet tad bhavati yad asmin iti nirdiṣṭaṃ deśaś cet sa tannāmā bhavati, pratyayāntanāmā, iti-karaṇas tataś ced vivakṣā / udumbarā asmin deśe santi audumbaraḥ / bālbajaḥ / pārvataḥ / matvarthīyāpavādo yogaḥ // tena nirvṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन इति तृतीयासमर्थात् निर्वृत्तम् इत्य् एतस्मिन् विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने । देशे तन्नम्नि इति चतुर्ष्व् अपि योगेषु सम्बध्यते । सहस्रेण निर्वृत्ता साहस्री परिखा । कुशाम्बेन निर्वृत्ता कौशाम्बी नगरी । हेतौ कर्तरि च यथायोगं तृतीया समर्थ-विभक्तिः ॥ तस्य निवासः

tena iti tṛtīyāsamarthāt nirvṛttam ity etasmin viṣaye yathāvihitaṃ pratyayo bhavati deśanāmadheye gamyamāne / deśe tannamni iti caturṣv api yogeṣu sambadhyate / sahasreṇa nirvṛttā sāhasrī parikhā / kuśāmbena nirvṛttā kauśāmbī nagarī / hetau kartari ca yathāyogaṃ tṛtīyā samartha-vibhaktiḥ // tasya nivāsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य इति षष्ठीसमर्थान् निवासः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति देशनामधेये गम्यमाने । निवसन्त्य् अस्मिन्न् इति निवासः । ऋजुनावां निवासो देशः आर्जुनावो देशः । शैबः । शुदिष्ठः ॥ अदूरभवश् च

tasya iti ṣaṣṭhīsamarthān nivāsaḥ ity etasminn arthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati deśanāmadheye gamyamāne / nivasanty asminn iti nivāsaḥ / ṛjunāvāṃ nivāso deśaḥ ārjunāvo deśaḥ / śaibaḥ / śudiṣṭhaḥ // adūrabhavaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओर् अञ्

or añ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वारो ऽर्थाः अनुवर्तन्ते । उ-वर्णान्तात् प्रातिपदिकात् यथविहितं समर्थविभक्ति-युक्तात् अञ् प्रत्ययो भवति तद् अस्मिन्न् अस्ति इत्य् एवम् आदिष्व् अर्थेषु । अणो ऽपवादः । अरडु - आरडवम् । कक्षतु - काक्षतवम् । कर्कटेलु - कार्कटेलवम् । नद्यां तु परत्वान् मतुब् भवति । इक्षुमती । अञधिकारः प्राक् सुबास्त्वादिभ्यो ऽणः ॥ मतोश् च बह्व्-अज्-अङ्गात्

catvāro 'rthāḥ anuvartante / u-varṇāntāt prātipadikāt yathavihitaṃ samarthavibhakti-yuktāt añ pratyayo bhavati tad asminn asti ity evam ādiṣv artheṣu / aṇo 'pavādaḥ / araḍu - āraḍavam / kakṣatu - kākṣatavam / karkaṭelu - kārkaṭelavam / nadyāṃ tu paratvān matub bhavati / ikṣumatī / añadhikāraḥ prāk subāstvādibhyo 'ṇaḥ // matoś ca bahv-aj-aṅgāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्वच् अङ्गं यस्य असौ बह्वजङ्गओ मतुप्, तदन्तात् प्रातिपदिकात् अञ् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणो ऽपवादः । ऐषुकावतम् । सैध्राकावतम् । बह्वजङ्गात् इति किम् ? आहिमतम् । यावमतम् । अङ्ग-ग्रहणं बह्वज् इति तद् विशेषणम् यथा विज्ञायते, मत्वन्त-विशेषणं मा विज्ञायि इति । मालावतां निवासो मालावतम् ॥ बह्व्-अचः कूपेषु

bahvac aṅgaṃ yasya asau bahvajaṅgao matup, tadantāt prātipadikāt añ pratyayo bhavati cāturarthikaḥ / aṇo 'pavādaḥ / aiṣukāvatam / saidhrākāvatam / bahvajaṅgāt iti kim ? āhimatam / yāvamatam / aṅga-grahaṇaṃ bahvaj iti tad viśeṣaṇam yathā vijñāyate, matvanta-viśeṣaṇaṃ mā vijñāyi iti / mālāvatāṃ nivāso mālāvatam // bahv-acaḥ kūpeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्वचः प्रातिपदिकात् अञ् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः कूपेष्व् अभिधेयेसु । अणो ऽपवादः । यथासम्भवमर्थाः सम्बध्यन्ते । दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तः कूपः दैर्घवरत्रः । कापिलवरत्रः ॥ उदक् च विपाशः

bahvacaḥ prātipadikāt añ pratyayo bhavati cāturarthikaḥ kūpeṣv abhidheyesu / aṇo 'pavādaḥ / yathāsambhavamarthāḥ sambadhyante / dīrghavaratreṇa nirvṛttaḥ kūpaḥ dairghavaratraḥ / kāpilavaratraḥ // udak ca vipāśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपाशः उत्तरे कूले ये कूपास्तेष्व् अभिधेयेषु अञ् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अणो ऽपवादः । अबह्वज्-अर्थ आरम्भः । दत्तेन निर्वृतः कूपः दात्तः । गौप्तः । उदक् इति किम् ? दक्षिणतो विपाशः कूपेषु अण् एव दात्तः । गौप्तः । स्वरे विशेषः । महती सूक्ष्मेक्षिका वर्तते सूत्रकारस्य ॥ सङ्कलादिभ्यश् च

vipāśaḥ uttare kūle ye kūpāsteṣv abhidheyeṣu añ pratyayo bhavati cāturarthikaḥ / aṇo 'pavādaḥ / abahvaj-artha ārambhaḥ / dattena nirvṛtaḥ kūpaḥ dāttaḥ / gauptaḥ / udak iti kim ? dakṣiṇato vipāśaḥ kūpeṣu aṇ eva dāttaḥ / gauptaḥ / svare viśeṣaḥ / mahatī sūkṣmekṣikā vartate sūtrakārasya // saṅkalādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल । पुष्कल । उद्वप । उडुप । उत्पुट । कुम्भ । विधान । सुदक्ष । सुदत्त । सुभूत । सुनेत्र । सुपिङ्गल । सिकता । पूतीकी । पूलस । कूलास । पलाश । निवेश । गवेष । गम्भीर । इतर । शर्मन् । अहन् । लोमन् । वेमन् । वरुण । बहुल । सद्योज । अभिषिक्त । गोभृत् । राजभृत् । गृह । भृत । भल्ल । माल । वृत् ॥ स्त्रीषु सौवीर-साल्व-प्राक्षु

