Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 7.3

देविका-शिंशपा-दित्यवाड्-दीर्घसत्र-श्रेयसाम् आत्

devikā-śiṃśapā-dityavāḍ-dīrghasatra-śreyasām āt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देविका शिंशपा दित्यवाट् दीर्घसत्र श्रेयस् इत्य् एतषाम् अङ्गानाम् अचामादेः अचः स्थने वृद्धिप्रसङ्गे आकारो भवति ञिति, णिति, किति तद्धिते परतः । देविकायां भवमुदकं दाविकमुदकम् । देविकाकूले भवाः शालयः दाविकाकूलाः शालयः । पूर्वदेविका नाम प्राचां ग्रामः, तत्र भवः पूर्वदाविकः । प्राचां ग्राम-नगराणाम् (*७,३।१४) इति उत्तरपदवृद्धिः, सापि आकार एव भवति । शिंशपा - शिंशपायाः विकारः चमसः शांशपः चमसः । पलाशादिरयम्, तेन पक्षे अण्, अनुदात्तादिलक्षणो वा अञ् । शिंशपास्थले भवाः शांशपास्थलाः देवाः । पूर्वशिंशपा नाम प्राचां ग्रामः, तत्र भवः पूर्वशांशपः । दित्यवाट् - दित्यौहः इदम् दात्यौहम् । दीर्घसत्र - दीर्घसत्रे भवम् दार्घसत्रम् । श्रेयस् - श्रेयसि भवम् श्रायसम् । वहीनरस्येद्वचनं कर्तव्यम् । वृद्धिविषये ऽचामादेः अचः स्थाने वहीनरस्य इकारादेशो भवति । वहीनरस्य अपत्यम् वैहीनरिः । केचित् तु विहीनरस्य+एव वैहीनरिम् इच्छन्ति ॥ केकय-मित्रयु-प्रलयानां य-आदेर् इयः

devikā śiṃśapā dityavāṭ dīrghasatra śreyas ity etaṣām aṅgānām acāmādeḥ acaḥ sthane vṛddhiprasaṅge ākāro bhavati ñiti, ṇiti, kiti taddhite parataḥ / devikāyāṃ bhavamudakaṃ dāvikamudakam / devikākūle bhavāḥ śālayaḥ dāvikākūlāḥ śālayaḥ / pūrvadevikā nāma prācāṃ grāmaḥ, tatra bhavaḥ pūrvadāvikaḥ / prācāṃ grāma-nagarāṇām (*7,3.14) iti uttarapadavṛddhiḥ, sāpi ākāra eva bhavati / śiṃśapā - śiṃśapāyāḥ vikāraḥ camasaḥ śāṃśapaḥ camasaḥ / palāśādirayam, tena pakṣe aṇ, anudāttādilakṣaṇo vā añ / śiṃśapāsthale bhavāḥ śāṃśapāsthalāḥ devāḥ / pūrvaśiṃśapā nāma prācāṃ grāmaḥ, tatra bhavaḥ pūrvaśāṃśapaḥ / dityavāṭ - dityauhaḥ idam dātyauham / dīrghasatra - dīrghasatre bhavam dārghasatram / śreyas - śreyasi bhavam śrāyasam / vahīnarasyedvacanaṃ kartavyam / vṛddhiviṣaye 'cāmādeḥ acaḥ sthāne vahīnarasya ikārādeśo bhavati / vahīnarasya apatyam vaihīnariḥ / kecit tu vihīnarasya+eva vaihīnarim icchanti // kekaya-mitrayu-pralayānāṃ ya-āder iyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केकय मित्रयु प्रलय इत्य् एतेषां यकारादेः इय इत्य् अयम् आदेशो भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । केकयस्य अपत्यम् कैकेयः । जनपदशब्दात् क्षत्रियाद् अञ् (*४,१।१६८) इति अञ् प्रत्ययः । मित्रयुभावेन श्लाघते मैत्रेयिकया श्लाघते । गोत्र-चरणाच् छ्लाघा-अत्याकार-तदवेतेषु (*५,१।१३४) इति वुञ् । लौकिकं हि तत्र गोत्रं गृह्यते । लोके च ऋषिशब्दो गोत्रम् इत्य् अभिधीयते । प्रलय - प्रलयात् आगतम् प्रालेयम् उदकम् ॥ न य्-वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वौ तु ताभ्याम् ऐच्

kekaya mitrayu pralaya ity eteṣāṃ yakārādeḥ iya ity ayam ādeśo bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / kekayasya apatyam kaikeyaḥ / janapadaśabdāt kṣatriyād añ (*4,1.168) iti añ pratyayaḥ / mitrayubhāvena ślāghate maitreyikayā ślāghate / gotra-caraṇāc chlāghā-atyākāra-tadaveteṣu (*5,1.134) iti vuñ / laukikaṃ hi tatra gotraṃ gṛhyate / loke ca ṛṣiśabdo gotram ity abhidhīyate / pralaya - pralayāt āgatam prāleyam udakam // na y-vābhyāṃ padāntābhyāṃ pūrvau tu tābhyām aic

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धेर् अभावात् प्रतिषेधो ऽपि न अस्ति इत्य् अप्रसङ्गः । उत्तरपदवृद्धेर् अप्य् अयं प्रतिषेध इष्यते । पूर्वत्र्यलिन्दे भवः पूर्वत्रैयलिन्दः । यत्र तु उत्तरपदसम्बन्धी यण् न भवति तत्र न+इष्यते प्रतिषेधः । द्वे अशीती भृतो भूतो भावी वा द्व्याशीतिकः ॥ द्वारादीनां च

vṛddher abhāvāt pratiṣedho 'pi na asti ity aprasaṅgaḥ / uttarapadavṛddher apy ayaṃ pratiṣedha iṣyate / pūrvatryalinde bhavaḥ pūrvatraiyalindaḥ / yatra tu uttarapadasambandhī yaṇ na bhavati tatra na+iṣyate pratiṣedhaḥ / dve aśītī bhṛto bhūto bhāvī vā dvyāśītikaḥ // dvārādīnāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वार इत्य् एवम् आदीनां य्वाभ्याम् उत्तरपदस्य अचामादेर् अचः स्थाने वृद्धिर् न भवति, पूर्वौ तु ताभ्याम् ऐजागमौ भवतः । द्वारे नियुक्तः दौवारिकः । द्वारपालस्य इदं दौवारपालम् । तदादिविधिश् च अत्र भवति । स्वरम् अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः सौवरः । सौवरः अध्यायः, सौवर्यः सप्तम्यः इति । व्यल्कशे भवः वैयल्कशः । स्वस्ति इत्य् आह सौवस्तिकः । स्वर्भवः सौवः । अव्ययानां भमात्रे टिलोपः । स्वर्गमनम् आह सौवर्गमनिकः । स्वाध्याय इति केचित् पठन्ति, तदनर्थकम् । शोभनो ऽध्यायः इत्य् एतस्यां व्युत्पत्तौ तु पूर्वेण+एव सिद्धम् । अथ अपि एवं व्युत्पत्तिः क्रियते, स्वो ऽध्यायः स्वाध्यायः इति ? एवम् अप्य् अत्र+एव स्वशब्दस्य+एव पाठात् सिद्धम् । तदादाव् अपि हि वृद्धिरियं भवत्य् एव । स्फ्यकृतस्य अपत्यम् स्फैयकृतः । स्वादुमृदुनः इदम् सौवादुमृदवम् । शुनः इदम् शौवनम् । अणि अन् (*६,४।१६७) इति प्रकृतिभावः । शुनो विकारः शौवं मांसम् । प्रणिरजतादिभ्यो ऽञ् (*४,३।१५४) इत्य् अञ् । श्वादंश्ट्रायां भवः शौवादंष्ट्रो मणिः । स्वस्य इदम् सौवम् । स्वग्रामे भवः सौवग्रामिकः । अध्यात्मादित्वात् ठञ् । अपदान्तार्थो ऽयम् आरम्भः । द्वार । स्वर । व्यल्कश । स्वस्ति । स्वर् । स्फ्यकृत । स्वादुमृदु । श्वन् । स्व । द्वारादिः ॥ न्यग्रोधस्य च केवलस्य

dvāra ity evam ādīnāṃ yvābhyām uttarapadasya acāmāder acaḥ sthāne vṛddhir na bhavati, pūrvau tu tābhyām aijāgamau bhavataḥ / dvāre niyuktaḥ dauvārikaḥ / dvārapālasya idaṃ dauvārapālam / tadādividhiś ca atra bhavati / svaram adhikṛtya kṛto granthaḥ sauvaraḥ / sauvaraḥ adhyāyaḥ, sauvaryaḥ saptamyaḥ iti / vyalkaśe bhavaḥ vaiyalkaśaḥ / svasti ity āha sauvastikaḥ / svarbhavaḥ sauvaḥ / avyayānāṃ bhamātre ṭilopaḥ / svargamanam āha sauvargamanikaḥ / svādhyāya iti kecit paṭhanti, tadanarthakam / śobhano 'dhyāyaḥ ity etasyāṃ vyutpattau tu pūrveṇa+eva siddham / atha api evaṃ vyutpattiḥ kriyate, svo 'dhyāyaḥ svādhyāyaḥ iti ? evam apy atra+eva svaśabdasya+eva pāṭhāt siddham / tadādāv api hi vṛddhiriyaṃ bhavaty eva / sphyakṛtasya apatyam sphaiyakṛtaḥ / svādumṛdunaḥ idam sauvādumṛdavam / śunaḥ idam śauvanam / aṇi an (*6,4.167) iti prakṛtibhāvaḥ / śuno vikāraḥ śauvaṃ māṃsam / praṇirajatādibhyo 'ñ (*4,3.154) ity añ / śvādaṃśṭrāyāṃ bhavaḥ śauvādaṃṣṭro maṇiḥ / svasya idam sauvam / svagrāme bhavaḥ sauvagrāmikaḥ / adhyātmāditvāt ṭhañ / apadāntārtho 'yam ārambhaḥ / dvāra / svara / vyalkaśa / svasti / svar / sphyakṛta / svādumṛdu / śvan / sva / dvārādiḥ // nyagrodhasya ca kevalasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्मव्यतिहारे

na karmavyatihāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मव्यतिहारे यदुक्तं तन् न भवति । प्रतिषेधागमयोर् अयं प्रतिषेधः । व्यावक्रोशी, व्यावलेखी, व्याववर्ती, व्यावहासी वर्तते । कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम् (*३,३।४३) इति णच्प्रययः, तदन्तात् णचः स्त्रियाम् अञ् (*५,४।१४) ॥ स्व्-आगत-आदीनां च

karmavyatihāre yaduktaṃ tan na bhavati / pratiṣedhāgamayor ayaṃ pratiṣedhaḥ / vyāvakrośī, vyāvalekhī, vyāvavartī, vyāvahāsī vartate / karmavyatihāre ṇac striyām (*3,3.43) iti ṇacprayayaḥ, tadantāt ṇacaḥ striyām añ (*5,4.14) // sv-āgata-ādīnāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वागत इत्य् एवम् आदीनां यदुक्तं तन् न भवति । स्वागतम् इत्य् आह स्वागतिकः । स्वध्वरेण चरति स्वाध्वरिकः । स्वङ्गस्य अपत्यम् स्वङ्गिः । व्यङ्गस्य अपत्यम् व्याङ्गिः । व्यडस्य अपत्यम् व्याडिः । व्यवहारेण चरति व्यावहारिकः । व्यवहारशब्दो ऽयं लौकिके वृत्ते वर्तते, न तु कर्मव्यतिहारे । स्वपतौ साधुः स्वापतेयः । द्वारादिषु स्वशब्दपाठाद् अत्र प्राप्तिः । स्वागत । स्वध्वर । स्वङ्ग । व्यङ्ग । व्यड । व्यवहार । स्वपति । स्वागतदिः ॥ श्व-आदेर् इञि

svāgata ity evam ādīnāṃ yaduktaṃ tan na bhavati / svāgatam ity āha svāgatikaḥ / svadhvareṇa carati svādhvarikaḥ / svaṅgasya apatyam svaṅgiḥ / vyaṅgasya apatyam vyāṅgiḥ / vyaḍasya apatyam vyāḍiḥ / vyavahāreṇa carati vyāvahārikaḥ / vyavahāraśabdo 'yaṃ laukike vṛtte vartate, na tu karmavyatihāre / svapatau sādhuḥ svāpateyaḥ / dvārādiṣu svaśabdapāṭhād atra prāptiḥ / svāgata / svadhvara / svaṅga / vyaṅga / vyaḍa / vyavahāra / svapati / svāgatadiḥ // śva-āder iñi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वादेः अङ्गस्य इञि परतो यद् उक्तं तन भवति । श्वभस्त्रस्य अपत्यम् श्वाभस्त्रिः । श्वादंष्ट्रिः । श्वन्श्बदो द्वारादिषु पठ्यते, तत्र च तदादिविधिर् भवति इति एतद् एव वचनं ज्ञापकम् । इकारादिग्रहणम् कर्तव्यं श्वागणिकाद्यर्थम् । श्वगणेन चरति श्वागणिकः । श्वायूथिकः । तदन्तस्य च अन्यत्र अपि तद्धिते प्रतिषेध इष्यते । श्वाभस्त्रेः इदम् श्वाभस्त्रम् ॥ पदान्तस्य अन्यतरस्याम्

śvādeḥ aṅgasya iñi parato yad uktaṃ tana bhavati / śvabhastrasya apatyam śvābhastriḥ / śvādaṃṣṭriḥ / śvanśbado dvārādiṣu paṭhyate, tatra ca tadādividhir bhavati iti etad eva vacanaṃ jñāpakam / ikārādigrahaṇam kartavyaṃ śvāgaṇikādyartham / śvagaṇena carati śvāgaṇikaḥ / śvāyūthikaḥ / tadantasya ca anyatra api taddhite pratiṣedha iṣyate / śvābhastreḥ idam śvābhastram // padāntasya anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वादेः अङ्गस्य पदशब्दान्तस्य अन्यतरस्यां यदुक्तं तन् न भवति । श्वपदस्य इदम् श्वापदम्, शौवापदम् ॥ उत्तरपदस्य

śvādeḥ aṅgasya padaśabdāntasya anyatarasyāṃ yaduktaṃ tan na bhavati / śvapadasya idam śvāpadam, śauvāpadam // uttarapadasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरपदस्य इत्य् अयम् अधिकारः हनस्तो ऽचिण्णलोः (*७,३।३२) इति प्रागेतस्मात् । मद् इत ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः उत्तरपदस्य इत्य् एवं तद् वेदितव्यम् । वक्ष्यति - अवयवादृतोः

uttarapadasya ity ayam adhikāraḥ hanasto 'ciṇṇaloḥ (*7,3.32) iti prāgetasmāt / mad ita ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ uttarapadasya ity evaṃ tad veditavyam / vakṣyati - avayavādṛtoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरवार्षिकम् । पुर्वहैमनम् । अपरहैमनम् । यत्र पञ्चमीनिर्देशो न अस्ति जे प्रोष्ठपदानाम् (*७,३।१८) इत्य् एवम् आदौ, तदर्थम् उत्तरपदाधिकारः । पञ्चमीनिर्देशेष्व् अपि विस्पष्टार्थम्, वृद्धेश् च व्यपदेशार्थम् । उत्तरपदवृद्धौ सर्वं च (*६,२।१०५) इति उत्तरपदाधिकारे या वृद्धिः इत्य् एवं विज्ञायते ॥ अवयवाद् ऋतोः (*७,३।११) । अवयववाचिनः उत्तरस्य ऋतुवाचिनः उत्तरपदस्य च अचामादेः अचः वृद्धिर् भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । पूर्ववार्षिकम् । पूर्वहैमनम् । अपरवार्षिकम् । अपरहैमनम् । पूर्वं वर्षाणाम्, अपरं वर्षाणाम् इति एकदेशिसमासः । तत्र भवः (*४,३।५३) इत्य् एतसिमिन्न् अर्थे वर्षभ्यष्ठक् (*४,३।१८), हेमन्ताच् च (*४,३।२१), सर्वत्र अण् तलोपश् च (*४,३।२२) इत्य् अण् प्रत्ययः । तत्र ऋतोर् वृद्धिमद्विधौ अवयवात् इति तदन्तविधिः । अवयवात् इति किम् ? पूर्वासु वर्षासु भवम् पौर्ववर्षिकम् । कालाट् ठञ् (*४,३।११) इति ठञ् । अवयवपूर्वस्य+एव तदन्तविधिः, न अन्यस्य ॥ सु-सर्व-अर्धाज् जनपदस्य

