Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 5.2

धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्

dhānyānāṃ bhavane kṣetre khañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्देशाद् एव समर्थविभक्तिः । धान्यविशेष-वाचिभ्यः षष्ठीसमर्थेभ्यो भवने ऽभिधेये खञ् प्रत्ययो भवति, तच् चेद् भवनं क्षेत्रं भवति । भवनम् इति भवन्ति जायन्ते ऽस्मिन्न् इति भवनम् । मुद्गानां भवनं क्षेत्रम् मौद्गीनम् । कौद्रवीणम् । कौलत्थीनम् । धान्यानाम् इति किम् ? तृणानां भवनं क्षेत्रम् इत्य् अत्र न भवति । क्षेत्रम् इति किम् ? मुद्गानां भवनं कुसूलम् । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ व्रीहि-शाल्योर् ढक्

nirdeśād eva samarthavibhaktiḥ / dhānyaviśeṣa-vācibhyaḥ ṣaṣṭhīsamarthebhyo bhavane 'bhidheye khañ pratyayo bhavati, tac ced bhavanaṃ kṣetraṃ bhavati / bhavanam iti bhavanti jāyante 'sminn iti bhavanam / mudgānāṃ bhavanaṃ kṣetram maudgīnam / kaudravīṇam / kaulatthīnam / dhānyānām iti kim ? tṛṇānāṃ bhavanaṃ kṣetram ity atra na bhavati / kṣetram iti kim ? mudgānāṃ bhavanaṃ kusūlam / bahuvacanaṃ svarūpavidhinirāsārtham // vrīhi-śālyor ḍhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीहि-शालि-शब्दाभ्यां ढक् प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रे अभिधेये खञो ऽपवादः । व्रीहीणां भवनं क्षेत्रम् व्रैहेयम् । शालेयम् ॥ यव-यवक-षष्टिकाद् यत्

vrīhi-śāli-śabdābhyāṃ ḍhak pratyayo bhavati bhavane kṣetre abhidheye khaño 'pavādaḥ / vrīhīṇāṃ bhavanaṃ kṣetram vraiheyam / śāleyam // yava-yavaka-ṣaṣṭikād yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवादिभ्यः शब्देभ्यो यत् प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रे ऽभिधेये । खञो ऽपवादः । यवानां भवनं क्षेत्रम् यव्यम् । यवक्यम् । षष्टिक्यम् ॥ विभाषा तिल-माष-उमा-भङ्गा-अणुभ्यः

yavādibhyaḥ śabdebhyo yat pratyayo bhavati bhavane kṣetre 'bhidheye / khaño 'pavādaḥ / yavānāṃ bhavanaṃ kṣetram yavyam / yavakyam / ṣaṣṭikyam // vibhāṣā tila-māṣa-umā-bhaṅgā-aṇubhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिल माष उमा भङ्गा अणु इत्य् एतेभ्यः विभाषा यत् प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रे ऽभिधेये । खञि प्राप्ते वचनं, पक्षे सो ऽपि भवति । उमाभङ्गयोर् अपि धान्यत्वम् आश्रितम् एव । तिलानां भवनं क्षेत्रम् तिल्यम्, तैलीनम् । माष्यम्, माषीणम् । उम्यम्, औमीनम् । भङ्ग्यम्, भाङ्गीनम् । अणव्यम्, अणवीनम् ॥ सर्वचर्मणः कृतः ख-खञौ

tila māṣa umā bhaṅgā aṇu ity etebhyaḥ vibhāṣā yat pratyayo bhavati bhavane kṣetre 'bhidheye / khañi prāpte vacanaṃ, pakṣe so 'pi bhavati / umābhaṅgayor api dhānyatvam āśritam eva / tilānāṃ bhavanaṃ kṣetram tilyam, tailīnam / māṣyam, māṣīṇam / umyam, aumīnam / bhaṅgyam, bhāṅgīnam / aṇavyam, aṇavīnam // sarvacarmaṇaḥ kṛtaḥ kha-khañau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथामुख-सम्मुखस्य दर्शनः खः

yathāmukha-sammukhasya darśanaḥ khaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथामुख-शब्दात् सम्मुख-शब्दात् षष्ठीसमर्थाद् दर्शनः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे खः प्रत्ययो भवति । दृश्यते ऽस्मिन् इति दर्शनः आदर्शादिः प्रतिबिम्बाश्रय उच्यते । निपातनात् सादृश्ये ऽव्ययीभावः । यथामुखं दर्शनः यथामुखीनः । सर्वस्य मुखस्य दर्शनः सम्मुखीनः ॥ तत् सर्व-आदेः पथ्य्-अङ्ग-कर्म-पत्र-पात्रं व्याप्नोति

yathāmukha-śabdāt sammukha-śabdāt ṣaṣṭhīsamarthād darśanaḥ ity etasminn arthe khaḥ pratyayo bhavati / dṛśyate 'smin iti darśanaḥ ādarśādiḥ pratibimbāśraya ucyate / nipātanāt sādṛśye 'vyayībhāvaḥ / yathāmukhaṃ darśanaḥ yathāmukhīnaḥ / sarvasya mukhasya darśanaḥ sammukhīnaḥ // tat sarva-ādeḥ pathy-aṅga-karma-patra-pātraṃ vyāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् इति द्वितीया समर्थविभक्तिः । व्याप्नोति इति प्रत्ययार्थः । परिशिष्टं प्रकृतिविशेषणम् । सर्व-आदेः प्रातिपदिकात् पथिन् अङ्ग कर्मन् पत्र पात्र इत्य् एवम् अन्ताद् द्वितीयासमर्थाद् व्याप्नोति इत्य् अस्मिन्न् अर्थे खः प्रत्ययो भवति । सर्वपथं व्याप्नोति सर्वपथीनो रथः । सर्वाङ्गिणः तापः । सर्वकर्मीणः पुरुषः । सर्वपत्रीणः सारथिः । सर्वपात्रीणः ओदनः ॥ आप्रपदं प्राप्नोति

tat iti dvitīyā samarthavibhaktiḥ / vyāpnoti iti pratyayārthaḥ / pariśiṣṭaṃ prakṛtiviśeṣaṇam / sarva-ādeḥ prātipadikāt pathin aṅga karman patra pātra ity evam antād dvitīyāsamarthād vyāpnoti ity asminn arthe khaḥ pratyayo bhavati / sarvapathaṃ vyāpnoti sarvapathīno rathaḥ / sarvāṅgiṇaḥ tāpaḥ / sarvakarmīṇaḥ puruṣaḥ / sarvapatrīṇaḥ sārathiḥ / sarvapātrīṇaḥ odanaḥ // āprapadaṃ prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपदम् इति पादस्य अग्रम् उच्यते । आङ् मर्यादायाम् । तयोर् अव्ययीभावः । आप्रपद-शब्दात् तद् इति द्वितीयासमर्थात् प्राप्नोति इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे खः प्रत्ययो भवति । आप्रपदं प्राप्नोति आप्रपदीनः पटः । शरीरेण असम्बद्धस्य अपि पटस्य प्रमाणम् आख्यायते ॥ अनुपद-सर्वान्न-अय-अनयं बद्धा-भक्षयति-नेयेषु

prapadam iti pādasya agram ucyate / āṅ maryādāyām / tayor avyayībhāvaḥ / āprapada-śabdāt tad iti dvitīyāsamarthāt prāpnoti ity etasminn arthe khaḥ pratyayo bhavati / āprapadaṃ prāpnoti āprapadīnaḥ paṭaḥ / śarīreṇa asambaddhasya api paṭasya pramāṇam ākhyāyate // anupada-sarvānna-aya-anayaṃ baddhā-bhakṣayati-neyeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपद-आदिभ्यः शब्देभ्यः तद् इति द्वितीयासमर्थेभ्यः यथासङ्ख्यं बद्धा भक्षयति नेय इत्य् एतेष्व् अर्थेषु खः प्रत्ययो भवति । अनुः आयामे सादृश्ये वा । अनुपदं बद्धा उपानत् अनुपदीना । पदप्रमाणा इत्य् अर्थः । सर्वान्नानि भक्षयति सर्वान्नीनो भिक्षुः । अयः प्रदक्षिणम्, अनयः प्रसव्यम् । प्रदक्षिणप्रसव्यगामिनां शाराणां यस्मिन् परशारैः पदानामसमावेशः सो ऽयानयः । अयानयं नेयः अयानयीनः शारः । फलकशिरःस्थित इत्य् अर्थः ॥ परोवर-परम्पर-पुत्रपौत्रम् अनुभवति

anupada-ādibhyaḥ śabdebhyaḥ tad iti dvitīyāsamarthebhyaḥ yathāsaṅkhyaṃ baddhā bhakṣayati neya ity eteṣv artheṣu khaḥ pratyayo bhavati / anuḥ āyāme sādṛśye vā / anupadaṃ baddhā upānat anupadīnā / padapramāṇā ity arthaḥ / sarvānnāni bhakṣayati sarvānnīno bhikṣuḥ / ayaḥ pradakṣiṇam, anayaḥ prasavyam / pradakṣiṇaprasavyagāmināṃ śārāṇāṃ yasmin paraśāraiḥ padānāmasamāveśaḥ so 'yānayaḥ / ayānayaṃ neyaḥ ayānayīnaḥ śāraḥ / phalakaśiraḥsthita ity arthaḥ // parovara-parampara-putrapautram anubhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवारपार-अत्यन्त-अनुकामं गामी

avārapāra-atyanta-anukāmaṃ gāmī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवारपार अत्यन्त अनुकाम इत्य् एतेभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यः गामी इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे खः प्रत्ययो भवति । गमिष्यति इति गामी, भविष्यति गम्यादयः (*३,३।३) इति । अक-इनोर् भविस्यद्-आधमर्ण्ययोः (*२,२।७०) । इति षष्ठीप्रतिषेधः । अवारपारं गामी अवारपारीणः । विपरीताच् च । पारावारीणः । विगृहीताद् अपि इष्यते । अवारीणः । अत्यन्तं गामी अत्यन्तीनः । भृशं गन्ता इत्य् अर्थः । अनुकामं गामी अनुकामीनः । यथा+इष्टं गन्ता इत्य् अर्थः ॥ समांसमां विजायते

avārapāra atyanta anukāma ity etebhyo dvitīyāsamarthebhyaḥ gāmī ity etasminn arthe khaḥ pratyayo bhavati / gamiṣyati iti gāmī, bhaviṣyati gamyādayaḥ (*3,3.3) iti / aka-inor bhavisyad-ādhamarṇyayoḥ (*2,2.70) / iti ṣaṣṭhīpratiṣedhaḥ / avārapāraṃ gāmī avārapārīṇaḥ / viparītāc ca / pārāvārīṇaḥ / vigṛhītād api iṣyate / avārīṇaḥ / atyantaṃ gāmī atyantīnaḥ / bhṛśaṃ gantā ity arthaḥ / anukāmaṃ gāmī anukāmīnaḥ / yathā+iṣṭaṃ gantā ity arthaḥ // samāṃsamāṃ vijāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समांसमाम् इति वीपसा । सुबन्तसमुदायः प्रकृतिः । विजायते गर्भं धारयति इति प्रत्ययार्थः । गर्भधारणेन सकला ऽपि समा व्याप्यते इति अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । समांसमां विजायते समांसमीना गौः । समांसमीना वडवा । पूर्वपदे सुपो ऽलुग् वक्तव्यः । केचित् तु समायां विजायते इति विगृह्णन्ति, गर्भमोचने तु विजनिर् वर्तते इत्य् आहुः । तेषां पूर्वपदे यलोपमात्रं निपात्यते, परिशिष्टस्य अलुग् वक्तव्यः । अनुत्पत्ताव् उत्तरपदस्य च वा यलोपो वक्तव्यः । समांसमांविजायते, समायां समायां विजायते इति वा ॥ अद्यश्वीना अवष्टब्धे

samāṃsamām iti vīpasā / subantasamudāyaḥ prakṛtiḥ / vijāyate garbhaṃ dhārayati iti pratyayārthaḥ / garbhadhāraṇena sakalā 'pi samā vyāpyate iti atyantasaṃyoge dvitīyā / samāṃsamāṃ vijāyate samāṃsamīnā gauḥ / samāṃsamīnā vaḍavā / pūrvapade supo 'lug vaktavyaḥ / kecit tu samāyāṃ vijāyate iti vigṛhṇanti, garbhamocane tu vijanir vartate ity āhuḥ / teṣāṃ pūrvapade yalopamātraṃ nipātyate, pariśiṣṭasya alug vaktavyaḥ / anutpattāv uttarapadasya ca vā yalopo vaktavyaḥ / samāṃsamāṃvijāyate, samāyāṃ samāyāṃ vijāyate iti vā // adyaśvīnā avaṣṭabdhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगवीनः

āgavīnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगवीनः इति निपात्यते । गोः आङ्पूर्वाद् आ तस्य गोः प्रतिपादनात् कर्मकारिणि खः प्रत्ययो निपात्यते । आगवीनः कर्मकरः । यो गवा भृतः कर्म करोति आ तस्य गोः प्रत्यर्पणात् ॥ अनुग्व्-अलङ्गामी