saṅkala / puṣkala / udvapa / uḍupa / utpuṭa / kumbha / vidhāna / sudakṣa / sudatta / subhūta / sunetra / supiṅgala / sikatā / pūtīkī / pūlasa / kūlāsa / palāśa / niveśa / gaveṣa / gambhīra / itara / śarman / ahan / loman / veman / varuṇa / bahula / sadyoja / abhiṣikta / gobhṛt / rājabhṛt / gṛha / bhṛta / bhalla / māla / vṛt // strīṣu sauvīra-sālva-prākṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशे तन्नम्नि इत्य् अस्य विशेषनं सौवीरादयः, स्त्रीत्वं च । ङ्याप्प्रातिपदिकात् अञ् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः, अणो ऽपवादः, सौवीरे स्त्रीलिङ्गे देशे वाच्ये साल्वे प्राचि । सौवीरे तावत् - दत्तमित्रेण निर्वृत्ता नगरी दात्तामित्री । साल्वे - विधूमाग्निना निर्वृत्ता वैधूमाग्नी । प्राचि खल्व् अपि - ककन्देन निर्वृत्ता काकन्दी । माकन्दी । मणिचरी । जारुषी ॥ सुवास्त्व्-आदिभ्यो ऽण्

deśe tannamni ity asya viśeṣanaṃ sauvīrādayaḥ, strītvaṃ ca / ṅyāpprātipadikāt añ pratyayo bhavati cāturarthikaḥ, aṇo 'pavādaḥ, sauvīre strīliṅge deśe vācye sālve prāci / sauvīre tāvat - dattamitreṇa nirvṛttā nagarī dāttāmitrī / sālve - vidhūmāgninā nirvṛttā vaidhūmāgnī / prāci khalv api - kakandena nirvṛttā kākandī / mākandī / maṇicarī / jāruṣī // suvāstv-ādibhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुबास्तु इत्य् एवम् आदिभ्यः अण् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अञ उ-वर्णान्त-लक्षणस्य कूप-लक्षणस्य च अपवादः । सुवास्तोः अदूरभवं नगरं सौवास्तवम् । वार्णवम् । अण्ग्रहणं नद्यां मतुपो बाधन-अर्थम् । सौवास्तवी नदी । सुवास्तु । वर्णु । भण्डु । खण्डु । सेचालिन् । कर्पूरिन् । शिखण्दिन् । गर्त । कर्कश । शटीकर्ण । कृष्ण । कर्क । कर्ङ्कधू मती । गोह्य । अहिसक्थ । वृत् ॥ रोणी

subāstu ity evam ādibhyaḥ aṇ pratyayo bhavati cāturarthikaḥ / aña u-varṇānta-lakṣaṇasya kūpa-lakṣaṇasya ca apavādaḥ / suvāstoḥ adūrabhavaṃ nagaraṃ sauvāstavam / vārṇavam / aṇgrahaṇaṃ nadyāṃ matupo bādhana-artham / sauvāstavī nadī / suvāstu / varṇu / bhaṇḍu / khaṇḍu / secālin / karpūrin / śikhaṇdin / garta / karkaśa / śaṭīkarṇa / kṛṣṇa / karka / karṅkadhū matī / gohya / ahisaktha / vṛt // roṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क-उपधाच् च

ka-upadhāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क-कार-उपधात् च प्रातिपदिकात् अन् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवम् अर्थसम्बन्धः । कूप-लक्षणस्य+उवर्नल्-अक्षणस्य च अञो ऽपवादः । कार्णच्छिद्रिकः कूपः । कार्णवेष्टकः । कृकवाकुना निर्वृत्तं कार्कवाकवम् । त्रैशङ्कवम् ॥ वुञ्-छण्-क-ठज्-इल-स-इनि-र-ढ ण्य-य-फक्-फिञ्-इञ्-ञ्य-कक्-ठको ऽरीहण-कृशाश्व-र्श्य-कुमुद-काश-तृण-प्रेक्षा-अश्म-सखि-सङ्काश-बल-पक्ष-कर्ण-सुतङ्गम-प्रगदिन्-वराह-कुमुद-आदिभ्यः

ka-kāra-upadhāt ca prātipadikāt an pratyayo bhavati cāturarthikaḥ / yathāsambhavam arthasambandhaḥ / kūpa-lakṣaṇasya+uvarnal-akṣaṇasya ca año 'pavādaḥ / kārṇacchidrikaḥ kūpaḥ / kārṇaveṣṭakaḥ / kṛkavākunā nirvṛttaṃ kārkavākavam / traiśaṅkavam // vuñ-chaṇ-ka-ṭhaj-ila-sa-ini-ra-ḍha ṇya-ya-phak-phiñ-iñ-ñya-kak-ṭhako 'rīhaṇa-kṛśāśva-rśya-kumuda-kāśa-tṛṇa-prekṣā-aśma-sakhi-saṅkāśa-bala-pakṣa-karṇa-sutaṅgama-pragadin-varāha-kumuda-ādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रगदिन् । मगदिन् । शरदिन् । कलिव । खडिव । गडिव । चूडार । मार्जार । कोविदार । प्रगद्यादिः । वराहादिभ्यः कक् प्रत्ययो भवति । वाराहकम् । पालाशकम् । वराह । पलाश । शिरीष । पिनद्ध । स्थूण । विदग्ध । विजग्ध । विभग्न । बाहु । खदिर । शर्करा । वराहादिः । कुमुदादिभ्यः ठक् प्रत्ययो भवति । कौमुदिकम् । कुमुद । गोमथ । रथकार । दशग्राम । अश्वत्थ । शाल्मली । कुण्डल । मुनिस्थूल । कूट । मुचुकर्ण । कुमुदादिः । शिरीष-शब्दो ऽरीहणादिषु, कुमुदादिषु, वराहादिषु च पठ्यते, औत्सर्गिको ऽपि तत इष्यते, तस्य च वरणादिषु दर्शनाल् लुब् भवति । तथा च+उक्तम्, शिरीषाणामदूरभवो ग्रामः शिरीषाः, तस्य वनं शिरीषवनम् इति ॥ जनपदे लुप्

