Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 5.3

प्राग्-दिशो विभक्तिः

prāg-diśo vibhaktiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्-शब्देभ्यः सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यो दिग्-देश-कालेष्व् अस्तातिः (*५,३।२७) इति वक्ष्यति । प्राग् एतस्माद् दिक्षं शब्दनाद् यान् इत ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामो विभक्तिसञ्ज्ञास् ते वेदितव्याः । वक्ष्यति - पञ्चम्यास् तसिल् (*५,३।७) । ततः । यतः । कुतः । तसिलादीनां विभक्तित्वे प्रयोजनं त्यदादिविधयः इदमो विभक्तिस्वरश् च । इह । ऊडिदम् इति विभक्त्युदात्तत्वं सिद्धं भवति । अतः परं स्वार्थिकाः प्रत्ययाः, तेषु समर्थाधिकारः प्रथमग्रहणं च प्रतियोग्यपेक्षत्वान् न+उपयुज्यते इति निवृत्तम् । वावचनं तु वर्तत एव । तेन विकल्पेन तसिलादयो भवन्ति, कुतः , कस्मात्, कुत्र, कस्मिन् इति ॥ किं-सर्वनाम-बहुभ्यो ऽद्व्य्-आदिभ्यः

dik-śabdebhyaḥ saptamī-pañcamī-prathamābhyo dig-deśa-kāleṣv astātiḥ (*5,3.27) iti vakṣyati / prāg etasmād dikṣaṃ śabdanād yān ita ūrdhvam anukramiṣyāmo vibhaktisañjñās te veditavyāḥ / vakṣyati - pañcamyās tasil (*5,3.7) / tataḥ / yataḥ / kutaḥ / tasilādīnāṃ vibhaktitve prayojanaṃ tyadādividhayaḥ idamo vibhaktisvaraś ca / iha / ūḍidam iti vibhaktyudāttatvaṃ siddhaṃ bhavati / ataḥ paraṃ svārthikāḥ pratyayāḥ, teṣu samarthādhikāraḥ prathamagrahaṇaṃ ca pratiyogyapekṣatvān na+upayujyate iti nivṛttam / vāvacanaṃ tu vartata eva / tena vikalpena tasilādayo bhavanti, kutaḥ , kasmāt, kutra, kasmin iti // kiṃ-sarvanāma-bahubhyo 'dvy-ādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्दिशः इत्य् एव । किमः सर्वनाम्नो बहुशब्दाच् च प्राग्दिशः प्रत्ययाः वेदितव्याः । सर्वनामत्वात् प्राप्ते ग्रहणे द्व्यादिपर्युदासः क्रियते । कुतः , कुत्र । यतः, यत्र । ततः, तत्र । बहुतः, बहुत्र । अद्व्यादिभ्यः इति किम् ? द्वाभ्याम् । द्वयोः । प्रकृतिपरिसङ्ख्यानं किम् ? वृक्षात् । वृक्षे । प्राग्दिशः इत्य् एव, वैयाकरणपाशः । सर्वनामत्वाद् एव सिद्धे किमो ग्रहणम् द्व्यादिपर्युदासात् । बहुग्रहणे सङ्ख्याग्रहणम् । इह न भवति, बहोः सूपात्, बहौ सूपे इति ॥ इदम् इश्

prāgdiśaḥ ity eva / kimaḥ sarvanāmno bahuśabdāc ca prāgdiśaḥ pratyayāḥ veditavyāḥ / sarvanāmatvāt prāpte grahaṇe dvyādiparyudāsaḥ kriyate / kutaḥ , kutra / yataḥ, yatra / tataḥ, tatra / bahutaḥ, bahutra / advyādibhyaḥ iti kim ? dvābhyām / dvayoḥ / prakṛtiparisaṅkhyānaṃ kim ? vṛkṣāt / vṛkṣe / prāgdiśaḥ ity eva, vaiyākaraṇapāśaḥ / sarvanāmatvād eva siddhe kimo grahaṇam dvyādiparyudāsāt / bahugrahaṇe saṅkhyāgrahaṇam / iha na bhavati, bahoḥ sūpāt, bahau sūpe iti // idam iś

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग् दिशः । इदम् इश् इत्य् अयम् आदेशो भवति प्राग्-दिशीयेषु प्रत्ययेशु परतः । शकारः सर्वादेशार्थः । इह ॥ एत-इतौ र-थोः

prāg diśaḥ / idam iś ity ayam ādeśo bhavati prāg-diśīyeṣu pratyayeśu parataḥ / śakāraḥ sarvādeśārthaḥ / iha // eta-itau ra-thoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदो ऽश्

etado 'ś

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्दिशः इत्य् एव । एतदः प्राग्-दिशीये परतः अश् इत्य् अयम् आदेशो भवति । शकारः सर्वादेशार्थः । अतः । अत्र । एतदः इति योगविभागः कर्तव्यः । एतदो रथोः परत एत इत् इत्य् एताव् आदेशौ भवतः । एतर्हि । इत्थम् रेफादेः अनद्यतने र्हिल् अन्यतरस्याम् (*५,३।२१) इति विद्यत एव । थमुप्रत्ययः पुनरेतद उपसङ्ख्येयः ॥ सर्वस्य सो ऽन्यतरस्यां दि

prāgdiśaḥ ity eva / etadaḥ prāg-diśīye parataḥ aś ity ayam ādeśo bhavati / śakāraḥ sarvādeśārthaḥ / ataḥ / atra / etadaḥ iti yogavibhāgaḥ kartavyaḥ / etado rathoḥ parata eta it ity etāv ādeśau bhavataḥ / etarhi / ittham rephādeḥ anadyatane rhil anyatarasyām (*5,3.21) iti vidyata eva / thamupratyayaḥ punaretada upasaṅkhyeyaḥ // sarvasya so 'nyatarasyāṃ di

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य स इत्य् अयम् आदेशो भवति प्राग्-दिशीये दकारादौ प्रत्यये परतो ऽन्यतरस्याम् । सर्वदा । सदा । प्राग्-दिशीये इत्य् एव, सर्वं ददाति इति सर्वदा ब्राह्मणी ॥ पञ्चम्यास् तसिल्

sarvasya sa ity ayam ādeśo bhavati prāg-diśīye dakārādau pratyaye parato 'nyatarasyām / sarvadā / sadā / prāg-diśīye ity eva, sarvaṃ dadāti iti sarvadā brāhmaṇī // pañcamyās tasil

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चम्यन्तेभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यः तसिल् प्रत्ययो भवति । कुतः । यतः । ततः । बहुतः ॥ तसेश् च

pañcamyantebhyaḥ kiṃsarvanāmabahubhyaḥ tasil pratyayo bhavati / kutaḥ / yataḥ / tataḥ / bahutaḥ // taseś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतियोगे पञ्चम्यास् तसिः (*५,४।४४) , अपादाने च अहीय-रुहोः (*५,४।४५) इति वक्ष्यति । तस्य तसेः किंसर्वनामबहुभ्यः परस्य तसिलादेशो भवति । कुत आगतः । यतः । ततः । बहुत आगतः । तसेस् तसिल्वचनं स्वरार्थं विभक्त्यर्थं च ॥ पर्य्-अभिभ्यां च

pratiyoge pañcamyās tasiḥ (*5,4.44) , apādāne ca ahīya-ruhoḥ (*5,4.45) iti vakṣyati / tasya taseḥ kiṃsarvanāmabahubhyaḥ parasya tasilādeśo bhavati / kuta āgataḥ / yataḥ / tataḥ / bahuta āgataḥ / tases tasilvacanaṃ svarārthaṃ vibhaktyarthaṃ ca // pary-abhibhyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परि अभि इत्य् एताभ्यां तसिल् प्रत्ययो भवति । सर्वोभयार्थे वर्तमानाभ्यां प्रत्यय इष्यते । परितः । सर्वतः इत्य् अर्थः । अभितः । उभयतः इत्य् अर्थः ॥ सप्तम्यास् त्रल्

pari abhi ity etābhyāṃ tasil pratyayo bhavati / sarvobhayārthe vartamānābhyāṃ pratyaya iṣyate / paritaḥ / sarvataḥ ity arthaḥ / abhitaḥ / ubhayataḥ ity arthaḥ // saptamyās tral

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंसर्वनामबहुभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यः त्रल् प्रत्ययो भवति । कुत्र । यत्र । तत्र । बहुत्र ॥ इदमो हः

kiṃsarvanāmabahubhyaḥ saptamyantebhyaḥ tral pratyayo bhavati / kutra / yatra / tatra / bahutra // idamo haḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमो ऽत्

kimo 't

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमः सप्तम्यन्ताद् अत् प्रत्ययो भवति । त्रलो ऽपवादः । क्व भोक्ष्यसे । क्वाध्येष्यसे । त्रलम् अपि केचिद् इच्छन्ति - कुत्र । तत्कथम् ? उत्तरसूत्राद् वावचनं पुरस्ताद् अपकृष्यते ॥ वा ह च च्छन्दसि

kimaḥ saptamyantād at pratyayo bhavati / tralo 'pavādaḥ / kva bhokṣyase / kvādhyeṣyase / tralam api kecid icchanti - kutra / tatkatham ? uttarasūtrād vāvacanaṃ purastād apakṛṣyate // vā ha ca cchandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमः सप्तम्यनताद् वा हः प्रत्ययो भवति छन्दसि विसये । यथाप्राप्तं च । क्व । कुह । कुत्रचिदस्य सा दूरे क्व ब्राह्मणस्य चावकाः ॥ इतराभ्ह्यो ऽपि दृश्यन्ते

kimaḥ saptamyanatād vā haḥ pratyayo bhavati chandasi visaye / yathāprāptaṃ ca / kva / kuha / kutracidasya sā dūre kva brāhmaṇasya cāvakāḥ // itarābhhyo 'pi dṛśyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमी-पञ्चम्य्-अपेक्षम् इतरत्वम् । इतराभ्यो विभक्तिभ्यस् तसिलादयो दृश्यन्ते । दृशिग्रहणम् प्रायिकविध्यर्थं, तेन भवदादिभिर् योग एव+एतद् विधानम् । के पुनर् भवदादयः ? भवान् दीर्घायुरायुष्मान् देवानां प्रियः इति । स भवान्, ततो भवान्, तत्र भवान् । तं भवन्तं, तत्र भवन्तम्, ततो भवन्तम् । तेन भवता, तत्र भवता, ततो भवता । तस्मै भवते, तत्र भवते, ततो भवते । तस्माद् भवतः, तत्र भवतः , ततो भवतः । तस्मिन् भवति, तत्र भवति, ततो भवति । एवं दीर्घयुःप्रभृतिष्व् अप्य् उदाहार्यम् ॥ सर्व-एक-अन्य-किं-यत्-तदः काले दा

saptamī-pañcamy-apekṣam itaratvam / itarābhyo vibhaktibhyas tasilādayo dṛśyante / dṛśigrahaṇam prāyikavidhyarthaṃ, tena bhavadādibhir yoga eva+etad vidhānam / ke punar bhavadādayaḥ ? bhavān dīrghāyurāyuṣmān devānāṃ priyaḥ iti / sa bhavān, tato bhavān, tatra bhavān / taṃ bhavantaṃ, tatra bhavantam, tato bhavantam / tena bhavatā, tatra bhavatā, tato bhavatā / tasmai bhavate, tatra bhavate, tato bhavate / tasmād bhavataḥ, tatra bhavataḥ , tato bhavataḥ / tasmin bhavati, tatra bhavati, tato bhavati / evaṃ dīrghayuḥprabhṛtiṣv apy udāhāryam // sarva-eka-anya-kiṃ-yat-tadaḥ kāle dā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तम्याः इति वर्तते, न तु इतराभ्यः इति । सर्वादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो दा प्रत्ययो भवति । त्रलो ऽपवादः । सर्वस्मिन् काले सर्वदा । एकदा । अन्यदा । कदा । यदा । तदा । काले इति किम् ? सर्वत्र देशे ॥ इदमो र्हिल्

saptamyāḥ iti vartate, na tu itarābhyaḥ iti / sarvādibhyaḥ prātipadikebhyo dā pratyayo bhavati / tralo 'pavādaḥ / sarvasmin kāle sarvadā / ekadā / anyadā / kadā / yadā / tadā / kāle iti kim ? sarvatra deśe // idamo rhil