āgavīnaḥ iti nipātyate / goḥ āṅpūrvād ā tasya goḥ pratipādanāt karmakāriṇi khaḥ pratyayo nipātyate / āgavīnaḥ karmakaraḥ / yo gavā bhṛtaḥ karma karoti ā tasya goḥ pratyarpaṇāt // anugv-alaṅgāmī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोः पश्चाद् अनुगु । अनुगु-शब्दाद् अलङ्गामी इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे खः प्रत्ययो भवति । अनुगु पर्याप्तं गच्छति अनुगवीनः गोपालकः ॥ अध्वनो यत्-खौ

goḥ paścād anugu / anugu-śabdād alaṅgāmī ity etasminn arthe khaḥ pratyayo bhavati / anugu paryāptaṃ gacchati anugavīnaḥ gopālakaḥ // adhvano yat-khau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् इति द्वितीया समर्थविभक्तिर् अनुवर्तते । अलङ्गामी इति च प्रत्ययार्थः । अध्वन्-शब्दात् द्वितीयासमर्थाद् अलङ्गामी इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे यत्-खौ प्रत्ययौ भवतः । अध्वानम् अलङ्गामी अध्वन्यः, अध्वनीनः । ये च अभवकर्मणोः (*६,४।१६८), आत्म-अध्वानौ खे (*६,४।१६९) इति प्रकृतिभावः ॥ अभ्यमित्राच् छ च

tat iti dvitīyā samarthavibhaktir anuvartate / alaṅgāmī iti ca pratyayārthaḥ / adhvan-śabdāt dvitīyāsamarthād alaṅgāmī ity etasminn arthe yat-khau pratyayau bhavataḥ / adhvānam alaṅgāmī adhvanyaḥ, adhvanīnaḥ / ye ca abhavakarmaṇoḥ (*6,4.168), ātma-adhvānau khe (*6,4.169) iti prakṛtibhāvaḥ // abhyamitrāc cha ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यमित्र-शदात् द्वितीयासमर्थात् अलङ्गामी इत्य् अस्मिन्न् अर्थे छः प्रत्ययो भवति । चकाराद् यत्-खौ च । अभ्यमित्रम् अलङ्गामी अभ्यमित्रीयः अभमित्र्यः, अभ्यमित्रीणः । अमित्राभिमुखं सुष्ठु गच्छति इत्य् अर्थः ॥ गोष्ठात् खञ् भूतपूर्वे

abhyamitra-śadāt dvitīyāsamarthāt alaṅgāmī ity asminn arthe chaḥ pratyayo bhavati / cakārād yat-khau ca / abhyamitram alaṅgāmī abhyamitrīyaḥ abhamitryaḥ, abhyamitrīṇaḥ / amitrābhimukhaṃ suṣṭhu gacchati ity arthaḥ // goṣṭhāt khañ bhūtapūrve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गावस्तिष्ठन्त्य् अस्मिन् इति गोष्ठम् । गोष्ठ-शब्देन सन्निहितगोसमूहो देश उच्यते । भूतपूर्व-ग्रहणम् तस्य+एव विशेषणम् । गोष्ठ-शब्दाद् भूतपूर्वोपाधिकात् स्वार्थे खञ् प्रत्ययो भवति । गोष्ठो भूतपूर्वः गौष्ठीनो देशः । भूतपूर्व-ग्रहणं किम् ? गोष्ठो वर्तते ॥ अश्वस्यैकाहगमः

gāvastiṣṭhanty asmin iti goṣṭham / goṣṭha-śabdena sannihitagosamūho deśa ucyate / bhūtapūrva-grahaṇam tasya+eva viśeṣaṇam / goṣṭha-śabdād bhūtapūrvopādhikāt svārthe khañ pratyayo bhavati / goṣṭho bhūtapūrvaḥ gauṣṭhīno deśaḥ / bhūtapūrva-grahaṇaṃ kim ? goṣṭho vartate // aśvasyaikāhagamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालीन-कौपीने अधृष्ट-अकार्ययोः

śālīna-kaupīne adhṛṣṭa-akāryayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालीन-कौपीन-शब्दौ निपात्येते यथासङ्ख्यम् अधृष्टे अकार्ये च अभिधेये । अधृष्टः अप्रगल्भः । अकार्यम् अकरणार्हं विरुद्धम् । शालीनकौपीने अधृष्टाकार्ययोः पर्यायौ यथाकथञ्चिद् व्युत्पादयितव्यौ । शालाप्रवेशनम् अर्हति, कूपावतारम् अर्हति इति खञ् प्रत्ययः उत्तरपदलोपश् च निपात्यते । शालीनो जडः । कौपीनं पापम् ॥ व्रातेन जीवति

śālīna-kaupīna-śabdau nipātyete yathāsaṅkhyam adhṛṣṭe akārye ca abhidheye / adhṛṣṭaḥ apragalbhaḥ / akāryam akaraṇārhaṃ viruddham / śālīnakaupīne adhṛṣṭākāryayoḥ paryāyau yathākathañcid vyutpādayitavyau / śālāpraveśanam arhati, kūpāvatāram arhati iti khañ pratyayaḥ uttarapadalopaś ca nipātyate / śālīno jaḍaḥ / kaupīnaṃ pāpam // vrātena jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्देशाद् एव तृतीया समर्थविभक्तिः । व्रात-शब्दात् तृतीयासमर्थात् जीवति इत्य् अस्मिन्न् अर्थे खञ् प्रत्ययो भवति । नानाजातीयाः अनियतवृत्तयः उत्सेधजीविनः सङ्घाः व्राताः । उत्सेधः शरीरं, तदायास्य ये जीवन्ति ते उत्सेधजीविनः, तेषा कर्म व्रातम् । तेन व्रातेन जीवति व्रातीनः । तेषाम् एव व्रातानामन्यतम उच्यते । यस्त्वन्यस्तदीयेन जीवति तत्र न+इष्यते ॥ साप्तपदीनं सख्यम्

nirdeśād eva tṛtīyā samarthavibhaktiḥ / vrāta-śabdāt tṛtīyāsamarthāt jīvati ity asminn arthe khañ pratyayo bhavati / nānājātīyāḥ aniyatavṛttayaḥ utsedhajīvinaḥ saṅghāḥ vrātāḥ / utsedhaḥ śarīraṃ, tadāyāsya ye jīvanti te utsedhajīvinaḥ, teṣā karma vrātam / tena vrātena jīvati vrātīnaḥ / teṣām eva vrātānāmanyatama ucyate / yastvanyastadīyena jīvati tatra na+iṣyate // sāptapadīnaṃ sakhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साप्तपदीनम् इति निपात्यते सख्ये ऽभिधेये । सप्तभिः पदैर् अवाप्यते साप्तपदीनम् । सख्यं जनाः साप्तपदीनम् आहुः । कथं साप्तपदीनः सखा, साप्तपदीनं मित्रम् इति ? यदा गुणप्रधानः साप्तपदीन-शब्दः सखिभावे तत्कर्मणि च वर्तते तदा सख्य-शब्देन सामानाधिकरण्यं भवति, यदा तु लक्षणया वर्तते तदा पुरुषेण सामानाधिकरण्यं भवति ॥ हैयङ्गवीनं सञ्ज्ञायाम्

sāptapadīnam iti nipātyate sakhye 'bhidheye / saptabhiḥ padair avāpyate sāptapadīnam / sakhyaṃ janāḥ sāptapadīnam āhuḥ / kathaṃ sāptapadīnaḥ sakhā, sāptapadīnaṃ mitram iti ? yadā guṇapradhānaḥ sāptapadīna-śabdaḥ sakhibhāve tatkarmaṇi ca vartate tadā sakhya-śabdena sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati, yadā tu lakṣaṇayā vartate tadā puruṣeṇa sāmānādhikaraṇyaṃ bhavati // haiyaṅgavīnaṃ sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैयङ्गवीनं निपात्यते सञ्ज्ञायां विषये । ह्योगोदोहस्य हियङ्गवादेशः, तस्य विकारे खञ् प्रत्ययो भवति सञ्ज्ञायाम् । ह्योगोदोहस्य विकारः हैयङ्गवीनम् । घृतस्य सञ्ज्ञा । तेन+इह न भवति, ह्योगोदोहस्य विकार उदश्वित् ॥ तस्य पाक-मूले पील्वदि-कर्णादिभ्यः कुणब्-जाहचौ

haiyaṅgavīnaṃ nipātyate sañjñāyāṃ viṣaye / hyogodohasya hiyaṅgavādeśaḥ, tasya vikāre khañ pratyayo bhavati sañjñāyām / hyogodohasya vikāraḥ haiyaṅgavīnam / ghṛtasya sañjñā / tena+iha na bhavati, hyogodohasya vikāra udaśvit // tasya pāka-mūle pīlvadi-karṇādibhyaḥ kuṇab-jāhacau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षात् तिः

pakṣāt tiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य इत्य् एव । तस्य इति षष्ठीसमर्थात् पक्ष-शब्दात् मूले ऽभिधेये तिः प्रत्ययो भवति । मूल-ग्रहणम् अनुवर्तते, न पाक्ष-ग्रहणम् । एकयोगनिर्दिष्टानाम् अप्य् एकदेशो ऽनुवर्तते इति । पक्षस्य मूलं पक्षतिः प्रतिपत् ॥ तेन वित्तश् चुञ्चुप्-चणपौ

tasya ity eva / tasya iti ṣaṣṭhīsamarthāt pakṣa-śabdāt mūle 'bhidheye tiḥ pratyayo bhavati / mūla-grahaṇam anuvartate, na pākṣa-grahaṇam / ekayoganirdiṣṭānām apy ekadeśo 'nuvartate iti / pakṣasya mūlaṃ pakṣatiḥ pratipat // tena vittaś cuñcup-caṇapau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन इति तृतीयासमर्थात् वित्तः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे चुञ्चुप् चणप् इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः । वित्तः प्रतीतः ज्ञात इत्य् अर्थः । विद्यया वित्तः विद्याचुञ्चुः, विद्याचणः ॥ वि-नञ्भ्यां ना-नाञौ नसह

tena iti tṛtīyāsamarthāt vittaḥ ity etasminn arthe cuñcup caṇap ity etau pratyayau bhavataḥ / vittaḥ pratītaḥ jñāta ity arthaḥ / vidyayā vittaḥ vidyācuñcuḥ, vidyācaṇaḥ // vi-nañbhyāṃ nā-nāñau nasaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वि नञ् इत्य् एताभ्यां यथासङ्ख्यं ना नाञ् इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः । नसह इति प्रकृतिविशेषणम् । असहार्थे पृथग्भावे वर्तमानाभ्यां विनञ्भ्यां सवार्थे ना-नाञौ प्रत्ययौ भवतः । विना । नाना ॥ वेः शालच्-छङ्कटचौ

vi nañ ity etābhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ nā nāñ ity etau pratyayau bhavataḥ / nasaha iti prakṛtiviśeṣaṇam / asahārthe pṛthagbhāve vartamānābhyāṃ vinañbhyāṃ savārthe nā-nāñau pratyayau bhavataḥ / vinā / nānā // veḥ śālac-chaṅkaṭacau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशदात् शालच् शङ्कटच् इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः । ससाधनकृइयावचनात् उपसर्गात् स्वार्थे प्रत्ययौ भवतः । विगते शृङ्गे विशाले, विशङ्कटे । तद्योगाद् गौर् अपि विशालः, विशङ्कटः इत्य् उच्यते । परमार्थतस् तु गुण-शब्दा एते यथाकथञ्चिद् व्युत्पाद्यन्ते । न अत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर् अभिनिवेशः ॥ सं-प्र-उदश् च कटच्

viśadāt śālac śaṅkaṭac ity etau pratyayau bhavataḥ / sasādhanakṛiyāvacanāt upasargāt svārthe pratyayau bhavataḥ / vigate śṛṅge viśāle, viśaṅkaṭe / tadyogād gaur api viśālaḥ, viśaṅkaṭaḥ ity ucyate / paramārthatas tu guṇa-śabdā ete yathākathañcid vyutpādyante / na atra prakṛtipratyayārthayor abhiniveśaḥ // saṃ-pra-udaś ca kaṭac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवीनां सङ्घातः अविकटम् । विस्तारे पटच् वक्तव्यः । अविपटम् । द्वित्वे गोयुगच् । उष्ट्रगोयुगम् । अश्वगोयुगम् । प्रकृत्यर्थस्य षट्त्वे षङ्गवच् । हस्तिषङ्गवम् । अश्वषङ्गवम् । विकारे स्नेहे तैलच् । एरण्डतैलम् । इङ्गुदीतैलम् । तिलतैलम् । भवने क्षेत्रे इक्ष्वादिभ्यः शाकटशाकिनौ । इक्षुशाकटम्, इक्षुशाकिनम् । मूलशाकटम्, मूलशाकिनम् ॥ अवात् कुटारच् च

avīnāṃ saṅghātaḥ avikaṭam / vistāre paṭac vaktavyaḥ / avipaṭam / dvitve goyugac / uṣṭragoyugam / aśvagoyugam / prakṛtyarthasya ṣaṭtve ṣaṅgavac / hastiṣaṅgavam / aśvaṣaṅgavam / vikāre snehe tailac / eraṇḍatailam / iṅgudītailam / tilatailam / bhavane kṣetre ikṣvādibhyaḥ śākaṭaśākinau / ikṣuśākaṭam, ikṣuśākinam / mūlaśākaṭam, mūlaśākinam // avāt kuṭārac ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव-शब्दात् कुटारच् प्रत्ययो भवति । चकारात् कटच् । अवकुटारम्, अबकटम् ॥ नते नासिकायाः सञ्ज्ञायां टीटञ्-नाटज्-भ्रटचः