pragadin / magadin / śaradin / kaliva / khaḍiva / gaḍiva / cūḍāra / mārjāra / kovidāra / pragadyādiḥ / varāhādibhyaḥ kak pratyayo bhavati / vārāhakam / pālāśakam / varāha / palāśa / śirīṣa / pinaddha / sthūṇa / vidagdha / vijagdha / vibhagna / bāhu / khadira / śarkarā / varāhādiḥ / kumudādibhyaḥ ṭhak pratyayo bhavati / kaumudikam / kumuda / gomatha / rathakāra / daśagrāma / aśvattha / śālmalī / kuṇḍala / munisthūla / kūṭa / mucukarṇa / kumudādiḥ / śirīṣa-śabdo 'rīhaṇādiṣu, kumudādiṣu, varāhādiṣu ca paṭhyate, autsargiko 'pi tata iṣyate, tasya ca varaṇādiṣu darśanāl lub bhavati / tathā ca+uktam, śirīṣāṇāmadūrabhavo grāmaḥ śirīṣāḥ, tasya vanaṃ śirīṣavanam iti // janapade lup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशे तन्नाम्नि यश् चातुरर्थिकः प्रत्ययः भवति, तस्य देशविशेषे अनपदे ऽभिधेये लुब् भवति । ग्रामसमुदायो जनपदः । पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः । कुरवः । मत्स्याः । अङ्गाः । बङ्ङाः । मगधाः । सुह्माः । पुण्ड्राः । इह कस्मान् न भवति, उदुम्बराः अस्मिन् सन्ति औदुम्बरो जनपदः, वैदिशो जनपदः इति ? तन्नाम्नि इति वर्तते । न च अत्र लुबन्तं तन्नामधेयं भवति ॥ वरण-आदिभ्यश् च

deśe tannāmni yaś cāturarthikaḥ pratyayaḥ bhavati, tasya deśaviśeṣe anapade 'bhidheye lub bhavati / grāmasamudāyo janapadaḥ / pañcālānāṃ nivāso janapadaḥ pañcālāḥ / kuravaḥ / matsyāḥ / aṅgāḥ / baṅṅāḥ / magadhāḥ / suhmāḥ / puṇḍrāḥ / iha kasmān na bhavati, udumbarāḥ asmin santi audumbaro janapadaḥ, vaidiśo janapadaḥ iti ? tannāmni iti vartate / na ca atra lubantaṃ tannāmadheyaṃ bhavati // varaṇa-ādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्कराया वा

śarkarāyā vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करा-शब्दाद् उत्पन्नस्य चातुरर्थिकस्य प्रत्ययस्य वा लुब् भवति । वा-ग्रहणं किम्, यावता शर्करा-शब्दः कुमुदादिषु वराहादिषु च पठ्यते, तत्र पाठसमर्थ्यात् प्रत्ययस्य पक्षे श्रवणं भविष्यति ? एवं तर्ह्य् एतज् ज्ञापयति, शर्करा-शब्दाद् औत्सर्गिको भवति, तस्य अयं विकल्पितो लुप् इति । शर्करा । शार्करम् । गणपाठाच् च श्रवणम् उत्तरसूत्रे विहितौ च द्वौ प्रत्ययौ, तद् एवं षड् रूपाणि भवन्ति । शर्करा, शार्करम्, शर्करिकम्, शार्करकम् , शार्करिकम्, शर्करीयम् इति ॥ ठक्-छौ च

śarkarā-śabdād utpannasya cāturarthikasya pratyayasya vā lub bhavati / vā-grahaṇaṃ kim, yāvatā śarkarā-śabdaḥ kumudādiṣu varāhādiṣu ca paṭhyate, tatra pāṭhasamarthyāt pratyayasya pakṣe śravaṇaṃ bhaviṣyati ? evaṃ tarhy etaj jñāpayati, śarkarā-śabdād autsargiko bhavati, tasya ayaṃ vikalpito lup iti / śarkarā / śārkaram / gaṇapāṭhāc ca śravaṇam uttarasūtre vihitau ca dvau pratyayau, tad evaṃ ṣaḍ rūpāṇi bhavanti / śarkarā, śārkaram, śarkarikam, śārkarakam , śārkarikam, śarkarīyam iti // ṭhak-chau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करा-शब्दात् ठक् छ इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतश् चातुरर्थिकौ । यथासम्भवम् अर्थसम्बन्धः । शार्करिकम् । शर्करीयम् ॥ नद्यां मतुप्

śarkarā-śabdāt ṭhak cha ity etau pratyayau bhavataś cāturarthikau / yathāsambhavam arthasambandhaḥ / śārkarikam / śarkarīyam // nadyāṃ matup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्याम् अभिधेयायां मतुप् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । तन्नाम्नो देशस्य विशेषणं नदी । उदुम्बरा यस्यां सन्ति उदुम्बरवती । मशकावती । वीरणावती । पुष्करावति । इक्षुमती । द्रुमती । इह कस्मान् न भवति, भागीरथी, भैमरथी ? मतुबन्तस्य अतन्नामधेयत्वात् ॥ मध्वादिभ्यश् च

nadyām abhidheyāyāṃ matup pratyayo bhavati cāturarthikaḥ / tannāmno deśasya viśeṣaṇaṃ nadī / udumbarā yasyāṃ santi udumbaravatī / maśakāvatī / vīraṇāvatī / puṣkarāvati / ikṣumatī / drumatī / iha kasmān na bhavati, bhāgīrathī, bhaimarathī ? matubantasya atannāmadheyatvāt // madhvādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधु इत्य् एवम् आदिभ्यः शब्देभ्यो मतुप् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । अनद्यर्थ आरम्भः । मधुमान् । बिसवान् । मधु । बिस । स्थाणु । मुष्टि । इक्षु । वेणु । रम्य । ऋक्ष । कर्कन्धु । शमी । किरीर । हिम । किशरा । शर्पणा । मरुत् । मरुव । दार्वाघाट । शर । इष्टका । तक्षशिला । शक्ति । आसन्दी । आसुति । शलाका । आमिधी । खडा । वेटा । मध्वादिः ॥ कुमुद-नड-वेतसेभ्यो ड्मतुप्