aparavārṣikam / purvahaimanam / aparahaimanam / yatra pañcamīnirdeśo na asti je proṣṭhapadānām (*7,3.18) ity evam ādau, tadartham uttarapadādhikāraḥ / pañcamīnirdeśeṣv api vispaṣṭārtham, vṛddheś ca vyapadeśārtham / uttarapadavṛddhau sarvaṃ ca (*6,2.105) iti uttarapadādhikāre yā vṛddhiḥ ity evaṃ vijñāyate // avayavād ṛtoḥ (*7,3.11) / avayavavācinaḥ uttarasya ṛtuvācinaḥ uttarapadasya ca acāmādeḥ acaḥ vṛddhir bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / pūrvavārṣikam / pūrvahaimanam / aparavārṣikam / aparahaimanam / pūrvaṃ varṣāṇām, aparaṃ varṣāṇām iti ekadeśisamāsaḥ / tatra bhavaḥ (*4,3.53) ity etasiminn arthe varṣabhyaṣṭhak (*4,3.18), hemantāc ca (*4,3.21), sarvatra aṇ talopaś ca (*4,3.22) ity aṇ pratyayaḥ / tatra ṛtor vṛddhimadvidhau avayavāt iti tadantavidhiḥ / avayavāt iti kim ? pūrvāsu varṣāsu bhavam paurvavarṣikam / kālāṭ ṭhañ (*4,3.11) iti ṭhañ / avayavapūrvasya+eva tadantavidhiḥ, na anyasya // su-sarva-ardhāj janapadasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सु सर्व अर्ध इत्य् एतेभ्यः उत्तरस्य जनपदवाचिनः उत्तरपदस्य अचामादेर् अचः वृद्धिर् भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । सुपाञ्चालकः । सर्वपाञ्चालकः । अर्धपाञ्चालकः । जनपदतदवध्योश् च (*४,२।१२४), अवृद्धाद् अपि बहुवचनविषयात् (*४,२।१२५) इति वुञ् । सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य इति तदन्तविधिः ॥ दिशो ऽमद्राणाम्

su sarva ardha ity etebhyaḥ uttarasya janapadavācinaḥ uttarapadasya acāmāder acaḥ vṛddhir bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / supāñcālakaḥ / sarvapāñcālakaḥ / ardhapāñcālakaḥ / janapadatadavadhyoś ca (*4,2.124), avṛddhād api bahuvacanaviṣayāt (*4,2.125) iti vuñ / susarvārdhadikśabdebhyo janapadasya iti tadantavidhiḥ // diśo 'madrāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिग्वाचिनः उत्तरस्य जनपदवाचिनो मद्रवर्जितस्य अचामादेर् अचः वृद्धिर् भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । पूर्वपाञ्चालकः । अपरपाञ्चालकः । दक्षिणपाञ्चालकः । पूर्ववत् तदन्तविधिः प्रत्ययश् च । दिशः इति किम् ? पूर्वः पञ्चालानाम् पूर्वपञ्चालः, तत्र भवः पौर्वपञ्चालकः । आपरपञ्चालकः । अमद्राणाम् इति किम् ? पौर्वमद्रः । आपरमद्रः । मद्रेभ्यो ऽञ् (*४,२।१०८) इति अञ्प्रत्ययः ॥ प्राचां ग्राम-नगराणाम्

digvācinaḥ uttarasya janapadavācino madravarjitasya acāmāder acaḥ vṛddhir bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / pūrvapāñcālakaḥ / aparapāñcālakaḥ / dakṣiṇapāñcālakaḥ / pūrvavat tadantavidhiḥ pratyayaś ca / diśaḥ iti kim ? pūrvaḥ pañcālānām pūrvapañcālaḥ, tatra bhavaḥ paurvapañcālakaḥ / āparapañcālakaḥ / amadrāṇām iti kim ? paurvamadraḥ / āparamadraḥ / madrebhyo 'ñ (*4,2.108) iti añpratyayaḥ // prācāṃ grāma-nagarāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरपाटलिपुत्रकः । पूर्वकान्यकुब्जः । अपरकान्यकुब्जः । ग्रामत्वाद् एव नगराणाम् अपि ग्रहणे सिद्धे भेदेन यद् उभयोर् उपादानं तत् सम्बन्धभेदप्रतिपत्त्यर्थम् । दिक्पूर्वपदो हि समुदायः पूर्वेषुकामशम्यादिः ग्रामनामधेयम् । पाटलिपुत्रादिः पुनर् उत्तरपदम् एव नगरम् आह । तत्र ग्रामवाचिनाम् अङ्गानाम् अवयवस्य दिक्शब्दाद् उत्तरस्य नगरवाचिनाम् उत्तरपदानाम् अवयवस्य च वृद्धिर् भवति इत्य् एवम् अभिसम्बन्धः क्रियते । इतरत्र तु दिश उत्तरेषाम् नगराणाम् इत्य् एव । पूर्वैषुकामशमः इत्य् एवम् आदिषु कृतायाम् उत्तरपदवृद्धौ एकादेशो भवति इति ज्ञापि त नेन्द्रस्य परस्य (*७,३।२२) इति प्रतिषेधेन ॥ सङ्ख्यायाः संवत्सर-सङ्ख्यस्य च

aparapāṭaliputrakaḥ / pūrvakānyakubjaḥ / aparakānyakubjaḥ / grāmatvād eva nagarāṇām api grahaṇe siddhe bhedena yad ubhayor upādānaṃ tat sambandhabhedapratipattyartham / dikpūrvapado hi samudāyaḥ pūrveṣukāmaśamyādiḥ grāmanāmadheyam / pāṭaliputrādiḥ punar uttarapadam eva nagaram āha / tatra grāmavācinām aṅgānām avayavasya dikśabdād uttarasya nagaravācinām uttarapadānām avayavasya ca vṛddhir bhavati ity evam abhisambandhaḥ kriyate / itaratra tu diśa uttareṣām nagarāṇām ity eva / pūrvaiṣukāmaśamaḥ ity evam ādiṣu kṛtāyām uttarapadavṛddhau ekādeśo bhavati iti jñāpi ta nendrasya parasya (*7,3.22) iti pratiṣedhena // saṅkhyāyāḥ saṃvatsara-saṅkhyasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्याया उत्तरपदस्य संवत्सरशब्दस्य सङ्ख्यायाश् च अचामादेर् अचः स्थाने वृद्धिर् भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । द्वौ संवत्सराबधीष्टो भृतो भूतो भावी वा द्विसांवत्सरिकः । सङ्ख्यायाः - द्वे षष्टी अधीष्टो भृतो भूतो भावी वा द्विषाष्टिकः । द्विसाप्ततिकः । द्विषष्ठ्यादिशब्दो वर्षेषु संख्येयेषु वर्तमानः कालाधिकारविहितं प्रत्ययम् उत्पादयति । परिमाणान्तस्य असञ्ज्ञाशाणयोः (*७,३।१७) इत्य् एव सिद्धे संवत्सरग्रहणम् परिमाणग्रहणे कालपरिमाणस्य अग्रहणार्थम् । तेन द्वैसमिकः, त्रैसमिकः इति उत्तरपदवृद्धिर् न भवति । द्विवर्षा, त्रिवर्षा माणविका इति अपरिमाणबिस्ताचित इति पर्युदासो न भवति ॥ वर्षस्य अभविष्यति

saṅkhyāyā uttarapadasya saṃvatsaraśabdasya saṅkhyāyāś ca acāmāder acaḥ sthāne vṛddhir bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / dvau saṃvatsarābadhīṣṭo bhṛto bhūto bhāvī vā dvisāṃvatsarikaḥ / saṅkhyāyāḥ - dve ṣaṣṭī adhīṣṭo bhṛto bhūto bhāvī vā dviṣāṣṭikaḥ / dvisāptatikaḥ / dviṣaṣṭhyādiśabdo varṣeṣu saṃkhyeyeṣu vartamānaḥ kālādhikāravihitaṃ pratyayam utpādayati / parimāṇāntasya asañjñāśāṇayoḥ (*7,3.17) ity eva siddhe saṃvatsaragrahaṇam parimāṇagrahaṇe kālaparimāṇasya agrahaṇārtham / tena dvaisamikaḥ, traisamikaḥ iti uttarapadavṛddhir na bhavati / dvivarṣā, trivarṣā māṇavikā iti aparimāṇabistācita iti paryudāso na bhavati // varṣasya abhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्याया उत्तरस्य वर्षशब्दस्य अचामादेर् अचः वृद्धिर् भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः, स चेत् तद्धितो भविष्यत्यर्थे न भवति । द्वे वर्षे अधीष्टो भृतो भूतो वा द्विवार्षिकः । त्रिवार्षिकः । अभविष्यति इति किम् ? यस्य त्रैवर्षिकं धान्यं निहितं भृत्यवृत्तये, अधिकं वा अपि विध्येत, स सोमं पातुम् अर्हति । त्रीणि वर्षाणि भावी इति त्रैवर्षिकम् । अधीष्टभृतयोर् अभविष्यति इति प्रतिषेधो न भवति । गम्यते हि तत्र भविष्यत्ता, न तु तद्धितार्थः । द्वे वर्षे अधीष्टो भृतो वा कर्म करिष्यति इति द्विवार्षिको मनुष्यः ॥ परिमाणान्तस्य असञ्ज्ञा-शाणयोः

saṅkhyāyā uttarasya varṣaśabdasya acāmāder acaḥ vṛddhir bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ, sa cet taddhito bhaviṣyatyarthe na bhavati / dve varṣe adhīṣṭo bhṛto bhūto vā dvivārṣikaḥ / trivārṣikaḥ / abhaviṣyati iti kim ? yasya traivarṣikaṃ dhānyaṃ nihitaṃ bhṛtyavṛttaye, adhikaṃ vā api vidhyeta, sa somaṃ pātum arhati / trīṇi varṣāṇi bhāvī iti traivarṣikam / adhīṣṭabhṛtayor abhaviṣyati iti pratiṣedho na bhavati / gamyate hi tatra bhaviṣyattā, na tu taddhitārthaḥ / dve varṣe adhīṣṭo bhṛto vā karma kariṣyati iti dvivārṣiko manuṣyaḥ // parimāṇāntasya asañjñā-śāṇayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यां शाणाभ्यां क्रीतम् द्वै शाणम् । त्रैशाणम् । शाणाद् वा (*५,१।३५), द्वित्रिपूर्वादण् च (*५,१।३६) इत्यण् प्रत्ययः । असञ्ज्ञाशाणकुलिजानाम् इति केचित् पठन्ति । द्वे कुलिजे प्रयोजनमस्य द्वैकुलिजिकः ॥ जे प्रोष्ठपदानाम्

dvābhyāṃ śāṇābhyāṃ krītam dvai śāṇam / traiśāṇam / śāṇād vā (*5,1.35), dvitripūrvādaṇ ca (*5,1.36) ityaṇ pratyayaḥ / asañjñāśāṇakulijānām iti kecit paṭhanti / dve kulije prayojanamasya dvaikulijikaḥ // je proṣṭhapadānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज इति जातार्थो निर्दिश्यते । तत्र यः तद्धितो विहितः तस्मिन् ञिति, णिति, किति च परतः प्रोष्थपदानाम् उत्तरस्य अचामादेः अचः वृद्धिर् भवति । प्रोष्ठपदा नाम नक्षत्रम्, ताभिः युक्तः कालः इत्य् अण् । तस्य लुबविशेषे (*४,२।४) इति लुप् । प्रोष्ठपदासु जातः, ऋतुनक्षत्रेभ्यो ऽण् इत्य् अण्, प्रोष्थपादः माणवकः । जे इति किम् ? यदा प्रोष्थपदो मेघो धरणीमभिवर्षति, प्रोष्थपदासु भवः प्रौष्ठपदः । प्रोष्थपदानाम् इति बहुवचननिर्देशात् पर्यायो ऽपि गृह्यते भद्रपादः इति ॥ हृद्-भग-सिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च

ja iti jātārtho nirdiśyate / tatra yaḥ taddhito vihitaḥ tasmin ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ proṣthapadānām uttarasya acāmādeḥ acaḥ vṛddhir bhavati / proṣṭhapadā nāma nakṣatram, tābhiḥ yuktaḥ kālaḥ ity aṇ / tasya lubaviśeṣe (*4,2.4) iti lup / proṣṭhapadāsu jātaḥ, ṛtunakṣatrebhyo 'ṇ ity aṇ, proṣthapādaḥ māṇavakaḥ / je iti kim ? yadā proṣthapado megho dharaṇīmabhivarṣati, proṣthapadāsu bhavaḥ prauṣṭhapadaḥ / proṣthapadānām iti bahuvacananirdeśāt paryāyo 'pi gṛhyate bhadrapādaḥ iti // hṛd-bhaga-sindhvante pūrvapadasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद् भग सिन्धु इत्य् एवम् अन्तो ऽङ्गे पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च अचामादेर् अचो वृद्धिर् भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । सुहृदयस्य इदम् सौहार्दम् । सुहृदयस्य भावः सौहार्द्यम् । सुभगस्य भावः सौभाग्यम् । दौर्भाग्यम् । सुभगायाः अपत्यम् सौभागिनेयः । दौर्भागिनेयः । कल्याण्यादिषु सुभगदुर्भगेति पठ्यते । सुभग मन्त्रे इत्य् उद्गात्रादिषु पठ्यते । तत्र+उत्तरपदवृद्धिर् न+इष्यते । महते सौभगाय । छन्दसि सर्वविधीना विकल्पितत्वात् । सक्तुप्रधानाः सिन्धवः सक्तुसिन्धवः, सक्तुसिन्धुषु भवः साक्तुसैन्धवः । पानसैन्धवः । सिन्धुशब्दः कच्छादिषु पठ्यते, तेन तदन्तविधिर् इष्यते इति अण्प्रत्ययः ॥ अनुशतिक-आदीनाम् च

hṛd bhaga sindhu ity evam anto 'ṅge pūrvapadasya uttarapadasya ca acāmāder aco vṛddhir bhavati taddhite ñiti, ṇIti, kiti ca parataḥ / suhṛdayasya idam sauhārdam / suhṛdayasya bhāvaḥ sauhārdyam / subhagasya bhāvaḥ saubhāgyam / daurbhāgyam / subhagāyāḥ apatyam saubhāgineyaḥ / daurbhāgineyaḥ / kalyāṇyādiṣu subhagadurbhageti paṭhyate / subhaga mantre ity udgātrādiṣu paṭhyate / tatra+uttarapadavṛddhir na+iṣyate / mahate saubhagāya / chandasi sarvavidhīnā vikalpitatvāt / saktupradhānāḥ sindhavaḥ saktusindhavaḥ, saktusindhuṣu bhavaḥ sāktusaindhavaḥ / pānasaindhavaḥ / sindhuśabdaḥ kacchādiṣu paṭhyate, tena tadantavidhir iṣyate iti aṇpratyayaḥ // anuśatika-ādīnām ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभूमेः निमित्तं संयोगः उत्पातो वा सार्वभौमः । प्रयोग - तत्र भवः प्रायौगिकः । परस्त्री - पारस्त्रैणेयः । कुलटाया वा (*४,१।१२७) इति इनङ् । राजपुरुषात् ष्यञि । राजपौरुष्यम् । ष्यञि इति किम् ? राजपुरुषस्य अपत्यम् राजपुरुषायणिः । उदीचां वृद्धाद् अगोत्रात् (*४,१।१५७) इति फिञ् । शतकुम्भसुखशयनादयः - शतकुम्भे भवः शातकौम्भः । सौखशायनिकः । पारदारिकः । सूत्रनडस्य अपत्यम् सौत्रनाडिः । आकृतिगणश् च अयम् इष्यते । तेन इदमपि सिद्धं भवति, अभिगममर्हति आभिगामिकः । अधिदेवे भवम् आधिदैविकम् । आधिभौतिकम् । चतस्र एव विद्याः चातुर्वैद्यम् । स्वार्थे ष्यञ् । अनुशतिक । अनुहोड । अनुसंवरण । अनुसंवत्सर । अङ्गारवेणु । असिहत्य । वध्योग । पुष्करसद् । अनुहरत् । कुरुकत । कुरुपञ्चाल । उदकशुद्ध । इहलोक । परलोक । सर्वलोक । सर्वपुरुष । सर्वभूमि । प्रयोग । परस्त्री । राजपुरुषात् ष्यञि । सूत्रनड । अनुशतिकादिः ॥ देवताद्वन्द्वे च

sarvabhūmeḥ nimittaṃ saṃyogaḥ utpāto vā sārvabhaumaḥ / prayoga - tatra bhavaḥ prāyaugikaḥ / parastrī - pārastraiṇeyaḥ / kulaṭāyā vā (*4,1.127) iti inaṅ / rājapuruṣāt ṣyañi / rājapauruṣyam / ṣyañi iti kim ? rājapuruṣasya apatyam rājapuruṣāyaṇiḥ / udīcāṃ vṛddhād agotrāt (*4,1.157) iti phiñ / śatakumbhasukhaśayanādayaḥ - śatakumbhe bhavaḥ śātakaumbhaḥ / saukhaśāyanikaḥ / pāradārikaḥ / sūtranaḍasya apatyam sautranāḍiḥ / ākṛtigaṇaś ca ayam iṣyate / tena idamapi siddhaṃ bhavati, abhigamamarhati ābhigāmikaḥ / adhideve bhavam ādhidaivikam / ādhibhautikam / catasra eva vidyāḥ cāturvaidyam / svārthe ṣyañ / anuśatika / anuhoḍa / anusaṃvaraṇa / anusaṃvatsara / aṅgāraveṇu / asihatya / vadhyoga / puṣkarasad / anuharat / kurukata / kurupañcāla / udakaśuddha / ihaloka / paraloka / sarvaloka / sarvapuruṣa / sarvabhūmi / prayoga / parastrī / rājapuruṣāt ṣyañi / sūtranaḍa / anuśatikādiḥ // devatādvandve ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवताद्वन्द्वे च पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च अचामादेर् अचः स्थाने वृद्धिर् भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । आग्निमारुतीं पृश्निमालभेत । आग्निमारुतं कर्म । यो देवताद्वन्द्वः सूक्तहविःसम्बन्धी, तत्र अयं विधिः । इह तु न भवति, स्कन्दविशाखौ देवते अस्य स्कान्दविशाखः । ब्रह्मप्रजापती - ब्राह्मप्रजापत्यम् ॥ न+इन्द्रस्य परस्य