ava-śabdāt kuṭārac pratyayo bhavati / cakārāt kaṭac / avakuṭāram, abakaṭam // nate nāsikāyāḥ sañjñāyāṃ ṭīṭañ-nāṭaj-bhraṭacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवात् इत्य् एव । नमनं नतम् । नासिकायाः सम्बन्धिनि नते अभिधेये टिटच् नाटच् भ्रटच् इत्य् एते प्रत्यया भवन्ति सञ्ज्ञायां विषये । नासिकाया नतम् अवटीटम्, अवनाटम्, अवभ्रटम् । तद्योगान् नासिका ऽपि तथा+उच्यते, अवटीटः, अवनाटः, अवभ्रटः इति ॥ नेर्बिडज्बिरीसचौ

avāt ity eva / namanaṃ natam / nāsikāyāḥ sambandhini nate abhidheye ṭiṭac nāṭac bhraṭac ity ete pratyayā bhavanti sañjñāyāṃ viṣaye / nāsikāyā natam avaṭīṭam, avanāṭam, avabhraṭam / tadyogān nāsikā 'pi tathā+ucyate, avaṭīṭaḥ, avanāṭaḥ, avabhraṭaḥ iti // nerbiḍajbirīsacau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इनच् पिटच् चिक चि च

inac piṭac cika ci ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेः इत्य् एव, नते नासिकायाः इति च । नि-शब्दान् नासिकाया नते ऽभिधेये इनच् पिटच् इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः, तत्संनियोगेन च नि-शब्दस्य यथासङ्ख्यं चिक चि इत्य् एताव् आदेशौ भवतः । चिकिनः, चिपिटः ॥ ककारः प्रत्ययो वक्तव्यश्चिक् च प्रकृत्यादेशः । चिक्कः । तथा च+उक्तम् - इनच्-पिटच्-काश्चिकचिचिकादेशाश् च वक्तव्याः इति । क्लिन्नस्य चिल्-पिल्लश् च अस्य चक्षुषी । क्लिन्नस्य चिल् पिल् इत्य् एताव् आदेशौ भवतः लश् च प्रत्ययो ऽस्य चक्षुषी इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे । क्लिन्ने अस्य चक्षुषी चिल्लः, पिल्लः । चुलादेशो वक्तव्यः । चुल्लः । अस्य इत्य् अनेन नार्थः । चक्षुषोर् एव अभिधाने प्रत्यय इष्यते । क्लिअन्ने चक्षुषी चिल्ले, पिल्ले चुल्ले । तद्योगात् तु पुरुषस् तथा+उच्यते ॥ उप-अधिभ्यां त्यकन्न् आसन्न-आरूढयोः

neḥ ity eva, nate nāsikāyāḥ iti ca / ni-śabdān nāsikāyā nate 'bhidheye inac piṭac ity etau pratyayau bhavataḥ, tatsaṃniyogena ca ni-śabdasya yathāsaṅkhyaṃ cika ci ity etāv ādeśau bhavataḥ / cikinaḥ, cipiṭaḥ // kakāraḥ pratyayo vaktavyaścik ca prakṛtyādeśaḥ / cikkaḥ / tathā ca+uktam - inac-piṭac-kāścikacicikādeśāś ca vaktavyāḥ iti / klinnasya cil-pillaś ca asya cakṣuṣī / klinnasya cil pil ity etāv ādeśau bhavataḥ laś ca pratyayo 'sya cakṣuṣī ity etasminn arthe / klinne asya cakṣuṣī cillaḥ, pillaḥ / culādeśo vaktavyaḥ / cullaḥ / asya ity anena nārthaḥ / cakṣuṣor eva abhidhāne pratyaya iṣyate / klianne cakṣuṣī cille, pille culle / tadyogāt tu puruṣas tathā+ucyate // upa-adhibhyāṃ tyakann āsanna-ārūḍhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उप अधि इत्य् एताभ्यां यथासङ्ख्यम् आसन्नारूढयोर् वर्तमानाभ्ह्यां स्वार्थे त्यकन् प्रत्ययो भवति । सञ्ज्ञाधिकाराच् च नियतविषयम् आसन्नारूढं गम्यते । पर्वतस्य आसन्नम् उपत्यका । तस्य+एस्व आरूढम् अधित्यका । प्रत्ययस्थात् कात्पूर्वस्य इति इत्वम् अत्र न भवति, सञ्ज्ञाधिकाराद् एव ॥ कर्मणि घटो ऽठच्

upa adhi ity etābhyāṃ yathāsaṅkhyam āsannārūḍhayor vartamānābhhyāṃ svārthe tyakan pratyayo bhavati / sañjñādhikārāc ca niyataviṣayam āsannārūḍhaṃ gamyate / parvatasya āsannam upatyakā / tasya+esva ārūḍham adhityakā / pratyayasthāt kātpūrvasya iti itvam atra na bhavati, sañjñādhikārād eva // karmaṇi ghaṭo 'ṭhac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्देशाद् एव समर्थविभक्तिः । कर्म-शब्दात् सप्तमीसमर्थाद् घटः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे अठच् प्रत्ययो भवति । ङ्हटते इति ङ्हटः । कर्मणि ङ्हटते कर्मठः पुरुषः ॥ तद् अस्य सञ्जातं तारका-आदिभ्य इतच्

nirdeśād eva samarthavibhaktiḥ / karma-śabdāt saptamīsamarthād ghaṭaḥ ity etasminn arthe aṭhac pratyayo bhavati / ṅhaṭate iti ṅhaṭaḥ / karmaṇi ṅhaṭate karmaṭhaḥ puruṣaḥ // tad asya sañjātaṃ tārakā-ādibhya itac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणे द्वयसज्-दघ्नञ्-मात्रचः

pramāṇe dvayasaj-daghnañ-mātracaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुष-हस्तिभ्याम् अण् च

puruṣa-hastibhyām aṇ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्य इत्य् एव, प्रमाणे इति च । पुरुषहस्तिभ्यां प्रथमासमर्थाभ्यां प्रमाणोपाधिकाभ्याम् अस्य इति षष्ठ्यार्थे अण् प्रत्ययो भवति, चकाराद् द्वयसजादयः । पुरुषः प्रमाणम् अस्य पौरुषम्, पुरुषद्वयसम्, पुरुषदध्नम्, पुरुषमात्रम् । हास्तिनम्, हस्तिद्वयसम्, हस्तिदघ्नम्, हस्तिमात्रम् । द्विगोर् नित्यं लुक् । द्विपुरुषम् उदकम् । त्रिपुरुषम् उदकम् । द्विहस्ति । त्रिहस्ति । द्विपुरुषी । त्रिपुरुषी । द्विहस्तिनि । त्रिहसिनी ॥ यत्-तद्-एतेभ्यः परिमाणे वतुप्

tad asya ity eva, pramāṇe iti ca / puruṣahastibhyāṃ prathamāsamarthābhyāṃ pramāṇopādhikābhyām asya iti ṣaṣṭhyārthe aṇ pratyayo bhavati, cakārād dvayasajādayaḥ / puruṣaḥ pramāṇam asya pauruṣam, puruṣadvayasam, puruṣadadhnam, puruṣamātram / hāstinam, hastidvayasam, hastidaghnam, hastimātram / dvigor nityaṃ luk / dvipuruṣam udakam / tripuruṣam udakam / dvihasti / trihasti / dvipuruṣī / tripuruṣī / dvihastini / trihasinī // yat-tad-etebhyaḥ parimāṇe vatup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्य इत्य् एव । यत्-तद्-एतेभ्यः प्रथमासमर्थेभ्यः परिमाणोपाधिकेभ्यः अस्य इति षष्ठ्यर्थे वतुप् प्रत्ययो भवति । यत् परिमाणम् अस्य यावान् । तावान् । एतावान् । प्रमाण-ग्रहणे ऽनुवर्तमाने परिमाण-ग्रहणं प्रमाणपरिमाणयोर् भेदात् । डावताव्-अर्थवैशेष्यान् निर्देशः पृथग् उच्यते । मात्राद्यप्रतिघाताय भावः सिद्धश् च डावतोः । वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्यां छन्दसि सादृश्य उपसङ्ख्यानम् । न त्वा वां अन्यो दिव्यो न पीर्थिवो अ जातो न जनिस्यते । त्वावतः पुरूवसो यज्ञं विप्रस्य मावतः । त्वत्सदृशस्य, मत्सदृशस्य इत्य् अर्थः ॥ किम्-इदम्-भ्यां वो घः

tad asya ity eva / yat-tad-etebhyaḥ prathamāsamarthebhyaḥ parimāṇopādhikebhyaḥ asya iti ṣaṣṭhyarthe vatup pratyayo bhavati / yat parimāṇam asya yāvān / tāvān / etāvān / pramāṇa-grahaṇe 'nuvartamāne parimāṇa-grahaṇaṃ pramāṇaparimāṇayor bhedāt / ḍāvatāv-arthavaiśeṣyān nirdeśaḥ pṛthag ucyate / mātrādyapratighātāya bhāvaḥ siddhaś ca ḍāvatoḥ / vatupprakaraṇe yuṣmadasmadbhyāṃ chandasi sādṛśya upasaṅkhyānam / na tvā vāṃ anyo divyo na pīrthivo a jāto na janisyate / tvāvataḥ purūvaso yajñaṃ viprasya māvataḥ / tvatsadṛśasya, matsadṛśasya ity arthaḥ // kim-idam-bhyāṃ vo ghaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम्-इदम्-भ्याम् उत्तरस्य वतुपो वकारस्य घकारादेशो भवति । कियान् । इयान् । एतद् एव चादेशविधानं ज्ञापकं किमिदम्भ्यां वतुप्-प्रत्ययो भवति इति । अथ वा योगविभागेन वतुपं विधाय पश्चाद् वो घो विधीयते ॥ किमः सङ्ख्यापरिमाणे डति च

kim-idam-bhyām uttarasya vatupo vakārasya ghakārādeśo bhavati / kiyān / iyān / etad eva cādeśavidhānaṃ jñāpakaṃ kimidambhyāṃ vatup-pratyayo bhavati iti / atha vā yogavibhāgena vatupaṃ vidhāya paścād vo gho vidhīyate // kimaḥ saṅkhyāparimāṇe ḍati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

का सङ्ख्या परिमाणम् एषां ब्राह्मणानाम् कति ब्राह्मणाः, कियन्तो ब्राह्मणाः । अथ वा सङ्ख्या+एव परिमाणात्मिका परिच्छेदस्वभावा गृह्यते, का सङ्ख्या परिमाणं येषां इति । ननु च सङ्ख्या एवमात्मिकैव परिच्छेदस्वभावा, सा किमर्थं परिमाणेन विशेष्यते ? यत्र अपरिच्छेदकत्वेन विवक्ष्यते तत्र मा भूद् इति । क्षेपे हि परिच्छेदो न अस्ति, केयम् एषां सङ्ख्या दशानाम् इति ॥ सङ्ख्याया अवयवे तयप्

kā saṅkhyā parimāṇam eṣāṃ brāhmaṇānām kati brāhmaṇāḥ, kiyanto brāhmaṇāḥ / atha vā saṅkhyā+eva parimāṇātmikā paricchedasvabhāvā gṛhyate, kā saṅkhyā parimāṇaṃ yeṣāṃ iti / nanu ca saṅkhyā evamātmikaiva paricchedasvabhāvā, sā kimarthaṃ parimāṇena viśeṣyate ? yatra aparicchedakatvena vivakṣyate tatra mā bhūd iti / kṣepe hi paricchedo na asti, keyam eṣāṃ saṅkhyā daśānām iti // saṅkhyāyā avayave tayap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्य इत्य् एव । सङ्ख्याया अवयवे वर्तमानायाः अस्य इति षष्ठ्यर्थे तयप् प्रत्ययो भवति । अवयवावयविनः सम्बन्धिनः इति सामर्थ्यात् अवयवी प्रत्ययार्थो विज्ञायते । पञ्च अवयवा यस्य पञ्चतयम् । दशतयम् । चतुष्टयम् । चतुष्टयी ॥ द्वि-त्रिभ्यां तयस्य अयज् वा

tad asya ity eva / saṅkhyāyā avayave vartamānāyāḥ asya iti ṣaṣṭhyarthe tayap pratyayo bhavati / avayavāvayavinaḥ sambandhinaḥ iti sāmarthyāt avayavī pratyayārtho vijñāyate / pañca avayavā yasya pañcatayam / daśatayam / catuṣṭayam / catuṣṭayī // dvi-tribhyāṃ tayasya ayaj vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वेण विहितस्य तयस्य द्वित्रिभ्यां परस्य वा अयजादेशो भवति । द्वौ अवयवौ अस्य द्वयम्, द्वितयम् । त्रयम्, त्रितयम् । तय-ग्रहणं स्थानिनिर्देशार्थम् । अन्यथा प्रत्ययान्तरम् अयज् विज्ञायेत । तत्र को दोषः ? त्रयी गतिः इति तयनिबन्धन ईकारो न स्यात्, प्रथम-चरम-तय-अल्प-अर्ध-कतिपय। नेमाश् च (*१,१।३३) । इत्य् एष विधिर्न स्यात् । द्वये । द्वयाः । चकारः स्वरार्थः ॥ उभाद् उदात्तो नित्यम्