madhu ity evam ādibhyaḥ śabdebhyo matup pratyayo bhavati cāturarthikaḥ / anadyartha ārambhaḥ / madhumān / bisavān / madhu / bisa / sthāṇu / muṣṭi / ikṣu / veṇu / ramya / ṛkṣa / karkandhu / śamī / kirīra / hima / kiśarā / śarpaṇā / marut / maruva / dārvāghāṭa / śara / iṣṭakā / takṣaśilā / śakti / āsandī / āsuti / śalākā / āmidhī / khaḍā / veṭā / madhvādiḥ // kumuda-naḍa-vetasebhyo ḍmatup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नड-शादाड् ड्वलच्

naḍa-śādāḍ ḍvalac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नड-शाद-शब्दाभ्यां ड्वलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवम् अर्थसम्बन्धः । नड्वलम् । शाद्वलम् ॥ शिखाया वलच्

naḍa-śāda-śabdābhyāṃ ḍvalac pratyayo bhavati cāturarthikaḥ / yathāsambhavam arthasambandhaḥ / naḍvalam / śādvalam // śikhāyā valac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखा-शब्दात् वलच् प्रत्ययो भवति चातुरर्थिकः । यथासम्भवम् अर्थसम्बन्धः । शिखावलं नाम नगरम् । मतुप्-प्रकरणे ऽपि शिखाया वलचं वक्ष्यति, तददेशार्थं वचनम् ॥ उत्करादिभ्यश् छः

śikhā-śabdāt valac pratyayo bhavati cāturarthikaḥ / yathāsambhavam arthasambandhaḥ / śikhāvalaṃ nāma nagaram / matup-prakaraṇe 'pi śikhāyā valacaṃ vakṣyati, tadadeśārthaṃ vacanam // utkarādibhyaś chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पलीमूल । अश्मन् । अर्क । पर्ण । सुपर्ण । खलाजिन । इडा । अग्नि । तिक । कितव । आतप । अनेक । पलाश । तृणव । पिचुक । अश्वत्थ । शकाक्षुद्र । भस्त्रा । विशाला । अवरोहित । गर्त । शाल । अन्य । जन्य । अजिन । मञ्च । चर्मन् । उत्क्रोश । शान्त । खदिर । शूर्पणाय । श्यावनाय । नैव । बक । नितान्त । वृक्ष । इन्द्रवृक्ष । आर्द्रवृक्ष । अर्जुनवृक्ष । उत्करादिः ॥ नडादीनां कुक् च

pippalīmūla / aśman / arka / parṇa / suparṇa / khalājina / iḍā / agni / tika / kitava / ātapa / aneka / palāśa / tṛṇava / picuka / aśvattha / śakākṣudra / bhastrā / viśālā / avarohita / garta / śāla / anya / janya / ajina / mañca / carman / utkrośa / śānta / khadira / śūrpaṇāya / śyāvanāya / naiva / baka / nitānta / vṛkṣa / indravṛkṣa / ārdravṛkṣa / arjunavṛkṣa / utkarādiḥ // naḍādīnāṃ kuk ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नड इत्य् एवम् आदीनां कुगागमो भवति, छश् च प्रत्ययश् चातुरर्थिकः । यथासम्भवमर्थसम्बन्धः । नडकीयम् । प्लक्षदीयम् । नड । प्लक्ष । बिल्व । वेणु । वेत्र । वेतस । तृण । इक्षु । काष्ठ । कपोत । क्रुञ्चायां ह्रस्वत्वं च । तक्षन्नलोपश्च ॥ शेषे

naḍa ity evam ādīnāṃ kugāgamo bhavati, chaś ca pratyayaś cāturarthikaḥ / yathāsambhavamarthasambandhaḥ / naḍakīyam / plakṣadīyam / naḍa / plakṣa / bilva / veṇu / vetra / vetasa / tṛṇa / ikṣu / kāṣṭha / kapota / kruñcāyāṃ hrasvatvaṃ ca / takṣannalopaśca // śeṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषे इत्य् अधिकारो ऽयम् । यानित ऊर्ध्वं प्रत्ययान् अनुक्रमिष्यामः, शेषे ऽर्थे ते वेदितव्याः । उपयुक्ताद् अन्यः शेषः । अपत्यादिभ्यश् चतुरर्थ-पर्यन्तेभ्यो ऽन्यो ऽर्थः । शेषः । तस्य इदं विशेषा ह्य् अपत्यसमूहादयः, तेषु घादयो मा भूवन् इति शेषाधिकारः क्रियते । किं च सर्वेषु जातादिषु घादयो यथा स्युः अनन्तरेण+एव् आर्थादेशेन सम्बन्धित्वेन कृतार्थता मा ज्ञायि इति साकल्यार्थं शेष-वचनम् । वक्ष्यति - राष्ट्र-अवारपाराद् घ-खौ

śeṣe ity adhikāro 'yam / yānita ūrdhvaṃ pratyayān anukramiṣyāmaḥ, śeṣe 'rthe te veditavyāḥ / upayuktād anyaḥ śeṣaḥ / apatyādibhyaś caturartha-paryantebhyo 'nyo 'rthaḥ / śeṣaḥ / tasya idaṃ viśeṣā hy apatyasamūhādayaḥ, teṣu ghādayo mā bhūvan iti śeṣādhikāraḥ kriyate / kiṃ ca sarveṣu jātādiṣu ghādayo yathā syuḥ anantareṇa+ev ārthādeśena sambandhitvena kṛtārthatā mā jñāyi iti sākalyārthaṃ śeṣa-vacanam / vakṣyati - rāṣṭra-avārapārād gha-khau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषे इति लक्षणं च अधिकारश् च । चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः । दृषदि पिष्टाः दार्षदाः सक्तवः । उलूखले क्षुण्णः औलूखलो यावकः । अश्वैर् उह्यते आश्वो रथः । चतुर्भिर् उह्यते चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः इति ॥ राष्ट्र-अवारपाराद् घ-खौ