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तम्याः इत्य् एव, काले इति च । इदमः सप्तम्यन्तात् काले वर्तमानात् र्हिल् प्रत्ययो भवति । हस्य अपवादः । लकारः स्वरार्थः । अस्मिन् काले एतर्हि । काले इत्य् एव, इह देशे ॥ अधुना

saptamyāḥ ity eva, kāle iti ca / idamaḥ saptamyantāt kāle vartamānāt rhil pratyayo bhavati / hasya apavādaḥ / lakāraḥ svarārthaḥ / asmin kāle etarhi / kāle ity eva, iha deśe // adhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानीं च

dānīṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमः सप्तम्यन्तात् काले वर्तमानाद् दानीं प्रत्ययो भवति । अस्मिन् काले इदानीम् ॥ तदो दा च

idamaḥ saptamyantāt kāle vartamānād dānīṃ pratyayo bhavati / asmin kāle idānīm // tado dā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदः सप्तम्यन्तात् काले वर्तमानाद् दा प्रत्ययो भवति, चकाराद् दानीं च । तस्मिन् काले तदा, तदानीम् । तदो दावचनम् अनर्थकं, विहितत्वात् ॥ तयोर् दा-र्हिलौ च छन्दसि

tadaḥ saptamyantāt kāle vartamānād dā pratyayo bhavati, cakārād dānīṃ ca / tasmin kāle tadā, tadānīm / tado dāvacanam anarthakaṃ, vihitatvāt // tayor dā-rhilau ca chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोः इति प्रातिपदिक-निर्देशः । तयोर् इदमः तदश् च यथासङ्ख्यं दा-र्हिलौ प्रत्ययौ भवतश् छन्दसि विषये । चकाराद् यथाप्राप्तं च । इदावत्सरीयः । इदं तर्हि । इदानीम् । तदानीम् ॥ अनद्यतने र्हिल् अन्यतरस्याम्

tayoḥ iti prātipadika-nirdeśaḥ / tayor idamaḥ tadaś ca yathāsaṅkhyaṃ dā-rhilau pratyayau bhavataś chandasi viṣaye / cakārād yathāprāptaṃ ca / idāvatsarīyaḥ / idaṃ tarhi / idānīm / tadānīm // anadyatane rhil anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि इति न स्वर्यते । सामान्येन विधानम् । किंसर्वनामबहुभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यः अनद्यतने कालविशेषे वर्तमानेभ्यः र्हिल् प्रत्ययो भवत्य् अन्तरस्याम् । कर्हि, कदा । यर्हि, यदा । तर्हि, तदा ॥ सद्यः परुत् परार्य्-औषमः परेद्यव्य्-अद्य-पूर्वेद्युर्-अन्येद्युर्-अन्यतरेद्युर्-इतरेद्युर्-अपरेद्युर्-अधरेद्युर्-उभयेद्युर्-उत्तरेद्युः

chandasi iti na svaryate / sāmānyena vidhānam / kiṃsarvanāmabahubhyaḥ saptamyantebhyaḥ anadyatane kālaviśeṣe vartamānebhyaḥ rhil pratyayo bhavaty antarasyām / karhi, kadā / yarhi, yadā / tarhi, tadā // sadyaḥ parut parāry-auṣamaḥ paredyavy-adya-pūrvedyur-anyedyur-anyataredyur-itaredyur-aparedyur-adharedyur-ubhayedyur-uttaredyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकारवचने थाल्

prakāravacane thāl

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं-सर्वनाम-बहुभ्यो ऽद्व्य्-आदिभ्यः (*५,३।२) इति वर्तते । सप्तम्याः इति काले इति च निवृत्तम् । सामान्यस्य भेदकः विशेषः प्रकारः । प्रकृत्यर्थविशेषणं च+एतत् । प्रकारवृत्तिभ्यः किं-सर्वनाम-बहुभ्यः स्वार्थे थाल् प्रत्ययो भवति । तेन प्रकारेण तथा । यथा । सर्वथा । जातीयरो ऽपीदृशम् एव लक्षणम् । स तु स्वभावात् प्रकारवति वर्तते, थाल् पुनः प्रकारमात्रे ॥ इदमस् थमुः

kiṃ-sarvanāma-bahubhyo 'dvy-ādibhyaḥ (*5,3.2) iti vartate / saptamyāḥ iti kāle iti ca nivṛttam / sāmānyasya bhedakaḥ viśeṣaḥ prakāraḥ / prakṛtyarthaviśeṣaṇaṃ ca+etat / prakāravṛttibhyaḥ kiṃ-sarvanāma-bahubhyaḥ svārthe thāl pratyayo bhavati / tena prakāreṇa tathā / yathā / sarvathā / jātīyaro 'pīdṛśam eva lakṣaṇam / sa tu svabhāvāt prakāravati vartate, thāl punaḥ prakāramātre // idamas thamuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं-शब्दात् प्रकारवचने थमुः प्रत्ययो भवति । थालो ऽपवादः अनेन प्रकारेण इत्थम् । उकारो मकारपरित्राणार्थः ॥ किमश् च

idaṃ-śabdāt prakāravacane thamuḥ pratyayo bhavati / thālo 'pavādaḥ anena prakāreṇa ittham / ukāro makāraparitrāṇārthaḥ // kimaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं-शब्दात् प्रकारवचने थमुः प्रत्ययो भवति । केन प्रकारेण कथम् । योगविभागः उत्तरार्थः ॥ था हेतौ च च्छन्दसि

kiṃ-śabdāt prakāravacane thamuḥ pratyayo bhavati / kena prakāreṇa katham / yogavibhāgaḥ uttarārthaḥ // thā hetau ca cchandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंशब्दाद् धेतौ वर्तमानात् था प्रत्ययो भवति, चकारात् प्रकारवचने छन्दसि विषये । हेतौ तावत् - कथा ग्रामं न पृच्छसि । केन हेतुना न पृच्छसि इत्य् अर्थः । प्रकार-वचने - कथा देवा आसन् पुराविदः । विभक्ति-सञ्ज्ञायाः पूर्णो ऽवधिः ॥ दिक्-शब्देभ्यः सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यो दिग्-देश-कालेष्व् अस्तातिः

kiṃśabdād dhetau vartamānāt thā pratyayo bhavati, cakārāt prakāravacane chandasi viṣaye / hetau tāvat - kathā grāmaṃ na pṛcchasi / kena hetunā na pṛcchasi ity arthaḥ / prakāra-vacane - kathā devā āsan purāvidaḥ / vibhakti-sañjñāyāḥ pūrṇo 'vadhiḥ // dik-śabdebhyaḥ saptamī-pañcamī-prathamābhyo dig-deśa-kāleṣv astātiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशां शब्दाः दिक्शब्दाः । तेभ्यो दिक्शब्देभ्यो दिग्-देश-कालेषु वर्तमानेभ्यः सप्तमी। पञ्चमी-प्रथमान्तेभ्यः अस्तातिः प्रत्ययो भवति स्वार्थे । यथासङ्ख्यम् अत्र न+इष्यते । पुरस्ताद् वसति । पुरस्ताद् आगतः । पुरस्ताद् रमणीयम् । अधस्ताद् वसति । अधस्ताद् आगतः । अधस्ताद् रमणीयम् । दिक्शब्देभ्यः इति किम् ? ऐन्द्र्यां दिशि वसति । सप्तमी-पञ्चमी-प्रथमाभ्यः इति किम् ? पूर्वं ग्रामं गतः । दिग्-देश-कालेसु इति किम् ? पूर्वस्मिन् गुरौ वसति । इकारस्तकारपरित्राणार्थः ॥ दिक्षिण-उत्तराभ्याम् अतसुच्

diśāṃ śabdāḥ dikśabdāḥ / tebhyo dikśabdebhyo dig-deśa-kāleṣu vartamānebhyaḥ saptamī. pañcamī-prathamāntebhyaḥ astātiḥ pratyayo bhavati svārthe / yathāsaṅkhyam atra na+iṣyate / purastād vasati / purastād āgataḥ / purastād ramaṇīyam / adhastād vasati / adhastād āgataḥ / adhastād ramaṇīyam / dikśabdebhyaḥ iti kim ? aindryāṃ diśi vasati / saptamī-pañcamī-prathamābhyaḥ iti kim ? pūrvaṃ grāmaṃ gataḥ / dig-deśa-kālesu iti kim ? pūrvasmin gurau vasati / ikārastakāraparitrāṇārthaḥ // dikṣiṇa-uttarābhyām atasuc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा पर-अवराभ्याम्

vibhāṣā para-avarābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर-अवर-शब्दाभ्यां विभाषा अतसुच् प्रत्ययो भवति अस्तातेर् अर्थे । परतो वसति । पर्त आगतः । परतो रमणीयम् । परस्ताद् वसति । परस्ताद् आगतः । परस्ताद् रमणीयम् । अवरतो वसति । अवरत आगतः । अवरतो रमणीयम् । अवरस्तद् वसति । अवरस्ताद् आगतः । अवरस्ताद् रमणीयम् ॥ अञ्चेर् लुक्

para-avara-śabdābhyāṃ vibhāṣā atasuc pratyayo bhavati astāter arthe / parato vasati / parta āgataḥ / parato ramaṇīyam / parastād vasati / parastād āgataḥ / parastād ramaṇīyam / avarato vasati / avarata āgataḥ / avarato ramaṇīyam / avarastad vasati / avarastād āgataḥ / avarastād ramaṇīyam // añcer luk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्चत्यन्तेभ्यो दिक्शब्देभ्य उत्तरस्य अस्तातिप्रत्ययस्य लुग् भवति । प्राच्यां दिशि वसति । लुक् तद्धित-लुकि (*१,२।४९) इति स्त्रिप्रत्ययो ऽपि निवर्तते । प्राग् वसति । प्राग् आगतः । प्राग् रमणियम् । प्रत्यग् वसति । प्रत्यग् आगतः । प्रत्यग् रमणीयम् ॥ उपर्य्-उपरिष्टात्

añcatyantebhyo dikśabdebhya uttarasya astātipratyayasya lug bhavati / prācyāṃ diśi vasati / luk taddhita-luki (*1,2.49) iti stripratyayo 'pi nivartate / prāg vasati / prāg āgataḥ / prāg ramaṇiyam / pratyag vasati / pratyag āgataḥ / pratyag ramaṇīyam // upary-upariṣṭāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपरि उपरिष्टत् इत्य् एतौ शब्दौ निपात्येते अस्तातेरर्थे । ऊर्ध्वस्य उपभावः रिल्रिष्टातिलौ च प्रत्ययौ निपात्येते । ऊर्ध्वायां दिशि वसति उपरि वसति । उपर्य् आगतः । उपरि रमणीयम् । उपरिष्टद् वसति । उपरिष्ट् आदागतः । उपरिष्ताद् रमणीयम् ॥ पश्चात्

upari upariṣṭat ity etau śabdau nipātyete astāterarthe / ūrdhvasya upabhāvaḥ rilriṣṭātilau ca pratyayau nipātyete / ūrdhvāyāṃ diśi vasati upari vasati / upary āgataḥ / upari ramaṇīyam / upariṣṭad vasati / upariṣṭ ādāgataḥ / upariṣtād ramaṇīyam // paścāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चाद् इत्य् अयं शब्दो निपात्यते ऽस्तातेरर्थे । अपरस्य पश्चभावः आतिश् च प्रत्ययः । अपरस्यां दिशि वसति पश्चाद् दिशि वसति । पश्चाद् आगतः । पश्चाद् रमणीयम् । दिक्पूर्वपदस्य अपरस्य पश्चभावो वक्तव्य आतिश् च प्रत्ययः । दक्षिणापश्चात् । उत्तरपश्चात् । अर्धोत्तरपदस्य दिक्पूर्वस्य पश्चभावो वक्तव्यः । दक्षिणपश्चार्धः । उत्तरपश्चार्धः । विना ऽपि पूर्वपदेन पश्चभावो वक्तव्यः । पश्चार्धः ॥ पश्च पश्चा च छन्दसि

paścād ity ayaṃ śabdo nipātyate 'stāterarthe / aparasya paścabhāvaḥ ātiś ca pratyayaḥ / aparasyāṃ diśi vasati paścād diśi vasati / paścād āgataḥ / paścād ramaṇīyam / dikpūrvapadasya aparasya paścabhāvo vaktavya ātiś ca pratyayaḥ / dakṣiṇāpaścāt / uttarapaścāt / ardhottarapadasya dikpūrvasya paścabhāvo vaktavyaḥ / dakṣiṇapaścārdhaḥ / uttarapaścārdhaḥ / vinā 'pi pūrvapadena paścabhāvo vaktavyaḥ / paścārdhaḥ // paśca paścā ca chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तर-अधर-दक्षिणाद् आतिः

uttara-adhara-dakṣiṇād ātiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तर-अधर-दक्षिण-शब्देभ्यः आतिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे । उत्तरस्यां दिशि वसति उत्तराद् वसति । उत्तराद् आगतः । उत्तराद् रमणीयम् । अधराद् वसति । अधराद् आगतः । अधराद् रमणीयम् । दक्षिणाद् वसति । दक्षिणाद् आगतः । दक्षिणाद् रमणीयम् ॥ एनव् अन्यतरस्याम् अदूरे ऽपञ्चम्याः

uttara-adhara-dakṣiṇa-śabdebhyaḥ ātiḥ pratyayo bhavati astāterarthe / uttarasyāṃ diśi vasati uttarād vasati / uttarād āgataḥ / uttarād ramaṇīyam / adharād vasati / adharād āgataḥ / adharād ramaṇīyam / dakṣiṇād vasati / dakṣiṇād āgataḥ / dakṣiṇād ramaṇīyam // enav anyatarasyām adūre 'pañcamyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तर-अधर-दक्षिण-शब्देभ्यः एनप् प्रत्ययो भवत्यनतरस्याम् अस्तातेरर्थे अदूरे चेद् अवधिमानवधेर् भवति । विभक्तित्रये प्रकृते ऽपञ्चग्या इति पञ्चमी पर्युदस्यते । तेन अयं सप्तमी-प्रथमान्ताद् विज्ञायते प्रत्ययः । उत्तरेण वसति, उत्तराद् वसति, उत्तरतो वसति । उत्तरेण रमणीयम्, उत्तराद् रमणीयम्, उत्तरतो रमणीयम् । अध्रेण वसति अधराद् वसति, अघस्ताद् वसति । अधरेण रमणीयम्, अधराद् रमणीयम्, अधस्ताद् रमणीयम् । दक्षिणेन वसति, दक्षिणाद् वसति, दक्षिणातो वसति । दक्षिणेन रमणीयम्, दक्षिणाद् रमणीयम्, दक्षिणतो रमणीयम् । अदूरे इति किम् ? उत्ताराद् वसति । अपञ्चम्याः इति किम् ? उअत्तरादागतः । अपज्चम्याः इति प्रागसेः । असिप्रतयस् तु पञ्चम्यन्ताद् अपि भवति । केचिद् इह+उत्तरादिग्रहणं न अनुवर्तयन्ति । दिक्शब्दमात्रात् प्रत्ययं मन्यन्ते । पूर्वेण ग्रामम् । अपरेण ग्रामम् ॥ दक्षिणाद् आच्