pūrveṇa vihitasya tayasya dvitribhyāṃ parasya vā ayajādeśo bhavati / dvau avayavau asya dvayam, dvitayam / trayam, tritayam / taya-grahaṇaṃ sthāninirdeśārtham / anyathā pratyayāntaram ayaj vijñāyeta / tatra ko doṣaḥ ? trayī gatiḥ iti tayanibandhana īkāro na syāt, prathama-carama-taya-alpa-ardha-katipaya. nemāś ca (*1,1.33) / ity eṣa vidhirna syāt / dvaye / dvayāḥ / cakāraḥ svarārthaḥ // ubhād udātto nityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभ-शब्दात् परस्य तयपो नित्यम् अयजादेशो भवति, स चोदात्तः । वचनसामर्थ्यादादेर् उदात्तत्वं विज्ञायते । उभशब्दो यति लौकिकी सङ्ख्या ततः पूर्वेण+एव विहितस्य तयप आदेशविधानार्थं वचनम् । अथ न सङ्ख्या, ततो योगविभागेन तयपं विधाय तस्य नित्यम् अयजादेशो विधीयते । उभयो मणिः । उभये ऽस्य देवमनुष्याः ॥ तद् अस्मिन्न् अधिकम् इति दशान्ताड् डः

ubha-śabdāt parasya tayapo nityam ayajādeśo bhavati, sa codāttaḥ / vacanasāmarthyādāder udāttatvaṃ vijñāyate / ubhaśabdo yati laukikī saṅkhyā tataḥ pūrveṇa+eva vihitasya tayapa ādeśavidhānārthaṃ vacanam / atha na saṅkhyā, tato yogavibhāgena tayapaṃ vidhāya tasya nityam ayajādeśo vidhīyate / ubhayo maṇiḥ / ubhaye 'sya devamanuṣyāḥ // tad asminn adhikam iti daśāntāḍ ḍaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययार्थेन च समानजातीये प्रकृत्यर्थे सति प्रत्यय इष्यते । एकादश कार्षापणा अधिका अस्मिन् कार्षापणशते एकादशं कार्षापनशतम् इति । इह तु न भवति, एकादश माषा अधिका अस्मिन् कार्षापणशते इति । शतसहस्रयोश् च+इष्यते । इह न भवति, एकादशाधिका अस्यां त्रिंशति इति । इतिकरणो विवक्षार्थ इत्य् उक्तं, तत इदं सर्वं लभ्यते । कथम् एकादशम् शतसहस्रम् इति ? शतानां सहस्रं, सहस्राणाम् वा शतम् इति शतसहस्रम् इत्य् उच्यते । तत्र शतसहस्रयोः इत्य् एव सिद्धम् । अधिके समानजाताविष्टं शतसहस्रयोः । यस्य सङ्ख्या तदाधिक्ये डः कर्तव्यो मतो मम ॥ शदन्त-विंशतेश् च

pratyayārthena ca samānajātīye prakṛtyarthe sati pratyaya iṣyate / ekādaśa kārṣāpaṇā adhikā asmin kārṣāpaṇaśate ekādaśaṃ kārṣāpanaśatam iti / iha tu na bhavati, ekādaśa māṣā adhikā asmin kārṣāpaṇaśate iti / śatasahasrayoś ca+iṣyate / iha na bhavati, ekādaśādhikā asyāṃ triṃśati iti / itikaraṇo vivakṣārtha ity uktaṃ, tata idaṃ sarvaṃ labhyate / katham ekādaśam śatasahasram iti ? śatānāṃ sahasraṃ, sahasrāṇām vā śatam iti śatasahasram ity ucyate / tatra śatasahasrayoḥ ity eva siddham / adhike samānajātāviṣṭaṃ śatasahasrayoḥ / yasya saṅkhyā tadādhikye ḍaḥ kartavyo mato mama // śadanta-viṃśateś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्मिन्न् अधिकम् इत्य् अनुवर्तते, डः इति च । शदन्तात् प्रातिपदिकात् विंशतेश् च डः प्रत्ययो भवति तद् अस्मिन्न् अधिकम् इत्य् एतस्मिन् विषये । त्रिंशदधिका अस्मिञ् छते त्रिंशं शतम् । शद्-ग्रहने ऽन्त-ग्रहनं प्रत्यय-ग्रहणे यस्मात् स तदादेर् अधिकार्थम् । एकत्रिंश शतम् । एकचत्वारिंशं शतम् । सङ्ख्या-ग्रहणं च कर्तव्यम् । इह मा भूत्, गोत्रिंशदधिका अस्मिन् गोशते इति । विंशतेश् च । विशं शतम् । तदन्ताद् अपि इति वक्तव्यम् । एकविंशं शतम् । सङ्ख्या-ग्रहणं च कर्तव्यम् । इह मा भूत्, गोविंशतिर् अधिका ऽस्मिन् गोशते इति ॥ सङ्ख्याया गुणस्य निमाने मयट्

tad asminn adhikam ity anuvartate, ḍaḥ iti ca / śadantāt prātipadikāt viṃśateś ca ḍaḥ pratyayo bhavati tad asminn adhikam ity etasmin viṣaye / triṃśadadhikā asmiñ chate triṃśaṃ śatam / śad-grahane 'nta-grahanaṃ pratyaya-grahaṇe yasmāt sa tadāder adhikārtham / ekatriṃśa śatam / ekacatvāriṃśaṃ śatam / saṅkhyā-grahaṇaṃ ca kartavyam / iha mā bhūt, gotriṃśadadhikā asmin gośate iti / viṃśateś ca / viśaṃ śatam / tadantād api iti vaktavyam / ekaviṃśaṃ śatam / saṅkhyā-grahaṇaṃ ca kartavyam / iha mā bhūt, goviṃśatir adhikā 'smin gośate iti // saṅkhyāyā guṇasya nimāne mayaṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयसश् च वाचिकायाः सङ्ख्यायाः प्रत्यय इष्यते । इह न भवति, एको भागो निमानमस्य इति । भूयसः इति च प्रत्ययार्थात् प्रकृत्यर्थस्य अधिक्यमात्रं विवक्षितम् । बहुत्वमतन्त्रं, तेन द्विशब्दाद् अपि भवति । गुणशब्दः समानावय्ववचनः । तेन+इह न भवति, द्वौ भागौ यवानाम् अध्यर्ध उदश्वितः इति । निमेये चापि दृश्यते । निमेये वर्तमानायाः सङ्ख्याया निमाने प्रत्ययो दृश्यते । उदश्वितो द्वौ भागौ निमेयमस्य यवभागस्य द्विमया यवा उदश्वितः । त्रिमया यवा उदश्वितः । चतुर्मयाः । गुणस्य इति किम् ? द्वौ व्रीहियवौ निमानमस्य+उदश्वितः । निमाने इति किम् ? द्वौ गुणौ क्षीरस्य एकस्तैलस्य, द्विगुणं पच्यते तैलं क्षीरेण इत्य् अत्र मा भूत् ॥ तस्य पूरणे डट्

bhūyasaś ca vācikāyāḥ saṅkhyāyāḥ pratyaya iṣyate / iha na bhavati, eko bhāgo nimānamasya iti / bhūyasaḥ iti ca pratyayārthāt prakṛtyarthasya adhikyamātraṃ vivakṣitam / bahutvamatantraṃ, tena dviśabdād api bhavati / guṇaśabdaḥ samānāvayvavacanaḥ / tena+iha na bhavati, dvau bhāgau yavānām adhyardha udaśvitaḥ iti / nimeye cāpi dṛśyate / nimeye vartamānāyāḥ saṅkhyāyā nimāne pratyayo dṛśyate / udaśvito dvau bhāgau nimeyamasya yavabhāgasya dvimayā yavā udaśvitaḥ / trimayā yavā udaśvitaḥ / caturmayāḥ / guṇasya iti kim ? dvau vrīhiyavau nimānamasya+udaśvitaḥ / nimāne iti kim ? dvau guṇau kṣīrasya ekastailasya, dviguṇaṃ pacyate tailaṃ kṣīreṇa ity atra mā bhūt // tasya pūraṇe ḍaṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य इति षष्ठीसमर्थात् सङ्ख्यावाचिनः प्रातिपदिकात् पूरणे इत्य् अस्मिन्न् अर्थे डट् प्रत्ययो भवति । पूर्यते ऽनेन इति पूरणम् । येन सङ्ख्या सङ्ख्यानं पूर्यते सम्पद्यते, स तस्याः पूरणः । एकादशानां पूरणः एकदशः । त्रयोदशः । यस्मिन्न् उपसञ्जाते ऽन्या सङ्ख्या सम्पद्यते स प्रत्ययार्थः । इह न भवति, पञ्चानां मुष्टिकानां पूरणो घटः इति ॥ न अन्ताद् असङ्ख्या-आदेर् मट्

tasya iti ṣaṣṭhīsamarthāt saṅkhyāvācinaḥ prātipadikāt pūraṇe ity asminn arthe ḍaṭ pratyayo bhavati / pūryate 'nena iti pūraṇam / yena saṅkhyā saṅkhyānaṃ pūryate sampadyate, sa tasyāḥ pūraṇaḥ / ekādaśānāṃ pūraṇaḥ ekadaśaḥ / trayodaśaḥ / yasminn upasañjāte 'nyā saṅkhyā sampadyate sa pratyayārthaḥ / iha na bhavati, pañcānāṃ muṣṭikānāṃ pūraṇo ghaṭaḥ iti // na antād asaṅkhyā-āder maṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डट् इति वर्तते । नकारान्तात् सङ्ख्यावाचिनः प्रातिपदिकात् असंख्यादेः परस्य डटो मडागमो भवति । नान्तात् इति पञ्चमी इट आगमसम्बन्धे षष्ठीं प्रकल्पयति । पञ्चानां पूरणः पञ्चमः । सप्तमः । नान्तात् इति किम् ? विंशतेः पूरणः विंशः । असङ्ख्यादेः इति किम् ? एकादशानां पूरणः एकादशः ॥ थट् च छन्दसि

ḍaṭ iti vartate / nakārāntāt saṅkhyāvācinaḥ prātipadikāt asaṃkhyādeḥ parasya ḍaṭo maḍāgamo bhavati / nāntāt iti pañcamī iṭa āgamasambandhe ṣaṣṭhīṃ prakalpayati / pañcānāṃ pūraṇaḥ pañcamaḥ / saptamaḥ / nāntāt iti kim ? viṃśateḥ pūraṇaḥ viṃśaḥ / asaṅkhyādeḥ iti kim ? ekādaśānāṃ pūraṇaḥ ekādaśaḥ // thaṭ ca chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्-कति-कतिपय-चतुरां थुक्

ṣaṭ-kati-katipaya-caturāṃ thuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहु-पूग-गण-सङ्घस्य तिथुक्

bahu-pūga-gaṇa-saṅghasya tithuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डट् इत्य् एव । बहु पूग गन सङ्घ इत्य् एतेषां डटि परतः तिथुगागमो भवति । पूगसङ्घशब्दयोर् असङ्ख्यात्वादिदम् एव ज्ञापकं डटो भावस्य । बहूनां पूरणः बहुतिथः । पूगतिथः । गणतिथः । सङ्घतिथः ॥ वतोर् इथुक्

ḍaṭ ity eva / bahu pūga gana saṅgha ity eteṣāṃ ḍaṭi parataḥ tithugāgamo bhavati / pūgasaṅghaśabdayor asaṅkhyātvādidam eva jñāpakaṃ ḍaṭo bhāvasya / bahūnāṃ pūraṇaḥ bahutithaḥ / pūgatithaḥ / gaṇatithaḥ / saṅghatithaḥ // vator ithuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

डट् इत्य् एव । वतोर् डटि परतः इथुगागमो भवति । वत्वन्तस्य संख्यात्वात् पूर्वेण डड् विहितः, तस्मिन्न् अयम् आगमः विधीयते । यावतां पूरणः यावतिथः । तावतिथः । एतावतिथः ॥ द्वेस् तीयः