śeṣe iti lakṣaṇaṃ ca adhikāraś ca / cakṣuṣā gṛhyate cākṣuṣaṃ rūpam / śrāvaṇaḥ śabdaḥ / dṛṣadi piṣṭāḥ dārṣadāḥ saktavaḥ / ulūkhale kṣuṇṇaḥ aulūkhalo yāvakaḥ / aśvair uhyate āśvo rathaḥ / caturbhir uhyate cāturaṃ śakaṭam / caturdaśyāṃ dṛśyate cāturdaśaṃ rakṣaḥ iti // rāṣṭra-avārapārād gha-khau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राष्ट्र अवारपार इत्य् एताभ्यां यथासङ्ख्यं घ-खौ इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः । राष्ट्रियः । अवारपारीणः । विगृहीताद् अपि इष्यते । अवारीणः । पारीणः । विपरीताच् च । पारावारीणः । प्रकृति-विशेष+उपादान-मात्रेण तावत् प्रत्यया विधीयन्ते । तेषां तु जातादयो ऽर्थाः समर्थ-विभक्तयश् च पुरस्ताद् वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाद् यखञौ (*४,२।९३) । ग्राम-शब्दात् य खञ् इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः । ग्राम्यः, ग्रामीणः ॥ कत्र्य्-आदिभ्यो ढकञ्

rāṣṭra avārapāra ity etābhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ gha-khau ity etau pratyayau bhavataḥ / rāṣṭriyaḥ / avārapārīṇaḥ / vigṛhītād api iṣyate / avārīṇaḥ / pārīṇaḥ / viparītāc ca / pārāvārīṇaḥ / prakṛti-viśeṣa+upādāna-mātreṇa tāvat pratyayā vidhīyante / teṣāṃ tu jātādayo 'rthāḥ samartha-vibhaktayaś ca purastād vakṣyante // grāmād yakhañau (*4,2.93) / grāma-śabdāt ya khañ ity etau pratyayau bhavataḥ / grāmyaḥ, grāmīṇaḥ // katry-ādibhyo ḍhakañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कत्रि इत्य् एवम् आदिभ्यो ढकञ् प्रत्ययो भवति । कात्रेयकः । औम्भेयकः । कत्रि । उम्भि । पुष्कर । मोदन । कुम्भी । कुण्डिन । नगर । वञ्जी । भक्ति । माहिष्मती । चर्मण्वती । ग्राम । उख्या । कुड्याया यलोपश् च । कत्र्यादिः ॥ कुल-कुक्षि-ग्रीवाभ्यः श्व-अस्य्-अलङ्कारेषु

katri ity evam ādibhyo ḍhakañ pratyayo bhavati / kātreyakaḥ / aumbheyakaḥ / katri / umbhi / puṣkara / modana / kumbhī / kuṇḍina / nagara / vañjī / bhakti / māhiṣmatī / carmaṇvatī / grāma / ukhyā / kuḍyāyā yalopaś ca / katryādiḥ // kula-kukṣi-grīvābhyaḥ śva-asy-alaṅkāreṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्य्-आदिभ्यो ढक्

nady-ādibhyo ḍhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदी इत्य् एवम् आदिभ्यो ढक् प्रत्ययो भवति । नादेयम् । माहेयम् । पूर्वनगरी-शब्दो ऽत्र पठ्यते । पौर्वनगरेयम् । केचित् तु पूर्वनगिरी इति पठन्ति, विच्छिद्य च प्रत्ययं कुर्वन्ति, पौरेयम्, वानेयम्, गैरेयम् इति । तद् उभयम् अपि दर्शनं प्रमाणम् । नदी । मही । वाराणसी । श्रावस्ती । कौशाम्बी । नवकौशाम्बी । काशफरी । खादिरी । पूर्वनगरी । पावा । मावा । साल्वा । दार्वा । दाल्वा । वासेनकी । वडवाया वृषे ॥ दक्षिणा-पश्चात्-पुरसस् त्यक्

nadī ity evam ādibhyo ḍhak pratyayo bhavati / nādeyam / māheyam / pūrvanagarī-śabdo 'tra paṭhyate / paurvanagareyam / kecit tu pūrvanagirī iti paṭhanti, vicchidya ca pratyayaṃ kurvanti, paureyam, vāneyam, gaireyam iti / tad ubhayam api darśanaṃ pramāṇam / nadī / mahī / vārāṇasī / śrāvastī / kauśāmbī / navakauśāmbī / kāśapharī / khādirī / pūrvanagarī / pāvā / māvā / sālvā / dārvā / dālvā / vāsenakī / vaḍavāyā vṛṣe // dakṣiṇā-paścāt-purasas tyak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणा पश्चात् पुरस् इत्य् एतेभ्यः त्यक् प्रययो भवति शैषिकः । दाक्षिणात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः ॥ कापिश्याः ष्फक्

dakṣiṇā paścāt puras ity etebhyaḥ tyak prayayo bhavati śaiṣikaḥ / dākṣiṇātyaḥ / pāścātyaḥ / paurastyaḥ // kāpiśyāḥ ṣphak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कापिशी-शब्दात् ष्फक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । षकारो ङीष्-अर्थः । कापिशायनं मधु । कापिशायनी द्राक्षा । बाह्ल्युर्दिपर्दिभ्यश् च+इति वक्तव्यम् । बाह्लायनी । और्दायनी । पार्दायनी ॥ रङ्कोर् अमनुष्ये ऽण् च