uttara-adhara-dakṣiṇa-śabdebhyaḥ enap pratyayo bhavatyanatarasyām astāterarthe adūre ced avadhimānavadher bhavati / vibhaktitraye prakṛte 'pañcagyā iti pañcamī paryudasyate / tena ayaṃ saptamī-prathamāntād vijñāyate pratyayaḥ / uttareṇa vasati, uttarād vasati, uttarato vasati / uttareṇa ramaṇīyam, uttarād ramaṇīyam, uttarato ramaṇīyam / adhreṇa vasati adharād vasati, aghastād vasati / adhareṇa ramaṇīyam, adharād ramaṇīyam, adhastād ramaṇīyam / dakṣiṇena vasati, dakṣiṇād vasati, dakṣiṇāto vasati / dakṣiṇena ramaṇīyam, dakṣiṇād ramaṇīyam, dakṣiṇato ramaṇīyam / adūre iti kim ? uttārād vasati / apañcamyāḥ iti kim ? uattarādāgataḥ / apajcamyāḥ iti prāgaseḥ / asipratayas tu pañcamyantād api bhavati / kecid iha+uttarādigrahaṇaṃ na anuvartayanti / dikśabdamātrāt pratyayaṃ manyante / pūrveṇa grāmam / apareṇa grāmam // dakṣiṇād āc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदूरे इति न स्वर्यते । अपञ्चयाः इति वर्तते । दक्षिण-शब्दात् आच्-प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे । दक्षिणा वसति । दक्षिणा रमणीयम् । अपञ्चम्याः इत्य् एव, दक्षिणत आगतः । चकारो विशेषणार्थः । अञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते इति ॥ आहि च दूरे

adūre iti na svaryate / apañcayāḥ iti vartate / dakṣiṇa-śabdāt āc-pratyayo bhavati astāterarthe / dakṣiṇā vasati / dakṣiṇā ramaṇīyam / apañcamyāḥ ity eva, dakṣiṇata āgataḥ / cakāro viśeṣaṇārthaḥ / añcūttarapadājāhiyukte iti // āhi ca dūre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिण-शब्दाद् आहिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे, चकाराद् आच्, दूरे चेद् अवधिमानवधेर् भवति । दक्षिणाहि वसति, दक्षिणा वसति । दक्षिणाहि रमणीयम्, दक्षिणा रमणीयम् । दूरे इति किम् ? दक्षिणतो वसति । अपञ्चमाः इत्य् एव, दक्षिणत आगतः ॥ उत्तराच् च

dakṣiṇa-śabdād āhiḥ pratyayo bhavati astāterarthe, cakārād āc, dūre ced avadhimānavadher bhavati / dakṣiṇāhi vasati, dakṣiṇā vasati / dakṣiṇāhi ramaṇīyam, dakṣiṇā ramaṇīyam / dūre iti kim ? dakṣiṇato vasati / apañcamāḥ ity eva, dakṣiṇata āgataḥ // uttarāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्व-अधर-अवरानाम् असि पुर्-अद्ः-अवश् च+एषाम्

pūrva-adhara-avarānām asi pur-adḥ-avaś ca+eṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपञ्चम्याः इति निवृत्तम् । तिसृणां विभक्तीनाम् इह ग्रहणम् । पूर्वाधरावराणाम् असिः प्रत्ययो भवति अस्तातेरर्थे । तत् संनिओगेन च+एषाम् यथासङ्ख्यं पुर् अद्ः अव् इत्य् एते आदेशा भवन्ति । असि इत्य् अविभक्तिको निर्देशः । पुरो वसति । पुर आगतः । पुरो रमणीयम् । अधो वसति । अध आगतः । अधो रमणीयम् । अवो वसति । अव आगतः । अवो रमणीयम् ॥ अस्ताति च

apañcamyāḥ iti nivṛttam / tisṛṇāṃ vibhaktīnām iha grahaṇam / pūrvādharāvarāṇām asiḥ pratyayo bhavati astāterarthe / tat saṃniogena ca+eṣām yathāsaṅkhyaṃ pur adḥ av ity ete ādeśā bhavanti / asi ity avibhaktiko nirdeśaḥ / puro vasati / pura āgataḥ / puro ramaṇīyam / adho vasati / adha āgataḥ / adho ramaṇīyam / avo vasati / ava āgataḥ / avo ramaṇīyam // astāti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तम्यान्तम् एतत् । अस्ताति-प्रत्यये परतः पुर्वादीनां यथासङ्ख्यं पुरादय आदेशा भवन्ति । इदम् एव आदेशविधानं ज्ञापकम् , अस्तातिर् एभ्यो भवति, असि-प्रत्ययेन न आध्यते इति । पुरस्ताद् वसति । पुरस्ताद् आगतः । पुरस्ताद् रमणीयम् । अधस्ताद् वसति । अधस्ताद् आगतः । अधस्ताद् रमणीयम् ॥ विभाषा ऽवरस्य

saptamyāntam etat / astāti-pratyaye parataḥ purvādīnāṃ yathāsaṅkhyaṃ purādaya ādeśā bhavanti / idam eva ādeśavidhānaṃ jñāpakam , astātir ebhyo bhavati, asi-pratyayena na ādhyate iti / purastād vasati / purastād āgataḥ / purastād ramaṇīyam / adhastād vasati / adhastād āgataḥ / adhastād ramaṇīyam // vibhāṣā 'varasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते । अवरस्य अस्तातौ परतो विभाषा अव् इत्य् अयम् आदेशो भवति । अवस्ताद् वसति । अवस्ताद् आगतः । अवस्ताद् रमणीयम् । अवरस्ताद् वसति । अवरस्ताद् आगतः । अवरस्ताद् रमणीयम् ॥ सङ्ख्याया विधार्थे धा

pūrveṇa nitye prāpte vikalpa ucyate / avarasya astātau parato vibhāṣā av ity ayam ādeśo bhavati / avastād vasati / avastād āgataḥ / avastād ramaṇīyam / avarastād vasati / avarastād āgataḥ / avarastād ramaṇīyam // saṅkhyāyā vidhārthe dhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्यावाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो विधार्थे वर्तमाणेभ्यो धा प्रत्ययो भवति स्वार्थे । विधा प्रकारः, स च सर्वक्रियाविषय एव गृह्यते । क्रियप्रकारे वर्तमानायाः सङ्ख्याया धा प्रत्ययः । एकधा भुङ्क्ते । द्विधा गच्छति । त्रिधा । चतुर्धा । पञ्चधा ॥ अधिकरणविचाले च

saṅkhyāvācibhyaḥ prātipadikebhyo vidhārthe vartamāṇebhyo dhā pratyayo bhavati svārthe / vidhā prakāraḥ, sa ca sarvakriyāviṣaya eva gṛhyate / kriyaprakāre vartamānāyāḥ saṅkhyāyā dhā pratyayaḥ / ekadhā bhuṅkte / dvidhā gacchati / tridhā / caturdhā / pañcadhā // adhikaraṇavicāle ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्यायाः इत्य् एव । अधिकरणं द्रव्यं, तस्य विचालः सङ्ख्यान्तरापादनम् । एकस्य अनेकीकरणम् अनेकस्य वा एकीकरणम् । अधिकरणविचाले गम्यमाने सङ्ख्यायाः स्वार्थे धा प्रत्ययो भवति । एकं राशिं पञ्चधा कुरु । अष्टधा कुरु । अनेकम् एकधा कुरु ॥ एकाद् धो द्यमुञ् अन्यतरस्याम्

saṅkhyāyāḥ ity eva / adhikaraṇaṃ dravyaṃ, tasya vicālaḥ saṅkhyāntarāpādanam / ekasya anekīkaraṇam anekasya vā ekīkaraṇam / adhikaraṇavicāle gamyamāne saṅkhyāyāḥ svārthe dhā pratyayo bhavati / ekaṃ rāśiṃ pañcadhā kuru / aṣṭadhā kuru / anekam ekadhā kuru // ekād dho dyamuñ anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वि-त्र्योश् च धमुञ्

dvi-tryoś ca dhamuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धा इत्य् अनुवर्तते । द्वि-त्र्योः सम्बन्धिनो धा-प्रययस्य विधार्थे अधिकरणविचाले च विहितस्य धमुञ्-आदेशो भवति अन्यतरस्याम् । चकारो विकल्पानुकर्षणार्थः । द्विधा, द्वैधम् । त्रिधा, त्रैधम् । धमुञन्तात् स्वार्थे डदर्शनम् । मतिद्वैधानि संश्रयन्ते । मतित्रैधानि संश्रयन्ते ॥ एधाच् च

dhā ity anuvartate / dvi-tryoḥ sambandhino dhā-prayayasya vidhārthe adhikaraṇavicāle ca vihitasya dhamuñ-ādeśo bhavati anyatarasyām / cakāro vikalpānukarṣaṇārthaḥ / dvidhā, dvaidham / tridhā, traidham / dhamuñantāt svārthe ḍadarśanam / matidvaidhāni saṃśrayante / matitraidhāni saṃśrayante // edhāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वि-त्र्योः सम्बन्धिनो धा-प्रत्ययस्य एधाच् आदेशो भवत्य् अन्यत्रस्याम् । चकारो विकल्पानुकर्षण-अर्थः । द्वेधा, द्वैधम्, द्विधा । त्रेधा, त्रैधम्, त्रिधा ॥ याप्ये पाशप्

dvi-tryoḥ sambandhino dhā-pratyayasya edhāc ādeśo bhavaty anyatrasyām / cakāro vikalpānukarṣaṇa-arthaḥ / dvedhā, dvaidham, dvidhā / tredhā, traidham, tridhā // yāpye pāśap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याप्यः कुत्सितः इति उच्यते । याप्ये वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे पाशप् प्रत्ययो भवति । याप्यो वैयाकरणः, कुत्सितो वैयाकरणः वैयाकरणपाशः । याज्ञिकपाशः । यो व्याकरन-शास्त्रे प्रवीणो दुःशीलः, तत्र कस्मान् न भवति ? यस्य गुणस्य सद्भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः, तस्य कुत्सायां प्रत्ययः ॥ पूरणाद् भागे तीयाद् अन्

yāpyaḥ kutsitaḥ iti ucyate / yāpye vartamānāt prātipadikāt svārthe pāśap pratyayo bhavati / yāpyo vaiyākaraṇaḥ, kutsito vaiyākaraṇaḥ vaiyākaraṇapāśaḥ / yājñikapāśaḥ / yo vyākarana-śāstre pravīṇo duḥśīlaḥ, tatra kasmān na bhavati ? yasya guṇasya sadbhāvād dravye śabdaniveśaḥ, tasya kutsāyāṃ pratyayaḥ // pūraṇād bhāge tīyād an

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरण-प्रत्ययो यस्तीयः, तदन्तात् प्रातिपदिकाद् भागे वर्तमानात् स्वार्थे अन् प्रत्ययो भवति । स्वरार्थम् वचनम् । द्वितीयो भागः द्वितियः । तृतीयः । भागे इति किम् ? द्वितीयम् । तृतीयम् । पूरण-ग्रहणम् उत्तरार्थम्, न ह्य् अपूरणस्तीयो ऽस्ति । मुखतीयादिर् अनर्थकः ॥ प्राग् एकादशभ्यो ऽच्छन्दसि

pūraṇa-pratyayo yastīyaḥ, tadantāt prātipadikād bhāge vartamānāt svārthe an pratyayo bhavati / svarārtham vacanam / dvitīyo bhāgaḥ dvitiyaḥ / tṛtīyaḥ / bhāge iti kim ? dvitīyam / tṛtīyam / pūraṇa-grahaṇam uttarārtham, na hy apūraṇastīyo 'sti / mukhatīyādir anarthakaḥ // prāg ekādaśabhyo 'cchandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठ-अष्टमाभ्यां ञ च