ḍaṭ ity eva / vator ḍaṭi parataḥ ithugāgamo bhavati / vatvantasya saṃkhyātvāt pūrveṇa ḍaḍ vihitaḥ, tasminn ayam āgamaḥ vidhīyate / yāvatāṃ pūraṇaḥ yāvatithaḥ / tāvatithaḥ / etāvatithaḥ // dves tīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विशब्दात् तीयः प्रत्ययो भवति तस्य पूरणे इत्य् अस्मिन् विषये । डटो ऽपवादः । द्व्योः पूरणः द्वितीयः ॥ त्रेः सम्प्रसारणं च

dviśabdāt tīyaḥ pratyayo bhavati tasya pūraṇe ity asmin viṣaye / ḍaṭo 'pavādaḥ / dvyoḥ pūraṇaḥ dvitīyaḥ // treḥ samprasāraṇaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विंशत्य्-आदिभ्यस् तमड् अन्यतरस्याम्

viṃśaty-ādibhyas tamaḍ anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विंशत्य्-आदिभ्यः परस्य डटः तमडागमो भवत्य् अन्यतरसयाम् । पूरणाधिकारात् डट्प्रत्यय आगमी विज्ञायते । विंशतेः पूरणः विंशतितमः, विंशः । एकविंशतितमः, एकविंशः । त्रिविंशतितमः, त्रिविंशः । त्रिंशत्तमः, त्रिंशः । एकत्रिंशत्तमः, एकत्रिंशः । विंशत्यादयो लौकिकाः सङ्ख्याशब्दा गृह्यन्ते, न पङ्क्त्यादि-सूत्र-संनिविष्टाः । तद्ग्रहणे ह्य् एकविंशतिप्रभुऋतिभ्यो न स्यात् । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् । एवं च सति षष्ट्यादेश् च असङ्ख्यादेः (*५,२।५८) इति पर्युदासोयुज्यत एव ॥ नित्यं शतादि-मास-अर्धमास-संवत्सराच् च

viṃśaty-ādibhyaḥ parasya ḍaṭaḥ tamaḍāgamo bhavaty anyatarasayām / pūraṇādhikārāt ḍaṭpratyaya āgamī vijñāyate / viṃśateḥ pūraṇaḥ viṃśatitamaḥ, viṃśaḥ / ekaviṃśatitamaḥ, ekaviṃśaḥ / triviṃśatitamaḥ, triviṃśaḥ / triṃśattamaḥ, triṃśaḥ / ekatriṃśattamaḥ, ekatriṃśaḥ / viṃśatyādayo laukikāḥ saṅkhyāśabdā gṛhyante, na paṅktyādi-sūtra-saṃniviṣṭāḥ / tadgrahaṇe hy ekaviṃśatiprabhuṛtibhyo na syāt / grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhipratiṣedhāt / evaṃ ca sati ṣaṣṭyādeś ca asaṅkhyādeḥ (*5,2.58) iti paryudāsoyujyata eva // nityaṃ śatādi-māsa-ardhamāsa-saṃvatsarāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतादयः संख्याशब्दाः लौकिका गृह्यन्ते । शतादिभ्यः मासार्धमाससंवत्सरशदेभ्यश् च परस्य डटो नित्यं तमडागमः भवति । मासादयः संख्याशब्दा न भवन्ति, तेभ्यो ऽस्माद् एव ज्ञापकात् डट् प्रत्ययो विज्ञायते । शतस्य पूरणः शततमः । सहस्रतमः । लक्षतमः । मासस्य पूरनः मासतमो दिवसः । अर्धमासतमः । संवत्सरतमः । षष्ट्यादेश् च असङ्ख्यादेः (*५,२।५८) इति वक्ष्यमाणेन सिद्धे शतादिग्रहणं सङ्ख्याद्यर्थम् । एकशततमः । द्विशततमः ॥ षष्ट्यादेश् च असङ्ख्यादेः

śatādayaḥ saṃkhyāśabdāḥ laukikā gṛhyante / śatādibhyaḥ māsārdhamāsasaṃvatsaraśadebhyaś ca parasya ḍaṭo nityaṃ tamaḍāgamaḥ bhavati / māsādayaḥ saṃkhyāśabdā na bhavanti, tebhyo 'smād eva jñāpakāt ḍaṭ pratyayo vijñāyate / śatasya pūraṇaḥ śatatamaḥ / sahasratamaḥ / lakṣatamaḥ / māsasya pūranaḥ māsatamo divasaḥ / ardhamāsatamaḥ / saṃvatsaratamaḥ / ṣaṣṭyādeś ca asaṅkhyādeḥ (*5,2.58) iti vakṣyamāṇena siddhe śatādigrahaṇaṃ saṅkhyādyartham / ekaśatatamaḥ / dviśatatamaḥ // ṣaṣṭyādeś ca asaṅkhyādeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ट्यादेः सङ्ख्याशब्दाद् असङ्ख्यादेः परस्य डटो नित्यं तमडागमः भवति । विंशत्यादिभ्यः इति विकल्पेन प्राप्ते नित्यार्थम् । षष्टितमः । सप्ततितमः । असंख्यादेः इति किम् ? एकषष्टः, एकषष्टितमः । एकसप्ततः, एकसप्ततितमः ॥ मतौ छः सूक्त-साम्नोः

ṣaṣṭyādeḥ saṅkhyāśabdād asaṅkhyādeḥ parasya ḍaṭo nityaṃ tamaḍāgamaḥ bhavati / viṃśatyādibhyaḥ iti vikalpena prāpte nityārtham / ṣaṣṭitamaḥ / saptatitamaḥ / asaṃkhyādeḥ iti kim ? ekaṣaṣṭaḥ, ekaṣaṣṭitamaḥ / ekasaptataḥ, ekasaptatitamaḥ // matau chaḥ sūkta-sāmnoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्याय-अनुवाकयोर् लुक्

adhyāya-anuvākayor luk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतौ इत्य् एव । मत्वर्थे उत्पन्नस्य छस्य लुक् भवति अध्यायानुवाकयोः अभिधेययोः । केन पुनर् अध्यायानुवाकयोः प्रत्ययः ? इदम् एव लुग्-वचनं ज्ञापकं तद्विधानस्य । विकल्पेन लुग् अयम् इष्यते । गर्दभाण्डशब्दो ऽस्मिन्न् इति गर्दभाण्डो ऽध्यायः, अनुवाको वा गर्दभान्डीयः । दीर्घजीवितः, दीर्घजीवितीयः । पलितस्तम्भः, पलितस्तम्भीयः ॥ विमुक्त-आदिभ्यो ऽण्

matau ity eva / matvarthe utpannasya chasya luk bhavati adhyāyānuvākayoḥ abhidheyayoḥ / kena punar adhyāyānuvākayoḥ pratyayaḥ ? idam eva lug-vacanaṃ jñāpakaṃ tadvidhānasya / vikalpena lug ayam iṣyate / gardabhāṇḍaśabdo 'sminn iti gardabhāṇḍo 'dhyāyaḥ, anuvāko vā gardabhānḍīyaḥ / dīrghajīvitaḥ, dīrghajīvitīyaḥ / palitastambhaḥ, palitastambhīyaḥ // vimukta-ādibhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतौ इत्य् एव, अध्यायानुवाकयोः इति च । विमुक्तादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो ऽण् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे अध्यायानुवाकयोर् अभिधेययोः । विमुक्त-शब्दो ऽस्मिन्न् अस्ति वैमुक्तो ऽध्यायः अनुवाको वा । दैवासुरः । विमुक्त । देवासुर । वसुमत् । सत्वत् । उपसत् । दशार्हपयस् । हविर्द्धान । मित्री । सोमापूषन् । अग्नाविष्णु । वृत्रहति । इडा । रक्षोसुर । सदसत् । परिषादक् । वसु । मरुत्वत् । पत्नीवत् । महीयल । दशार्ह । वयस् । पतत्रि । सोम । महित्री । हेतु । विमुक्तादिः ॥ गोषदादिभ्यो वुन्

matau ity eva, adhyāyānuvākayoḥ iti ca / vimuktādibhyaḥ prātipadikebhyo 'ṇ pratyayo bhavati matvarthe adhyāyānuvākayor abhidheyayoḥ / vimukta-śabdo 'sminn asti vaimukto 'dhyāyaḥ anuvāko vā / daivāsuraḥ / vimukta / devāsura / vasumat / satvat / upasat / daśārhapayas / havirddhāna / mitrī / somāpūṣan / agnāviṣṇu / vṛtrahati / iḍā / rakṣosura / sadasat / pariṣādak / vasu / marutvat / patnīvat / mahīyala / daśārha / vayas / patatri / soma / mahitrī / hetu / vimuktādiḥ // goṣadādibhyo vun

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतौ इत्य् एव, अध्यायानुवाकयोः इति च । गोषदादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः वुन् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे ऽध्यायानुवाकयोः । गोषदशब्दो ऽस्मिन्न् इति गोषडको ऽध्यायो ऽनुवाको वा । इषेत्वकः । मातरिश्वकः । गोषद । इषेत्वा । मातरिश्वन् । देवस्यत्वा । देवीरापः । कृष्णोस्याख्यरेष्टः । दैवींधियम् । रक्षोहण । अञ्जन । प्रभूत । प्रतूर्त । कृशानु । गोषदादिः ॥ तत्र कुशलः पथः

matau ity eva, adhyāyānuvākayoḥ iti ca / goṣadādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ vun pratyayo bhavati matvarthe 'dhyāyānuvākayoḥ / goṣadaśabdo 'sminn iti goṣaḍako 'dhyāyo 'nuvāko vā / iṣetvakaḥ / mātariśvakaḥ / goṣada / iṣetvā / mātariśvan / devasyatvā / devīrāpaḥ / kṛṣṇosyākhyareṣṭaḥ / daivīṃdhiyam / rakṣohaṇa / añjana / prabhūta / pratūrta / kṛśānu / goṣadādiḥ // tatra kuśalaḥ pathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वुन् इत्य् एव । तत्र इति सप्तमीसमर्थात् पथिन्शब्दात् कुशलः इत्य् अस्मिन्न् अर्थे वुन् प्रत्ययो भवति । पथि कुशलः पथकः ॥ आकर्शादिभ्यः कन्

vun ity eva / tatra iti saptamīsamarthāt pathinśabdāt kuśalaḥ ity asminn arthe vun pratyayo bhavati / pathi kuśalaḥ pathakaḥ // ākarśādibhyaḥ kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन-हिरण्यात् कामे

dhana-hiraṇyāt kāme

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाङ्गेभ्यः प्रसिते

svāṅgebhyaḥ prasite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एव, कन् इति च । स्वाङ्गवाचिभ्यः शब्देभ्यः तत्र इति सप्तमीसमर्थेभ्यः प्रसिते इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे कन् प्रत्ययो भवति । प्रसितः प्रसक्तस् तत्परः इत्य् अर्थः । केशेषु प्रसितः केशकः । केशादिरचनायां प्रसक्त एवम् उच्यते । बहुवचनं स्वाङ्ग-समुदाय-शब्दाद् अपि यथा स्यात् । दन्तौष्ठकः । केशनखकः ॥ उदराट् ठगाद्यूने

tatra ity eva, kan iti ca / svāṅgavācibhyaḥ śabdebhyaḥ tatra iti saptamīsamarthebhyaḥ prasite ity etasminn arthe kan pratyayo bhavati / prasitaḥ prasaktas tatparaḥ ity arthaḥ / keśeṣu prasitaḥ keśakaḥ / keśādiracanāyāṃ prasakta evam ucyate / bahuvacanaṃ svāṅga-samudāya-śabdād api yathā syāt / dantauṣṭhakaḥ / keśanakhakaḥ // udarāṭ ṭhagādyūne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र इत्य् एव, प्रसिते इति च । उदरशब्दात् सप्तमीसमर्थात् प्रसिते इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे ठक् प्रत्ययो भवति । आध्यूने इति प्रत्ययार्थविशेषणम् । उदरे ऽविजिगीषुर्भण्यते । यो बुभुक्षया ऽत्यन्तं पीड्यते स एवम् उच्यते । उदरे प्रसितः औदरिकः आद्यूनः । आद्यूने इति किम् ? उदरकः ॥ सस्येन परिजातः

tatra ity eva, prasite iti ca / udaraśabdāt saptamīsamarthāt prasite ity etasminn arthe ṭhak pratyayo bhavati / ādhyūne iti pratyayārthaviśeṣaṇam / udare 'vijigīṣurbhaṇyate / yo bubhukṣayā 'tyantaṃ pīḍyate sa evam ucyate / udare prasitaḥ audarikaḥ ādyūnaḥ / ādyūne iti kim ? udarakaḥ // sasyena parijātaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन् प्रत्ययः इत्य् एव स्वर्यते, न ठक् । निर्देशाद् एव तृतीयासमर्थविभक्तिः । सस्य-शब्दात् तृतीयासमर्थात् परिजातः इत्य् अस्मिन्न् अर्थे कन् प्रत्ययो भवति । सस्यशब्दो ऽयम् गुणवाचि । परिः सर्वतो भावे वर्तते । यो गुणैः सम्बद्धो जायते, यस्य किञ्चिद् अपि वैगुण्यं न अस्ति, तस्य+इदम् अभिधानम् । सस्येन परिजातः सस्यकः शालिक । सस्यकः साधुः । सस्यको मणिः । आकरशुद्ध इत्य् अर्थः ॥ अंशं हारि

kan pratyayaḥ ity eva svaryate, na ṭhak / nirdeśād eva tṛtīyāsamarthavibhaktiḥ / sasya-śabdāt tṛtīyāsamarthāt parijātaḥ ity asminn arthe kan pratyayo bhavati / sasyaśabdo 'yam guṇavāci / pariḥ sarvato bhāve vartate / yo guṇaiḥ sambaddho jāyate, yasya kiñcid api vaiguṇyaṃ na asti, tasya+idam abhidhānam / sasyena parijātaḥ sasyakaḥ śālika / sasyakaḥ sādhuḥ / sasyako maṇiḥ / ākaraśuddha ity arthaḥ // aṃśaṃ hāri