kāpiśī-śabdāt ṣphak pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / ṣakāro ṅīṣ-arthaḥ / kāpiśāyanaṃ madhu / kāpiśāyanī drākṣā / bāhlyurdipardibhyaś ca+iti vaktavyam / bāhlāyanī / aurdāyanī / pārdāyanī // raṅkor amanuṣye 'ṇ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्कु-शब्दाद् अण् प्रत्ययो भवति, चकारात् ष्फक् च शैषिको ऽमनुस्ये ऽभिधेये । राङ्कवो गौः, राङ्कवायणो गौः । अमनुस्ये इति किम् ? राङ्कवको मनुस्यः । ननु च रङ्कु-शब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तत्र च मनुष्य-तस्थयोर् वुञ् (*४,२।१३४) इति मनुस्ये परत्वाद् वुञैव भवितव्यं, कच्छादिपाठादमनुस्ये अण् अपि सिद्धः, किम् इह मनुस्य-प्रतिषेधेन अण्ग्रहनेन च ? तद् उच्यते, न+एव अयम् मनुस्यप्रतिषेधः, किं तर्हि, नञिवयक्तन्यायेन मनुस्यसदृशे प्राणिनि प्रतिपत्तिः क्रियते । तेन राङ्कवः कम्बलः इति ष्फक् न भवति । विशेषविहितेन च ष्फका अणो बाधा मा भूत् इत्य् अण्-ग्रहणम् अपि क्रियते ॥ द्यु-प्राग्-अपाग्-उदक्-प्रतीचो यत्

raṅku-śabdād aṇ pratyayo bhavati, cakārāt ṣphak ca śaiṣiko 'manusye 'bhidheye / rāṅkavo gauḥ, rāṅkavāyaṇo gauḥ / amanusye iti kim ? rāṅkavako manusyaḥ / nanu ca raṅku-śabdaḥ kacchādiṣu paṭhyate, tatra ca manuṣya-tasthayor vuñ (*4,2.134) iti manusye paratvād vuñaiva bhavitavyaṃ, kacchādipāṭhādamanusye aṇ api siddhaḥ, kim iha manusya-pratiṣedhena aṇgrahanena ca ? tad ucyate, na+eva ayam manusyapratiṣedhaḥ, kiṃ tarhi, nañivayaktanyāyena manusyasadṛśe prāṇini pratipattiḥ kriyate / tena rāṅkavaḥ kambalaḥ iti ṣphak na bhavati / viśeṣavihitena ca ṣphakā aṇo bādhā mā bhūt ity aṇ-grahaṇam api kriyate // dyu-prāg-apāg-udak-pratīco yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्थायाष्ठक्

kanthāyāṣṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्था-शब्दात् ठक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । कान्थिकः ॥ वर्णौ वुक्

kanthā-śabdāt ṭhak pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / kānthikaḥ // varṇau vuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्थायाः इत्य् एव । वर्णौ या कन्था तस्या वुक् प्रत्ययो भवति शैषिकः । ठको ऽपवादः । वर्णुर्नाम नदः, तत्समीपो देशो वर्णुः । तद्विषयार्थ-वाचिनः कन्था-शब्दादयं प्रत्ययः । तथा हि - जातं हिमवत्सु कान्थकम् ॥ अव्ययात् त्यप्

kanthāyāḥ ity eva / varṇau yā kanthā tasyā vuk pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / ṭhako 'pavādaḥ / varṇurnāma nadaḥ, tatsamīpo deśo varṇuḥ / tadviṣayārtha-vācinaḥ kanthā-śabdādayaṃ pratyayaḥ / tathā hi - jātaṃ himavatsu kānthakam // avyayāt tyap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐषमेओ-ह्यः-श्वसो ऽन्यतरस्याम्

aiṣameo-hyaḥ-śvaso 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐषमस् ह्यस् श्वस् इत्य् एतेभ्यो ऽन्यतरस्यां त्यप् पत्ययो भवति शैषिकः । ऐषमस्त्यम्, ऐषमस्तनम् । ह्यस्त्यम्, ह्यस्तनम् । श्वस्त्यम्, श्वस्तनम् । श्वसस्तुट् च (*४,३।१५) इति ठञ् अपि तृतीयो भवति । शौवस्तिकम् ॥ तीर-रूप्य-उत्तरपदाद् अञ्-ञौ

aiṣamas hyas śvas ity etebhyo 'nyatarasyāṃ tyap patyayo bhavati śaiṣikaḥ / aiṣamastyam, aiṣamastanam / hyastyam, hyastanam / śvastyam, śvastanam / śvasastuṭ ca (*4,3.15) iti ṭhañ api tṛtīyo bhavati / śauvastikam // tīra-rūpya-uttarapadād añ-ñau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर-उत्तरपदात् रूप्य-उत्तरपदाच् च प्रातिपदिकाद् यथासङ्ख्यम् अञ् ञ इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ । अणो ऽपवादौ । काकतीरम् । पाल्वलतीरम् । रूप्योत्तरपदात् - वार्करूप्यम् । शैवरूप्यम् । तीररूप्यान्तात् इति नोक्तं बहुच्-प्रत्यय-पूर्वाद् मा भूत् इति । बाहुरूप्यम् । अणेव भवति ॥ दिक्-पूर्वपदाद् असञ्ज्ञायां ञः

tīra-uttarapadāt rūpya-uttarapadāc ca prātipadikād yathāsaṅkhyam añ ña ity etau pratyayau bhavataḥ śaiṣikau / aṇo 'pavādau / kākatīram / pālvalatīram / rūpyottarapadāt - vārkarūpyam / śaivarūpyam / tīrarūpyāntāt iti noktaṃ bahuc-pratyaya-pūrvād mā bhūt iti / bāhurūpyam / aṇeva bhavati // dik-pūrvapadād asañjñāyāṃ ñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असञ्ज्ञायाम् इति प्रकृति-विशेषणम् । दिक्-पूर्वपदात् प्रातिपदिकात् असञ्ज्ञा-विषयात् ञः पत्ययो ह्बवति शैषिकः । अणो ऽपवदः । पौर्वशालः । दाक्षिणशालः । आपरशालः । असञ्ज्ञायाम् इति किम् ? पूर्वैषुकामशमः । अपरैषुकामशमः । दिक्षङ्ख्ये सञ्ज्ञायाम् (*२,१।५०) इति समासः । प्राचां ग्रामनगराणाम् इति उत्तरपद-वृद्धिः । पद-ग्रहणं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ मद्रेभ्यो ऽञ्