devatādvandve ca pūrvapadasya uttarapadasya ca acāmāder acaḥ sthāne vṛddhir bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / āgnimārutīṃ pṛśnimālabheta / āgnimārutaṃ karma / yo devatādvandvaḥ sūktahaviḥsambandhī, tatra ayaṃ vidhiḥ / iha tu na bhavati, skandaviśākhau devate asya skāndaviśākhaḥ / brahmaprajāpatī - brāhmaprajāpatyam // na+indrasya parasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रशब्दस्य परस्य यद् उक्तम् तन् न भवति । सौमेन्द्रः । आग्नेन्द्रः । परस्य इति किम् ? ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं चरुं निर्वपेत् । इन्द्रशब्दे द्वावचौ, तत्र तद्धिते एकस्य यस्येति च (*६,४।१४८) इति लोपः, अपरस्य पूर्वेण सह एकादेशः इत्य् अप्राप्तिर् एव वृद्धेः, तदेदं प्रतिषेधवचनं ज्ञापकम्, बहिरङ्गम् अपि पूर्वोत्तरपदयोः पूर्वं कार्यं भवति पश्चाद् एकादेशः इति । तेन पूर्वैषुकामशमः इत्य् आदि सिद्धं भवति ॥ दिर्घाच् च वरुणस्य

indraśabdasya parasya yad uktam tan na bhavati / saumendraḥ / āgnendraḥ / parasya iti kim ? aindrāgnamekādaśakapālaṃ caruṃ nirvapet / indraśabde dvāvacau, tatra taddhite ekasya yasyeti ca (*6,4.148) iti lopaḥ, aparasya pūrveṇa saha ekādeśaḥ ity aprāptir eva vṛddheḥ, tadedaṃ pratiṣedhavacanaṃ jñāpakam, bahiraṅgam api pūrvottarapadayoḥ pūrvaṃ kāryaṃ bhavati paścād ekādeśaḥ iti / tena pūrvaiṣukāmaśamaḥ ity ādi siddhaṃ bhavati // dirghāc ca varuṇasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिर्घाद् उत्तरस्य वरुणस्य यद् उक्तं तन् न भवति । ऐन्द्रावरुणम् । मैत्रावरुणम् । दीर्घात् इति किम् ? आग्निवारुणीमनड्वाहीमालभेते । अग्नेः ईदग्नेः सोमवरुणयोः (*६,३।२७) इत्य् अस्य अनङपवादस्य इद्वृद्धौ (*६,३।२८) इति प्रतिषेधो विधीयते, तेन दीर्घात् परो न भवति ॥ प्राचां नगरान्ते

dirghād uttarasya varuṇasya yad uktaṃ tan na bhavati / aindrāvaruṇam / maitrāvaruṇam / dīrghāt iti kim ? āgnivāruṇīmanaḍvāhīmālabhete / agneḥ īdagneḥ somavaruṇayoḥ (*6,3.27) ity asya anaṅapavādasya idvṛddhau (*6,3.28) iti pratiṣedho vidhīyate, tena dīrghāt paro na bhavati // prācāṃ nagarānte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुह्मनगरे भवः सौह्मनागरः । पौण्ड्रनागरः । प्राचाम् इति किम् ? मद्रनगरम् उदक्षु, तत्र भवः माद्रनगरः ॥ जङ्गल-धेनु-वलजान्तस्य विभाषितम् उत्तरम्

suhmanagare bhavaḥ sauhmanāgaraḥ / pauṇḍranāgaraḥ / prācām iti kim ? madranagaram udakṣu, tatra bhavaḥ mādranagaraḥ // jaṅgala-dhenu-valajāntasya vibhāṣitam uttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जङ्गल धेनु वलज इत्य् एवम् अन्तस्य अङ्गस्य पूर्वपदस्य अचामादेर् अचो वृद्धिर् भवति, विभाषितम् उत्तरम् उत्तरपदस्य विभाषा भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । कुरुजङ्गलेषु भवम् कौरुजङ्गलम्, अकुरुजाङ्गलम् । वैश्वधेनवम्, वैश्वधैनवम् । सौवर्णवलजः, सौवर्णवालजः ॥ अर्धात् परिमाणस्य पूर्वस्य तु वा

jaṅgala dhenu valaja ity evam antasya aṅgasya pūrvapadasya acāmāder aco vṛddhir bhavati, vibhāṣitam uttaram uttarapadasya vibhāṣā bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / kurujaṅgaleṣu bhavam kaurujaṅgalam, akurujāṅgalam / vaiśvadhenavam, vaiśvadhainavam / sauvarṇavalajaḥ, sauvarṇavālajaḥ // ardhāt parimāṇasya pūrvasya tu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धशब्दात् परस्य परिमाणवाचिनः उत्तरस्य अचामादेर् अचः स्थाने वृद्धिर् भवति, पूर्वस्य तु वा भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । अर्धद्रोणेन क्रीतम् आर्धद्रौणिकम्, अर्धद्रौणिकम् । आर्धकौडविकम्, अर्धकौडविकम् । परिमाणस्य इति किम् ? अर्धक्रोशः प्रयोजनम् अस्य आर्धक्रोशिकम् ॥ नातः परस्य

ardhaśabdāt parasya parimāṇavācinaḥ uttarasya acāmāder acaḥ sthāne vṛddhir bhavati, pūrvasya tu vā bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / ardhadroṇena krītam ārdhadrauṇikam, ardhadrauṇikam / ārdhakauḍavikam, ardhakauḍavikam / parimāṇasya iti kim ? ardhakrośaḥ prayojanam asya ārdhakrośikam // nātaḥ parasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवाहणस्य ढे

pravāhaṇasya ḍhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवाहणस्य ढे परतः उत्तरपदस्य अचामादेर् अचः वृद्धिर् भवति, पूर्वपदस्य वा भवति । प्रवाहणस्य अपत्यम् प्रावाहणेयः, प्रवाहणेयः । शुभ्रादिभ्यश् च (*४,१।१२३) इति ढक् प्रत्ययः ॥ तत्प्रत्ययस्य च

pravāhaṇasya ḍhe parataḥ uttarapadasya acāmāder acaḥ vṛddhir bhavati, pūrvapadasya vā bhavati / pravāhaṇasya apatyam prāvāhaṇeyaḥ, pravāhaṇeyaḥ / śubhrādibhyaś ca (*4,1.123) iti ḍhak pratyayaḥ // tatpratyayasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ढक्प्रययान्तस्य प्रवाहणशब्दस्य तद्धितेषु परतः उत्तरपदस्य अचामादेर् अचः वृद्धिर् भवति, पूर्वस्य तु वा । प्रवाहणेयस्य अपत्यम् प्रावाहणेयिः, प्रवाहणेयिः । प्रावाहणेयकम्, प्रवाहणेयकम् । बाह्यतद्धितनिमित्ता वृद्धिः ढाश्रयेण विकल्पेन बाधितुम् अशक्या इति सूत्रारम्भः ॥ नञः शुचि-ईश्वर-क्षेत्रज्ञ-कुशल-निपुणानाम्

ḍhakprayayāntasya pravāhaṇaśabdasya taddhiteṣu parataḥ uttarapadasya acāmāder acaḥ vṛddhir bhavati, pūrvasya tu vā / pravāhaṇeyasya apatyam prāvāhaṇeyiḥ, pravāhaṇeyiḥ / prāvāhaṇeyakam, pravāhaṇeyakam / bāhyataddhitanimittā vṛddhiḥ ḍhāśrayeṇa vikalpena bādhitum aśakyā iti sūtrārambhaḥ // nañaḥ śuci-īśvara-kṣetrajña-kuśala-nipuṇānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञः उत्तरेषां शुचि ईश्वर क्षेत्रज्ञ कुशल निपुण इत्य् एतेषाम् अचामादेर् अचः वृद्धिर् भवति, पूर्वपदस्य वा भवति तद्धिते ञिति, णिति, किति च परतः । शुचि - अशौचम्, आशौचम् । ईश्वर - अनैश्वर्यम्, आनैश्वर्यम् । क्षेत्रज्ञ - अक्षैत्रज्ञ्यम्, आक्षैत्रज्ञयम् । कुशल - अकौशलम्, आकौशलम् । निपुण - अनैपुणम्, आनैपुणम् । अत्र केचिद् आहुः इयं पूर्वपदस्य वृद्धिर् अप्राप्तैव विभाषा विधीयते । न नञ्पूर्वात् तत्पुरुषात् इत्य् उत्तरो भावप्रत्ययः प्रतिषिध्यते । तत्र शुच्यादिभ्यः एव प्रत्यये कृते पश्चान्नञ्समासे सति वृद्धिरनङ्गस्यापि वचनात् भवति इति । तदपरे न मृष्यन्ते । भाववचनादन्योपि हि तद्धितो वृद्धिनिमित्तमपत्यादिषु अर्थेषु नञ्समासाद् एव विद्यते । बहुव्रीहेश् च नञ्समासात् भाववचनो ऽपि अस्ति, तत्र अङ्गाधिकारोपमर्दनं न युज्यते इति । अक्षेत्रज्ञानीश्वरौ तत्पुरुषौ एव ब्राह्मणादिषु पठ्येते, ततः ताभ्यां भावे ष्यञ् भवति ॥ यथातथ-यथापुरयोः पर्यायेण

nañaḥ uttareṣāṃ śuci īśvara kṣetrajña kuśala nipuṇa ity eteṣām acāmāder acaḥ vṛddhir bhavati, pūrvapadasya vā bhavati taddhite ñiti, ṇiti, kiti ca parataḥ / śuci - aśaucam, āśaucam / īśvara - anaiśvaryam, ānaiśvaryam / kṣetrajña - akṣaitrajñyam, ākṣaitrajñayam / kuśala - akauśalam, ākauśalam / nipuṇa - anaipuṇam, ānaipuṇam / atra kecid āhuḥ iyaṃ pūrvapadasya vṛddhir aprāptaiva vibhāṣā vidhīyate / na nañpūrvāt tatpuruṣāt ity uttaro bhāvapratyayaḥ pratiṣidhyate / tatra śucyādibhyaḥ eva pratyaye kṛte paścānnañsamāse sati vṛddhiranaṅgasyāpi vacanāt bhavati iti / tadapare na mṛṣyante / bhāvavacanādanyopi hi taddhito vṛddhinimittamapatyādiṣu artheṣu nañsamāsād eva vidyate / bahuvrīheś ca nañsamāsāt bhāvavacano 'pi asti, tatra aṅgādhikāropamardanaṃ na yujyate iti / akṣetrajñānīśvarau tatpuruṣau eva brāhmaṇādiṣu paṭhyete, tataḥ tābhyāṃ bhāve ṣyañ bhavati // yathātatha-yathāpurayoḥ paryāyeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हनस् तो ऽचिण्-णलोः

hanas to 'ciṇ-ṇaloḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धितेषु इति निवृत्तम्, तत्सम्बद्धं किति इत्य् अपि । ञ्णिति इति वर्तते । हनः तकारोदेशो भवति ञिति, णिति प्रत्यये परतः चिण्णलौ वर्जयित्वा । घातयति । घातकः । साधुघाती । घातंघातम् । घातो वर्तते । अचिण्णलोः इति किम् ? अघानि । जघान । धातो कार्यम् उच्यमानं धातोः प्रत्यये विज्ञायते । इह न भवति, वार्त्रघ्नम् इतरत् इति ॥ आतो युक् चिण्-कृतोः

taddhiteṣu iti nivṛttam, tatsambaddhaṃ kiti ity api / ñṇiti iti vartate / hanaḥ takārodeśo bhavati ñiti, ṇiti pratyaye parataḥ ciṇṇalau varjayitvā / ghātayati / ghātakaḥ / sādhughātī / ghātaṃghātam / ghāto vartate / aciṇṇaloḥ iti kim ? aghāni / jaghāna / dhāto kāryam ucyamānaṃ dhātoḥ pratyaye vijñāyate / iha na bhavati, vārtraghnam itarat iti // āto yuk ciṇ-kṛtoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकारान्तस्य अङ्गस्य चिणि कृति ञ्णिति युगागमो भवति । अदायि । अधायि । कृति - दायः । दायकः । धायः । धायकः । चिण्कृतोः इति किम् ? ददौ । दधौ । चौडिः, बालाकिः, बाह्वादित्वात् इञ् । ज्ञा देवता अस्य ज्ञः ॥ न+उदात्त-उपदेशस्य म-अन्तस्य अनाचमेः

ākārāntasya aṅgasya ciṇi kṛti ñṇiti yugāgamo bhavati / adāyi / adhāyi / kṛti - dāyaḥ / dāyakaḥ / dhāyaḥ / dhāyakaḥ / ciṇkṛtoḥ iti kim ? dadau / dadhau / cauḍiḥ, bālākiḥ, bāhvāditvāt iñ / jñā devatā asya jñaḥ // na+udātta-upadeśasya ma-antasya anācameḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदात्तोपदेशस्य मान्तस्य अनाचमेः (*७,३।३४) । उदातोपदेशस्य मान्तस्य अङ्गस्य आचमिवर्जितस्य चिणि कृति च ञ्णिति यद् उक्तं तन् न भवति । किं च उक्तम् ? अत उपधायाः (*७,२।११६) इति वृद्धिः । अशमि । अतमि । अदमि । कृति खल्व् अपि - शमकः । तमकः । दमकः । शमः । तमः । दमः । उदात्तोपदेशस्य इति किम् ? यामकः । रामकः । कथम् उद्यमोपरमौ ? अड उद्यमे, यम उपरमे इति निपातनाद् अनुगन्तव्यौ । उपदेशग्रहणम् किम् ? शमी, दमी, तमी इत्य् अत्र यथा स्यात्, इह मा भूत्, यामकः, रामकः इति । मान्तस्य इति किम् ? चारकः । पाठकः । अनाचमेः इति किम् ? आचामकः । अनाचमिकमिवमीनाम् इति वक्तव्यम् । आचामः । कामः । वामः । आमः इति चौरादिकस्य णिचि वृद्धौ सत्यां भवति । तत्र हि मित्त्वं न अस्ति न अन्ये मितो ऽहेतौ इति । सूर्यविश्रामा भूमिः इत्य् एवम् आदिकं प्रयोगमन्याय्यम् एव मन्यन्ते । चिण्कृतोः इत्य् एव, शशाम । तताम ॥ जनि-वध्योश् च

udāttopadeśasya māntasya anācameḥ (*7,3.34) / udātopadeśasya māntasya aṅgasya ācamivarjitasya ciṇi kṛti ca ñṇiti yad uktaṃ tan na bhavati / kiṃ ca uktam ? ata upadhāyāḥ (*7,2.116) iti vṛddhiḥ / aśami / atami / adami / kṛti khalv api - śamakaḥ / tamakaḥ / damakaḥ / śamaḥ / tamaḥ / damaḥ / udāttopadeśasya iti kim ? yāmakaḥ / rāmakaḥ / katham udyamoparamau ? aḍa udyame, yama uparame iti nipātanād anugantavyau / upadeśagrahaṇam kim ? śamī, damī, tamī ity atra yathā syāt, iha mā bhūt, yāmakaḥ, rāmakaḥ iti / māntasya iti kim ? cārakaḥ / pāṭhakaḥ / anācameḥ iti kim ? ācāmakaḥ / anācamikamivamīnām iti vaktavyam / ācāmaḥ / kāmaḥ / vāmaḥ / āmaḥ iti caurādikasya ṇici vṛddhau satyāṃ bhavati / tatra hi mittvaṃ na asti na anye mito 'hetau iti / sūryaviśrāmā bhūmiḥ ity evam ādikaṃ prayogamanyāyyam eva manyante / ciṇkṛtoḥ ity eva, śaśāma / tatāma // jani-vadhyoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्ति-ह्वी-व्ली-री-क्नूयी-क्ष्माय्य्-आतां पुग् णौ

arti-hvī-vlī-rī-knūyī-kṣmāyy-ātāṃ pug ṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं निवृत्तम्, अङ्गस्य इति वर्तते । अर्ति ह्री व्ली री क्नूयी क्ष्मायी इत्य् एतेषाम् अङ्गानाम् आकारान्तानां च पुगागमो भवति णौ परतः । अर्ति - अर्पयति । ह्री - ह्रेपयति । व्ली - व्लेपयति । री - रेपयति । क्नूयी - क्नोपयति । क्ष्मायी - क्ष्माप्यति । आकारान्तानाम् - दापयति । धापयति । अर्ति इति ऋ गतिप्रापणयोः, ऋ गतौ इति द्वयोर् अपि धात्वोर् ग्रहणम् । री इत्य् अपि री गतिरेषणयोः, रीङ् श्रवणे इति । पुकः पूर्वान्तकरणम् अदीदपत् इत्य् अत्र उपधाह्रस्वो यथा स्यात् इति ॥ शा-च्छा-सा-ह्वा-व्या-वे-पां युक्

sarvaṃ nivṛttam, aṅgasya iti vartate / arti hrī vlī rī knūyī kṣmāyī ity eteṣām aṅgānām ākārāntānāṃ ca pugāgamo bhavati ṇau parataḥ / arti - arpayati / hrī - hrepayati / vlī - vlepayati / rī - repayati / knūyī - knopayati / kṣmāyī - kṣmāpyati / ākārāntānām - dāpayati / dhāpayati / arti iti ṛ gatiprāpaṇayoḥ, ṛ gatau iti dvayor api dhātvor grahaṇam / rī ity api rī gatireṣaṇayoḥ, rīṅ śravaṇe iti / pukaḥ pūrvāntakaraṇam adīdapat ity atra upadhāhrasvo yathā syāt iti // śā-cchā-sā-hvā-vyā-ve-pāṃ yuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शा धा सा ह्वा व्या वे पा इत्य् एतेषम् अङ्गानां युगागमो भवति णौ परतः । शा - निशाययति । छा - अवच्छाययति । सा - अवसाययति । ह्वा - ह्वाययति । व्या - संव्याययति । वे - वाययस्ति । पा - पाययति । पाग्रहणे पै ओवै शोषणे इत्य् अस्य अपि इह ग्रहणम् इच्छन्ति । पा रक्षणे इत्य् अस्य लुग्विकरणत्वान् न भवति । लुगागमस्तु तस्य वक्तव्यः । पालयति । धूञ्प्रीञोर् लुग्वक्तव्यः । धूनयति । प्रीणयति । एते ऽपि पूर्वान्ता एव क्रियन्ते, तेन न्यशीशयत्, अपीपलत्, अदूधुनत्, अपिप्रिणत् इति उपधाह्रस्वत्वं भवति । शाछासाह्वाव्यावेपां कृतात्वानां ग्रहणं पुकः प्राप्तिमाख्यातुम् । किम् एतस्य आख्याने प्रयोजनम् ? एतस्मिन् प्रकरणे लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा न अस्ति इत्य् उपदिश्यते । तेन अध्यापयति, जापयति इत्य् एवम् आदि सिद्धं भवति ॥ वो विधूनने जुक्