ṣaṣṭha-aṣṭamābhyāṃ ña ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागे इत्य् एव, अच्छन्दसि इति च । षष्ठ-अष्टमभ्यां भागे अभिधेये अच्छन्दसि विषये ञः प्रत्ययो भवति । चकाराद् अन् च । षष्ठो भागः षष्टः, षष्ठः । आष्टमः, अष्टमः ॥ मान-पश्व्-अङ्गयोः कन्-लुकौ च

bhāge ity eva, acchandasi iti ca / ṣaṣṭha-aṣṭamabhyāṃ bhāge abhidheye acchandasi viṣaye ñaḥ pratyayo bhavati / cakārād an ca / ṣaṣṭho bhāgaḥ ṣaṣṭaḥ, ṣaṣṭhaḥ / āṣṭamaḥ, aṣṭamaḥ // māna-paśv-aṅgayoḥ kan-lukau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागे इत्य् एव । षष्ठ-अष्टमाभ्यां यथासङ्ख्यं कन्-लुकौ च भवतो मानपश्वङ्गयोर् भागयोर् अभिधेययोः । षष्ठको भागो मानं चेत् तद् भवति । अष्टमो भागः पश्वङ्ग चेत् तद् भवति । कस्य लुक् ? ञस्य लुक् । अनो वा । चकाराद् यथाप्राप्तं च । षाष्ठः, षष्ठः । आष्टमः, अष्टमः । मानपश्वङ्गयोः इति किम् ? षाष्ठः, षष्ठः । आष्टमः, अष्टमः ॥ एकाद् आकिनिच् च असहाये

bhāge ity eva / ṣaṣṭha-aṣṭamābhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ kan-lukau ca bhavato mānapaśvaṅgayor bhāgayor abhidheyayoḥ / ṣaṣṭhako bhāgo mānaṃ cet tad bhavati / aṣṭamo bhāgaḥ paśvaṅga cet tad bhavati / kasya luk ? ñasya luk / ano vā / cakārād yathāprāptaṃ ca / ṣāṣṭhaḥ, ṣaṣṭhaḥ / āṣṭamaḥ, aṣṭamaḥ / mānapaśvaṅgayoḥ iti kim ? ṣāṣṭhaḥ, ṣaṣṭhaḥ / āṣṭamaḥ, aṣṭamaḥ // ekād ākinic ca asahāye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक-शदाद् सहाय-वाचिनः स्वार्थे आकिनिच् प्रत्ययो भवति । चकारात् कन्-लुकौ च । आकिनिचः कनो वा लुग् विज्ञायते । स च विधानसामर्थ्यात् पक्षे भवति । एकाकी, एककः, एकः । असहाय-ग्रहणं सङ्ख्याशब्दनिरासार्थम् । तदुपादाने हि द्विबह्वोर् न स्यात्, एकाकिनौ, एकाकिनः ॥ भूतपूर्वे चरट्

eka-śadād sahāya-vācinaḥ svārthe ākinic pratyayo bhavati / cakārāt kan-lukau ca / ākinicaḥ kano vā lug vijñāyate / sa ca vidhānasāmarthyāt pakṣe bhavati / ekākī, ekakaḥ, ekaḥ / asahāya-grahaṇaṃ saṅkhyāśabdanirāsārtham / tadupādāne hi dvibahvor na syāt, ekākinau, ekākinaḥ // bhūtapūrve caraṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्व भूतः इति विगृह्य सुप्सुपेति समासः । भूतपूर्वशब्दो ऽतिक्रान्तकालवचनः । प्रकृतिविशेषणं च+एअत् । भूतपूर्वत्वविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे चरट् प्रत्ययो भवति । आढ्यो भूतपूर्वः आढ्यचरः । सुकुमारचरः । टकारो ङीबर्थः । आढ्यचरी ॥ षष्ठ्या रूप्य च

pūrva bhūtaḥ iti vigṛhya supsupeti samāsaḥ / bhūtapūrvaśabdo 'tikrāntakālavacanaḥ / prakṛtiviśeṣaṇaṃ ca+eat / bhūtapūrvatvaviśiṣṭe 'rthe vartamānāt prātipadikāt svārthe caraṭ pratyayo bhavati / āḍhyo bhūtapūrvaḥ āḍhyacaraḥ / sukumāracaraḥ / ṭakāro ṅībarthaḥ / āḍhyacarī // ṣaṣṭhyā rūpya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशायने तमबिष्ठनौ

atiśāyane tamabiṣṭhanau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशयनम् अतिशायनं प्रकर्षः । निपातनाद् दीर्घत्वम् । प्रकृत्यर्थविशेषणं च+एतत् । अतिशायनविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे तमबिष्ठनौ प्रत्ययौ भवतः । प्रकृत्यर्थविशेषणं च स्वार्थिकानां द्योत्यं भवति । सर्व इमे आढ्याः, अयम् एषाम् अतिशयेन आढ्यः आढ्यतमः । दर्शनीयतमः । सुकुमारतमः । अयम् एषाम् अतिशयेन पटुः पटिष्थः । लघिष्ठः । गरिष्ठः । यदा च प्रकर्षवतां पुनः प्रकर्षो विवक्ष्यते तदातिशायिकान्ताद् अपरः प्रत्ययो भवत्य् एव । देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे । युधिष्ठिरः श्रेष्ठतमः कुरूणाम् इति ॥ तिङश् च

atiśayanam atiśāyanaṃ prakarṣaḥ / nipātanād dīrghatvam / prakṛtyarthaviśeṣaṇaṃ ca+etat / atiśāyanaviśiṣṭe 'rthe vartamānāt prātipadikāt svārthe tamabiṣṭhanau pratyayau bhavataḥ / prakṛtyarthaviśeṣaṇaṃ ca svārthikānāṃ dyotyaṃ bhavati / sarva ime āḍhyāḥ, ayam eṣām atiśayena āḍhyaḥ āḍhyatamaḥ / darśanīyatamaḥ / sukumāratamaḥ / ayam eṣām atiśayena paṭuḥ paṭiṣthaḥ / laghiṣṭhaḥ / gariṣṭhaḥ / yadā ca prakarṣavatāṃ punaḥ prakarṣo vivakṣyate tadātiśāyikāntād aparaḥ pratyayo bhavaty eva / devo vaḥ savitā prārpayatu śreṣṭhatamāya karmaṇe / yudhiṣṭhiraḥ śreṣṭhatamaḥ kurūṇām iti // tiṅaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिङन्तात् च अतिशायने द्योत्ये तमप् प्रत्ययो भवति । ङ्य्-आप्-प्रातिपदिकात् (*४,१।१) इत्य् अधिकारात् तिङो न प्राप्नोति इति इदं वचनम् । सर्वे इमे पचन्ति इति, अयम् एषाम् अतिशयेन पचति पचतितमाम् । जल्पतितमाम् । इष्ठन्नोदाह्रियते, गुणवचने तस्य नियतत्वात् ॥ द्विवचन-विभज्य-उपपदे तरब्-ईयसुनौ

tiṅantāt ca atiśāyane dyotye tamap pratyayo bhavati / ṅy-āp-prātipadikāt (*4,1.1) ity adhikārāt tiṅo na prāpnoti iti idaṃ vacanam / sarve ime pacanti iti, ayam eṣām atiśayena pacati pacatitamām / jalpatitamām / iṣṭhannodāhriyate, guṇavacane tasya niyatatvāt // dvivacana-vibhajya-upapade tarab-īyasunau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोर् अर्थयोर् वचनं द्विवचनम् विभक्तव्यो विभज्यः । निपातनाद् यत् भवति । द्व्यर्थे विभज्ये च+उपपदे प्रातिपदिकात् तिङन्ताच् च अतिशायने तरबीयसुनौ प्रत्ययौ भवतः । तमबिष्ठनोर् अपवादौ । यथासङ्ख्यम् अत्र न+इष्यते । द्वाविमावाढ्यौ, अयम् अनयोर् अतिशयेन आढ्यः आढ्यतरः । सुकुमारतरः । पचतितराम् । जल्पतितराम् । ईयसुन् खल्व् अपि - द्वाविमौ पटू, अयम् अनयोर् अतिशयेन पटुः पटीयान् । विभज्ये च+उपपदे - माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आढ्यतराः । दर्शनीयतराः । पटीयांसः । लघीयांसः ॥ अजादि गुणवचनाद् एव

dvayor arthayor vacanaṃ dvivacanam vibhaktavyo vibhajyaḥ / nipātanād yat bhavati / dvyarthe vibhajye ca+upapade prātipadikāt tiṅantāc ca atiśāyane tarabīyasunau pratyayau bhavataḥ / tamabiṣṭhanor apavādau / yathāsaṅkhyam atra na+iṣyate / dvāvimāvāḍhyau, ayam anayor atiśayena āḍhyaḥ āḍhyataraḥ / sukumārataraḥ / pacatitarām / jalpatitarām / īyasun khalv api - dvāvimau paṭū, ayam anayor atiśayena paṭuḥ paṭīyān / vibhajye ca+upapade - māthurāḥ pāṭaliputrakebhya āḍhyatarāḥ / darśanīyatarāḥ / paṭīyāṃsaḥ / laghīyāṃsaḥ // ajādi guṇavacanād eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुश् छन्दसि

tuś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुः इति तृन्-तृचोः सामान्येन ग्रहणम् । त्रन्ताच् छन्दसि विषये अजदी प्रत्ययौ भवतः । पूर्वेण गुणवचनाद् एव नियमे कृते छन्दसि प्रकृत्यन्तराण्य् अभ्यनुज्ञायन्ते, त्रन्ताद् अप्य् अजादी भवत इति । आसुतिं करिष्ठः । दोहीयसी धेनुः । भस्याढे तद्धिते इति पुंवद्भावे कृते तुरिष्ठेमेयःसु (*३,४।१५४) इति तृचो निवृत्तिः ॥ प्रशस्यस्य श्रः

tuḥ iti tṛn-tṛcoḥ sāmānyena grahaṇam / trantāc chandasi viṣaye ajadī pratyayau bhavataḥ / pūrveṇa guṇavacanād eva niyame kṛte chandasi prakṛtyantarāṇy abhyanujñāyante, trantād apy ajādī bhavata iti / āsutiṃ kariṣṭhaḥ / dohīyasī dhenuḥ / bhasyāḍhe taddhite iti puṃvadbhāve kṛte turiṣṭhemeyaḥsu (*3,4.154) iti tṛco nivṛttiḥ // praśasyasya śraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशस्य शब्दस्य श्र इत्य् अयम् आदेशे भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः । अजादी इति प्रकृतस्य सप्तमी विभक्तिविपरिणम्यते । ननु च प्रशस्य शब्दस्य अगुणवचनत्वाद् अजादी न सम्भवतः ? एवं तर्हि आदेशविधानसामर्थ्यात् तद्विषयो नियमो न प्रवर्तते, अजादी गुणवचनाद् एव इति । एवम् उत्तरेष्व् अपि योगेषु विज्ञेयम् । सर्वे इमे प्रशस्याः, अयम् एषाम् अतिशयेन प्रशस्यः श्रेष्ठः । उभाविमौ प्रशस्यौ, अयम् अनयोर् अतिशयेन प्रशस्यः श्रेयान् । अयम् अस्मात् श्रेयान् । प्रकृत्यौ काच् इति प्रकृतिभावत् श्रशब्दस्य टिलोपयस्येतिलोपौ न भवतः ॥ ज्य च

praśasya śabdasya śra ity ayam ādeśe bhavati ajādyoḥ pratyayayoḥ parataḥ / ajādī iti prakṛtasya saptamī vibhaktivipariṇamyate / nanu ca praśasya śabdasya aguṇavacanatvād ajādī na sambhavataḥ ? evaṃ tarhi ādeśavidhānasāmarthyāt tadviṣayo niyamo na pravartate, ajādī guṇavacanād eva iti / evam uttareṣv api yogeṣu vijñeyam / sarve ime praśasyāḥ, ayam eṣām atiśayena praśasyaḥ śreṣṭhaḥ / ubhāvimau praśasyau, ayam anayor atiśayena praśasyaḥ śreyān / ayam asmāt śreyān / prakṛtyau kāc iti prakṛtibhāvat śraśabdasya ṭilopayasyetilopau na bhavataḥ // jya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशस्य शब्दस्य ज्य इत्य् अयम् आदेशो भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः । सर्वे इमे प्रशस्याः, अयम् एषाम् अतिशयेन प्रशस्यः ज्येष्ठः । उभाविमौ प्रशस्यौ, अयम् अनयोर् अतिशयेन प्रशस्यः ज्यायान् । अयमस्मात् ज्यायान् । ज्यादादीयसः (*६,४।१६०) इत्य् आकारः ॥ वृद्धस्य च

praśasya śabdasya jya ity ayam ādeśo bhavati ajādyoḥ pratyayayoḥ parataḥ / sarve ime praśasyāḥ, ayam eṣām atiśayena praśasyaḥ jyeṣṭhaḥ / ubhāvimau praśasyau, ayam anayor atiśayena praśasyaḥ jyāyān / ayamasmāt jyāyān / jyādādīyasaḥ (*6,4.160) ity ākāraḥ // vṛddhasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तिक-बाढयोर् नेद-साधौ

antika-bāḍhayor neda-sādhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तिक-बाढयोः यथासङ्ख्यं नेद साध इत्य् एताव् आदेशौ भवतो ऽजाद्योः परतः । तयोश् च सत्त्वं पूर्ववद् विज्ञेयम् । निमित्तभूतयोर् यथासङ्ख्यम् अत्र एष्यते सर्वाणीमान्यन्तिकानि, इदमेषामतिशयेन अन्तिकम् नेदिष्ठम् । उभे इमे अन्तिके, इदम् अनयोर् अतिशयेन अन्तिकं नेदीयः । इदम् अस्मान् नेदियः । सर्वे इमे बाढमधीयते, अयम् एषाम् अतिशयेन बाढम् अधीते सधिष्ठः । उभाविमौ बाढम् अधीयाते, अयम् अनयोर् अतिशयेन बाढम् अधीते साधीयः । अयम् अस्मात् साधीयो ऽधीते ॥ युव-अल्पयोः कन् अन्यतरस्याम्

antika-bāḍhayoḥ yathāsaṅkhyaṃ neda sādha ity etāv ādeśau bhavato 'jādyoḥ parataḥ / tayoś ca sattvaṃ pūrvavad vijñeyam / nimittabhūtayor yathāsaṅkhyam atra eṣyate sarvāṇīmānyantikāni, idameṣāmatiśayena antikam nediṣṭham / ubhe ime antike, idam anayor atiśayena antikaṃ nedīyaḥ / idam asmān nediyaḥ / sarve ime bāḍhamadhīyate, ayam eṣām atiśayena bāḍham adhīte sadhiṣṭhaḥ / ubhāvimau bāḍham adhīyāte, ayam anayor atiśayena bāḍham adhīte sādhīyaḥ / ayam asmāt sādhīyo 'dhīte // yuva-alpayoḥ kan anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युव-अल्प-शब्दयोः कन् इत्य् अयम् आदेशो भवत्य् अन्यतरस्याम् अजद्योः परतः । तयोश् च सत्त्वं पूर्ववज् ज्ञेयम् । सर्वे इमे युवानः, अयम् एषम् अतिशयेन युव कनिष्ठः । द्वाविमौ युवानौ, अयम् अनयोर् अतिशयेन युवा कनीयान् । अयम् अस्मात् कनीयान् । यविष्ठः, यवीयान् इति वा । सर्वे इमे ऽल्पाः, अयम् एषाम् अतिशयेन अल्पः कनिष्ठः । उभाविमाव् अल्पौ, अय्म् अनयोर् अतिशयेन अल्पः कनीयान् । अयम् अस्मात् कनीयान् । अल्पिष्ठः, अल्पीयान् इति वा ॥ विन्-मतोर् लुक्