asañjñāyām iti prakṛti-viśeṣaṇam / dik-pūrvapadāt prātipadikāt asañjñā-viṣayāt ñaḥ patyayo hbavati śaiṣikaḥ / aṇo 'pavadaḥ / paurvaśālaḥ / dākṣiṇaśālaḥ / āparaśālaḥ / asañjñāyām iti kim ? pūrvaiṣukāmaśamaḥ / aparaiṣukāmaśamaḥ / dikṣaṅkhye sañjñāyām (*2,1.50) iti samāsaḥ / prācāṃ grāmanagarāṇām iti uttarapada-vṛddhiḥ / pada-grahaṇaṃ svarūpavidhinirāsārtham // madrebhyo 'ñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्-पूर्वपदात् इत्य् एव । दिक्-पूर्वपदात् मद्र-शब्दाद् अञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । पौर्वमद्रः । आपरमद्रः । दिशो ऽमद्राणाम् (*७,३।१३) इति पर्युदासाद् आदिवृद्धिर् एव ॥ उदीच्यग्रामाच् च बह्वचो ऽन्तोदात्तात्

dik-pūrvapadāt ity eva / dik-pūrvapadāt madra-śabdād añ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / paurvamadraḥ / āparamadraḥ / diśo 'madrāṇām (*7,3.13) iti paryudāsād ādivṛddhir eva // udīcyagrāmāc ca bahvaco 'ntodāttāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थ-उत्तरपद-पलद्यादि-क-उपधादण्

prastha-uttarapada-paladyādi-ka-upadhādaṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थोत्तरपदात पलद्यादिभ्यः ककारोपधात् च प्रातिपदिकाद् अण् प्रत्ययो भवति शैसिकः । उदीच्यग्रामलक्षणस्य अञो ऽपवादः । माद्रीप्रस्थः । माहकीरस्थः । पलद्यादिभ्यः - पालदः । पारिषदः । ककारोपधात् - नैलीनकः । चैयातकः । पलद्यादिषु यो वाहीकग्रामः, ततः ठञ्ञिठयोः अपवादः । यथा - गौष्ठी, नैतकी इति । गोमती-शब्दः पठ्यते, ततो रोपधेतोः प्राचाम् (*४,२।१२३) इति वुञो ऽपवादः । वाहीक-शब्दः कोपधो ऽपि पुनः पठ्यते परं छं (*४,२।११४) बाधितुम् । अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम् । पलदी । परिषत् । यकृल्लोमन् । रोमक । कालकूट । पटच्चर । वाहीक । कलकीट । मलकीट । कमलकीट । कमलभिदा । गोष्ठी । कमलकीर । बाहुकीत । नैतकी । परिखा । शूरसेन । गोमती । उदयान । पलद्यादिः ॥ कण्व-आदिभ्यो गोत्रे

prasthottarapadāta paladyādibhyaḥ kakāropadhāt ca prātipadikād aṇ pratyayo bhavati śaisikaḥ / udīcyagrāmalakṣaṇasya año 'pavādaḥ / mādrīprasthaḥ / māhakīrasthaḥ / paladyādibhyaḥ - pāladaḥ / pāriṣadaḥ / kakāropadhāt - nailīnakaḥ / caiyātakaḥ / paladyādiṣu yo vāhīkagrāmaḥ, tataḥ ṭhaññiṭhayoḥ apavādaḥ / yathā - gauṣṭhī, naitakī iti / gomatī-śabdaḥ paṭhyate, tato ropadhetoḥ prācām (*4,2.123) iti vuño 'pavādaḥ / vāhīka-śabdaḥ kopadho 'pi punaḥ paṭhyate paraṃ chaṃ (*4,2.114) bādhitum / aṇgrahaṇaṃ bādhakabādhanārtham / paladī / pariṣat / yakṛlloman / romaka / kālakūṭa / paṭaccara / vāhīka / kalakīṭa / malakīṭa / kamalakīṭa / kamalabhidā / goṣṭhī / kamalakīra / bāhukīta / naitakī / parikhā / śūrasena / gomatī / udayāna / paladyādiḥ // kaṇva-ādibhyo gotre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्रम् इह न प्रत्यय-अर्थो न च प्रकृतिविशेषणम् । तर्ह्य् एवं सम्बध्यते, कण्वादिभ्यो गोत्रे यः प्रत्ययो विहितः, तदन्तेभ्य एव अण् प्रत्ययो भवति शैषिकः । छस्य अपवादः । काण्वाः छात्राः । गौकक्षाः ॥ इञश् च

gotram iha na pratyaya-artho na ca prakṛtiviśeṣaṇam / tarhy evaṃ sambadhyate, kaṇvādibhyo gotre yaḥ pratyayo vihitaḥ, tadantebhya eva aṇ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / chasya apavādaḥ / kāṇvāḥ chātrāḥ / gaukakṣāḥ // iñaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्रे इत्य् एव । गोत्रे य इञ् विहितः तदन्तात् प्रातिप्दिकात् अण् प्रत्ययो भवति शैषिकः । छस्य अपवादः । दाक्षाः । प्लाक्षाः । माहकाः । गोरे इत्य् एव, सौतङ्गमेर् इदं सौतङ्गमीयम् ॥ न द्व्य्-अचः प्राच्य-भरतेसु

gotre ity eva / gotre ya iñ vihitaḥ tadantāt prātipdikāt aṇ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / chasya apavādaḥ / dākṣāḥ / plākṣāḥ / māhakāḥ / gore ity eva, sautaṅgamer idaṃ sautaṅgamīyam // na dvy-acaḥ prācya-bharatesu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धाच् छः

vṛddhāc chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्रे इति न अनुवर्तते । सामान्येन विधानम् । वृद्धात् प्रातिपदिकात् छः प्रत्ययो भवति शैषिकः । अणो ऽपवादः । गार्गीयः । वात्सीयः । शालीयः । मालीयः । अव्यय-तीर-रूप्य-उत्तरपद-उदीच्य-ग्राम। क-उपध-विधीन् तु परत्वाद् बाधते ॥ भवतष् ठक्-छसौ

gotre iti na anuvartate / sāmānyena vidhānam / vṛddhāt prātipadikāt chaḥ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / aṇo 'pavādaḥ / gārgīyaḥ / vātsīyaḥ / śālīyaḥ / mālīyaḥ / avyaya-tīra-rūpya-uttarapada-udīcya-grāma. ka-upadha-vidhīn tu paratvād bādhate // bhavataṣ ṭhak-chasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धात् इत्य् एव । भवच्-छब्दाद् वृद्धात् ठक्-छसौ प्रत्ययौ भवतः शैषिकौ । छस्य अपवादौ सकारः पदसञ्ज्ञ-अर्थः । भवतस्त्यदादित्वाद् वृद्ध-सञ्ज्ञा । भावत्कः । भवदीयः । अवृद्धात् तु भवतः शतुरणेव भवति । भावतः ॥ काश्यादिभ्यष् ठञ्-ञिठौ