śā dhā sā hvā vyā ve pā ity eteṣam aṅgānāṃ yugāgamo bhavati ṇau parataḥ / śā - niśāyayati / chā - avacchāyayati / sā - avasāyayati / hvā - hvāyayati / vyā - saṃvyāyayati / ve - vāyayasti / pā - pāyayati / pāgrahaṇe pai ovai śoṣaṇe ity asya api iha grahaṇam icchanti / pā rakṣaṇe ity asya lugvikaraṇatvān na bhavati / lugāgamastu tasya vaktavyaḥ / pālayati / dhūñprīñor lugvaktavyaḥ / dhūnayati / prīṇayati / ete 'pi pūrvāntā eva kriyante, tena nyaśīśayat, apīpalat, adūdhunat, apipriṇat iti upadhāhrasvatvaṃ bhavati / śāchāsāhvāvyāvepāṃ kṛtātvānāṃ grahaṇaṃ pukaḥ prāptimākhyātum / kim etasya ākhyāne prayojanam ? etasmin prakaraṇe lakṣaṇapratipadoktaparibhāṣā na asti ity upadiśyate / tena adhyāpayati, jāpayati ity evam ādi siddhaṃ bhavati // vo vidhūnane juk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ली-लोर् नुग्-लुकाव् अन्यतरस्यां स्नेहविपातने

lī-lor nug-lukāv anyatarasyāṃ snehavipātane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ली ला इत्य् एतयोर् अङ्गयोः अन्यतरस्यां नुक् लुक् इय् एताव् आगमौ भवतो णौ परतः स्नेहविपातने ऽर्थे । घृतं विलीनयति, घृतं विलाययति । विलालयति, विलापयति । ली ई इति ईकारः प्रश्लिष्यते, ततः ईकारान्तस्य+एव नुक् भवति, न तु कृतात्वस्य विभाषा लीयतेः (*६,१।५१) इति । स्नेहविपातने इति किम् ? जतु विलापयति । जटाभिरालापयते । ली इति लीलीङोर्ग्रहणम् । ला इति लातेः, कृतात्वस्य च लीयतेः ॥ भियो हेतुभये षुक्

lī lā ity etayor aṅgayoḥ anyatarasyāṃ nuk luk iy etāv āgamau bhavato ṇau parataḥ snehavipātane 'rthe / ghṛtaṃ vilīnayati, ghṛtaṃ vilāyayati / vilālayati, vilāpayati / lī ī iti īkāraḥ praśliṣyate, tataḥ īkārāntasya+eva nuk bhavati, na tu kṛtātvasya vibhāṣā līyateḥ (*6,1.51) iti / snehavipātane iti kim ? jatu vilāpayati / jaṭābhirālāpayate / lī iti līlīṅorgrahaṇam / lā iti lāteḥ, kṛtātvasya ca līyateḥ // bhiyo hetubhaye ṣuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भी इत्य् एतस्य हेतुभये ऽर्थे षुगागमो भवति णौ परतः । मुण्डो भीषयते । जटिलो भीषयते । अत्र अपि भी ई इति ईकारप्रश्लेषः कृतात्वस्य पुग्निवृत्त्यर्थः । मुण्डो भापयते इत्य् एवं हि तत्र भवति । हेतुभये इति किम् ? कुञ्चिकया एनं भाययति । न अत्र हेतुः प्रयोजको भयकारणम्, किं तर्हि, कुञ्चिका ॥ स्फायो वः

bhī ity etasya hetubhaye 'rthe ṣugāgamo bhavati ṇau parataḥ / muṇḍo bhīṣayate / jaṭilo bhīṣayate / atra api bhī ī iti īkārapraśleṣaḥ kṛtātvasya pugnivṛttyarthaḥ / muṇḍo bhāpayate ity evaṃ hi tatra bhavati / hetubhaye iti kim ? kuñcikayā enaṃ bhāyayati / na atra hetuḥ prayojako bhayakāraṇam, kiṃ tarhi, kuñcikā // sphāyo vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फाय् इत्य् एतस्य अङ्गस्य वकारादेशो भवति णौ परतः । स्फावयति ॥ शदेर् अगतौ तः

sphāy ity etasya aṅgasya vakārādeśo bhavati ṇau parataḥ / sphāvayati // śader agatau taḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शदेः अङ्गस्य अगतौ अर्थे वर्तमानस्य तकारादेशो भवति णौ परतः । पुष्पाणि शातयति । अगतौ इति किम् ? गाः शादयति गोपालकः ॥ रुहः पो ऽन्यतरस्याम्

śadeḥ aṅgasya agatau arthe vartamānasya takārādeśo bhavati ṇau parataḥ / puṣpāṇi śātayati / agatau iti kim ? gāḥ śādayati gopālakaḥ // ruhaḥ po 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुहेः अङ्गस्य अन्यतरस्यां पकारादेशो भवति णौ परतः । व्रीहीन् रोपयति, व्रीहीन् रोहयति ॥ प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्य अत इद् आप्य् असुपः

ruheḥ aṅgasya anyatarasyāṃ pakārādeśo bhavati ṇau parataḥ / vrīhīn ropayati, vrīhīn rohayati // pratyayasthāt kāt pūrvasya ata id āpy asupaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ककारमात्रं प्रत्ययो न अस्ति इति सामर्थ्यात् प्रत्ययस्थस्य ग्रहणम् शक्यते विज्ञातुम् । कात् इति किम् ? मण्डना । रमणा । पूर्वस्य इति किम् ? परस्य मा भूत्, पटुका । मृदुका । अतः इति किम् ? गोका । नौका । तपरकरणं किम् ? राका । धाका । आपि इति किम् ? कारकः । धारकः । अथ आपि इत्य् अनेन किम् ? विशिष्यते ? ककारः । यद्य् एवम्, कारिका इत्य् अत्र अपि न प्राप्नोति, अकारेण व्यवहितत्वात् ? एकादेशे कृते न अस्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवति इति व्यवधानम् एव ? वचनाद् व्यवधानमीदृशं यत् स्थानिवद्भावकृतम् एकेन वर्णेन तदाश्रीयते । रथकट्यादिषु तु श्रुतिकृतम् अनेकेन वर्णेन व्यवधानम् इति इत्वं न भवति । असुपः इति किम् ? बहवः परिव्राजका अस्यां मथुरायाम् बहुपरिव्राजका मथुरा । सुबन्ताद् अयं बहुपरिव्राजकशब्दात् परः आप् इति प्रतिषेधो भवति । प्रसज्यप्रतिषेधश्चायम्, न पर्युदासः । पर्युदासे हि सति समुदायाद् असुबन्तात् परतः आप् इति इत्वम् अत्र स्याद् एव । अविद्यमानः सुप् यस्मिन् सो ऽयम् असुप् इति ? एवम् अपि नाशीयते । तथा हि सति बहुचर्मिका इत्य् अत्र अपि न स्यात् । मामकनरकयोर् उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् अप्रत्ययस्थत्वात् । मम इयं मामिका नरिका । अणि ममकादेशः । केवलमामक इति नियमात् सञ्ज्ञाछन्दसोः ईकारो न अस्त्य् अत्र, तेन अण्प्रत्ययान्ताद् अपि टाप् भवति, नरान् कायति इति नरिका । आतो ऽनुपसर्गे कः (*३,२।३) इति कः प्रत्ययः । प्रत्ययनिषेधे त्यक्त्यपोश् च+उपसङ्ख्यानम् । उदीचामातः स्थाने यक्पूर्वायाः (*७,३।४३) इति विकल्पो मा भूत् इति । दीक्षिणात्यिका । इहत्यिका ॥ न या-सयोः

kakāramātraṃ pratyayo na asti iti sāmarthyāt pratyayasthasya grahaṇam śakyate vijñātum / kāt iti kim ? maṇḍanā / ramaṇā / pūrvasya iti kim ? parasya mā bhūt, paṭukā / mṛdukā / ataḥ iti kim ? gokā / naukā / taparakaraṇaṃ kim ? rākā / dhākā / āpi iti kim ? kārakaḥ / dhārakaḥ / atha āpi ity anena kim ? viśiṣyate ? kakāraḥ / yady evam, kārikā ity atra api na prāpnoti, akāreṇa vyavahitatvāt ? ekādeśe kṛte na asti vyavadhānam / ekādeśaḥ pūrvavidhau sthānivadbhavati iti vyavadhānam eva ? vacanād vyavadhānamīdṛśaṃ yat sthānivadbhāvakṛtam ekena varṇena tadāśrīyate / rathakaṭyādiṣu tu śrutikṛtam anekena varṇena vyavadhānam iti itvaṃ na bhavati / asupaḥ iti kim ? bahavaḥ parivrājakā asyāṃ mathurāyām bahuparivrājakā mathurā / subantād ayaṃ bahuparivrājakaśabdāt paraḥ āp iti pratiṣedho bhavati / prasajyapratiṣedhaścāyam, na paryudāsaḥ / paryudāse hi sati samudāyād asubantāt parataḥ āp iti itvam atra syād eva / avidyamānaḥ sup yasmin so 'yam asup iti ? evam api nāśīyate / tathā hi sati bahucarmikā ity atra api na syāt / māmakanarakayor upasaṅkhyānaṃ kartavyam apratyayasthatvāt / mama iyaṃ māmikā narikā / aṇi mamakādeśaḥ / kevalamāmaka iti niyamāt sañjñāchandasoḥ īkāro na asty atra, tena aṇpratyayāntād api ṭāp bhavati, narān kāyati iti narikā / āto 'nupasarge kaḥ (*3,2.3) iti kaḥ pratyayaḥ / pratyayaniṣedhe tyaktyapoś ca+upasaṅkhyānam / udīcāmātaḥ sthāne yakpūrvāyāḥ (*7,3.43) iti vikalpo mā bhūt iti / dīkṣiṇātyikā / ihatyikā // na yā-sayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरपदलोपे च+उपसङ्ख्यानम् । देवदत्तिका, देवका । यज्ञदत्तिका, यज्ञका । क्षिपकादीनां च+उपसङ्ख्यानम् । क्षिपका । ध्रुवका । तारका ज्योतिष्य् उपसङ्ख्यानम् । तारका । ज्योतिषि इति किम् ? तारिका दासी । वर्णका तान्तव उपसङ्ख्यानम् । वर्णका प्रावरणभेदः । तान्तवे इति किम् ? वणिका भागुरी लौकायते । वर्तका शकुनौ प्राचाम् उपसङ्ख्यानम् । वर्तका शकुनिः । प्राचाम् अन्यत्र उदीचां तु वर्तिका । शकुनौ इति किम् ? वर्तिका भागुरी लौकायतस्य । अष्टका पितृदैवत्ये । अष्टका । पितृदैवत्ये इति किम् ? अष्टिका खारी । वा सुतकापुत्रकावृन्दारकाणाम् उपसङ्ख्यानम् । सुतिका, सुतका । पुत्रिका, पुत्रका । वृन्दारिका, वृन्दारका ॥ उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः

uttarapadalope ca+upasaṅkhyānam / devadattikā, devakā / yajñadattikā, yajñakā / kṣipakādīnāṃ ca+upasaṅkhyānam / kṣipakā / dhruvakā / tārakā jyotiṣy upasaṅkhyānam / tārakā / jyotiṣi iti kim ? tārikā dāsī / varṇakā tāntava upasaṅkhyānam / varṇakā prāvaraṇabhedaḥ / tāntave iti kim ? vaṇikā bhāgurī laukāyate / vartakā śakunau prācām upasaṅkhyānam / vartakā śakuniḥ / prācām anyatra udīcāṃ tu vartikā / śakunau iti kim ? vartikā bhāgurī laukāyatasya / aṣṭakā pitṛdaivatye / aṣṭakā / pitṛdaivatye iti kim ? aṣṭikā khārī / vā sutakāputrakāvṛndārakāṇām upasaṅkhyānam / sutikā, sutakā / putrikā, putrakā / vṛndārikā, vṛndārakā // udīcāmātaḥ sthāne yakapūrvāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यकपूर्वाया धात्वन्तप्रतिषेधः । धात्वन्तयोः यकारककारयोर् अस्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । सुनयिका । सुशयिका । सुपाकिका । अशोकिका ॥ भस्त्रा-एषा-अजा-ज्ञा-द्वा-स्वा नञ्पूर्वाणाम् अपि

yakapūrvāyā dhātvantapratiṣedhaḥ / dhātvantayoḥ yakārakakārayor asya pratiṣedhasya pratiṣedho vaktavyaḥ / sunayikā / suśayikā / supākikā / aśokikā // bhastrā-eṣā-ajā-jñā-dvā-svā nañpūrvāṇām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषाम् आतः स्थाने यो ऽकारस् तस्य इत्वं न भवति उदीचामाचर्याणां मतेन । भस्त्रा - भस्त्रका, भस्त्रिका । अभस्त्रका, अभस्त्रिका । एषा - एषका, एषिका । अजा - अजका, अजिका । अनजका, अनजिका । ज्ञा - ज्ञका ज्ञिका । अज्ञका, अज्ञिका । द्वा - द्वके, द्विके । स्वा - स्वका, स्विका । अस्वका, अस्विका । एषाद्वे नञ्पूर्वे न प्रयोजयतः । किं कारणम् ? तत्र हि सति यदि साकच्काभ्यां नञ्समासः, अथापि कृते नञ्समासे पश्चादकच्, उभयथापि समासाद् य विभक्तिर् उत्पद्यते तस्यां सत्यां त्यदात्यत्वे सति टापा भवितव्यम्, सो ऽन्तर्वर्तिन्या विभक्त्या सुबन्तात् परः इति इत्वस्य प्राप्तिर् एव न अस्ति । तेन अनेषका, अद्वके इत्य् एव नित्यं भवितव्यम् । स्वशब्दस्तु ज्ञातिधनाख्यायां नञ्पूर्वो ऽपि प्रयोजयति । भस्त्रा इत्य् अयम् अभाषितपुंस्कः, तस्य अभाषितपुंस्काच् च (*७,३।४८) इत्य् एव सिद्धे यद् इह ग्रहणं तदुपसर्जनार्थम् । अविद्यमाना भस्त्रा यस्याः अभस्त्रा । साल्पा अभस्त्रका, अभस्त्रिका । अत्र उपसर्जनह्रस्वत्वे कृते पुनर् बहुव्रिहौ कृते भाषितपुंस्काद् यः टाप् उत्पद्यते तस्य के ऽणः (*७,४।१३) इति यो ह्रस्वः, न असौ अभासितपुंस्काद् विहितस्य अतः स्थाने भवति । नञ्पूर्वाणाम् अपि इत्य् अपिशब्दाद् अन्यपूर्वाणां केवलानां च विधिर् अयम् इष्यते । निर्भस्त्रका, निर्भस्त्रिका, बहुभस्त्रका, बहुभस्त्रिका, इत्य् एवम् अनयोर् अपि इष्यते । अत्र नञ्पूर्वाणाम् इति वचनम् अनुवाद एव मन्दबुद्धिप्रतिपत्त्यर्थः ॥ अभाषितपुंस्काच् च