yuva-alpa-śabdayoḥ kan ity ayam ādeśo bhavaty anyatarasyām ajadyoḥ parataḥ / tayoś ca sattvaṃ pūrvavaj jñeyam / sarve ime yuvānaḥ, ayam eṣam atiśayena yuva kaniṣṭhaḥ / dvāvimau yuvānau, ayam anayor atiśayena yuvā kanīyān / ayam asmāt kanīyān / yaviṣṭhaḥ, yavīyān iti vā / sarve ime 'lpāḥ, ayam eṣām atiśayena alpaḥ kaniṣṭhaḥ / ubhāvimāv alpau, aym anayor atiśayena alpaḥ kanīyān / ayam asmāt kanīyān / alpiṣṭhaḥ, alpīyān iti vā // vin-mator luk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनो मतुपश् च लुग् भवति अजाद्योः प्रत्यययोः परतः । इदम् एव वचनं ज्ञापकम् अजादिस् अद्भावस्य । सर्वे इमे स्रग्विणः, अयम् एषाम् अतिशयेन स्रग्वी स्रजिष्ठः । उभाविमौ स्रग्विणौ, अयम् अनयोर् अतिशयेन स्रग्वी स्रजियान् । अयम् अस्मात् स्रजीयान् । सर्वे इमे त्वग्वन्तः, अयम् एषाम् अतिशयेन त्वग्वान् त्वचिष्ठः । उभाविमौ त्वग्वन्तौ, अयम् अनयोर् अतिशयेन त्वग्वान् त्वचीयान् । अयम् अस्मात् त्वचीयान् ॥ प्रशंसायां रूपप्

vino matupaś ca lug bhavati ajādyoḥ pratyayayoḥ parataḥ / idam eva vacanaṃ jñāpakam ajādis adbhāvasya / sarve ime sragviṇaḥ, ayam eṣām atiśayena sragvī srajiṣṭhaḥ / ubhāvimau sragviṇau, ayam anayor atiśayena sragvī srajiyān / ayam asmāt srajīyān / sarve ime tvagvantaḥ, ayam eṣām atiśayena tvagvān tvaciṣṭhaḥ / ubhāvimau tvagvantau, ayam anayor atiśayena tvagvān tvacīyān / ayam asmāt tvacīyān // praśaṃsāyāṃ rūpap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिङश् च (*५,३।५६) इत्य् अनुवर्तते । पचतिरूपम् । पचतोरूपम् । पचन्तिरूपम् । क्रियाप्रधानम् आख्यातम् । एका च क्रिया इति रुपप्प्रत्ययान्ताद् द्विवचनबहुवचने न भवतः । नपुंसकलिङ्गं तु भवति, लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गस्य ॥ ईषदसमाप्तौ कल्पब्-देश्य-देशीयरः

tiṅaś ca (*5,3.56) ity anuvartate / pacatirūpam / pacatorūpam / pacantirūpam / kriyāpradhānam ākhyātam / ekā ca kriyā iti rupappratyayāntād dvivacanabahuvacane na bhavataḥ / napuṃsakaliṅgaṃ tu bhavati, lokāśrayatvālliṅgasya // īṣadasamāptau kalpab-deśya-deśīyaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पूर्णता पदार्थानां समाप्तिः । स्तोकेनासम्पूर्णता ईषदसमाप्तिः । प्रकृत्यर्थविशेषणं च+एतत् । ईषदसमाप्तिविशेष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् कल्पप् देश्य देशीयर् इत्य् एते प्रत्यया भवन्ति । ईषदसमाप्तः पटुः पटुकल्पः, पटुदेश्यः, पटुदेशीयः । मृदुकल्पः, मृदुदेश्यः, मृदुदेशीयः । तिङश् च (*५,३।५६) इत्य् एव, पचतिकल्पम् । जल्पतिकल्पम् ॥ विभाषा सुपो बहुच् परस्तात् तु

sampūrṇatā padārthānāṃ samāptiḥ / stokenāsampūrṇatā īṣadasamāptiḥ / prakṛtyarthaviśeṣaṇaṃ ca+etat / īṣadasamāptiviśeṣṭe 'rthe vartamānāt prātipadikāt kalpap deśya deśīyar ity ete pratyayā bhavanti / īṣadasamāptaḥ paṭuḥ paṭukalpaḥ, paṭudeśyaḥ, paṭudeśīyaḥ / mṛdukalpaḥ, mṛdudeśyaḥ, mṛdudeśīyaḥ / tiṅaś ca (*5,3.56) ity eva, pacatikalpam / jalpatikalpam // vibhāṣā supo bahuc parastāt tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषदसमाप्तिविशेष्टे ऽर्थे वर्तमानात् सुबन्तात् विभषा बहुच् प्रत्ययो भवति । स तु पुरस्ताद् एव भवति, न परतः । चित्करणम् अन्तोदात्तार्थम् । ईषदसमाप्तः पटुः बहुपटुः । बहुमृदुः । बहुगुडो द्राक्षा । विभाषावचनात् कल्पबादयो ऽपि भवन्ति । सुब्ग्रहणं तिङन्तान् मा भूद् इति ॥ प्रकारवचने जातीयर्

īṣadasamāptiviśeṣṭe 'rthe vartamānāt subantāt vibhaṣā bahuc pratyayo bhavati / sa tu purastād eva bhavati, na parataḥ / citkaraṇam antodāttārtham / īṣadasamāptaḥ paṭuḥ bahupaṭuḥ / bahumṛduḥ / bahuguḍo drākṣā / vibhāṣāvacanāt kalpabādayo 'pi bhavanti / subgrahaṇaṃ tiṅantān mā bhūd iti // prakāravacane jātīyar

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यस्य भेदको विशेषः प्रकारः, तस्य वचने । प्रकृत्यर्थेविशेषणम् च+एतत् । सुबन्तात् प्रकारविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे जातीयर् प्रत्ययो भवति । प्रकारवति च अयं प्रत्ययः । थाल् पुनः प्रकारमात्र एव भवति । पटुप्रकारः पटुजातीयः । मृदुजातीयः । दर्शनीयजतीयः ॥ प्राग्-इवात् कः

sāmānyasya bhedako viśeṣaḥ prakāraḥ, tasya vacane / prakṛtyartheviśeṣaṇam ca+etat / subantāt prakāraviśiṣṭe 'rthe vartamānāt prātipadikāt svārthe jātīyar pratyayo bhavati / prakāravati ca ayaṃ pratyayaḥ / thāl punaḥ prakāramātra eva bhavati / paṭuprakāraḥ paṭujātīyaḥ / mṛdujātīyaḥ / darśanīyajatīyaḥ // prāg-ivāt kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यय-सर्वनाम्नाम् अकच् प्राक् टेः

avyaya-sarvanāmnām akac prāk ṭeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिङश् च (*५,३।५६) इत्य् एव । अव्ययानाम् सर्वनाम्नां च प्रागिवीयेष्व् अर्थेषु अकच् प्रत्ययो भवति, स च प्राक् टेः, न परतः । कस्य अपवादः । उच्चकैः । नीचकैः । शनकैः । सर्वनाम्नः खल्व् अपि - सर्वके । विश्वके । उभयके । प्रातिपदिकात्, सुपः इति द्वयम् अपि इह अनुवर्तते । तत्र अभिधानतो व्यवस्था भवति । क्वचित् प्रातिपदिकस्य प्राक् टेः प्रत्ययो भवति, क्वचित् सुबन्तस्य । युष्मकाभिः , अस्मकाभिः, युष्मकासु, अस्मकासु, युवकयोः, आवकयोः, इत्य् अत्र प्रातिपदिकस्य । त्वयका, मयका, त्वयकि, मयकि इत्य् अत्र सुबन्तस्य । अकच्प्रकरणे तूष्णीमः काम्प्रत्ययो वक्तव्यः । स च मित्त्वाद् अन्त्यात् अचः परो भवति । तुष्णीकाम् आस्ते । तूष्णीकां तिष्ठति । शीले को मलोपश् च वक्तव्यः । तूष्णींशीलः तूष्णीकः । तिङश् च (*५,३।५६) इति प्रकृतमत्र सम्बध्यते । पचतकि । जल्पतकि ॥ कस्य च दः

tiṅaś ca (*5,3.56) ity eva / avyayānām sarvanāmnāṃ ca prāgivīyeṣv artheṣu akac pratyayo bhavati, sa ca prāk ṭeḥ, na parataḥ / kasya apavādaḥ / uccakaiḥ / nīcakaiḥ / śanakaiḥ / sarvanāmnaḥ khalv api - sarvake / viśvake / ubhayake / prātipadikāt, supaḥ iti dvayam api iha anuvartate / tatra abhidhānato vyavasthā bhavati / kvacit prātipadikasya prāk ṭeḥ pratyayo bhavati, kvacit subantasya / yuṣmakābhiḥ , asmakābhiḥ, yuṣmakāsu, asmakāsu, yuvakayoḥ, āvakayoḥ, ity atra prātipadikasya / tvayakā, mayakā, tvayaki, mayaki ity atra subantasya / akacprakaraṇe tūṣṇīmaḥ kāmpratyayo vaktavyaḥ / sa ca mittvād antyāt acaḥ paro bhavati / tuṣṇīkām āste / tūṣṇīkāṃ tiṣṭhati / śīle ko malopaś ca vaktavyaḥ / tūṣṇīṃśīlaḥ tūṣṇīkaḥ / tiṅaś ca (*5,3.56) iti prakṛtamatra sambadhyate / pacataki / jalpataki // kasya ca daḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ककारान्तस्य प्रातिपदिकस्य अकच्सन्नियोगेन दकारादेशो भवति । चकारः सन्नियोगार्थः । सामर्थ्याच् चाव्ययग्रहणम् अनुवर्तते, न सर्वनामग्रहणम् । ककारान्तस्य सर्वनाम्नो ऽसम्भवात् । धिक् - धकित् । हिरुक् - हिरकुत् । पृथक् - पृथकत् ॥ अज्ञाते

kakārāntasya prātipadikasya akacsanniyogena dakārādeśo bhavati / cakāraḥ sanniyogārthaḥ / sāmarthyāc cāvyayagrahaṇam anuvartate, na sarvanāmagrahaṇam / kakārāntasya sarvanāmno 'sambhavāt / dhik - dhakit / hiruk - hirakut / pṛthak - pṛthakat // ajñāte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्सिते

kutsite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्सितो गर्हितो, निन्दितः । प्रकृत्यर्थविशेषणं च+एतत् । कुत्सितस्वोपाधिके ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । कुत्सितो ऽश्वः अश्वकः । उष्ट्रकः । गर्दभकः । उच्चकैः । नीचकैः । सर्वके । विश्वके । पचतकि । जल्पतकि ॥ सञ्ज्ञायां कन्

kutsito garhito, ninditaḥ / prakṛtyarthaviśeṣaṇaṃ ca+etat / kutsitasvopādhike 'rthe vartamānāt prātipadikāt svārthe yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / kutsito 'śvaḥ aśvakaḥ / uṣṭrakaḥ / gardabhakaḥ / uccakaiḥ / nīcakaiḥ / sarvake / viśvake / pacataki / jalpataki // sañjñāyāṃ kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्सिते इत्य् एव । कुत्सितत्वोपाधिके ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपैद्कात् कन्-प्रत्ययो भवति, कस्य अपवादः, प्रत्ययान्तेन चेत् सञ्ज्ञा गम्यते । शूद्रकः । धारकः । पूर्णकः ॥ अनुअम्पायाम्

kutsite ity eva / kutsitatvopādhike 'rthe vartamānāt prātipaidkāt kan-pratyayo bhavati, kasya apavādaḥ, pratyayāntena cet sañjñā gamyate / śūdrakaḥ / dhārakaḥ / pūrṇakaḥ // anuampāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारुण्येन अभ्युपपत्तिः परस्य अनुकम्पा । तस्या गम्यमानायां सुबन्तात् तिङन्ताच् च यथाविहितं प्रत्ययो भवति । पुत्रकः । वत्सकः । दुर्बलकः । बुभुक्षितकः । स्वपितकि । श्वसितकि ॥ नीतौ च तद्युक्तात्

kāruṇyena abhyupapattiḥ parasya anukampā / tasyā gamyamānāyāṃ subantāt tiṅantāc ca yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / putrakaḥ / vatsakaḥ / durbalakaḥ / bubhukṣitakaḥ / svapitaki / śvasitaki // nītau ca tadyuktāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामदानादिरुपायो नीतिः । नीतौ च गम्यमानायां तद्युक्ताद् अनुकम्पायुक्ताद् यथाविहितं प्रत्ययो भवति । हन्त ते धानकाः । हन्त ते तिलकाः । एहकि । अद्धकि । परस्य अनुकम्पामात्रोपादानेनाराधयति । पूर्वेण प्रत्यासन्नानुकम्पासम्बन्धात् अनुकम्प्यमानाद् एव प्रत्ययो विहितः । संप्रति व्यवहिताद् अपि यथा स्याद् इति वचनम् ॥ बह्वचो मनुस्यनाम्नष् ठज् वा

sāmadānādirupāyo nītiḥ / nītau ca gamyamānāyāṃ tadyuktād anukampāyuktād yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / hanta te dhānakāḥ / hanta te tilakāḥ / ehaki / addhaki / parasya anukampāmātropādānenārādhayati / pūrveṇa pratyāsannānukampāsambandhāt anukampyamānād eva pratyayo vihitaḥ / saṃprati vyavahitād api yathā syād iti vacanam // bahvaco manusyanāmnaṣ ṭhaj vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घन्-इलचौ च