vṛddhāt ity eva / bhavac-chabdād vṛddhāt ṭhak-chasau pratyayau bhavataḥ śaiṣikau / chasya apavādau sakāraḥ padasañjña-arthaḥ / bhavatastyadāditvād vṛddha-sañjñā / bhāvatkaḥ / bhavadīyaḥ / avṛddhāt tu bhavataḥ śaturaṇeva bhavati / bhāvataḥ // kāśyādibhyaṣ ṭhañ-ñiṭhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काशिकी । काशिका । बैदिकी । बैदिका । वृद्धात् इत्य् अत्र अनुवर्तते । ये तु अवृद्धाः पठ्यन्ते, वचनप्रामाण्यात् तेभ्यः प्रत्यय-विधिः । देवदत्त-शब्दः पठ्यते, तस्य एङ् प्राचां देशे (*१,१।७५) इति वृद्धसञ्ज्ञा । दैवदत्तिकः । वाहीकग्रामस्य तु न अस्ति वृद्धसञ्ज्ञा । दैवदत्तः । कथं भाष्ये उदाहृतं वा नामधेयस्य वृद्धसञ्ज्ञा वेदितव्या देवदत्तीयाः, दैवदत्ताः इति, यावता वृद्धसञ्ज्ञा-अपक्षे काश्यादित्वात् ठञ्ञिठाभ्यां भवितव्यम् ? तत्र+एवं वर्णयन्ति, वा नामधेयस्य इति व्यवस्थित-विभाषेयम्, सा छे कर्तव्ये भवति, ठञ्ञिठयोर् न भवति इति । काशि । चेति । सञ्ज्ञा । संवाह । अच्युत । मोहमान । शकुलाद । हस्तिकर्षू । कुदामन् । हिरण्य । करण । गोधाशन । भौरिकि । भौलिङ्गि । अरिन्दम । सर्वमित्र । देवदत्त । साधुमित्र । दासमित्र । दासग्राम । सौधावतान । युवराज । उपराज । सिन्धुमित्र । देवराज । आपदादिपूर्वपदात् कालात् । आपत्कालिकी, आपत्कालिका । और्ध्वकालिकी, और्ध्वकालिका । तात्कालिकी, तात्कालिका ॥ वाहीकग्रामेभ्यश् च

kāśikī / kāśikā / baidikī / baidikā / vṛddhāt ity atra anuvartate / ye tu avṛddhāḥ paṭhyante, vacanaprāmāṇyāt tebhyaḥ pratyaya-vidhiḥ / devadatta-śabdaḥ paṭhyate, tasya eṅ prācāṃ deśe (*1,1.75) iti vṛddhasañjñā / daivadattikaḥ / vāhīkagrāmasya tu na asti vṛddhasañjñā / daivadattaḥ / kathaṃ bhāṣye udāhṛtaṃ vā nāmadheyasya vṛddhasañjñā veditavyā devadattīyāḥ, daivadattāḥ iti, yāvatā vṛddhasañjñā-apakṣe kāśyāditvāt ṭhaññiṭhābhyāṃ bhavitavyam ? tatra+evaṃ varṇayanti, vā nāmadheyasya iti vyavasthita-vibhāṣeyam, sā che kartavye bhavati, ṭhaññiṭhayor na bhavati iti / kāśi / ceti / sañjñā / saṃvāha / acyuta / mohamāna / śakulāda / hastikarṣū / kudāman / hiraṇya / karaṇa / godhāśana / bhauriki / bhauliṅgi / arindama / sarvamitra / devadatta / sādhumitra / dāsamitra / dāsagrāma / saudhāvatāna / yuvarāja / uparāja / sindhumitra / devarāja / āpadādipūrvapadāt kālāt / āpatkālikī, āpatkālikā / aurdhvakālikī, aurdhvakālikā / tātkālikī, tātkālikā // vāhīkagrāmebhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा+उशीनरेषु

vibhāṣā+uśīnareṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धात् इति वर्तते, वाहीकग्रामेभ्यः इति च । उशीनरेसु ये वाहीकग्रामाः, तद्वाचिभ्यो वृद्धेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः विभाषा ठञ्ञिठौ प्रत्ययौ भवतः । आह्वजालिकी, आह्वजालिका, आह्वजालीया । सौदर्शनिकी, सौदर्शनिका, सौदर्शनीया ॥ ओर् देशे ठञ्

vṛddhāt iti vartate, vāhīkagrāmebhyaḥ iti ca / uśīnaresu ye vāhīkagrāmāḥ, tadvācibhyo vṛddhebhyaḥ prātipadikebhyaḥ vibhāṣā ṭhaññiṭhau pratyayau bhavataḥ / āhvajālikī, āhvajālikā, āhvajālīyā / saudarśanikī, saudarśanikā, saudarśanīyā // or deśe ṭhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धात् एति नावुवर्तते, उत्तरसूत्रे पुनर्वृद्धग्रहणात् । उ-वर्णान्तात् देशवाचिनः प्रातिपदिकात् ठञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः । नैषादकर्षुकः । शावरजम्बुकः । देशे इति किम् ? पटोश्छात्राः पाटवाः । ठञ्ञिठयोः प्रकरणे ठञः केवलस्य अनुवृत्तिः न लभ्यते इति ठञ्-ग्रहणं कृतम् ॥ वृद्धत् प्राचाम्

vṛddhāt eti nāvuvartate, uttarasūtre punarvṛddhagrahaṇāt / u-varṇāntāt deśavācinaḥ prātipadikāt ṭhañ pratyayo bhavati śaiṣikaḥ / naiṣādakarṣukaḥ / śāvarajambukaḥ / deśe iti kim ? paṭośchātrāḥ pāṭavāḥ / ṭhaññiṭhayoḥ prakaraṇe ṭhañaḥ kevalasya anuvṛttiḥ na labhyate iti ṭhañ-grahaṇaṃ kṛtam // vṛddhat prācām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.