eṣām ātaḥ sthāne yo 'kāras tasya itvaṃ na bhavati udīcāmācaryāṇāṃ matena / bhastrā - bhastrakā, bhastrikā / abhastrakā, abhastrikā / eṣā - eṣakā, eṣikā / ajā - ajakā, ajikā / anajakā, anajikā / jñā - jñakā jñikā / ajñakā, ajñikā / dvā - dvake, dvike / svā - svakā, svikā / asvakā, asvikā / eṣādve nañpūrve na prayojayataḥ / kiṃ kāraṇam ? tatra hi sati yadi sākackābhyāṃ nañsamāsaḥ, athāpi kṛte nañsamāse paścādakac, ubhayathāpi samāsād ya vibhaktir utpadyate tasyāṃ satyāṃ tyadātyatve sati ṭāpā bhavitavyam, so 'ntarvartinyā vibhaktyā subantāt paraḥ iti itvasya prāptir eva na asti / tena aneṣakā, advake ity eva nityaṃ bhavitavyam / svaśabdastu jñātidhanākhyāyāṃ nañpūrvo 'pi prayojayati / bhastrā ity ayam abhāṣitapuṃskaḥ, tasya abhāṣitapuṃskāc ca (*7,3.48) ity eva siddhe yad iha grahaṇaṃ tadupasarjanārtham / avidyamānā bhastrā yasyāḥ abhastrā / sālpā abhastrakā, abhastrikā / atra upasarjanahrasvatve kṛte punar bahuvrihau kṛte bhāṣitapuṃskād yaḥ ṭāp utpadyate tasya ke 'ṇaḥ (*7,4.13) iti yo hrasvaḥ, na asau abhāsitapuṃskād vihitasya ataḥ sthāne bhavati / nañpūrvāṇām api ity apiśabdād anyapūrvāṇāṃ kevalānāṃ ca vidhir ayam iṣyate / nirbhastrakā, nirbhastrikā, bahubhastrakā, bahubhastrikā, ity evam anayor api iṣyate / atra nañpūrvāṇām iti vacanam anuvāda eva mandabuddhipratipattyarthaḥ // abhāṣitapuṃskāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभाषितपुंस्काद् विहितस्य आतः स्थाने यो ऽकारः तस्य उदीचाम् आचार्याणां मतेन इकारादेशो न भवति । खट्वका, खट्विका । अखट्वका, अखट्विका । परमखट्वका, परमखट्विका । बहुव्रीहौ यदा कपि ह्रस्वः क्रियते तदा भवितव्यम् अनेन विधिना । अत्र अपि अभाषितपुंस्काद् विहितस्य अतः स्थाने भवत्यकारः इति । यदा तु अविद्यमाना खट्वा अस्याः अखट्वा, अल्पा अखट्वा अखट्विका इति तदा न भवति । तथा अतिक्रान्ता खट्वाम् अतिखट्वा, अल्पा अतिखट्व अतिखट्विका ॥ आद्-आचार्याणाम्

abhāṣitapuṃskād vihitasya ātaḥ sthāne yo 'kāraḥ tasya udīcām ācāryāṇāṃ matena ikārādeśo na bhavati / khaṭvakā, khaṭvikā / akhaṭvakā, akhaṭvikā / paramakhaṭvakā, paramakhaṭvikā / bahuvrīhau yadā kapi hrasvaḥ kriyate tadā bhavitavyam anena vidhinā / atra api abhāṣitapuṃskād vihitasya ataḥ sthāne bhavatyakāraḥ iti / yadā tu avidyamānā khaṭvā asyāḥ akhaṭvā, alpā akhaṭvā akhaṭvikā iti tadā na bhavati / tathā atikrāntā khaṭvām atikhaṭvā, alpā atikhaṭva atikhaṭvikā // ād-ācāryāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ठस्य+इकः

ṭhasya+ikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गस्य निमित्तं यः ठः, कश् च अङ्गस्य निमित्तम्, प्रत्ययः, तस्य प्रत्ययठस्य इकः इत्य् अयम् आदेशो भवति । प्राग् वहतेष् ठक् (*४,४।१) - आक्षिकः । शालाकिकः । लवणाट् ठञ् (*४,४।५२) लावणिकः । ठगादिषु यदि वर्णमात्रं प्रत्ययः, उच्चारणार्थो ऽकारः, तदा इह अपि अकार उच्चारणार्थः, वर्नमात्रं तु स्थानित्वेन+उपादीयते । सङ्घातग्रहणे तु प्रत्यये ऽत्र अपि सङ्घातग्रहणम् एव । तत्र कणेष्ठः कण्ठः इत्य् एवम् आदीनाम् उणादीनाम् उणादयो बहुलम् (*३,३।१)इति न भवति । मथितं पण्यम् अस्य माथितिकः इत्य् अत्र तु यस्य+इति च (*६,४।१४८) इति लोपे कृते इस्-उस्-उक्-तान्तात् कः (*७,३।५१) इति स्थानिवद्भावादिकस्य कादेशः प्राप्नोति, सन्निपातलक्षणो विधिर् अनिमित्तं तद्विघातस्य इति न भवति । यस्येति च इति लोपस्य स्थानिवद्भावाद्वा । पूर्वस्मादपि हि विधौ स्थानिवद्भावः ॥ इस्-उस्-उक्-तान्तात् कः

aṅgasya nimittaṃ yaḥ ṭhaḥ, kaś ca aṅgasya nimittam, pratyayaḥ, tasya pratyayaṭhasya ikaḥ ity ayam ādeśo bhavati / prāg vahateṣ ṭhak (*4,4.1) - ākṣikaḥ / śālākikaḥ / lavaṇāṭ ṭhañ (*4,4.52) lāvaṇikaḥ / ṭhagādiṣu yadi varṇamātraṃ pratyayaḥ, uccāraṇārtho 'kāraḥ, tadā iha api akāra uccāraṇārthaḥ, varnamātraṃ tu sthānitvena+upādīyate / saṅghātagrahaṇe tu pratyaye 'tra api saṅghātagrahaṇam eva / tatra kaṇeṣṭhaḥ kaṇṭhaḥ ity evam ādīnām uṇādīnām uṇādayo bahulam (*3,3.1)iti na bhavati / mathitaṃ paṇyam asya māthitikaḥ ity atra tu yasya+iti ca (*6,4.148) iti lope kṛte is-us-uk-tāntāt kaḥ (*7,3.51) iti sthānivadbhāvādikasya kādeśaḥ prāpnoti, sannipātalakṣaṇo vidhir animittaṃ tadvighātasya iti na bhavati / yasyeti ca iti lopasya sthānivadbhāvādvā / pūrvasmādapi hi vidhau sthānivadbhāvaḥ // is-us-uk-tāntāt kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इस् उस् इत्य् एवम् अन्तानाम् उगन्तानां तान्तानां चाङ्गानाम् उत्तरस्य ठस्य कः इत्य् अयम् आदेशो भवति । इस् - सार्पिष्कः । उस् - धानुष्कः । याजुष्कः । उक् - नैषादकर्षुकः । शाबरजम्बुकः । मातृकम् । पैतृकम् । तान्तात् - औदश्वित्कः । शाकृत्कः । याकृत्कः । इसुसोः प्रतिपदोक्तयोर् ग्रहणाद् इह न भवति, आशिषा चरति आशिषिकः । उषा चरति औषिकः । दोष उपसङ्ख्यानम् । दोर्भ्यां तरति दौष्कः ॥ च-जोः कु घिण्-ण्यतोः

is us ity evam antānām ugantānāṃ tāntānāṃ cāṅgānām uttarasya ṭhasya kaḥ ity ayam ādeśo bhavati / is - sārpiṣkaḥ / us - dhānuṣkaḥ / yājuṣkaḥ / uk - naiṣādakarṣukaḥ / śābarajambukaḥ / mātṛkam / paitṛkam / tāntāt - audaśvitkaḥ / śākṛtkaḥ / yākṛtkaḥ / isusoḥ pratipadoktayor grahaṇād iha na bhavati, āśiṣā carati āśiṣikaḥ / uṣā carati auṣikaḥ / doṣa upasaṅkhyānam / dorbhyāṃ tarati dauṣkaḥ // ca-joḥ ku ghiṇ-ṇyatoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चकारजकारयोः कवर्गादेशो भवति घिति ण्यति च प्रत्यये परतः । घिति - पाकः । त्यागः । रागः । ण्यति - पाक्यम् । वाक्यम् । रेक्यम् ॥ न्यङ्क्व्-आदीनां च

cakārajakārayoḥ kavargādeśo bhavati ghiti ṇyati ca pratyaye parataḥ / ghiti - pākaḥ / tyāgaḥ / rāgaḥ / ṇyati - pākyam / vākyam / rekyam // nyaṅkv-ādīnāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् उप्रत्ययः निपातनाद् एव । तक्रम् वक्रम् इति पञ्चतेर् वञ्चतेश् च स्फायितञ्चिवञ्चि इत्य् आदिना सूत्रेण रक् । व्यतिषङ्गः - व्यतिषजति इति पचाद्यच् । अनुषङ्गः । अवसर्गः । उपसर्गः । श्वपाकः, मांसपाकः, कपोतपाकः, उलूकपाकः इति कर्मोपदादण् प्रत्ययः । सञ्ज्ञाया अन्यत्र अर्हः, अवदाहः, निदाहः । न्यग्रोधः, वीरुद् इत्य् अत्र न्यक्पूर्वस्य रुहेः पचाद्यचि, विपूर्वस्य क्विपि धकारो विधीयते । न्यग्रोहयति न्यग्रोधः । विरोहयति इति वीरुत् ॥ हो हन्तेर् ञ्-णिन्-नेषु

teṣām upratyayaḥ nipātanād eva / takram vakram iti pañcater vañcateś ca sphāyitañcivañci ity ādinā sūtreṇa rak / vyatiṣaṅgaḥ - vyatiṣajati iti pacādyac / anuṣaṅgaḥ / avasargaḥ / upasargaḥ / śvapākaḥ, māṃsapākaḥ, kapotapākaḥ, ulūkapākaḥ iti karmopadādaṇ pratyayaḥ / sañjñāyā anyatra arhaḥ, avadāhaḥ, nidāhaḥ / nyagrodhaḥ, vīrud ity atra nyakpūrvasya ruheḥ pacādyaci, vipūrvasya kvipi dhakāro vidhīyate / nyagrohayati nyagrodhaḥ / virohayati iti vīrut // ho hanter ñ-ṇin-neṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्तेः हकारस्य कवर्गादेशो भवति ञिति णिति प्रत्यये परतः नकारे च । घातयति । घातकः । साभुघाती । घातंघातम् । घातो वर्तते । नकारे - घ्नन्ति । घ्नन्तु । अघ्नन् । हः इति किम् ? अलो ऽन्त्यस्य मा भूत् । हन्तेः इति किम् ? प्रहारः । प्रहारकः । ञ्णित्प्रत्ययो हन्तेर् विशेषणम्, नकारो हकारस्य, नकारे ऽनन्तरस्य हन्तिहकारस्य इति । तच्चानन्तर्य श्रुतिकृतं सन्निपातकृतम् आश्रीयते । स्थानिवद्भावशास्त्रकृतं तु यदनानन्तर्यं तदविघातकम्, वचनसामर्थ्यात् । यद्य् अपि सर्वैर् एव ञ्णिन्नैर्हन्तिहकारो विशिष्यते तथापि येन नाव्यवधानं तेन व्यवहिते ऽपि वचनप्रामाण्यात् इति ञ्णिति धात्ववयवेन व्यवहिते ऽपि सति भवति । इह तु न भवति, हननम् इच्छति हननीयति, हननीयतेर् ण्वुल् हननीयकः इति ॥ अभ्यासाच् च

hanteḥ hakārasya kavargādeśo bhavati ñiti ṇiti pratyaye parataḥ nakāre ca / ghātayati / ghātakaḥ / sābhughātī / ghātaṃghātam / ghāto vartate / nakāre - ghnanti / ghnantu / aghnan / haḥ iti kim ? alo 'ntyasya mā bhūt / hanteḥ iti kim ? prahāraḥ / prahārakaḥ / ñṇitpratyayo hanter viśeṣaṇam, nakāro hakārasya, nakāre 'nantarasya hantihakārasya iti / taccānantarya śrutikṛtaṃ sannipātakṛtam āśrīyate / sthānivadbhāvaśāstrakṛtaṃ tu yadanānantaryaṃ tadavighātakam, vacanasāmarthyāt / yady api sarvair eva ñṇinnairhantihakāro viśiṣyate tathāpi yena nāvyavadhānaṃ tena vyavahite 'pi vacanaprāmāṇyāt iti ñṇiti dhātvavayavena vyavahite 'pi sati bhavati / iha tu na bhavati, hananam icchati hananīyati, hananīyater ṇvul hananīyakaḥ iti // abhyāsāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासाद् उत्तरस्य हन्तिहकारस्य कवर्गादेशो भवति । जिघांसति । जङ्घन्यते । अहं जघन । अभ्यासनिमित्ते प्रत्यये हन्तेर् अङ्गस्य यो ऽभ्यासः तस्माद् एव+एतत् कुत्वम् । इह न भवति, हननीयितुम् इच्छति जिहननीयिषति ॥ हेर् अचङि

abhyāsād uttarasya hantihakārasya kavargādeśo bhavati / jighāṃsati / jaṅghanyate / ahaṃ jaghana / abhyāsanimitte pratyaye hanter aṅgasya yo 'bhyāsaḥ tasmād eva+etat kutvam / iha na bhavati, hananīyitum icchati jihananīyiṣati // her acaṅi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिनोतेर् हकरस्य अभ्यासाद् उत्तरस्य कवर्गादेशो भवति अचङि । प्रजिघीषति । प्रजेघीयते । प्रजिघाय । अचङि इति किम् ? प्राजीहयत् दूतम् । अचङि इति शक्यमकर्तुम् । कथम् ? चङ्यभ्यासनिमित्ते णौ हिनोतिर् अङ्गं भवति, तत्र अभ्यासनिमित्ते प्रत्यये हेरङ्गस्य इति विज्ञायमने प्राप्तिर् एव न अस्ति ? तत् क्रियते ज्ञापकार्थम् । एतत् ज्ञाप्यते, हेरचङि इति चङो ऽन्यत्र हेर्ण्य धिकस्य अपि कुत्वं भवति इति । तेन प्रजिघाययिषति इति सिद्धं भवति ॥ सन्-लिटोर् जेः

hinoter hakarasya abhyāsād uttarasya kavargādeśo bhavati acaṅi / prajighīṣati / prajeghīyate / prajighāya / acaṅi iti kim ? prājīhayat dūtam / acaṅi iti śakyamakartum / katham ? caṅyabhyāsanimitte ṇau hinotir aṅgaṃ bhavati, tatra abhyāsanimitte pratyaye heraṅgasya iti vijñāyamane prāptir eva na asti ? tat kriyate jñāpakārtham / etat jñāpyate, heracaṅi iti caṅo 'nyatra herṇya dhikasya api kutvaṃ bhavati iti / tena prajighāyayiṣati iti siddhaṃ bhavati // san-liṭor jeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा चेः

vibhāṣā ceḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिनोतेः अङ्गस्य सन्लिटोर् अभ्यासाद् उत्तरस्य विभाषा कवर्गादेशो भवति । चिचीषति चिकीषति । चिकाय, चिचाय । सन्लिटोः इत्य् एव, चेचीयते ॥ न क्व्-आदेः

cinoteḥ aṅgasya sanliṭor abhyāsād uttarasya vibhāṣā kavargādeśo bhavati / cicīṣati cikīṣati / cikāya, cicāya / sanliṭoḥ ity eva, cecīyate // na kv-ādeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवर्गादेः धातोः चजोः कवर्गादेशो न भवति । कूजो वर्तते । खर्जः । गर्जः । कूज्यम् भवता । खर्ज्यम्, गर्ज्यम् भवता ॥ अजि-व्रज्योश् च

kavargādeḥ dhātoḥ cajoḥ kavargādeśo na bhavati / kūjo vartate / kharjaḥ / garjaḥ / kūjyam bhavatā / kharjyam, garjyam bhavatā // aji-vrajyoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजि व्रजि इत्य् एतयोश् च कवर्गादेशो न भवति । समाजः । उदाजः । व्रजि - परिव्राजः । परिव्राज्यम् । अजेस् तु अजेर् व्य्-अघञ्-अपोः (*२,४।५६) इति वीभावस्य विधानात् ण्यति न अस्ति उदाहरणम् ॥ भुज-न्युब्जौ पाण्य्-उपतापयोः