ghan-ilacau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुकम्पायाम् इत्य् आदि सर्वम् अनुवर्तते । पूर्वेण ठचि विकल्पेन प्राप्ते वचनम् । बह्वचो मनुस्यनाम्नो घन् इलच् इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः । चकाराद् यथाप्राप्तं च । देवियः, देविलः, देविकः, देवदत्तकः । यज्ञियः, यज्ञिलः, यज्ञिकः, यज्ञदत्तकः ॥ प्राचाम् उपादेर् अडज्-वुचौ च

anukampāyām ity ādi sarvam anuvartate / pūrveṇa ṭhaci vikalpena prāpte vacanam / bahvaco manusyanāmno ghan ilac ity etau pratyayau bhavataḥ / cakārād yathāprāptaṃ ca / deviyaḥ, devilaḥ, devikaḥ, devadattakaḥ / yajñiyaḥ, yajñilaḥ, yajñikaḥ, yajñadattakaḥ // prācām upāder aḍaj-vucau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ववत् सर्वम् अनुवर्तते । उपशब्द आदिर्यस्य तस्माद् उपादेः प्रातिपदिकाद् बह्वचो मनुस्यनाम्नः । अडच्-वुच्-प्रत्ययौ भवतः । चकाराद् घनिलचौ प्रत्ययौ भवतः ठच् च वा । उपडः, उपकः, उपियः, उपिलः, उपिकः, उपेन्द्रदत्तकः । प्राचां-ग्रहणं पूजार्थम् । वा इत्य् एव हि वर्तते ॥ जातिनाम्नः कन्

pūrvavat sarvam anuvartate / upaśabda ādiryasya tasmād upādeḥ prātipadikād bahvaco manusyanāmnaḥ / aḍac-vuc-pratyayau bhavataḥ / cakārād ghanilacau pratyayau bhavataḥ ṭhac ca vā / upaḍaḥ, upakaḥ, upiyaḥ, upilaḥ, upikaḥ, upendradattakaḥ / prācāṃ-grahaṇaṃ pūjārtham / vā ity eva hi vartate // jātināmnaḥ kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बह्वचः इति न अनुवर्तते । सामान्येन विधानम् । जातिशब्दो यो मनुस्यनामधेयो व्याघ्र सिंह इत्य् एवम् आदिः, तस्माद् अनुकम्पायां नीतौ च कन्-प्रत्ययो भवति । व्याघ्रकः । सिंहकः । शरभकः । वावचनानुवृत्तेर् यथादर्शनम् अन्यो ऽपि भवति । व्याघ्रिलः । सिंहिलः । नाम-ग्रहणं स्वरूपनिवृत्त्यर्थम् ॥ अजिनान्तस्य+उत्तरपदलोपश् च

bahvacaḥ iti na anuvartate / sāmānyena vidhānam / jātiśabdo yo manusyanāmadheyo vyāghra siṃha ity evam ādiḥ, tasmād anukampāyāṃ nītau ca kan-pratyayo bhavati / vyāghrakaḥ / siṃhakaḥ / śarabhakaḥ / vāvacanānuvṛtter yathādarśanam anyo 'pi bhavati / vyāghrilaḥ / siṃhilaḥ / nāma-grahaṇaṃ svarūpanivṛttyartham // ajināntasya+uttarapadalopaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन् इत्य् अनुवर्तते, मनुस्यनाम्नः इति च । अजिन-शब्दान्तात् प्रातिपदिकान् मनुस्यनाम्नो ऽनुकम्पायां कन्प्रत्ययो भवति, तस्य च+उत्तरपदलोपः । व्याघ्राजिनो नाम् अकश्चिन् मनुस्यः, सो ऽनुकम्पितः व्याघ्रकः । सिंहकः ॥ ठ-अज्-आदाव् ऊर्ध्वं द्वितीयाद् अचः

kan ity anuvartate, manusyanāmnaḥ iti ca / ajina-śabdāntāt prātipadikān manusyanāmno 'nukampāyāṃ kanpratyayo bhavati, tasya ca+uttarapadalopaḥ / vyāghrājino nām akaścin manusyaḥ, so 'nukampitaḥ vyāghrakaḥ / siṃhakaḥ // ṭha-aj-ādāv ūrdhvaṃ dvitīyād acaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनजादौ विभाषा लोपो वक्तव्यः । देवदत्तकः, देवकः । यज्ञदत्तकः, यज्ञकः । लोपः पूर्वपदस्य च ठाजादावनजादौ च वक्तव्यः । दत्तिकः, दत्तिलः, दत्तियः, दत्तकः । विना ऽपि प्रत्ययेन पूर्वोत्तरपदयोः विभाषा लोपो वक्तव्यः । देवदत्तो दत्तः, देव इति वा । उवर्णाल् ल इलस्य च । भानुदत्तो भानुलः । वसुदत्तो वसुलः । चतुर्थादनजादौ च लोपः पूर्वपदस्य च । अप्रत्यये तथा+एव+इष्ट उवर्णाल् ल इलस्य च ॥ द्वितीयाद् अचो लोपे सन्ध्यक्षरद्वितीयत्वे तदादेर् लोपवचनम् । लहोडः लहिकः । कहोडः कहिकः । एकाक्षरपूर्वपदानाम् उत्तरपदलोपो वक्तव्यः । वागाशीः वाचिकः । स्रुचिकः । त्वचिकः । कथं षडङ्गुलिदत्तः षडिकः इति ? षषष्ठाजादिवचनात् सिद्धम् ॥ शेवल-सुपरि-विशाला-वरुण-अर्यम-आदिनां तृतीयात्

anajādau vibhāṣā lopo vaktavyaḥ / devadattakaḥ, devakaḥ / yajñadattakaḥ, yajñakaḥ / lopaḥ pūrvapadasya ca ṭhājādāvanajādau ca vaktavyaḥ / dattikaḥ, dattilaḥ, dattiyaḥ, dattakaḥ / vinā 'pi pratyayena pūrvottarapadayoḥ vibhāṣā lopo vaktavyaḥ / devadatto dattaḥ, deva iti vā / uvarṇāl la ilasya ca / bhānudatto bhānulaḥ / vasudatto vasulaḥ / caturthādanajādau ca lopaḥ pūrvapadasya ca / apratyaye tathā+eva+iṣṭa uvarṇāl la ilasya ca // dvitīyād aco lope sandhyakṣaradvitīyatve tadāder lopavacanam / lahoḍaḥ lahikaḥ / kahoḍaḥ kahikaḥ / ekākṣarapūrvapadānām uttarapadalopo vaktavyaḥ / vāgāśīḥ vācikaḥ / srucikaḥ / tvacikaḥ / kathaṃ ṣaḍaṅgulidattaḥ ṣaḍikaḥ iti ? ṣaṣaṣṭhājādivacanāt siddham // śevala-supari-viśālā-varuṇa-aryama-ādināṃ tṛtīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पे

alpe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमाणापचये अल्पशब्दः । प्रकृतिविशेषणं च+एतत् । अल्पत्वविशिष्टे अर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् यथाविहितं पत्ययो भवति । अल्पं तैलम् तैलकम् । घृतकम् । सर्वकम् । विश्वकम् । उच्चकैः । नीचकैः । पचतकि । जल्पतकि ॥ ह्रस्वे

parimāṇāpacaye alpaśabdaḥ / prakṛtiviśeṣaṇaṃ ca+etat / alpatvaviśiṣṭe arthe vartamānāt prātipadikāt yathāvihitaṃ patyayo bhavati / alpaṃ tailam tailakam / ghṛtakam / sarvakam / viśvakam / uccakaiḥ / nīcakaiḥ / pacataki / jalpataki // hrasve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वत्वविशिष्टे ऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकात् यथाविहितं प्रत्ययो भवति । दीर्घप्रतियोही ह्रस्वः । ह्रस्वो वृक्षः वृक्षकः । प्लक्षकः । स्तम्भकः ॥ सञ्ज्ञायां कन्

hrasvatvaviśiṣṭe 'rthe vartamānāt prātipadikāt yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / dīrghapratiyohī hrasvaḥ / hrasvo vṛkṣaḥ vṛkṣakaḥ / plakṣakaḥ / stambhakaḥ // sañjñāyāṃ kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वे इत्य् एव । ह्रस्वत्वहेतुका या सञ्ज्ञा तस्यां गम्यमानायां कन्-प्रत्ययो भवति । पूर्वस्य अयम् अपवादः । वंशकः । वेणुकः । दण्डकः ॥ कुटी-शमी-शुण्डाभ्यो रः

hrasve ity eva / hrasvatvahetukā yā sañjñā tasyāṃ gamyamānāyāṃ kan-pratyayo bhavati / pūrvasya ayam apavādaḥ / vaṃśakaḥ / veṇukaḥ / daṇḍakaḥ // kuṭī-śamī-śuṇḍābhyo raḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वे इत्य् एव । सञ्ज्ञाग्रहणं न अनुवर्तते । सामान्येन विधानम् । कुटी-शमी-शुण्डाभ्यो ह्रस्वार्थे द्योत्ये रः प्रत्ययो भवति । कस्य अपवादः । ह्रस्वा कुटी कुटीरः । शमीरः । शुण्डारः । स्वार्थिकत्वे ऽपि पुंलिङ्गता, लोकाश्रयत्वाल् लिङ्गस्य ॥ कुत्वा डुपच्

hrasve ity eva / sañjñāgrahaṇaṃ na anuvartate / sāmānyena vidhānam / kuṭī-śamī-śuṇḍābhyo hrasvārthe dyotye raḥ pratyayo bhavati / kasya apavādaḥ / hrasvā kuṭī kuṭīraḥ / śamīraḥ / śuṇḍāraḥ / svārthikatve 'pi puṃliṅgatā, lokāśrayatvāl liṅgasya // kutvā ḍupac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वे इत्य् एव । कुतूशब्दाद् ह्रस्वत्वे द्योत्ये दुपच्प्रत्ययो भवति । कस्य अपवादः । ह्रस्वा कुटूः कुतुपम् । चर्मम् अयं स्नेहभाजनम् उच्यते । कुतूः इत्य् आवपनस्याख्या ॥ कासू-गोणीभ्यां ष्टरच्

hrasve ity eva / kutūśabdād hrasvatve dyotye dupacpratyayo bhavati / kasya apavādaḥ / hrasvā kuṭūḥ kutupam / carmam ayaṃ snehabhājanam ucyate / kutūḥ ity āvapanasyākhyā // kāsū-goṇībhyāṃ ṣṭarac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्स-उक्ष-अश्व-र्षभेभ्यश् च तनुत्वे

vatsa-ukṣa-aśva-rṣabhebhyaś ca tanutve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वे इति निवृत्तम् । वत्स उक्षन् अश्व ऋषभ इत्य् एतेभ्यः तनुत्वे द्योत्ये ष्टरच्-प्रत्ययो भवति । यस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः तस्य तनुत्वे प्रत्ययः । वत्सतरः । उक्षतरः । अश्वतरः । ऋषभतरः । प्रथमवया वत्सः, तस्य तनुत्वं द्वितीयवयःप्राप्तिः । तरुण उक्षा, तस्य तनुत्वं तृतीयवयःप्राप्तिः । अश्वेन अश्वायाम् उत्पन्नो ऽस्वः, तस्य तनुत्वम् अन्यपितृकता । अनुड्वान् ऋषभः, तस्य तनुत्वं भारवहने मन्दशक्तिता ॥ किं-यत्-तदो निर्धारणे द्वयोर् एकस्य डतरच्

hrasve iti nivṛttam / vatsa ukṣan aśva ṛṣabha ity etebhyaḥ tanutve dyotye ṣṭarac-pratyayo bhavati / yasya guṇasya hi bhāvād dravye śabdaniveśaḥ tasya tanutve pratyayaḥ / vatsataraḥ / ukṣataraḥ / aśvataraḥ / ṛṣabhataraḥ / prathamavayā vatsaḥ, tasya tanutvaṃ dvitīyavayaḥprāptiḥ / taruṇa ukṣā, tasya tanutvaṃ tṛtīyavayaḥprāptiḥ / aśvena aśvāyām utpanno 'svaḥ, tasya tanutvam anyapitṛkatā / anuḍvān ṛṣabhaḥ, tasya tanutvaṃ bhāravahane mandaśaktitā // kiṃ-yat-tado nirdhāraṇe dvayor ekasya ḍatarac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् यत् तत् इत्य् एतेभ्यः प्रातिपदिकेभ्य द्वयोर् एकस्य निर्धारणे डतरच्प्रत्ययो भवति । निर्धार्यमाणवाचिभ्यः स्वार्थे प्रत्ययः । जात्या, क्रियया, गुनेन, सञ्ज्ञया वा समुदायाद् एकदेशस्य पृथक्करणं निर्धारणम् । कतरो भवतोः कठः । कतरो भवतोः कारकः । कतरो भवतोः पटुः । कतरो भवतोर् देवदत्तः । यतरो भवतोः कारकः । यतरो भवतोः पतुः । यतरो भवतोर्देवदत्तः, ततर आगच्छतु । महाविभाषया चात्र प्रत्ययो विकल्प्यते । को भवतोर् देवदत्तः, स आगच्छतु । निर्धारणे इति विसयसप्तमीनिर्देशः । द्वयोः इति समुदायान् निर्धारणविभक्तिः । एकस्य इति निर्देशः निर्धर्यमाणनिर्देशः ॥ वा बहूनां जातिपरिप्रश्नो डतमच्