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्त्राद्-अचिर-अपहृते

tantrād-acira-apahṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्त्रशब्दान् निर्देशाद् एव पञ्चमीसमर्थात् अचिरापहृते इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे कन् प्रत्ययो भवति । अचिरापहृतः स्तोककालापहृतः इत्य् अर्थः । तन्त्राद् अचिरापहृतः तन्त्रकः पटः । तन्त्रकः प्रावारः । प्रत्यग्रो नव उच्यते ॥ ब्राह्मणक-उष्णिके सञ्ज्ञायाम्

tantraśabdān nirdeśād eva pañcamīsamarthāt acirāpahṛte ity etasminn arthe kan pratyayo bhavati / acirāpahṛtaḥ stokakālāpahṛtaḥ ity arthaḥ / tantrād acirāpahṛtaḥ tantrakaḥ paṭaḥ / tantrakaḥ prāvāraḥ / pratyagro nava ucyate // brāhmaṇaka-uṣṇike sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणक उष्णिक इत्य् एतौ शब्दौ निपात्येते कन् प्रत्ययान्तौ सञ्ज्ञायाम् विषये । ब्राह्मणको देशः । उष्णिका यवागूः । यत्र अयुधजीविनो ब्राह्मणाः सन्ति तत्र ब्राह्मणकः इति सञ्ज्ञा । अल्पान्ना यवागूः उष्णिका इत्य् उच्यते ॥ शीतोष्णाभ्यां कारिणि

brāhmaṇaka uṣṇika ity etau śabdau nipātyete kan pratyayāntau sañjñāyām viṣaye / brāhmaṇako deśaḥ / uṣṇikā yavāgūḥ / yatra ayudhajīvino brāhmaṇāḥ santi tatra brāhmaṇakaḥ iti sañjñā / alpānnā yavāgūḥ uṣṇikā ity ucyate // śītoṣṇābhyāṃ kāriṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतोष्णा-शब्दाभ्यां कारिण्यभिधेये कन् प्रत्ययो भवति । क्रियाविशेषणाद् द्वितीयासमर्थाद् अयं प्रत्ययः । शीतं करोति शीतकः । अलसो, जड उच्यते । उष्णं करोति उष्णकः । शीघ्रकारी, दक्ष उच्यते ॥ अधिकम्

śītoṣṇā-śabdābhyāṃ kāriṇyabhidheye kan pratyayo bhavati / kriyāviśeṣaṇād dvitīyāsamarthād ayaṃ pratyayaḥ / śītaṃ karoti śītakaḥ / alaso, jaḍa ucyate / uṣṇaṃ karoti uṣṇakaḥ / śīghrakārī, dakṣa ucyate // adhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकम् इति निपात्यते । अध्यारूढस्य उत्तरपदलोपः कन् च प्रत्ययः । अधिको द्रोणः खार्याम् । अधिका खारी द्रोणेन । कर्तरि कर्मणि च अध्यारूढशब्दः ॥ अनुक-अभिक-अभीकः कमिता

adhikam iti nipātyate / adhyārūḍhasya uttarapadalopaḥ kan ca pratyayaḥ / adhiko droṇaḥ khāryām / adhikā khārī droṇena / kartari karmaṇi ca adhyārūḍhaśabdaḥ // anuka-abhika-abhīkaḥ kamitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक अभिक अभीक इत्य् एते शब्दाः कन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते कमिता इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे । अभेः पक्षे दीर्घत्वं चनिपात्यते । अनुकामयते अनुकः । अभिकः । अभीकः ॥ पार्श्वेन अन्विच्छति

anuka abhika abhīka ity ete śabdāḥ kanpratyayāntā nipātyante kamitā ity etasminn arthe / abheḥ pakṣe dīrghatvaṃ canipātyate / anukāmayate anukaḥ / abhikaḥ / abhīkaḥ // pārśvena anvicchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वशब्दात् तृतीयासमर्थाद् अन्विच्छति इत्य् अस्मिन्न् अर्थे कन् प्रत्ययो भवति । अनृजुरुपायः पार्श्वम्, तेन अर्थान् अन्विच्छति पार्श्वकः । मायावी, कौसृतिकः, जालिकः उच्यते ॥ अयःशूल-दण्ड-अजिनाभ्यां ठक्-ठञौ

pārśvaśabdāt tṛtīyāsamarthād anvicchati ity asminn arthe kan pratyayo bhavati / anṛjurupāyaḥ pārśvam, tena arthān anvicchati pārśvakaḥ / māyāvī, kausṛtikaḥ, jālikaḥ ucyate // ayaḥśūla-daṇḍa-ajinābhyāṃ ṭhak-ṭhañau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावतिथं ग्रहणम् इति लुग् वा

tāvatithaṃ grahaṇam iti lug vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावतां पूरणं तावतिथाम् । गृह्यते ऽनेन इति ग्रहणम् । प्रकृतिविशेषणं च+एतत् । पूरणप्रत्ययान्तात् प्रातिपदिकात् ग्रहणोपाधिकात् स्वार्थे कन् प्रत्ययो भवति । पूरणस्य प्रत्ययस्य वा लुक् । द्वितीयेन रूपेण ग्रन्थं गृह्णाति द्विकं ग्रहणम्, द्वितीयकम् । त्रिकम्, तृतीयकम् । चतुष्कम्, चतुर्थकम् । तावतिथेन गृह्णाति इति कन् वक्तव्यः, पूरणप्रत्ययस्य च नित्यं लुक् । षष्ठेन रूपेण ग्रन्थं गृह्णाति षट्को देवदत्तः । पञ्चकः । चतुष्कः । इतिकरणो विवक्षार्थः । तेन ग्रन्थविषयम् एव ग्रहणम् विज्ञायते, न अन्यविषयम् ॥ स एषां ग्रामणीः

tāvatāṃ pūraṇaṃ tāvatithām / gṛhyate 'nena iti grahaṇam / prakṛtiviśeṣaṇaṃ ca+etat / pūraṇapratyayāntāt prātipadikāt grahaṇopādhikāt svārthe kan pratyayo bhavati / pūraṇasya pratyayasya vā luk / dvitīyena rūpeṇa granthaṃ gṛhṇāti dvikaṃ grahaṇam, dvitīyakam / trikam, tṛtīyakam / catuṣkam, caturthakam / tāvatithena gṛhṇāti iti kan vaktavyaḥ, pūraṇapratyayasya ca nityaṃ luk / ṣaṣṭhena rūpeṇa granthaṃ gṛhṇāti ṣaṭko devadattaḥ / pañcakaḥ / catuṣkaḥ / itikaraṇo vivakṣārthaḥ / tena granthaviṣayam eva grahaṇam vijñāyate, na anyaviṣayam // sa eṣāṃ grāmaṇīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स इति प्रथमासमर्थात् एषाम् इति षष्ठ्यर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत् तत् प्रथमासमर्थं ग्रामणीश् चेत् स भवति । ग्रामणीः प्रधानः, मुख्यः इत्य् अर्थः । देवदत्तः ग्रामणीः एषाम् देवदत्तकाः । ब्रह्मदत्तकाः । ग्रामणीः इति किम् ? देवदत्तः शत्रुर् एषाम् ॥ शृङ्खलम् अस्य बन्धनं करभे

sa iti prathamāsamarthāt eṣām iti ṣaṣṭhyarthe kan pratyayo bhavati, yat tat prathamāsamarthaṃ grāmaṇīś cet sa bhavati / grāmaṇīḥ pradhānaḥ, mukhyaḥ ity arthaḥ / devadattaḥ grāmaṇīḥ eṣām devadattakāḥ / brahmadattakāḥ / grāmaṇīḥ iti kim ? devadattaḥ śatrur eṣām // śṛṅkhalam asya bandhanaṃ karabhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्खल-शब्दात् प्रथमासमर्थाद् अस्य इति षष्ठ्यर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत् तत् प्रथमासमर्थं बन्धनं चेद् तद् भवति, यत् तद् अस्य इति निर्देष्टं करभश् चेत् स भवति । शृङ्खलं बन्धनम् अस्य करभस्य शृङ्खलकः । उष्ट्राणां बालकाः करभाः । तेषां काष्ठमयं पाशकं पादे व्यातिषज्यते, तद् उच्यते शृङ्खलम् इति । यद्यपि रज्ज्वादिकम् अपि तत्र अस्ति तथापि शृङ्खलम् अस्य अस्वतन्त्रीकरणे भवति साधनम् इति बन्धनम् इत्य् उच्यते ॥ उत्क उनमनाः

śṛṅkhala-śabdāt prathamāsamarthād asya iti ṣaṣṭhyarthe kan pratyayo bhavati, yat tat prathamāsamarthaṃ bandhanaṃ ced tad bhavati, yat tad asya iti nirdeṣṭaṃ karabhaś cet sa bhavati / śṛṅkhalaṃ bandhanam asya karabhasya śṛṅkhalakaḥ / uṣṭrāṇāṃ bālakāḥ karabhāḥ / teṣāṃ kāṣṭhamayaṃ pāśakaṃ pāde vyātiṣajyate, tad ucyate śṛṅkhalam iti / yadyapi rajjvādikam api tatra asti tathāpi śṛṅkhalam asya asvatantrīkaraṇe bhavati sādhanam iti bandhanam ity ucyate // utka unamanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्कः इति निपात्यते, उन्मनाश् चेद् स भवति । उद्गतं मनो यस्य स उन्मनाः । उच्-छब्दात् ससाधनक्रियावचनात् तद्वति कन् प्रत्ययो निपात्यते । उत्को देवदत्तः । उत्कः प्रवासी । उत्सुकः इत्य् अर्थः ॥ काल-प्रयोजनाद् रोगे

utkaḥ iti nipātyate, unmanāś ced sa bhavati / udgataṃ mano yasya sa unmanāḥ / uc-chabdāt sasādhanakriyāvacanāt tadvati kan pratyayo nipātyate / utko devadattaḥ / utkaḥ pravāsī / utsukaḥ ity arthaḥ // kāla-prayojanād roge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अस्मिन्न् अन्नं प्राये सञ्ज्ञायाम्

tad asminn annaṃ prāye sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् इति प्रथमासमर्थाद् अस्मिन् इति सप्तम्यर्थे कन् प्रत्ययो भवति, यत् तत् प्रथमासमर्थं अन्नं चेत् प्रायविषयं तद् भवति । प्रायो बाहुल्यम् । सञ्ज्ञाग्रहण तदन्तोपाधिः । गुडापूपाः प्रायेण अन्नम् अस्यां पौर्णमास्यां गुडापूपिका । तिलापूपिका पौर्णमासी । वटकेभ्य इनिर् वक्तव्यः । वटकिनी पौर्णमासी ॥ कुल्माषाद् अञ्

tat iti prathamāsamarthād asmin iti saptamyarthe kan pratyayo bhavati, yat tat prathamāsamarthaṃ annaṃ cet prāyaviṣayaṃ tad bhavati / prāyo bāhulyam / sañjñāgrahaṇa tadantopādhiḥ / guḍāpūpāḥ prāyeṇa annam asyāṃ paurṇamāsyāṃ guḍāpūpikā / tilāpūpikā paurṇamāsī / vaṭakebhya inir vaktavyaḥ / vaṭakinī paurṇamāsī // kulmāṣād añ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुल्माष-शब्दात् अञ् प्रत्ययो भवति, तद् अस्मिन्न् अन्नं प्राये सञ्ज्ञायाम् (*५,२।८२) इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे । ञकारो वृद्धिस्वरार्थः । कुल्माषाः प्रायेण अन्नमस्याम् कौल्माषी पौर्णमासी ॥ श्रोत्रियं श्छन्दो ऽधीते

kulmāṣa-śabdāt añ pratyayo bhavati, tad asminn annaṃ prāye sañjñāyām (*5,2.82) ity etasminn arthe / ñakāro vṛddhisvarārthaḥ / kulmāṣāḥ prāyeṇa annamasyām kaulmāṣī paurṇamāsī // śrotriyaṃ śchando 'dhīte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रियन् इति निपात्यते छन्दो ऽधीते इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे । नकारः स्वरार्थः । श्रोत्रियो ब्राह्मणः । श्रोत्रियंश् छन्दो ऽधीते इति वाक्यार्थे पदवचनम्, छन्दसो वा श्रोत्रभावः, तदधीते इति घन् च प्रत्ययः । कथं छन्दो ऽधीते छन्दसः ? बाग्रहणम् अनुवर्तते तावतिथं ग्रहणम् इति लुग् वा (*५,२।७७) इत्य् अतः ॥ श्राद्धम् अनेनन् भुक्तम् इनि-ठनौ

śrotriyan iti nipātyate chando 'dhīte ity etasminn arthe / nakāraḥ svarārthaḥ / śrotriyo brāhmaṇaḥ / śrotriyaṃś chando 'dhīte iti vākyārthe padavacanam, chandaso vā śrotrabhāvaḥ, tadadhīte iti ghan ca pratyayaḥ / kathaṃ chando 'dhīte chandasaḥ ? bāgrahaṇam anuvartate tāvatithaṃ grahaṇam iti lug vā (*5,2.77) ity ataḥ // śrāddham anenan bhuktam ini-ṭhanau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्राद्धम् इति प्रकृतिः । अनेन इति प्रत्ययार्थः । भुक्तम् इति प्रकृतिविशेषणम् । श्राद्धशब्दाद् भुक्तोपाधिकाद् अनेन इत्य् अस्मिन्न् अर्थे इनिठनौ प्रत्ययौ भवतः । श्राद्ध-शब्दः कर्मनामधेयम् तत् साधनद्रव्ये वर्तित्वा प्रत्ययम् उत्पादयति । श्राद्धं भुक्तम् अनेन श्राद्धी, श्राद्धिकः । इनिठनोः समानकालग्रहणं कर्तव्यम्, अद्य भुक्ते श्राद्धे श्वः श्राद्धिकः इति मा भूत् ॥ पूर्वादिनिः