aji vraji ity etayoś ca kavargādeśo na bhavati / samājaḥ / udājaḥ / vraji - parivrājaḥ / parivrājyam / ajes tu ajer vy-aghañ-apoḥ (*2,4.56) iti vībhāvasya vidhānāt ṇyati na asti udāharaṇam // bhuja-nyubjau pāṇy-upatāpayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुज न्युबज् इत्य् एतौ शब्दौ निपात्येते पाणौ उपतापे च । भुज्यते अनेन इति भुजः पाणिः । हलश् च (*३,३।१२१) इति घञ् । तत्र कुत्वाभावो गुणाभावश् च निपात्यते । उब्ज आर्जवे । न्युब्जिताः शेरते ऽस्मिन्न् इति न्युब्जः उपतापः, रोगः । तथैव घञि कुत्वाभावो निपात्यते । पाण्युपतापयोः इति किम् ? भोगः । समुद्गः ॥ प्रयाज-अनुयाजौ यज्ञाङ्गे

bhuja nyubaj ity etau śabdau nipātyete pāṇau upatāpe ca / bhujyate anena iti bhujaḥ pāṇiḥ / halaś ca (*3,3.121) iti ghañ / tatra kutvābhāvo guṇābhāvaś ca nipātyate / ubja ārjave / nyubjitāḥ śerate 'sminn iti nyubjaḥ upatāpaḥ, rogaḥ / tathaiva ghañi kutvābhāvo nipātyate / pāṇyupatāpayoḥ iti kim ? bhogaḥ / samudgaḥ // prayāja-anuyājau yajñāṅge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयाज अनुयाज इत्य् एतौ निपात्येते यज्ञाङ्गे । पञ्च प्रयाजाः पञ्च अनुयाजाः । त्वमग्ने प्रयाजानां पश्चात् त्वं पुरस्तात् । यज्ञाङ्गे इति किम् ? प्रयागः । अनुयागः । प्रयाजानुयाजग्रहणं प्रदर्शनार्थम्, अन्यत्र अप्य् एवं प्रकारे कुत्वं न भवति । एकादशोपयाजाः, उपांशुयाजमन्तरा यजति अष्टौ पत्नीसंयाजा भवन्ति, ऋतुयाजैश्चरन्ति इत्य् एवम् आदि सिद्धं भवति ॥ वञ्चेर् गतौ

prayāja anuyāja ity etau nipātyete yajñāṅge / pañca prayājāḥ pañca anuyājāḥ / tvamagne prayājānāṃ paścāt tvaṃ purastāt / yajñāṅge iti kim ? prayāgaḥ / anuyāgaḥ / prayājānuyājagrahaṇaṃ pradarśanārtham, anyatra apy evaṃ prakāre kutvaṃ na bhavati / ekādaśopayājāḥ, upāṃśuyājamantarā yajati aṣṭau patnīsaṃyājā bhavanti, ṛtuyājaiścaranti ity evam ādi siddhaṃ bhavati // vañcer gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओक उचः के

oka ucaḥ ke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उचेर् धातोः के प्रत्यये ओकः इति निपात्यते । किम् पुनर् अत्र निपात्यते ? कुत्वं गुणश् च । न्योकः शकुनतः । न्योको गृहम् । कर्तरि इगुपधलक्षणः कः प्रत्ययः । अधिकरणादौ तु कारकान्तरे घञर्थे कविधानम् इति । किम् अर्थं पुनर् अयं घञ्येव न व्युत्पद्यते ? स्वरार्थम् अन्तोदात्तो ऽयम् इष्यते, घञि सति आद्युदात्तः स्यात् । दिवौकसः, जलौकसः इत्य् एवम् आदाव् अप्य् असुनि प्रत्यये उणादयो बहुलम् (*३,३।१) इति कुत्वं द्रष्टव्यम् ॥ ण्य आवश्यके

ucer dhātoḥ ke pratyaye okaḥ iti nipātyate / kim punar atra nipātyate ? kutvaṃ guṇaś ca / nyokaḥ śakunataḥ / nyoko gṛham / kartari igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ pratyayaḥ / adhikaraṇādau tu kārakāntare ghañarthe kavidhānam iti / kim arthaṃ punar ayaṃ ghañyeva na vyutpadyate ? svarārtham antodātto 'yam iṣyate, ghañi sati ādyudāttaḥ syāt / divaukasaḥ, jalaukasaḥ ity evam ādāv apy asuni pratyaye uṇādayo bahulam (*3,3.1) iti kutvaṃ draṣṭavyam // ṇya āvaśyake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ण्ये परतः आवश्यके ऽर्थे कवर्गो न भवति । अवश्यपाच्यम् । अवश्यवाच्यम् । अवश्यरेच्यम् । आवश्यके इति किम् ? पाक्यम् । वाक्यम् । रेक्यम् ॥ यज-याच-रुच-प्रवच-र्चश् च

ṇye parataḥ āvaśyake 'rthe kavargo na bhavati / avaśyapācyam / avaśyavācyam / avaśyarecyam / āvaśyake iti kim ? pākyam / vākyam / rekyam // yaja-yāca-ruca-pravaca-rcaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज याच रुच प्रवच ऋच इत्य् एतेषां ण्ये परतः कवर्गादेशो न भवति । यज - याज्यम् । याच - याच्यम् । रुच रोच्यम् । प्रवच - प्रवाच्यम् । ऋच - अर्च्यम् । ऋदुपधाद् अपि ऋचेर् अत एव निपातनात् ण्यत् भवति । प्रवचग्रहणं शब्दसञ्ज्ञार्थम् । प्रवाच्यो नाम पाठविशेषोपलक्षितो ग्रन्थो ऽस्ति । अपरे पुनर् आहुः, उपसर्गपूर्वस्य नियमार्थम्, प्रपूर्वस्य+एव वचेर् अशब्दसञ्ज्ञायां कुत्वप्रतिषेधो यथा स्यात्, अन्योपसर्गपूर्वस्य मा भूत् इति । अविवाक्यमहः इति पठन्ति । एतत् तु विशेष एव+इष्यते, दशरात्रस्य यद् दशममहः । अन्यत्र अविवाच्यम् एव भवति । ण्यति प्रतिषेधे त्यजेर् उपसङ्ख्यानम् । त्याज्यम् ॥ वचो ऽशब्दसञ्ज्ञायां

yaja yāca ruca pravaca ṛca ity eteṣāṃ ṇye parataḥ kavargādeśo na bhavati / yaja - yājyam / yāca - yācyam / ruca rocyam / pravaca - pravācyam / ṛca - arcyam / ṛdupadhād api ṛcer ata eva nipātanāt ṇyat bhavati / pravacagrahaṇaṃ śabdasañjñārtham / pravācyo nāma pāṭhaviśeṣopalakṣito grantho 'sti / apare punar āhuḥ, upasargapūrvasya niyamārtham, prapūrvasya+eva vacer aśabdasañjñāyāṃ kutvapratiṣedho yathā syāt, anyopasargapūrvasya mā bhūt iti / avivākyamahaḥ iti paṭhanti / etat tu viśeṣa eva+iṣyate, daśarātrasya yad daśamamahaḥ / anyatra avivācyam eva bhavati / ṇyati pratiṣedhe tyajer upasaṅkhyānam / tyājyam // vaco 'śabdasañjñāyāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचो ऽशब्दसञ्ज्ञायां ण्यति परतः कुत्वं न भवति । वाच्यमाह । अवाच्यमाह । अशब्दसञ्ज्ञायाम् इति किम् ? अवघुषितं वाक्यमाह ॥ प्रयोज्य-नियोज्यौ शक्यार्थे

vaco 'śabdasañjñāyāṃ ṇyati parataḥ kutvaṃ na bhavati / vācyamāha / avācyamāha / aśabdasañjñāyām iti kim ? avaghuṣitaṃ vākyamāha // prayojya-niyojyau śakyārthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोज्यं भक्ष्ये

bhojyaṃ bhakṣye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोज्यम् निपात्यते भक्ष्ये ऽभिधेये । भोज्यः ओदनः । भोज्या यवागूः । इह भक्ष्यम् अभ्यवहार्यमात्रम् । भक्ष्ये इति किम् ? भोग्यः कम्बलः ॥ घोर् लोपो लेटि वा

bhojyam nipātyate bhakṣye 'bhidheye / bhojyaḥ odanaḥ / bhojyā yavāgūḥ / iha bhakṣyam abhyavahāryamātram / bhakṣye iti kim ? bhogyaḥ kambalaḥ // ghor lopo leṭi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घुसञ्ज्ञकानां लेटि परतो वा लोपो भवति । दधद्रत्नानि दाशुषे । सोमो ददद् गन्धर्वाय । न च भवति । यदग्निरग्नये ददात् । आडागमे सति लोपे ऽपि ददात् इति सिद्धं भवति । तत्र वावचनं विस्पष्टार्थम्, एषा हि कस्यचिदाशङ्का स्यात्, ददात् इत्य् एव नित्ये प्राप्ते लोपः आरभ्य माणो बाधते एव एतद् रूपम् इति ॥ ओतः श्यनि

ghusañjñakānāṃ leṭi parato vā lopo bhavati / dadhadratnāni dāśuṣe / somo dadad gandharvāya / na ca bhavati / yadagniragnaye dadāt / āḍāgame sati lope 'pi dadāt iti siddhaṃ bhavati / tatra vāvacanaṃ vispaṣṭārtham, eṣā hi kasyacidāśaṅkā syāt, dadāt ity eva nitye prāpte lopaḥ ārabhya māṇo bādhate eva etad rūpam iti // otaḥ śyani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओकारान्तस्य अङ्गस्य श्यनि परतो लोपो भवति । शो - निश्यति । छो - अवछ्यति । द्यो - अवद्यति । सो - अवस्यति ॥ क्षस्य अचि

okārāntasya aṅgasya śyani parato lopo bhavati / śo - niśyati / cho - avachyati / dyo - avadyati / so - avasyati // kṣasya aci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षस्य् अजादौ प्रत्यये लोपो भवति । अधुक्षाताम् । अधुक्षाथाम् । अधुक्षि । अचि इति किम् ? अधुक्षत् । अधुक्षताम् । ककारवतः उपादानं किम् ? इह मा भूत्, उत्सौ । उत्साः । वत्सौ । वत्साः ॥ लुग् वा दुह-दिह-लिह-गुहाम् आत्मनेपदे दन्त्ये

kṣasy ajādau pratyaye lopo bhavati / adhukṣātām / adhukṣāthām / adhukṣi / aci iti kim ? adhukṣat / adhukṣatām / kakāravataḥ upādānaṃ kim ? iha mā bhūt, utsau / utsāḥ / vatsau / vatsāḥ // lug vā duha-diha-liha-guhām ātmanepade dantye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमाम् अष्टानां दीर्घः श्यनि

śamām aṣṭānāṃ dīrghaḥ śyani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमादीनाम् अष्टानां दीर्घो भवति श्यनि परतः । शम् - शाम्यति । तम् - ताम्यति । दम् - दाम्यति । भ्रम् - भ्राम्यति । क्षम् - क्षाम्यति । क्लम् - क्लाम्यति । मदी - माद्यति । अष्टानाम् इति किम् ? अस्यति । श्यनि इति किम् ? भ्रमति । वा भ्राश इति श्यनो विकल्पः । बभ्राम ॥ ष्ठिवु-क्लम्य्-आचमां शिति

śamādīnām aṣṭānāṃ dīrgho bhavati śyani parataḥ / śam - śāmyati / tam - tāmyati / dam - dāmyati / bhram - bhrāmyati / kṣam - kṣāmyati / klam - klāmyati / madī - mādyati / aṣṭānām iti kim ? asyati / śyani iti kim ? bhramati / vā bhrāśa iti śyano vikalpaḥ / babhrāma // ṣṭhivu-klamy-ācamāṃ śiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ष्थिवु क्लमि आचम् इत्य् एतेषां दीर्घो भवति शिति परतः । ष्थीवति । क्लमु - क्लामति । आचम् - आचामति । क्लमिग्रहणम् शबर्थम् । चमेर् आङ्पूर्वस्य ग्रहणम् । इह मा भूत्, वमति । विचमति ॥ क्रमः परस्मैपदेषु

ṣthivu klami ācam ity eteṣāṃ dīrgho bhavati śiti parataḥ / ṣthīvati / klamu - klāmati / ācam - ācāmati / klamigrahaṇam śabartham / camer āṅpūrvasya grahaṇam / iha mā bhūt, vamati / vicamati // kramaḥ parasmaipadeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमः परस्मैपदपरे शिति परतो दीर्घो भवति । क्रामति, क्रामतः, क्रामन्ति । परस्मैपदेसु इति किम् ? आक्रमते आदित्यः । इह उत्क्राम, सङ्क्राम इति हेर्लुकि कृते न लुमताङ्गस्य (*१,१।६६) इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् दीर्घो न प्राप्नोति ? न+एष दोषः । लुमताशब्देन लुप्ते य दङ्गं तस्य कार्ये स प्रतिषेधः । न च हौ क्रमिर् अङ्गम्, किं तर्हि, शपि ॥ इषु-गमि-यमां छः

kramaḥ parasmaipadapare śiti parato dīrgho bhavati / krāmati, krāmataḥ, krāmanti / parasmaipadesu iti kim ? ākramate ādityaḥ / iha utkrāma, saṅkrāma iti herluki kṛte na lumatāṅgasya (*1,1.66) iti pratyayalakṣaṇapratiṣedhāt dīrgho na prāpnoti ? na+eṣa doṣaḥ / lumatāśabdena lupte ya daṅgaṃ tasya kārye sa pratiṣedhaḥ / na ca hau kramir aṅgam, kiṃ tarhi, śapi // iṣu-gami-yamāṃ chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इषु गमि यम इत्य् एतेषां शिति परतः छकारादेशो भवति । इच्छति । गच्छति । यच्छति । इषेर् उदितो ग्रहणम् । इह मा भूत्, इष्यति, इष्णाति इति । ये तु इषिमुदितं न अधीयते ते इह च सूत्रे अचि इति अनुवर्तयन्ति । तच् च प्रधानम् अज्ग्रहणम् शिति इत्य् अनेन विशेष्यते इति वर्णयन्ति । तथा च सति तदादिविधिर्न भवति । यस्मिन् विधिस् तदादावल्ग्रहणे इत्य् एतद् अपि विशेष्णेन+एव इस्यते, तेन इषाण इत्य् अत्र छत्वं न भवति । न ह्य् अयम् अजेव शित् इति ॥ पा-घ्रा-ध्मा-स्हा-म्ना-दाण्-दृश्य्-अर्ति-सर्ति-शद-सदां पिब-जिघ्र-धम-तिष्थ-मन-यच्छ-पश्य-र्च्छ-धौ-शीय-सीदाः

iṣu gami yama ity eteṣāṃ śiti parataḥ chakārādeśo bhavati / icchati / gacchati / yacchati / iṣer udito grahaṇam / iha mā bhūt, iṣyati, iṣṇāti iti / ye tu iṣimuditaṃ na adhīyate te iha ca sūtre aci iti anuvartayanti / tac ca pradhānam ajgrahaṇam śiti ity anena viśeṣyate iti varṇayanti / tathā ca sati tadādividhirna bhavati / yasmin vidhis tadādāvalgrahaṇe ity etad api viśeṣṇena+eva isyate, tena iṣāṇa ity atra chatvaṃ na bhavati / na hy ayam ajeva śit iti // pā-ghrā-dhmā-shā-mnā-dāṇ-dṛśy-arti-sarti-śada-sadāṃ piba-jighra-dhama-tiṣtha-mana-yaccha-paśya-rccha-dhau-śīya-sīdāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्तेर्वेगितायां गतौ धावादेशम् इच्छन्ति । अन्यत्र सरति, अनुसरति इत्य् एव भवति ॥ ज्ञा-जनोर् जा

sartervegitāyāṃ gatau dhāvādeśam icchanti / anyatra sarati, anusarati ity eva bhavati // jñā-janor jā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञ जन इत्य् एतयोः जादेशो भवति शिति परतः । जानाति । जायते । जनेर् दैवादिकस्य ग्रहणम् ॥ प्व्-आदीनां ह्रस्वः

jña jana ity etayoḥ jādeśo bhavati śiti parataḥ / jānāti / jāyate / janer daivādikasya grahaṇam // pv-ādīnāṃ hrasvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पू इत्य् एवम् आदीनां ह्रस्वो भवति शिति परतः । प्वादयः क्र्यादिषु पठ्यन्ते । पूञ् पवन् इत्य् अतः प्रभृति प्ली गतौ वृत् इति यावत् केचित् इच्छन्ति, वृत्करणम् एतत् ल्वादीनां प्वादीनां च परिसमाप्त्यर्थम् इति । अपरे तु ल्वादीनाम् एव परिसमाप्त्यर्थं वृत्करणम् एतद् इच्छन्ति, आगणान्ताः प्वादयः इति । पूञ् - पुनाति । लूञ् - लुनाति । स्तॄञ् - स्तृणाति । येषाम् आगणान्ताः प्वादयः तेषां जानाति इत्य् अत्र ह्रस्वः प्राप्नोति, ज्ञाजनोर् जा (*७,३।७९) इति दीर्घकरणसामर्थ्यान् न भवति । जनेर् अपि हि जादेशे सति अतो दीर्घो यञि (*७,३।१०१) इति दीर्घत्वेन जायते इति सिध्यति ॥ मीनातेर् निगमे