kim yat tat ity etebhyaḥ prātipadikebhya dvayor ekasya nirdhāraṇe ḍataracpratyayo bhavati / nirdhāryamāṇavācibhyaḥ svārthe pratyayaḥ / jātyā, kriyayā, gunena, sañjñayā vā samudāyād ekadeśasya pṛthakkaraṇaṃ nirdhāraṇam / kataro bhavatoḥ kaṭhaḥ / kataro bhavatoḥ kārakaḥ / kataro bhavatoḥ paṭuḥ / kataro bhavator devadattaḥ / yataro bhavatoḥ kārakaḥ / yataro bhavatoḥ patuḥ / yataro bhavatordevadattaḥ, tatara āgacchatu / mahāvibhāṣayā cātra pratyayo vikalpyate / ko bhavator devadattaḥ, sa āgacchatu / nirdhāraṇe iti visayasaptamīnirdeśaḥ / dvayoḥ iti samudāyān nirdhāraṇavibhaktiḥ / ekasya iti nirdeśaḥ nirdharyamāṇanirdeśaḥ // vā bahūnāṃ jātiparipraśno ḍatamac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंयत्तदः इति वर्तते निर्धारने, एकस्य इति च । बहूनाम् इति निर्धारने षष्ठी । बहुनां मध्ये एकस्य निर्धारने गम्यमाने जातिपरिप्रश्नविषयेभ्यः किमादिभ्यः वा डतमच् प्रत्ययो भवति । कतमो भवतां कठः । यतमो भवताम् कठः, ततम आगच्छतु । वावचनम् अकजर्थम् । यको भवतां कठः, सक आगच्छतु । महाविभाषा च प्रत्ययविकलोपार्था अनुवर्तते एव । को भवतां कठः । यो भवतां कठः, स आगच्छतु । जातिपरिप्रश्ने इति किम् ? को भवताम् देवदत्तः । परिप्रश्नग्रहणं च किम एव विशेषणं, न यत्तदोः, असम्भवात् । जातिग्रहणं तु सर्वैर् एव सम्बद्यते । किमो ऽस्मिन् विषये डतरम् अपि इच्छन्ति केचित्, कतरो भवतां कालापः इति । तत्र कतरकतमौ जातिअपरिप्रश्ने (*२,१।६३) इति वचनात् सिद्धम् ॥ एकाच् च प्राचाम्

kiṃyattadaḥ iti vartate nirdhārane, ekasya iti ca / bahūnām iti nirdhārane ṣaṣṭhī / bahunāṃ madhye ekasya nirdhārane gamyamāne jātiparipraśnaviṣayebhyaḥ kimādibhyaḥ vā ḍatamac pratyayo bhavati / katamo bhavatāṃ kaṭhaḥ / yatamo bhavatām kaṭhaḥ, tatama āgacchatu / vāvacanam akajartham / yako bhavatāṃ kaṭhaḥ, saka āgacchatu / mahāvibhāṣā ca pratyayavikalopārthā anuvartate eva / ko bhavatāṃ kaṭhaḥ / yo bhavatāṃ kaṭhaḥ, sa āgacchatu / jātiparipraśne iti kim ? ko bhavatām devadattaḥ / paripraśnagrahaṇaṃ ca kima eva viśeṣaṇaṃ, na yattadoḥ, asambhavāt / jātigrahaṇaṃ tu sarvair eva sambadyate / kimo 'smin viṣaye ḍataram api icchanti kecit, kataro bhavatāṃ kālāpaḥ iti / tatra katarakatamau jātiaparipraśne (*2,1.63) iti vacanāt siddham // ekāc ca prācām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवक्षेपणे कन्

avakṣepaṇe kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवक्षियते येन तद् अवक्षेपणम् । तस्मिन् वर्तमानात् प्रतिपदिकात् कन्प्रत्ययो भवति । व्याकरणकेन नाम त्वं गर्वितः । याज्ञिक्यकेन नाम त्वं गर्वितः । परस्य कुत्सार्थं यदुपादीयते तद् इह+उदाहरणम् । यत् पुनः स्वयम् एव कुत्सितं तत्र कुत्सिते (*५,३।७४) इत्य् अनेन कन्प्रत्ययो भवति, देवदत्तकः, यज्ञदत्तकः इति । प्रागिवीयस्य पूर्णो ऽवधिः ॥ इवे प्रतिकृतौ

avakṣiyate yena tad avakṣepaṇam / tasmin vartamānāt pratipadikāt kanpratyayo bhavati / vyākaraṇakena nāma tvaṃ garvitaḥ / yājñikyakena nāma tvaṃ garvitaḥ / parasya kutsārthaṃ yadupādīyate tad iha+udāharaṇam / yat punaḥ svayam eva kutsitaṃ tatra kutsite (*5,3.74) ity anena kanpratyayo bhavati, devadattakaḥ, yajñadattakaḥ iti / prāgivīyasya pūrṇo 'vadhiḥ // ive pratikṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन् इत्य् अनुवर्तते । इवार्थे यत् प्रातिपदिकं वर्तते तस्मात् कन् प्रत्ययो भवति । इवार्थः सादृश्यं, तस्य विशेसणं प्रतिकृतिग्रहणम् । प्रतिकृतिः प्रतिरूपकं, प्रतिच्छन्दकम् । अश्व इव अयम् अश्वप्रतिकृतिः अश्वकः । उष्ट्रकः । गर्दभकः । प्रतिकृतौ इति किम् ? गौर् इव गवयः ॥ सञ्ज्ञायां च

kan ity anuvartate / ivārthe yat prātipadikaṃ vartate tasmāt kan pratyayo bhavati / ivārthaḥ sādṛśyaṃ, tasya viśesaṇaṃ pratikṛtigrahaṇam / pratikṛtiḥ pratirūpakaṃ, praticchandakam / aśva iva ayam aśvapratikṛtiḥ aśvakaḥ / uṣṭrakaḥ / gardabhakaḥ / pratikṛtau iti kim ? gaur iva gavayaḥ // sañjñāyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इव इत्य् अनुवर्तते, कन् इति च । इवार्थे गम्यमाने कन्प्रत्ययो भवति, समुदायेन चेत् सञ्ज्ञा गम्यते । अप्रतिकृत्यर्थ आरम्भः । अश्वसदृशस्य सञ्ज्ञा अश्वकः । उष्ट्रकः । गर्दभकः ॥ लुम्-मनुस्ये

iva ity anuvartate, kan iti ca / ivārthe gamyamāne kanpratyayo bhavati, samudāyena cet sañjñā gamyate / apratikṛtyartha ārambhaḥ / aśvasadṛśasya sañjñā aśvakaḥ / uṣṭrakaḥ / gardabhakaḥ // lum-manusye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायाम् इत्य् एव । सञ्ज्ञायां विहितस्य कनो मनुस्ये ऽभिधेये लुब् भवति । चञ्चेव मनुष्यः चञ्चा । दासी । खरकुटी । मनुस्ये इति किम् ? अश्वकः । उष्ट्रकः । गर्दभकः । देवपथादेर् आकृतिगणत्वात् तस्य+एव अयं प्रपञ्चो वेदितव्यः ॥ जीविकार्थे चापण्ये

sañjñāyām ity eva / sañjñāyāṃ vihitasya kano manusye 'bhidheye lub bhavati / cañceva manuṣyaḥ cañcā / dāsī / kharakuṭī / manusye iti kim ? aśvakaḥ / uṣṭrakaḥ / gardabhakaḥ / devapathāder ākṛtigaṇatvāt tasya+eva ayaṃ prapañco veditavyaḥ // jīvikārthe cāpaṇye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीविकार्थं यद् अपण्यम् तस्मिन्न् अभिधेये कनो लुब् भवति । विक्रीयते यत् तत् पण्य । वासुदेवः । शिवः । स्कन्दः । विष्णुः । आदित्यः । देवलकादीनां जीविकार्था देवप्रतिकृतय उच्यन्ते । अपण्ये इति किम् ? हस्तिकान् विक्रीणीते । अश्वकान् । रथकान् । देवपथादेर् एव अयं प्रपञ्चः ॥ देवपथादिभ्यश् च

jīvikārthaṃ yad apaṇyam tasminn abhidheye kano lub bhavati / vikrīyate yat tat paṇya / vāsudevaḥ / śivaḥ / skandaḥ / viṣṇuḥ / ādityaḥ / devalakādīnāṃ jīvikārthā devapratikṛtaya ucyante / apaṇye iti kim ? hastikān vikrīṇīte / aśvakān / rathakān / devapathāder eva ayaṃ prapañcaḥ // devapathādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्चासु पूजनार्थासु चित्रकर्मध्वजेषु च । इवे प्रतिकृतौ लोपः कनो देवपथादिषु ॥ अर्चासु तावत् - शिवः । विष्णुः । चित्रकर्मणि - अर्जुनः । दुर्योधनः । ध्वजेषु - कपिः । गरुडः । सिंहः । देवपथ । हंस्पथ । वारिपथ । जलपथ । राजपथ । शतपथ । सिंहगति । उष्ट्रग्रीवा । चामरज्जु । रज्जु । हस्त । इन्द्र । दण्द । पुष्प । मत्स्य ॥ वस्तेर् धञ्

arcāsu pūjanārthāsu citrakarmadhvajeṣu ca / ive pratikṛtau lopaḥ kano devapathādiṣu // arcāsu tāvat - śivaḥ / viṣṇuḥ / citrakarmaṇi - arjunaḥ / duryodhanaḥ / dhvajeṣu - kapiḥ / garuḍaḥ / siṃhaḥ / devapatha / haṃspatha / vāripatha / jalapatha / rājapatha / śatapatha / siṃhagati / uṣṭragrīvā / cāmarajju / rajju / hasta / indra / daṇda / puṣpa / matsya // vaster dhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इव इत्य् अनुवर्तते । इतः प्रभृति प्रत्ययाः सामान्येन भवन्ति, प्रतिकृतौ चप्रतिकृतौ च । वस्तिशब्दाद् इवार्थे द्योत्ये ठञ् प्रत्ययो भवति । वस्तिर् इव वास्तेयः । वास्तेयी ॥ शिलाया ढः

iva ity anuvartate / itaḥ prabhṛti pratyayāḥ sāmānyena bhavanti, pratikṛtau capratikṛtau ca / vastiśabdād ivārthe dyotye ṭhañ pratyayo bhavati / vastir iva vāsteyaḥ / vāsteyī // śilāyā ḍhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिलाशब्दाद् इवार्थे ढः प्रत्ययो भवति । शिलेव शिलेयं दधि । केचिद् अत्र ढञम् अपि इच्छन्ति, तदर्थं योगविभागः कर्तव्यः । शिलायाः ढञ् प्रत्ययो भवति । शैलेयम् । ततो धः । शिलेयम् ॥ शाखादिभ्यो यत्

śilāśabdād ivārthe ḍhaḥ pratyayo bhavati / śileva śileyaṃ dadhi / kecid atra ḍhañam api icchanti, tadarthaṃ yogavibhāgaḥ kartavyaḥ / śilāyāḥ ḍhañ pratyayo bhavati / śaileyam / tato dhaḥ / śileyam // śākhādibhyo yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाखा इत्य् एवम् आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः पत्प्रत्ययो भवति इवार्थे शाखेव शख्यः । मुख्यः । जघन्यः । शाखा । मुख । जघन । शृङ्ग । मेघ । चरण । स्कन्ध । शिरस् । उरस् । अग्र । शरन । शाखादिः ॥ द्रव्यं च भव्ये

śākhā ity evam ādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ patpratyayo bhavati ivārthe śākheva śakhyaḥ / mukhyaḥ / jaghanyaḥ / śākhā / mukha / jaghana / śṛṅga / megha / caraṇa / skandha / śiras / uras / agra / śarana / śākhādiḥ // dravyaṃ ca bhavye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यशब्दो विपात्यते भव्ये ऽभिधेये । द्रुशब्दाद् इवार्थे यत्प्रत्ययो निपात्यते । द्रव्यम्, भव्यः, आत्मवान् अधिप्रेतानाम् अर्थनां पात्रभूत उच्यते । द्रव्यो ऽयं राजपुत्रः । द्रव्यो ऽयं माणवकः ॥ कुशाग्राच् छः

dravyaśabdo vipātyate bhavye 'bhidheye / druśabdād ivārthe yatpratyayo nipātyate / dravyam, bhavyaḥ, ātmavān adhipretānām arthanāṃ pātrabhūta ucyate / dravyo 'yaṃ rājaputraḥ / dravyo 'yaṃ māṇavakaḥ // kuśāgrāc chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासाच् च तद्विषयात्

samāsāc ca tadviṣayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इत्य् अनेन प्रकृत इवार्थो निर्देश्यते । इवार्थविषयात् समासाद् अपरस्मिन्न् इवार्थे एव छन्ः प्रत्ययो भवति । कालतालीयम् । अजाकृपाणीयम् । अन्धकवर्तकीयम् । अतर्कितोपनतं चित्रीकरणमुच्यते । तत् कथम् ? काकस्यागमनं यादृच्छिकम्, तालस्य पतनं च । तेन तलेन पतता काकस्य वधःकृतः । एवम् एव देवदत्तस्य तत्रागमनं, दस्यूनां च उपनिपातः । तैश्च तस्य वधः कृतः । तत्र यो देवदत्तस्य दस्यूनां च समागमः, स काकतालसमागमसदृशः इत्य् एकः उपमार्थः, अतश्च देवदत्तस्य वधः, स कालतालवधसदृशः इति द्वितीयः उपमार्थः । तत्र प्रथमे समासः, द्वितीये प्रत्ययः । समासश् च अयम् अस्माद् एव ज्ञापकात्, न ह्य् अस्य अपरं सक्षणम् अस्ति । सुप्सुपेति वा समासः । स च+एवम् विषय एव ॥ शर्करा-आदिभ्यो ऽण्

tad ity anena prakṛta ivārtho nirdeśyate / ivārthaviṣayāt samāsād aparasminn ivārthe eva chanḥ pratyayo bhavati / kālatālīyam / ajākṛpāṇīyam / andhakavartakīyam / atarkitopanataṃ citrīkaraṇamucyate / tat katham ? kākasyāgamanaṃ yādṛcchikam, tālasya patanaṃ ca / tena talena patatā kākasya vadhaḥkṛtaḥ / evam eva devadattasya tatrāgamanaṃ, dasyūnāṃ ca upanipātaḥ / taiśca tasya vadhaḥ kṛtaḥ / tatra yo devadattasya dasyūnāṃ ca samāgamaḥ, sa kākatālasamāgamasadṛśaḥ ity ekaḥ upamārthaḥ, ataśca devadattasya vadhaḥ, sa kālatālavadhasadṛśaḥ iti dvitīyaḥ upamārthaḥ / tatra prathame samāsaḥ, dvitīye pratyayaḥ / samāsaś ca ayam asmād eva jñāpakāt, na hy asya aparaṃ sakṣaṇam asti / supsupeti vā samāsaḥ / sa ca+evam viṣaya eva // śarkarā-ādibhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करा इत्य् एवम् आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इवार्थे अण् प्रत्ययो भवति । शर्करा इव शार्करम् । कापालिकम् । शर्करा । कपालिका । पिष्टिक । पुण्डरीक । शतपत्र । गोलोमन् । गोपुच्छ । नरालि । नकुला । सिकता । शर्करादिः ॥ अङ्गुल्यादिभ्यष् ठक्