pū ity evam ādīnāṃ hrasvo bhavati śiti parataḥ / pvādayaḥ kryādiṣu paṭhyante / pūñ pavan ity ataḥ prabhṛti plī gatau vṛt iti yāvat kecit icchanti, vṛtkaraṇam etat lvādīnāṃ pvādīnāṃ ca parisamāptyartham iti / apare tu lvādīnām eva parisamāptyarthaṃ vṛtkaraṇam etad icchanti, āgaṇāntāḥ pvādayaḥ iti / pūñ - punāti / lūñ - lunāti / stṝñ - stṛṇāti / yeṣām āgaṇāntāḥ pvādayaḥ teṣāṃ jānāti ity atra hrasvaḥ prāpnoti, jñājanor jā (*7,3.79) iti dīrghakaraṇasāmarthyān na bhavati / janer api hi jādeśe sati ato dīrgho yañi (*7,3.101) iti dīrghatvena jāyate iti sidhyati // mīnāter nigame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मीनातेर् अङ्गस्य शिति प्रत्यये परतो ह्रस्वो भवति निगमविषये । प्रमिणन्ति व्रतानि । निगमे इति किम् ? प्रमीणाति ॥ मिदेर् गुणः

mīnāter aṅgasya śiti pratyaye parato hrasvo bhavati nigamaviṣaye / pramiṇanti vratāni / nigame iti kim ? pramīṇāti // mider guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिदेर् अङ्गस्य इको गुणो भवति शिति प्रत्यये परतः । मेद्यति, मेद्यतः, मेद्यन्ति । शिति इत्य् एव, मिद्यते ॥ जुसि च

mider aṅgasya iko guṇo bhavati śiti pratyaye parataḥ / medyati, medyataḥ, medyanti / śiti ity eva, midyate // jusi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्वधातुक-आर्धधातुकयोः

sārvadhātuka-ārdhadhātukayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्वधातुके आर्धधातुके च प्रत्यये परतः इगन्तस्य अङ्गस्य गुणो भवति । तरति । नयति । भवति । आर्धधातुके - कर्ता । चेता । स्तोता । सार्वधातुकार्धधातुकयोः इति किम् ? अग्नित्वम् । अग्निकाम्यति । यदि हि प्रत्यये सङि इति वा उच्येत, इह अपि स्यात् ॥ जाग्रो ऽवि-चिण्-णल्-ङित्सु

sārvadhātuke ārdhadhātuke ca pratyaye parataḥ igantasya aṅgasya guṇo bhavati / tarati / nayati / bhavati / ārdhadhātuke - kartā / cetā / stotā / sārvadhātukārdhadhātukayoḥ iti kim ? agnitvam / agnikāmyati / yadi hi pratyaye saṅi iti vā ucyeta, iha api syāt // jāgro 'vi-ciṇ-ṇal-ṅitsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जागु इत्य् एतस्य अङ्गस्य गुणो भवति अविचिण्णल्ङित्सु परतः । जागरयति । जागरकः । साधुजागरी । जागरंजागरम् । जागरो वर्तते । जागरितः । जागरितवान् । वॄद्धिविषये प्रतिषेधविषये च यथा स्यात् इति जागर्तेर् अयं गुणः आरभ्यते । तस्मिन् कृते या अत उपधायाः (*७,२।११६) वृद्धिः प्राप्नोति सा न भवति । यदि हि स्यात् अनर्थक एव गुणः स्यात्, चिण्णलोश् च प्रतिषेधवचनम् अनर्थकम् । अविचिण्णल्ङित्सु इति किम् ? जॄशॄस्तृर्जागृभ्यः क्विन् जागृविः । चिण् - अजागारि । णल् - जजागार । ङित् - जागृतः । जागृथः । वि इति केचिद् इकारम् उच्चारणार्थं वर्णयन्ति, क्वसाव् अपि वकारादौ गुणो न भवति । जजागृवान् । अजागरुः, अहं जजागर इत्य् अत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति ? न, अप्रतिषेधात् । अविचिण्णल्ङित्सु इति पर्युदासो ऽयम्, अथवा जाग्रः इति प्रप्तिरसावानन्तर्याद् विचिण्णल्ङित्सु प्रतिषिध्यते । या तु जुसि च (*७,३।८३), सार्वधातुकार्धधातुकयोः (*७,३।८४) इति च प्राप्तिः , सा न प्रतिषिध्यते ॥ पुगन्त-लघूपधस्य च

jāgu ity etasya aṅgasya guṇo bhavati aviciṇṇalṅitsu parataḥ / jāgarayati / jāgarakaḥ / sādhujāgarī / jāgaraṃjāgaram / jāgaro vartate / jāgaritaḥ / jāgaritavān / vṝddhiviṣaye pratiṣedhaviṣaye ca yathā syāt iti jāgarter ayaṃ guṇaḥ ārabhyate / tasmin kṛte yā ata upadhāyāḥ (*7,2.116) vṛddhiḥ prāpnoti sā na bhavati / yadi hi syāt anarthaka eva guṇaḥ syāt, ciṇṇaloś ca pratiṣedhavacanam anarthakam / aviciṇṇalṅitsu iti kim ? jṝśṝstṛrjāgṛbhyaḥ kvin jāgṛviḥ / ciṇ - ajāgāri / ṇal - jajāgāra / ṅit - jāgṛtaḥ / jāgṛthaḥ / vi iti kecid ikāram uccāraṇārthaṃ varṇayanti, kvasāv api vakārādau guṇo na bhavati / jajāgṛvān / ajāgaruḥ, ahaṃ jajāgara ity atra pratiṣedhaḥ prāpnoti ? na, apratiṣedhāt / aviciṇṇalṅitsu iti paryudāso 'yam, athavā jāgraḥ iti praptirasāvānantaryād viciṇṇalṅitsu pratiṣidhyate / yā tu jusi ca (*7,3.83), sārvadhātukārdhadhātukayoḥ (*7,3.84) iti ca prāptiḥ , sā na pratiṣidhyate // puganta-laghūpadhasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपधा च अत्र इग् एव गृह्यते, ततो भिनत्ति इति गुणो न भवति । अपरे पुकि अन्तः पुगन्तः, लघ्वी उपधा लघूपधा, पुगन्तश्च लघूपधा च पुगन्तलघूय्पधम् इति सूत्रार्थं वर्णयन्ति ॥ न अभ्यस्तस्य अचि पिति सार्वधातुके

upadhā ca atra ig eva gṛhyate, tato bhinatti iti guṇo na bhavati / apare puki antaḥ pugantaḥ, laghvī upadhā laghūpadhā, pugantaśca laghūpadhā ca pugantalaghūypadham iti sūtrārthaṃ varṇayanti // na abhyastasya aci piti sārvadhātuke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यस्तसञ्ज्ञकस्य अङ्गस्य लघूपधस्य अजादौ पिति सार्वधातुके गुणो न भवति । नेनिजानि । वेविजानि । परिवेविषाणि । अनेनिजम् । अवेविजम् । पर्यवेविषम् । अभ्यस्तस्य इति किम् ? वेदानि । अचि इति किम् ? नेनेक्ति । पिद्ग्रहणम् उत्तरार्थम् । सार्वधातुके इति किम् ? निनेज । लभूपधस्य इत्य् एव, जुहवानि । अजुहवम् । बहुलं छन्दसीति वक्तव्यम् । जुजोषत् इति यथा स्यात् । पस्पशाते । चाकशीति । वावशीति । यङ्लुकि छान्दसमुपधाह्रस्वत्वं द्रष्टव्यम् । पस्पशाते इत्य् अत्र अभ्यासह्रस्वत्वं च । प्रकृत्यन्तराणां वा स्पशिकशिवशीनाम् एतानि रूपाणि ॥ भू-सुवोस् तिङि

abhyastasañjñakasya aṅgasya laghūpadhasya ajādau piti sārvadhātuke guṇo na bhavati / nenijāni / vevijāni / pariveviṣāṇi / anenijam / avevijam / paryaveviṣam / abhyastasya iti kim ? vedāni / aci iti kim ? nenekti / pidgrahaṇam uttarārtham / sārvadhātuke iti kim ? nineja / labhūpadhasya ity eva, juhavāni / ajuhavam / bahulaṃ chandasīti vaktavyam / jujoṣat iti yathā syāt / paspaśāte / cākaśīti / vāvaśīti / yaṅluki chāndasamupadhāhrasvatvaṃ draṣṭavyam / paspaśāte ity atra abhyāsahrasvatvaṃ ca / prakṛtyantarāṇāṃ vā spaśikaśivaśīnām etāni rūpāṇi // bhū-suvos tiṅi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भू सू इत्य् एतयोः तिङि सार्वधातुके गुणो न भवति । अभूत् । अभूः । अभूवम् । सुवै, सुवावहै, सुवामहै । सूतेर् लुग्विकरनस्य+इदं ग्रहणम् । सुवतिसूययोर् विकरणेन तिङो व्यवधानम् । विकरणस्यैव ङित्त्वाद् गुणाभावः सिद्धः । तिङि इति किम् ? भवति । सार्वधातुके इत्य् एव, व्यतिभविषीष्ट । अथ बोभवीति इति यङ्लुकि गुणप्रतिषेधः कस्मान् न भवति ? ज्ञापकात्, यद् अयं बोभूतु इति गुणाभावार्थे निपातनं करोति ॥ उतो वृद्धिर् लुकि हलि

bhū sū ity etayoḥ tiṅi sārvadhātuke guṇo na bhavati / abhūt / abhūḥ / abhūvam / suvai, suvāvahai, suvāmahai / sūter lugvikaranasya+idaṃ grahaṇam / suvatisūyayor vikaraṇena tiṅo vyavadhānam / vikaraṇasyaiva ṅittvād guṇābhāvaḥ siddhaḥ / tiṅi iti kim ? bhavati / sārvadhātuke ity eva, vyatibhaviṣīṣṭa / atha bobhavīti iti yaṅluki guṇapratiṣedhaḥ kasmān na bhavati ? jñāpakāt, yad ayaṃ bobhūtu iti guṇābhāvārthe nipātanaṃ karoti // uto vṛddhir luki hali

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्वधातुके पिति इति वर्तते । उकारान्तस्य अङ्गस्य वृद्धिर् भवति लुकि सति हलादौ पिति सार्वधातुके । यौति । यौषि । यौमि । नौति । नौषि । नौमि । स्तौति । स्तौषि । स्तौमि । उतः इति किम् ? एति । एषि । एमि । लुकि इति किम् ? सुनोति । सुनोषि । सुनोमि । हलि इति किम् ? यवानि । रवाणि । पिति इत्य् एव, युतः । रुतः । अपि स्तुयाद् राजानम् इत्य् अत्र हि ङिच्च पिन्न भवति इति पित्त्वप्रतिषेधाद् वृद्धेर् अभावः । न अभ्यस्तस्य इत्य् एतद् इह अनुवर्तते, योयोति, रोरोति इत्य् एवम् आद्यर्थम् ॥ ऊर्णोतेर् विभाषा

sārvadhātuke piti iti vartate / ukārāntasya aṅgasya vṛddhir bhavati luki sati halādau piti sārvadhātuke / yauti / yauṣi / yaumi / nauti / nauṣi / naumi / stauti / stauṣi / staumi / utaḥ iti kim ? eti / eṣi / emi / luki iti kim ? sunoti / sunoṣi / sunomi / hali iti kim ? yavāni / ravāṇi / piti ity eva, yutaḥ / rutaḥ / api stuyād rājānam ity atra hi ṅicca pinna bhavati iti pittvapratiṣedhād vṛddher abhāvaḥ / na abhyastasya ity etad iha anuvartate, yoyoti, roroti ity evam ādyartham // ūrṇoter vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणो ऽपृक्तो

guṇo 'pṛkto

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्णोतेर् धातोः अपृक्ते हलि पिति सार्वधातुके गुणो भवति । प्रोर्णोत् । प्रोर्णोः । हलि इति वर्तमाने यदपृक्तग्रहणं क्रियते, तेन+एव ज्ञाप्यते भवत्य् एषा परिभाषा यस्मिन् विधिस् तदादावल्ग्रहणे इति ॥ तृणह इम्

ūrṇoter dhātoḥ apṛkte hali piti sārvadhātuke guṇo bhavati / prorṇot / prorṇoḥ / hali iti vartamāne yadapṛktagrahaṇaṃ kriyate, tena+eva jñāpyate bhavaty eṣā paribhāṣā yasmin vidhis tadādāvalgrahaṇe iti // tṛṇaha im

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृणह इत्य् एतस्याङ्गस्य इमागमो भवति हलि पिति सार्वधातुके । तृणेढि । तृणेक्षि । तृणेह्मि । अतृणेट् । वर्णाश्रये ऽपि अत्र प्रत्ययलक्षणम् इष्यते । हलि इति किम् ? तृणहानि । पिति इत्य् एव, तृण्ढः । तृणह इति आगतश्नंको गृह्यते, श्नमि कृते इमागमो यथा स्यात् इति ॥ ब्रुव ईट्

tṛṇaha ity etasyāṅgasya imāgamo bhavati hali piti sārvadhātuke / tṛṇeḍhi / tṛṇekṣi / tṛṇehmi / atṛṇeṭ / varṇāśraye 'pi atra pratyayalakṣaṇam iṣyate / hali iti kim ? tṛṇahāni / piti ity eva, tṛṇḍhaḥ / tṛṇaha iti āgataśnaṃko gṛhyate, śnami kṛte imāgamo yathā syāt iti // bruva īṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रू इत्य् एतस्माद् उत्तरस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति । ब्रवीति । ब्रवीषि । ब्रवीमि । अब्रवीत् । हलि इत्य् एव, ब्रवाणि । पिति इत्य् एव, ब्रूतः ॥ यङो वा

vrū ity etasmād uttarasya halādeḥ pitaḥ sārvadhātukasya īḍāgamo bhavati / bravīti / bravīṣi / bravīmi / abravīt / hali ity eva, bravāṇi / piti ity eva, brūtaḥ // yaṅo vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यङः उत्तरस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति वा । शाकुनिको लालपीति । दुन्दुभिर् वावदीति । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्यां आ विवेश । न च भवति । वर्वर्ति, चर्कर्ति चक्रम् । हलादेः पितः सार्वधातुकस्य यङन्ताद् अभावः इति यङ्लुगन्तस्य उदाहरणम् ॥ तु-रु-स्तु-शम्य्-अमः सार्वधातुके

yaṅaḥ uttarasya halādeḥ pitaḥ sārvadhātukasya īḍāgamo bhavati vā / śākuniko lālapīti / dundubhir vāvadīti / tridhā baddho vṛṣabho roravīti maho devo martyāṃ ā viveśa / na ca bhavati / varvarti, carkarti cakram / halādeḥ pitaḥ sārvadhātukasya yaṅantād abhāvaḥ iti yaṅlugantasya udāharaṇam // tu-ru-stu-śamy-amaḥ sārvadhātuke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति-सिचो ऽपृक्ते

asti-sico 'pṛkte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तेर् अङ्गात् सिजन्ताच् च परस्य अपृक्तस्य सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति । अस्तेः - आसीत् । आसीः । सिजन्तात् - अकार्षीत् । असावीत् । अलावीत् । अपावीत् । अपृक्ते इति किम् ? अस्ति । अकार्षम् । आहिभुवोरीटि प्रतिषेधः इति स्थानिवद्भावप्रतिषेध तेन+इह न भवति, आत्थ, अभूत् इति ॥ बहुलं छन्दसि

aster aṅgāt sijantāc ca parasya apṛktasya sārvadhātukasya īḍāgamo bhavati / asteḥ - āsīt / āsīḥ / sijantāt - akārṣīt / asāvīt / alāvīt / apāvīt / apṛkte iti kim ? asti / akārṣam / āhibhuvorīṭi pratiṣedhaḥ iti sthānivadbhāvapratiṣedha tena+iha na bhavati, āttha, abhūt iti // bahulaṃ chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तिसिचोर् अपृक्तस्य सार्वधातुकस्य ईडगमो भवति बहुलं छन्दसि विषये । आप एव+इदं सलिलं सर्वमाः । आसीद् इति स्थाने आः क्रियापदम् । अहर्वाव तर्ह्य् आसीन्न रात्रिः । सिचः खल्वपि - गोभिरक्षाः । प्रत्यञ्चमत्साः । अभैषीर्मा पुत्रक इति च भवति, छान्दसत्वात् । माङ्योगे ऽपि अडागमो भवति, अक्षः, अत्साः इति, सिच इडभावश् च ॥ रुदश् च पञ्चभ्यः

astisicor apṛktasya sārvadhātukasya īḍagamo bhavati bahulaṃ chandasi viṣaye / āpa eva+idaṃ salilaṃ sarvamāḥ / āsīd iti sthāne āḥ kriyāpadam / aharvāva tarhy āsīnna rātriḥ / sicaḥ khalvapi - gobhirakṣāḥ / pratyañcamatsāḥ / abhaiṣīrmā putraka iti ca bhavati, chāndasatvāt / māṅyoge 'pi aḍāgamo bhavati, akṣaḥ, atsāḥ iti, sica iḍabhāvaś ca // rudaś ca pañcabhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुदादिभ्यः परस्य सार्वधातुकस्य हलादेः अपृक्तस्य ईडागमो भवति । अरोदीत् । अरोदीः । अस्वपीत् । अस्वपीः । अश्वसीत् । अश्वसीः । प्राणीत् । प्राणीः । अजक्षीत् । अजक्षीः । पञ्चभ्यः इति किम् ? अजागर्भवान् । अपृक्तस्य इत्य् एव, रोदिति ॥ अड् गार्ग्यगालवयोः

rudādibhyaḥ parasya sārvadhātukasya halādeḥ apṛktasya īḍāgamo bhavati / arodīt / arodīḥ / asvapīt / asvapīḥ / aśvasīt / aśvasīḥ / prāṇīt / prāṇīḥ / ajakṣīt / ajakṣīḥ / pañcabhyaḥ iti kim ? ajāgarbhavān / apṛktasya ity eva, roditi // aḍ gārgyagālavayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुदादिभ्यः पञ्चभ्यः परस्य अपृक्तस्य सार्वधातुकस्य अडागमो भवति गार्ग्यगालवयोर् मतेन । अरोदत् । अरोदः । अस्वपत् । अस्वपः । अश्वसत् । अश्वसः । प्राणत् । प्राणः । अजक्षत् । अजक्षः । गार्ग्यगालवयोर्ग्रहणं पूजार्थम् ॥ अदः सर्वेषाम्

rudādibhyaḥ pañcabhyaḥ parasya apṛktasya sārvadhātukasya aḍāgamo bhavati gārgyagālavayor matena / arodat / arodaḥ / asvapat / asvapaḥ / aśvasat / aśvasaḥ / prāṇat / prāṇaḥ / ajakṣat / ajakṣaḥ / gārgyagālavayorgrahaṇaṃ pūjārtham // adaḥ sarveṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो दीर्घो यञि

ato dīrgho yañi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकारान्तस्य अङ्गस्य दीर्घो भवति यञादौ सार्वधातुके परतः । पचामि, पचावः, पचामः । पक्ष्यामि, पक्ष्यावः, पक्ष्यामः । अतः इति किम् ? चिनुवः । चिनुमः । यञि इति किम् ? पचतः । पचथः । सार्वधातुक इत्य् एव, अङ्गना । केशवः । केचिद् अत्र तिङि इत्य् अनुवर्तयन्ति, तेषां भववान् इति क्वसौ सार्वधातुकदीर्घो न भवति ॥ सुपि च

akārāntasya aṅgasya dīrgho bhavati yañādau sārvadhātuke parataḥ / pacāmi, pacāvaḥ, pacāmaḥ / pakṣyāmi, pakṣyāvaḥ, pakṣyāmaḥ / ataḥ iti kim ? cinuvaḥ / cinumaḥ / yañi iti kim ? pacataḥ / pacathaḥ / sārvadhātuka ity eva, aṅganā / keśavaḥ / kecid atra tiṅi ity anuvartayanti, teṣāṃ bhavavān iti kvasau sārvadhātukadīrgho na bhavati // supi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो दीर्घो यञि (*७,३।१०१) इत्य् अनुवर्तते । सुपि च यञादौ परतो ऽकारान्तस्य अङ्गस्य दीर्घो भवति । वृक्षाय । प्लक्षाय । वृक्षाभ्याम् । प्लक्षाभ्याम् । अतः इत्य् एव, अग्निभ्याम् । यञि इत्य् एव, वृक्षस्य । प्लक्षस्य ॥ बहुवचने झल्येत्

ato dīrgho yañi (*7,3.101) ity anuvartate / supi ca yañādau parato 'kārāntasya aṅgasya dīrgho bhavati / vṛkṣāya / plakṣāya / vṛkṣābhyām / plakṣābhyām / ataḥ ity eva, agnibhyām / yañi ity eva, vṛkṣasya / plakṣasya // bahuvacane jhalyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुवचने झलादौ सुपि परतो ऽकारान्तस्य अङ्गस्य एकारादेशो भवति । व्कृक्षेभ्यः । प्लक्षेभ्यः । वृक्षेषु । प्लक्षेषु । बहुवचने इति किम् ? वृक्षाभ्याम् । प्लक्षाभ्याम् । झलि इति किम् ? वृक्षाणाम् । सुपि इत्य् एव, यजध्वम् । पचध्वम् ॥ ओसि च

bahuvacane jhalādau supi parato 'kārāntasya aṅgasya ekārādeśo bhavati / vkṛkṣebhyaḥ / plakṣebhyaḥ / vṛkṣeṣu / plakṣeṣu / bahuvacane iti kim ? vṛkṣābhyām / plakṣābhyām / jhali iti kim ? vṛkṣāṇām / supi ity eva, yajadhvam / pacadhvam // osi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओसि परतो ऽकारान्तस्य अङ्गस्य एकारादेशो भवति । वृक्षयोः स्वम् । प्लक्षयोः स्वम् । वृक्षयोर् निर्धेहि । प्लक्षयोर् निधेहि ॥ आङि चापः

osi parato 'kārāntasya aṅgasya ekārādeśo bhavati / vṛkṣayoḥ svam / plakṣayoḥ svam / vṛkṣayor nirdhehi / plakṣayor nidhehi // āṅi cāpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङ् इति पूर्वाचार्यनिर्देशेन तृतीयैकवचनं गृह्यते । तस्मिन्न् आङि परतः, चकाराद् ओसि च, आवन्ताङ्गस्य एकारादेशो भवति । खट्वया । मालया । खट्वयोः मालयोः । बहुराजया । कारीषगन्ध्यया । बहुराजयोः । कारीषगन्ध्ययोः । आपः इति पितो ग्रहणं किम् ? कीलालपा ब्रह्मणेन । कीलालपोः ब्रह्मणकुलयोः । ङ्याब्ग्रहणे ऽदीर्घग्रहणम् इति वचनात् इह न भवति, अतिखट्वेन ब्राह्मणकुलेन ॥ सम्बुद्धौ च

āṅ iti pūrvācāryanirdeśena tṛtīyaikavacanaṃ gṛhyate / tasminn āṅi parataḥ, cakārād osi ca, āvantāṅgasya ekārādeśo bhavati / khaṭvayā / mālayā / khaṭvayoḥ mālayoḥ / bahurājayā / kārīṣagandhyayā / bahurājayoḥ / kārīṣagandhyayoḥ / āpaḥ iti pito grahaṇaṃ kim ? kīlālapā brahmaṇena / kīlālapoḥ brahmaṇakulayoḥ / ṅyābgrahaṇe 'dīrghagrahaṇam iti vacanāt iha na bhavati, atikhaṭvena brāhmaṇakulena // sambuddhau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्बार्थनद्योर् ह्रस्वः

ambārthanadyor hrasvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बुद्धौ इति वर्तते । अम्बार्थनाम् अङ्गानां नद्यन्तानां ह्रस्वो भवति सम्बुद्धौ परतः । हे अम्ब । हे अक्क । हे अल्ल । नद्याः खल्व् अपि - हे कुमारि । हे शार्ङ्गरवि । हे ब्रह्मबन्धु । हे वीरबन्धु । डलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । हे अम्बाडे । हे अम्बाले । हे अम्बिके । छन्दसि वेति वक्तव्यम् । हे अम्बाड, हे अम्बाडे । हे अम्बाल, हे अम्बाले । हे अम्बिक, हे अम्बिके । तलो ह्रस्वो बा ङिसम्बुद्ध्योर् इति वक्तव्यम् । देवते भक्तिः, देवतायां भक्तिः । हे देवत, हे देवते । छन्दस्येव ह्रस्वत्वम् इष्यते । मातॄणां मातच् पुत्रार्थम् अर्हते । मातॄणां मातजादेशो वक्तव्यः सम्बुद्धौ, पुत्राय पुत्रम् अभिधातुम् । कीदृशाय ? अर्हते । मात्रा व्यपदेशम् अर्हति श्लाघनीयत्वाद् यः पुत्रस् तदर्थम् । हे गार्गीमात । नद्यृतश् च (*५,४।१५३) इति समासान्तापवादो मातजादेशः । चित्करणम् अन्तोदात्तार्थम् ॥ ह्रस्वस्य गुणः

sambuddhau iti vartate / ambārthanām aṅgānāṃ nadyantānāṃ hrasvo bhavati sambuddhau parataḥ / he amba / he akka / he alla / nadyāḥ khalv api - he kumāri / he śārṅgaravi / he brahmabandhu / he vīrabandhu / ḍalakavatīnāṃ pratiṣedho vaktavyaḥ / he ambāḍe / he ambāle / he ambike / chandasi veti vaktavyam / he ambāḍa, he ambāḍe / he ambāla, he ambāle / he ambika, he ambike / talo hrasvo bā ṅisambuddhyor iti vaktavyam / devate bhaktiḥ, devatāyāṃ bhaktiḥ / he devata, he devate / chandasyeva hrasvatvam iṣyate / mātṝṇāṃ mātac putrārtham arhate / mātṝṇāṃ mātajādeśo vaktavyaḥ sambuddhau, putrāya putram abhidhātum / kīdṛśāya ? arhate / mātrā vyapadeśam arhati ślāghanīyatvād yaḥ putras tadartham / he gārgīmāta / nadyṛtaś ca (*5,4.153) iti samāsāntāpavādo mātajādeśaḥ / citkaraṇam antodāttārtham // hrasvasya guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बुद्धौ इति वर्तते । ह्रस्वान्तस्य अङ्गस्य गुणो भवति सम्बुद्धौ परतः । हे अग्ने । हे वायो । हे पटो । हे कुमारि, हे ब्रह्मबन्धु इत्य् एवम् आदीनां ह्रस्वविधानसामर्थ्याद् गुणो न भवति । यदि गुणः इष्टः स्यात्, अम्बार्थानां ह्रस्वः इत्य् उक्त्वा नदीह्रस्वयोर् गुणः इत्य् एवं ब्रूयात् ॥ जसि च

sambuddhau iti vartate / hrasvāntasya aṅgasya guṇo bhavati sambuddhau parataḥ / he agne / he vāyo / he paṭo / he kumāri, he brahmabandhu ity evam ādīnāṃ hrasvavidhānasāmarthyād guṇo na bhavati / yadi guṇaḥ iṣṭaḥ syāt, ambārthānāṃ hrasvaḥ ity uktvā nadīhrasvayor guṇaḥ ity evaṃ brūyāt // jasi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतो ङि-सर्वनामस्थानयोः

ṛto ṅi-sarvanāmasthānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणः इति वर्तते । ऋकारान्तस्य अङ्गस्य ङौ परतः सर्वनामस्थाने च गुणो भवति । ङौ - मातरि । पितरि । भ्रातरि । कर्तरि । सर्वनामस्थाने - कर्तारौ । कर्तारः । मातरौ । पितरौ । भ्रातरौ । तपरकरणं मुखसुखार्थम् ॥ घेर् ङिति

guṇaḥ iti vartate / ṛkārāntasya aṅgasya ṅau parataḥ sarvanāmasthāne ca guṇo bhavati / ṅau - mātari / pitari / bhrātari / kartari / sarvanāmasthāne - kartārau / kartāraḥ / mātarau / pitarau / bhrātarau / taparakaraṇaṃ mukhasukhārtham // gher ṅiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्यन्तस्याङ्गस्य ङिति प्रत्यये परतो गुणो भवति । अग्नये । वायवे । अग्नेरागच्छति । वायोरागच्छति । अग्नेः स्वम् । वायोः स्वम् । घेः इति किम् ? सख्ये । पत्ये । ङिति इति किम् ? अग्निभ्याम् । सुपि इत्येव, पट्वी । कुरुतः ॥ आण् नद्याः

ghyantasyāṅgasya ṅiti pratyaye parato guṇo bhavati / agnaye / vāyave / agnerāgacchati / vāyorāgacchati / agneḥ svam / vāyoḥ svam / gheḥ iti kim ? sakhye / patye / ṅiti iti kim ? agnibhyām / supi ityeva, paṭvī / kurutaḥ // āṇ nadyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्यन्ताद् अङ्गाद् उत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य आडागमो भवति । कुमार्यै । ब्राहमबन्ध्वै । कुमार्याः । ब्रह्मबन्ध्वाः ॥ याड् आपः

nadyantād aṅgād uttarasya ṅitaḥ pratyayasya āḍāgamo bhavati / kumāryai / brāhamabandhvai / kumāryāḥ / brahmabandhvāḥ // yāḍ āpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आबन्ता दङ्गाद् उत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य याडागमो भवति । खट्वायै । बहुराजायै । कारीषगन्ध्व्यायै । खट्वायाः । कारीषगन्ध्यायाः । बहुराजायाः । अतिखट्वाय इत्य् अत्र अकृते दीर्घे ङ्याब्ग्रहणे अदीर्घः इति वचनाद् याडागमो न भवति, कृते तु लाक्षणिकत्वात् ॥ सर्वनाम्नः स्याड् ढ्रस्वश् च

ābantā daṅgād uttarasya ṅitaḥ pratyayasya yāḍāgamo bhavati / khaṭvāyai / bahurājāyai / kārīṣagandhvyāyai / khaṭvāyāḥ / kārīṣagandhyāyāḥ / bahurājāyāḥ / atikhaṭvāya ity atra akṛte dīrghe ṅyābgrahaṇe adīrghaḥ iti vacanād yāḍāgamo na bhavati, kṛte tu lākṣaṇikatvāt // sarvanāmnaḥ syāḍ ḍhrasvaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वनाम्नः आबन्ताद् अङ्गाद् उत्तरस्य ङितः प्रत्यय्स्य स्याट् आगमो ह्रस्वश् च भवति । सर्वस्यै । विश्वस्यै । यस्यै । तस्यै । कस्यै । अन्यस्यै । सर्वस्याः । विश्वस्याः । यस्याः । तस्याः । कस्याः । अन्यस्याः । आपः इत्य् एव, भवति । भवते ॥ विभाषा द्वितीया-तृतीयाभ्याम्

sarvanāmnaḥ ābantād aṅgād uttarasya ṅitaḥ pratyaysya syāṭ āgamo hrasvaś ca bhavati / sarvasyai / viśvasyai / yasyai / tasyai / kasyai / anyasyai / sarvasyāḥ / viśvasyāḥ / yasyāḥ / tasyāḥ / kasyāḥ / anyasyāḥ / āpaḥ ity eva, bhavati / bhavate // vibhāṣā dvitīyā-tṛtīyābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीया तृतिया इत्य् एताभ्याम् उत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य विभाषा स्याट् आगमो भवति, द्वितीयातृतियायोश् च ह्रस्वो भवति । द्वितीयस्यै, द्वितियायै । तृतीयस्यै, तृतीयायै ॥ ङेराम् नद्य्-आम्-नीभ्यः

dvitīyā tṛtiyā ity etābhyām uttarasya ṅitaḥ pratyayasya vibhāṣā syāṭ āgamo bhavati, dvitīyātṛtiyāyoś ca hrasvo bhavati / dvitīyasyai, dvitiyāyai / tṛtīyasyai, tṛtīyāyai // ṅerām nady-ām-nībhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इद्-उद्भ्याम्

id-udbhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इकारोकाराभ्यां नदीसञ्ज्ञकाभ्याम् उत्तरस्य ङेः आम् आदेशो भवति । कृत्याम् । धेन्वाम् ॥ औत्

ikārokārābhyāṃ nadīsañjñakābhyām uttarasya ṅeḥ ām ādeśo bhavati / kṛtyām / dhenvām // aut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदुद्भ्याम् उत्तरस्य ङेः औकारादेशो भवति । यन् न नदिसञ्ज्ञं न अपि घिसञ्ज्ञम् इकारान्तम् , तदिह+उदाहरणम् । सख्यौ । पत्यौ ॥ अच् च घेः

idudbhyām uttarasya ṅeḥ aukārādeśo bhavati / yan na nadisañjñaṃ na api ghisañjñam ikārāntam , tadiha+udāharaṇam / sakhyau / patyau // ac ca gheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औत् इति वर्तते । घिसञ्ज्ञकाद् उत्तरस्य ङेः औकारादेशो भवति, तस्य च घेः अकारादेशो भवति । अग्नौ । वायौ कृतौ । धेनौ । पटौ । अत् इति तपरकरणं स्त्रियां टापो निव्र्त्त्यर्थम् । औदच्च घेः इति येषाम् एकम् एव+इदं सूत्रम्, ते प्रधानशिष्टम् इदुद्भ्याम् औत्त्वं वर्णयन्ति, अन्वाचयशिष्तं घेः अकारम् इति ॥ आङो ना ऽस्त्रियाम्

aut iti vartate / ghisañjñakād uttarasya ṅeḥ aukārādeśo bhavati, tasya ca gheḥ akārādeśo bhavati / agnau / vāyau kṛtau / dhenau / paṭau / at iti taparakaraṇaṃ striyāṃ ṭāpo nivrttyartham / audacca gheḥ iti yeṣām ekam eva+idaṃ sūtram, te pradhānaśiṣṭam idudbhyām auttvaṃ varṇayanti, anvācayaśiṣtaṃ gheḥ akāram iti // āṅo nā 'striyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.