śarkarā ity evam ādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ ivārthe aṇ pratyayo bhavati / śarkarā iva śārkaram / kāpālikam / śarkarā / kapālikā / piṣṭika / puṇḍarīka / śatapatra / goloman / gopuccha / narāli / nakulā / sikatā / śarkarādiḥ // aṅgulyādibhyaṣ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुल्यादिभ्यः इवार्थे ठक् प्रत्ययो भवति । अङ्गुलीव आङ्गुलिकः । भारुजिकः । अङ्गुलि । भरुज । बभ्रु । वल्गु । मण्डर । मण्डल । शष्कुल । कपि । उदश्वित् । गोणी । उरस् । शिखर । कुलिश । अङ्गुल्यादिः ॥ एकशालायाष् ठज् अन्यतरस्याम्

aṅgulyādibhyaḥ ivārthe ṭhak pratyayo bhavati / aṅgulīva āṅgulikaḥ / bhārujikaḥ / aṅguli / bharuja / babhru / valgu / maṇḍara / maṇḍala / śaṣkula / kapi / udaśvit / goṇī / uras / śikhara / kuliśa / aṅgulyādiḥ // ekaśālāyāṣ ṭhaj anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्क-लोहिताद् ईकक्

karka-lohitād īkak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्क-लोहित-शब्दाभ्याम् इवार्थे ईकक् प्रत्ययो भवति । कर्कः शुक्लो ऽश्वः, तेन सदृशः कार्कीकः । लौहितीकः स्फटिकः । स्वयमलोहितो ऽप्य् उपाश्रयवशात् तथा प्रतीयते ॥ प्रत्न-पूर्व-विश्व-इमात् थाल् छन्दसि

karka-lohita-śabdābhyām ivārthe īkak pratyayo bhavati / karkaḥ śuklo 'śvaḥ, tena sadṛśaḥ kārkīkaḥ / lauhitīkaḥ sphaṭikaḥ / svayamalohito 'py upāśrayavaśāt tathā pratīyate // pratna-pūrva-viśva-imāt thāl chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्न पूर्व विश्व इम इत्य् एतेभ्यः इवार्थे थाल्प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । तं प्रत्नथा पूर्वथा विश्वथेमथा ॥ पूगाञ् ञ्यो ऽग्रामणीपूर्वात्

pratna pūrva viśva ima ity etebhyaḥ ivārthe thālpratyayo bhavati chandasi viṣaye / taṃ pratnathā pūrvathā viśvathemathā // pūgāñ ñyo 'grāmaṇīpūrvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इवार्थे इति निवृत्तम् । नानाजातिया अनियतवृत्तयो ऽर्थकाम् अप्रधानाः सङ्घाः पूगाः । पूगवाचिनः प्रातिपदिकात् अग्रामणीपूर्वात् स्वार्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति । लौहध्वज्यः, लौहध्वज्यौ, लोहध्वजाः । शैव्यः, शैब्यौ, शिबयः । चातक्यः, चातक्यौ, चातकाः । अग्रामणीपूर्वात् इति किम् ? देवदत्तो ग्रामणीरेषां त इमे देवदत्तकाः । यज्ञदत्तकाः ॥ व्रात-च्फञोर् अस्त्रियाम्

ivārthe iti nivṛttam / nānājātiyā aniyatavṛttayo 'rthakām apradhānāḥ saṅghāḥ pūgāḥ / pūgavācinaḥ prātipadikāt agrāmaṇīpūrvāt svārthe ñyaḥ pratyayo bhavati / lauhadhvajyaḥ, lauhadhvajyau, lohadhvajāḥ / śaivyaḥ, śaibyau, śibayaḥ / cātakyaḥ, cātakyau, cātakāḥ / agrāmaṇīpūrvāt iti kim ? devadatto grāmaṇīreṣāṃ ta ime devadattakāḥ / yajñadattakāḥ // vrāta-cphañor astriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाजातियाः अनियतवृत्तयः उत्सेधजीविनः सङ्घाः व्राताः । व्रातवाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः च स्वार्थे ञ्यः प्रत्ययो भवत्य् अस्त्रियाम् । कापोतपाक्यः, कापोतपाक्यौ, कपोतपाकाः । व्रैहिमत्यः, व्रैहिमत्यौ, व्रीहिमताः । च्फञः खल्व् अपि - कौञ्जायन्यः, कौञ्जायनयौ, कौञ्जायनाः । ब्राध्नायन्यः, ब्राध्नायन्यौ, ब्राध्नयनाः । अस्त्रियाम् इति किम् ? कपोतपाकी । व्रीहिमती । कौञ्जायनी । ब्राध्नायनी ॥ आयुध-जीविसङ्क्घाञ्ञ्यड्-वाहीकेष्व् अब्राह्मण-राजन्यात्

nānājātiyāḥ aniyatavṛttayaḥ utsedhajīvinaḥ saṅghāḥ vrātāḥ / vrātavācibhyaḥ prātipadikebhyaḥ ca svārthe ñyaḥ pratyayo bhavaty astriyām / kāpotapākyaḥ, kāpotapākyau, kapotapākāḥ / vraihimatyaḥ, vraihimatyau, vrīhimatāḥ / cphañaḥ khalv api - kauñjāyanyaḥ, kauñjāyanayau, kauñjāyanāḥ / brādhnāyanyaḥ, brādhnāyanyau, brādhnayanāḥ / astriyām iti kim ? kapotapākī / vrīhimatī / kauñjāyanī / brādhnāyanī // āyudha-jīvisaṅkghāññyaḍ-vāhīkeṣv abrāhmaṇa-rājanyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृकाट् टेण्यण्

vṛkāṭ ṭeṇyaṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुधजीविसङ्घात् इति वर्तते । वृकशदात् आयुधजीविनः स्वार्थे टेण्यण् प्रत्ययो भवति । टकारो ङीबर्थो, णकारो वृद्ध्यर्थः । वार्केण्यः, वार्केण्यौ, वृकाः । आयुधजीविसङ्घविशेषणं, जातिशब्दान् मा भूत् । कामक्रोधौ मनुस्याणां खादितारौ वृकाव् इव ॥ दामन्यादि-त्रिगर्तष्ठाच् छः

āyudhajīvisaṅghāt iti vartate / vṛkaśadāt āyudhajīvinaḥ svārthe ṭeṇyaṇ pratyayo bhavati / ṭakāro ṅībartho, ṇakāro vṛddhyarthaḥ / vārkeṇyaḥ, vārkeṇyau, vṛkāḥ / āyudhajīvisaṅghaviśeṣaṇaṃ, jātiśabdān mā bhūt / kāmakrodhau manusyāṇāṃ khāditārau vṛkāv iva // dāmanyādi-trigartaṣṭhāc chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुधजीविसङ्घात् इति वर्तते । दामन्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः त्रिगर्तषष्ठेभ्यः च आयुधजीविसङ्घवाचिभ्यः स्वार्थे छः प्रत्ययो भवति । येषाम् आयुधजीविनां सङ्घानां षडन्तवर्गास् तेषाम् च त्रिगर्तः षष्ठः । त्रिगर्तः षष्ठो येषां ते त्रिगर्तषष्ठाः इत्य् उच्यन्ते । तेषु च+इयं स्मृतिः -- आहुस्त्रिगर्तषष्ठांस्तु कौण्डोपरथदाण्डकी । क्रौष्टकिर्जालमानिश्च ब्राह्मगुप्तो ऽर्थ जानकिः ॥ इति । दामन्यादिभ्यस् तावत् - दामनीयः, दामनीयौ, दामनयः । औलपीयः, औलपीयौ, उलपयः । त्रिगर्तषष्ठेभ्यः खल्व् अपि - कोण्डोपरथीयः, कौण्डोपरथीयौ, कौण्डोपरथाः । दाण्डकीयः, दाण्डकीयौ, दाण्डकयः । कौष्टकीयः । जालमानीयः । ब्रहमगुप्तीयः । जानकीयः । दामनी । औलपि । आकिदन्ती । काकरन्ति । काकदन्ति । शत्रुन्तपि । सार्वसेनि । बिन्दु । मौञ्जायन । उलभ । सावित्रीपुत्र । दामन्यादिः ॥ पर्श्वादि-यौधेयादिभ्याम् अण्-अञौ

āyudhajīvisaṅghāt iti vartate / dāmanyādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ trigartaṣaṣṭhebhyaḥ ca āyudhajīvisaṅghavācibhyaḥ svārthe chaḥ pratyayo bhavati / yeṣām āyudhajīvināṃ saṅghānāṃ ṣaḍantavargās teṣām ca trigartaḥ ṣaṣṭhaḥ / trigartaḥ ṣaṣṭho yeṣāṃ te trigartaṣaṣṭhāḥ ity ucyante / teṣu ca+iyaṃ smṛtiḥ -- āhustrigartaṣaṣṭhāṃstu kauṇḍoparathadāṇḍakī / krauṣṭakirjālamāniśca brāhmagupto 'rtha jānakiḥ // iti / dāmanyādibhyas tāvat - dāmanīyaḥ, dāmanīyau, dāmanayaḥ / aulapīyaḥ, aulapīyau, ulapayaḥ / trigartaṣaṣṭhebhyaḥ khalv api - koṇḍoparathīyaḥ, kauṇḍoparathīyau, kauṇḍoparathāḥ / dāṇḍakīyaḥ, dāṇḍakīyau, dāṇḍakayaḥ / kauṣṭakīyaḥ / jālamānīyaḥ / brahamaguptīyaḥ / jānakīyaḥ / dāmanī / aulapi / ākidantī / kākaranti / kākadanti / śatruntapi / sārvaseni / bindu / mauñjāyana / ulabha / sāvitrīputra / dāmanyādiḥ // parśvādi-yaudheyādibhyām aṇ-añau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुधजीविसङ्घात् इत्य् एव । पर्श्वादिभ्यः यौधेयादिभ्यश् च प्रातिपदिकेभ्यः आयुधजीविसङ्घवाचिभ्यः स्वार्थे ऽणञौ प्रत्ययौ भवतः । पार्शवः, पर्शवौ, पार्शवः । आसुरः, आसुरौ, असुराः । यौधेयः । शौक्रेयः । पर्शु । असुर । रक्षस् । बाह्लीक । वयस् । मरुत् । दशार्ह । पिशाच । विशाल । अशनि । कार्षापण । सत्वत् । वसु । पर्श्वादिः । यौधेय । कौशेय । क्रौशेय । शौक्रेय । शौभ्रेय । धार्तेय । वार्तेय । जाबालेय । त्रिगर्त । भरत । उशीनर । यौधेयादिः ॥ अभिजिद्-विदभृच्-छालावच्-छिखावच्-छमीवद्-ऊर्णावच्-छरुमद्-अणो यञ्

āyudhajīvisaṅghāt ity eva / parśvādibhyaḥ yaudheyādibhyaś ca prātipadikebhyaḥ āyudhajīvisaṅghavācibhyaḥ svārthe 'ṇañau pratyayau bhavataḥ / pārśavaḥ, parśavau, pārśavaḥ / āsuraḥ, āsurau, asurāḥ / yaudheyaḥ / śaukreyaḥ / parśu / asura / rakṣas / bāhlīka / vayas / marut / daśārha / piśāca / viśāla / aśani / kārṣāpaṇa / satvat / vasu / parśvādiḥ / yaudheya / kauśeya / krauśeya / śaukreya / śaubhreya / dhārteya / vārteya / jābāleya / trigarta / bharata / uśīnara / yaudheyādiḥ // abhijid-vidabhṛc-chālāvac-chikhāvac-chamīvad-ūrṇāvac-charumad-aṇo yañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभिजित्यः, आभिजित्यौ, आभिजिताः । वैदभृत्यः, वैदभृत्यौ, वैदभृताः । शालावत्यः, शालावत्यौ, शालावताः । शैखावत्यः । शामीवत्यः । और्णावत्यः । श्रौमत्यः । गोत्रप्रत्ययस्य अत्र अणो ग्रहणम् इष्यते । अभिजितो मुहुर्तः, आभिजितःस्थालीपाकः इत्य् अत्र न भवति ॥ ञ्यादयस् तद्राजाः

ābhijityaḥ, ābhijityau, ābhijitāḥ / vaidabhṛtyaḥ, vaidabhṛtyau, vaidabhṛtāḥ / śālāvatyaḥ, śālāvatyau, śālāvatāḥ / śaikhāvatyaḥ / śāmīvatyaḥ / aurṇāvatyaḥ / śraumatyaḥ / gotrapratyayasya atra aṇo grahaṇam iṣyate / abhijito muhurtaḥ, ābhijitaḥsthālīpākaḥ ity atra na bhavati // ñyādayas tadrājāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.