śrāddham iti prakṛtiḥ / anena iti pratyayārthaḥ / bhuktam iti prakṛtiviśeṣaṇam / śrāddhaśabdād bhuktopādhikād anena ity asminn arthe iniṭhanau pratyayau bhavataḥ / śrāddha-śabdaḥ karmanāmadheyam tat sādhanadravye vartitvā pratyayam utpādayati / śrāddhaṃ bhuktam anena śrāddhī, śrāddhikaḥ / iniṭhanoḥ samānakālagrahaṇaṃ kartavyam, adya bhukte śrāddhe śvaḥ śrāddhikaḥ iti mā bhūt // pūrvādiniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपूर्वाच् च

sapūrvāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यमानं पूर्वं यस्माद् इति सपूर्वं प्रातिपदिकम्, तस्य पूर्वशब्देन तद् अन्तविधिः । सपूर्वात् प्रतिपदिकात् पूर्वशब्दान्तात् अनेन इत्य् अस्मिन्न् अर्थे इनिः प्रत्ययो भवति । पूर्वं कृतम् अनेन कृतपूर्वी कटम् । भुक्तपूर्वी ओदनम् । सुप् सुपा इति समासं कृत्वा तद्धित उत्पाद्यते । योगद्वयेन च अनेन पूर्वादिनिः (*५,२।८६), सपूर्वच् च (*५,२।८७) इति परिभाषाद्वयं ज्ञाप्यते, व्यपदेशिवद्भावो ऽप्रातिपदिकेन, ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर् न अस्ति इति ॥ इष्ट-आदिभ्यश् च

vidyamānaṃ pūrvaṃ yasmād iti sapūrvaṃ prātipadikam, tasya pūrvaśabdena tad antavidhiḥ / sapūrvāt pratipadikāt pūrvaśabdāntāt anena ity asminn arthe iniḥ pratyayo bhavati / pūrvaṃ kṛtam anena kṛtapūrvī kaṭam / bhuktapūrvī odanam / sup supā iti samāsaṃ kṛtvā taddhita utpādyate / yogadvayena ca anena pūrvādiniḥ (*5,2.86), sapūrvac ca (*5,2.87) iti paribhāṣādvayaṃ jñāpyate, vyapadeśivadbhāvo 'prātipadikena, grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhir na asti iti // iṣṭa-ādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्ट । पूर्त । उपसादित । निगदित । परिवादित । निकथित । परिकथित । सङ्कलित । निपठित । सङ्कल्पित । अनर्चित । विकलित । संरक्षित । निपतित । पठित । परिकलित । अर्चित । परिरक्षित । पूजित । परिगणित । उपगणित । अवकीर्ण । परित । आयुक्त । आम्नात । श्रुत । अधीत । आसेवित । अपवारित । अवकल्पित । निराकृत । उपकृत । उपाकृत । अनुयुक्त । उपनत । अनुगुणित । अनुपठित । व्याकुलित । निगृहीत । इष्टादिः ॥ छन्दसि परिपन्थि-परिपरिणौ पर्यवस्थातरि

iṣṭa / pūrta / upasādita / nigadita / parivādita / nikathita / parikathita / saṅkalita / nipaṭhita / saṅkalpita / anarcita / vikalita / saṃrakṣita / nipatita / paṭhita / parikalita / arcita / parirakṣita / pūjita / parigaṇita / upagaṇita / avakīrṇa / parita / āyukta / āmnāta / śruta / adhīta / āsevita / apavārita / avakalpita / nirākṛta / upakṛta / upākṛta / anuyukta / upanata / anuguṇita / anupaṭhita / vyākulita / nigṛhīta / iṣṭādiḥ // chandasi paripanthi-paripariṇau paryavasthātari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिपन्थिन् परिपरिन् इत्य् एतौ शब्दौ छन्दसि विषये निपात्येते, पर्यवस्थातरि वाच्ये । पर्यवस्थाता प्रतिपक्षः, सप्त्न उच्यते । मा त्वा परिपन्थिनो विदन् मा त्वा परिपरिणो विदन् ॥ अनुपद्य्-अन्वेष्टा

paripanthin pariparin ity etau śabdau chandasi viṣaye nipātyete, paryavasthātari vācye / paryavasthātā pratipakṣaḥ, saptna ucyate / mā tvā paripanthino vidan mā tvā paripariṇo vidan // anupady-anveṣṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपदी इति निपात्यते अन्वेष्टा चेत् स भवति । पदस्य पश्चाद् अनुपदम् । अनुपदी गवाम् । अनुपदी उष्ट्राणाम् ॥ साक्षाद् द्रष्टरि सञ्ज्ञायाम्

anupadī iti nipātyate anveṣṭā cet sa bhavati / padasya paścād anupadam / anupadī gavām / anupadī uṣṭrāṇām // sākṣād draṣṭari sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रियच् परक्षेत्रे चिकित्स्यः

kṣetriyac parakṣetre cikitsyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रियच् इति निपात्यते परक्षेत्रे चिकित्स्यः इत्य् एतस्मिन् वाक्यार्थे पदवचनम् । परक्षेत्राद् तत्र इति सप्तमीसमर्थात् चिकित्स्यः इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे घच् प्रत्ययः परशब्दलोपश् च निपात्यते । परक्षेत्रे चिकित्स्यः क्षेत्रेयो व्याधिः । क्षेत्रियं कुष्ठम् । परक्षेत्रं जन्मान्तरशरीरम्, तत्र चिकित्स्यः क्षेत्रियः । असाध्यः प्रत्याख्येयो व्याधिर् उच्यते । नामृतस्य निवर्तते इत्य् अर्थः । अथ वा क्षेत्रियं विषम् यत् परक्षेत्रे परशरीरे संक्रमय्य चिकित्सते । अथ वा क्षेत्रियाणि तृणानि यानि सस्यार्थे क्षेत्रे जातानि चिकित्स्यानि नाशयितव्यानि । अथ वा क्षेत्रियः पारदारिकः । परदाराः परक्षेत्रं तत्र चिकित्स्यः निग्रहीतव्यः । सर्वं च+एतत् प्रमाणम् ॥ इन्द्रियम्-इन्द्रलिङ्गम्-इन्द्रदृष्टम्-इन्द्रसृष्टम्-इन्द्रजुष्टम्-इन्द्रदत्तम् इति वा

kṣetriyac iti nipātyate parakṣetre cikitsyaḥ ity etasmin vākyārthe padavacanam / parakṣetrād tatra iti saptamīsamarthāt cikitsyaḥ ity etasminn arthe ghac pratyayaḥ paraśabdalopaś ca nipātyate / parakṣetre cikitsyaḥ kṣetreyo vyādhiḥ / kṣetriyaṃ kuṣṭham / parakṣetraṃ janmāntaraśarīram, tatra cikitsyaḥ kṣetriyaḥ / asādhyaḥ pratyākhyeyo vyādhir ucyate / nāmṛtasya nivartate ity arthaḥ / atha vā kṣetriyaṃ viṣam yat parakṣetre paraśarīre saṃkramayya cikitsate / atha vā kṣetriyāṇi tṛṇāni yāni sasyārthe kṣetre jātāni cikitsyāni nāśayitavyāni / atha vā kṣetriyaḥ pāradārikaḥ / paradārāḥ parakṣetraṃ tatra cikitsyaḥ nigrahītavyaḥ / sarvaṃ ca+etat pramāṇam // indriyam-indraliṅgam-indradṛṣṭam-indrasṛṣṭam-indrajuṣṭam-indradattam iti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियम् इत्य् अन्तोदात्तं शब्दरूपं निपात्यते । रूढिर् एषा चक्षुरादिनां करणानम् । तथा च व्युत्पत्तेर् अनियमं दर्शयति । इन्द्र-शब्दात् षष्ठीसमर्थात् लिङ्गम् इत्य् एतस्मिन्न् अर्थे घच्-प्रत्ययो भवति । इन्द्रस्य् लिङ्गम् इन्द्रियम् । इन्द्र आत्मा, स चक्षुरादिना करणेन अनुमीयते । नाकर्तृकं करणम् अस्ति । इन्द्रेण दृष्टम् । तृतीयासमर्थात् प्रत्ययः । आत्मना दृष्टम् इत्य् अर्थः । इन्द्रेण सृष्टम्, आत्मना सृष्टम् । तत्कृतेन शुभाशुभकर्मणोत्पन्नम् इति कृत्वा । इन्द्रेण जुष्टम्, आत्मना जुष्टं, सेवितम् । तद्द्वारेण विज्ञानोत्पादनात् । इन्द्रेण दत्तम्, आत्मना विषयेभ्यो दत्तं यथायथं ग्रहणाय । इतिकरणः प्रकारार्थः । सति सम्भवे व्युत्पत्तिर् अन्यथा ऽपि कर्तव्या, रूढेरनियमात् इति । वाशब्दः प्रत्येकम् अभिसम्बध्यमानो विकल्पानां स्वातन्त्र्यम् दर्शयति ॥ तद् अस्य अस्त्य् अस्मिन्न् इति मतुप्

indriyam ity antodāttaṃ śabdarūpaṃ nipātyate / rūḍhir eṣā cakṣurādināṃ karaṇānam / tathā ca vyutpatter aniyamaṃ darśayati / indra-śabdāt ṣaṣṭhīsamarthāt liṅgam ity etasminn arthe ghac-pratyayo bhavati / indrasy liṅgam indriyam / indra ātmā, sa cakṣurādinā karaṇena anumīyate / nākartṛkaṃ karaṇam asti / indreṇa dṛṣṭam / tṛtīyāsamarthāt pratyayaḥ / ātmanā dṛṣṭam ity arthaḥ / indreṇa sṛṣṭam, ātmanā sṛṣṭam / tatkṛtena śubhāśubhakarmaṇotpannam iti kṛtvā / indreṇa juṣṭam, ātmanā juṣṭaṃ, sevitam / taddvāreṇa vijñānotpādanāt / indreṇa dattam, ātmanā viṣayebhyo dattaṃ yathāyathaṃ grahaṇāya / itikaraṇaḥ prakārārthaḥ / sati sambhave vyutpattir anyathā 'pi kartavyā, rūḍheraniyamāt iti / vāśabdaḥ pratyekam abhisambadhyamāno vikalpānāṃ svātantryam darśayati // tad asya asty asminn iti matup

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूम्नि तावत् - गोमान् । निन्दायाम् - कुष्ठी । ककुदावर्तिनी । प्रशंसायाम् - रूपवती कन्या । नित्ययोगे - क्षीरिणो वृक्षाः । अतिशायने - उदरिणी कन्या । संसर्गे - दण्डी । छत्री । अस्तिविवक्षायाम् - अस्तिमान् । गुणवचनेभ्यो मतुपो लुग्वक्तव्यः । शुक्लो गुणो ऽस्य अस्ति शुक्लः पटः । कृष्णः । श्वेतः ॥ रसादिभ्यश् च

bhūmni tāvat - gomān / nindāyām - kuṣṭhī / kakudāvartinī / praśaṃsāyām - rūpavatī kanyā / nityayoge - kṣīriṇo vṛkṣāḥ / atiśāyane - udariṇī kanyā / saṃsarge - daṇḍī / chatrī / astivivakṣāyām - astimān / guṇavacanebhyo matupo lugvaktavyaḥ / śuklo guṇo 'sya asti śuklaḥ paṭaḥ / kṛṣṇaḥ / śvetaḥ // rasādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः मतुप् प्रत्ययो भवति तद् अस्य अस्त्य् अस्मिन् इत्य् एतस्मिन् विषये । रसवान् । रूपवान् । किमर्थम् इदम् उच्यते, न पूर्वसूत्रेण+एव मतुप् सिद्धः ? रसादिभ्यः पुनर् वचनम् अन्यनिवृत्त्यर्थम्, अन्ये मत्वर्थीया मा भूवन्न् इति । कथं रूपिणी कन्या, रूपिको दारकः ? प्रायिकम् एतद् वचनम् । इतिकरणो विवक्षार्थो ऽनुवर्तते । अथ वा गुणात् इति अत्र पठ्यते । तेन ये रसनेन्द्रियादिग्राह्या गुणाः, तेषाम् अत्र पाठः । इह मा भूत्, रूपिणी, रूपिकः इति । शोभायोगो गम्यते । रसिको नटः इत्य् अत्र भावयोगः । रस । रूप । गन्ध । स्पर्श । शब्द । स्नेह । गुणात् । एकाचः । गुन-ग्रहणं रसादीनां विशेषणम् ॥ प्राणिस्थाद् आतो लज् अन्यतरस्याम्

rasādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ matup pratyayo bhavati tad asya asty asmin ity etasmin viṣaye / rasavān / rūpavān / kimartham idam ucyate, na pūrvasūtreṇa+eva matup siddhaḥ ? rasādibhyaḥ punar vacanam anyanivṛttyartham, anye matvarthīyā mā bhūvann iti / kathaṃ rūpiṇī kanyā, rūpiko dārakaḥ ? prāyikam etad vacanam / itikaraṇo vivakṣārtho 'nuvartate / atha vā guṇāt iti atra paṭhyate / tena ye rasanendriyādigrāhyā guṇāḥ, teṣām atra pāṭhaḥ / iha mā bhūt, rūpiṇī, rūpikaḥ iti / śobhāyogo gamyate / rasiko naṭaḥ ity atra bhāvayogaḥ / rasa / rūpa / gandha / sparśa / śabda / sneha / guṇāt / ekācaḥ / guna-grahaṇaṃ rasādīnāṃ viśeṣaṇam // prāṇisthād āto laj anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणिस्थवाचिनः शब्दात् आकारान्तात् लच् प्रत्ययो भवत्य् अन्यतरस्यां मत्वर्थे । चूडालः, चूडावान् । कर्णिकालः, कर्णिकावान् । प्राणिस्थात् इति किम् ? शिखावान् प्रदीपः । आत् इति किम् ? हस्तवान् । पादवान् । प्राण्यङ्गाद् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्, चिकीर्षा ऽस्य अस्ति चिकीर्षावान्, जिहीर्षा ऽस्य अस्ति जिहीर्षावान् । प्रत्ययस्वरेण+एव अन्तोदात्तत्वे सिद्धे, चकारश् चूडालो ऽस्ति इत्य् अत्र स्वरितो वानुदत्ते पदादौ (*८,२।६) इति स्वरितबाधनार्थः ॥ सिध्म-आदिभ्यश् च

prāṇisthavācinaḥ śabdāt ākārāntāt lac pratyayo bhavaty anyatarasyāṃ matvarthe / cūḍālaḥ, cūḍāvān / karṇikālaḥ, karṇikāvān / prāṇisthāt iti kim ? śikhāvān pradīpaḥ / āt iti kim ? hastavān / pādavān / prāṇyaṅgād iti vaktavyam / iha mā bhūt, cikīrṣā 'sya asti cikīrṣāvān, jihīrṣā 'sya asti jihīrṣāvān / pratyayasvareṇa+eva antodāttatve siddhe, cakāraś cūḍālo 'sti ity atra svarito vānudatte padādau (*8,2.6) iti svaritabādhanārthaḥ // sidhma-ādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातूलः । दन्तूलः । बलूलः । ललाटूलः । जटाघटाकलाः क्षेपे । जटालः । घटालः । कलालः । सक्थि । कर्ण । स्नेह । शीत । श्याम । पिङ्ग । पित्त । शुष्क । पृथु । मृदु । मञ्जु । पत्र । चटु । कपि । कण्डु । सञ्ज्ञा । क्षुद्रजन्तूपतापाच् च+इष्यते । क्षुद्रजन्तु - यूकालः । मक्षिकालः । उपताप - विचर्चिकालः । विपादिकालः । मूर्च्छालः । सिध्मादिः ॥ वत्सांसाभ्यां कामबले

vātūlaḥ / dantūlaḥ / balūlaḥ / lalāṭūlaḥ / jaṭāghaṭākalāḥ kṣepe / jaṭālaḥ / ghaṭālaḥ / kalālaḥ / sakthi / karṇa / sneha / śīta / śyāma / piṅga / pitta / śuṣka / pṛthu / mṛdu / mañju / patra / caṭu / kapi / kaṇḍu / sañjñā / kṣudrajantūpatāpāc ca+iṣyate / kṣudrajantu - yūkālaḥ / makṣikālaḥ / upatāpa - vicarcikālaḥ / vipādikālaḥ / mūrcchālaḥ / sidhmādiḥ // vatsāṃsābhyāṃ kāmabale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सांसशब्दाभ्याम् लच् प्रत्ययो भवति यथासङ्ख्यं कामवति बलवति च अर्थे । वत्सलः । अंसलः । वृत्तिविषये वत्सांसशब्दौ स्वभावात् कामबलयोर् वर्तमानौ तद्वति प्रत्ययम् उत्पादयतः । न ह्य् अत्र वत्सार्थः अंसार्थो वा विद्यते । वत्सलः इति स्नेहवानुच्यते, वत्सलः स्वामी, वत्सलः पिता इति । अंसलः इति च उपचितमांसो बलवानुच्यते । न च अयम् अर्थो मतुपि सम्भवति इति नित्यं लजेव भवति । अन्यत्र अंसवती गौः, अंसवान् दुर्बलः ॥ फेनाद् इलच् च

vatsāṃsaśabdābhyām lac pratyayo bhavati yathāsaṅkhyaṃ kāmavati balavati ca arthe / vatsalaḥ / aṃsalaḥ / vṛttiviṣaye vatsāṃsaśabdau svabhāvāt kāmabalayor vartamānau tadvati pratyayam utpādayataḥ / na hy atra vatsārthaḥ aṃsārtho vā vidyate / vatsalaḥ iti snehavānucyate, vatsalaḥ svāmī, vatsalaḥ pitā iti / aṃsalaḥ iti ca upacitamāṃso balavānucyate / na ca ayam artho matupi sambhavati iti nityaṃ lajeva bhavati / anyatra aṃsavatī gauḥ, aṃsavān durbalaḥ // phenād ilac ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फेनशब्दात् इलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । चकारात् लच् च । अन्यतरस्याम् ग्रहणम् मतुप् समुच्चयार्थं सर्वत्र+एव अनुवर्तते । हेनिलः, फेनलः, फेनवान् ॥ लोमादि-पामादि-पिच्छादिभ्यः श-न-इलचः

phenaśabdāt ilac pratyayo bhavati matvarthe / cakārāt lac ca / anyatarasyām grahaṇam matup samuccayārthaṃ sarvatra+eva anuvartate / henilaḥ, phenalaḥ, phenavān // lomādi-pāmādi-picchādibhyaḥ śa-na-ilacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोमादिभ्यः पामादिभ्यः पिच्छादिभ्यश् च त्रिभ्यो गणेभ्यो यथासङ्ख्यं श न इलच् इत्य् एते प्रत्यया भवन्ति मत्वर्थे, मतुप् च । लोमादिभ्यः शो भवति - लोमशः, लोमवान् । पामादिभ्यो नो भवति - पामनः, पामवान् । पिछादिभः इलच् भवति - पिच्छिलः, पिच्छवान् । उरसिलः, उरस्वान् । लोमन् । रोमन् । वल्गु । बभ्रौ । हरि । कपि । शुनि । तरु । लोमादिः । पामन् । वामन् । हेमन् । श्लेष्मन् । कद्रु । बलि । श्रेष्ठ । पलल । सामन् । अङ्गात् कल्याणे । शाकीपललीदद्र्वां ह्रस्वत्वम् च । विष्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसन्धेः । लक्ष्म्या अच्च । पामादिः । पिच्छ । उरस् । घ्रुवका । क्षुवका । जटाघटाकलाः क्षेपे । वर्ण । उदक । पङ्क । प्रज्ञा । पिच्छादिः ॥ प्रज्ञा-श्रद्धा-अर्चा-वृत्तिभ्यो णः

lomādibhyaḥ pāmādibhyaḥ picchādibhyaś ca tribhyo gaṇebhyo yathāsaṅkhyaṃ śa na ilac ity ete pratyayā bhavanti matvarthe, matup ca / lomādibhyaḥ śo bhavati - lomaśaḥ, lomavān / pāmādibhyo no bhavati - pāmanaḥ, pāmavān / pichādibhaḥ ilac bhavati - picchilaḥ, picchavān / urasilaḥ, urasvān / loman / roman / valgu / babhrau / hari / kapi / śuni / taru / lomādiḥ / pāman / vāman / heman / śleṣman / kadru / bali / śreṣṭha / palala / sāman / aṅgāt kalyāṇe / śākīpalalīdadrvāṃ hrasvatvam ca / viṣvagityuttarapadalopaścākṛtasandheḥ / lakṣmyā acca / pāmādiḥ / piccha / uras / ghruvakā / kṣuvakā / jaṭāghaṭākalāḥ kṣepe / varṇa / udaka / paṅka / prajñā / picchādiḥ // prajñā-śraddhā-arcā-vṛttibhyo ṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपः-सहस्राभ्यां विनि-इनी

tapaḥ-sahasrābhyāṃ vini-inī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपः-सहस्र-शब्दाभ्यां विनि इनि इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः मत्वर्थे । प्रत्ययार्थयोस् तु यथासङ्ख्यं सर्वत्र+एव अस्मिन् प्रकरणे निस्यते । तपो ऽस्य अस्मिन् वा विद्यते तपस्वी । सहस्री । असन्तत्वाद् अदन्तत्वाच् च सिद्धे प्रत्यये पुनर् वचनम् अणा वक्ष्यमाणेन बाधा मा भूत् इति । सहस्रात् तु ठन् अपि बाध्यते ॥ अण् च

tapaḥ-sahasra-śabdābhyāṃ vini ini ity etau pratyayau bhavataḥ matvarthe / pratyayārthayos tu yathāsaṅkhyaṃ sarvatra+eva asmin prakaraṇe nisyate / tapo 'sya asmin vā vidyate tapasvī / sahasrī / asantatvād adantatvāc ca siddhe pratyaye punar vacanam aṇā vakṣyamāṇena bādhā mā bhūt iti / sahasrāt tu ṭhan api bādhyate // aṇ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपः-सहस्राभ्याम् अण् च प्रत्ययो भवति । तापसः । साहस्रः । योगविभाग उत्तरार्थः, यथासङ्ख्यार्थश् च । अण्प्रकरणे ज्योत्स्नादिभ्य उप्सङ्ख्यानम् । ज्योत्स्ना विद्यते ऽस्मिन् पक्षे ज्यौत्स्नः पक्षः । तामिस्रः । कौण्डलः । कौतपः । वैसर्पः । वौपादिकः ॥ सिकता-शर्कराभ्यां च

tapaḥ-sahasrābhyām aṇ ca pratyayo bhavati / tāpasaḥ / sāhasraḥ / yogavibhāga uttarārthaḥ, yathāsaṅkhyārthaś ca / aṇprakaraṇe jyotsnādibhya upsaṅkhyānam / jyotsnā vidyate 'smin pakṣe jyautsnaḥ pakṣaḥ / tāmisraḥ / kauṇḍalaḥ / kautapaḥ / vaisarpaḥ / vaupādikaḥ // sikatā-śarkarābhyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिकता-शर्कराभ्याम् अण् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । सैकतो घटः । शार्करं मधु । अदेशे इह+उदाहरणम् । देशे तु लुबिलचौ भविष्यतः ॥ देशे लुब्-इलचौ च

sikatā-śarkarābhyām aṇ pratyayo bhavati matvarthe / saikato ghaṭaḥ / śārkaraṃ madhu / adeśe iha+udāharaṇam / deśe tu lubilacau bhaviṣyataḥ // deśe lub-ilacau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिकताशर्कराभ्यां देशे ऽभिधेये लुब्-इलचौ भवतः । चकाराद् अण् च, मतुप् च । कस्य पुनर् अयं लुप् ? मतुबादीनाम् अन्यतमस्य, विशेषाभावात् । सिकता अस्मिन् विद्यते सिकता देशः, सिकतिलः, सैकतः, सिकतावान् । एवं शर्करा देशः, शर्करिलः, शार्करः, शर्करावान् । देशे इति किम् ? सैकतो घटः । शार्करं मधु ॥ दन्त उन्नत उरच्

sikatāśarkarābhyāṃ deśe 'bhidheye lub-ilacau bhavataḥ / cakārād aṇ ca, matup ca / kasya punar ayaṃ lup ? matubādīnām anyatamasya, viśeṣābhāvāt / sikatā asmin vidyate sikatā deśaḥ, sikatilaḥ, saikataḥ, sikatāvān / evaṃ śarkarā deśaḥ, śarkarilaḥ, śārkaraḥ, śarkarāvān / deśe iti kim ? saikato ghaṭaḥ / śārkaraṃ madhu // danta unnata urac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्नत इति प्रकृतिविशेषणम् । दन्तशब्दाद् उनतोपाधिकाद् उरच् प्रत्ययो भवति मवर्थे । दन्ता उन्नता अस्य सन्ति दन्तुरः उन्नत इति किम् ? दन्तवान् ॥ ऊष-सुषि-मुष्क-मधो रः

unnata iti prakṛtiviśeṣaṇam / dantaśabdād unatopādhikād urac pratyayo bhavati mavarthe / dantā unnatā asya santi danturaḥ unnata iti kim ? dantavān // ūṣa-suṣi-muṣka-madho raḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिकरणो विवक्षार्थः सर्वत्राभिधेयनियमं करोति । इह न भवति, ऊषो ऽस्मिन् घटे विद्यते, मधु अस्मिन् घटे विद्यते इति । रप्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्य उपसङ्ख्यानम् । खमस्य अस्ति कण्ठविवरम् महत् खरः । मुखम् अस्य अस्ति इति सर्वस्मिन् वक्तव्ये मुखरः । कुञ्जावस्य स्तः कुञ्जरः । हस्तिहनू कुञ्जशब्देन+उच्येते । नगपांसुपाण्डुभ्यश् च+इति वक्तव्यम् । नगरम् । पांसुरम् । पाण्डुरम् । कच्छ्वा ह्रस्वत्वम् च । कच्चुरम् ॥ द्यु-द्रुभ्यां मः

itikaraṇo vivakṣārthaḥ sarvatrābhidheyaniyamaṃ karoti / iha na bhavati, ūṣo 'smin ghaṭe vidyate, madhu asmin ghaṭe vidyate iti / raprakaraṇe khamukhakuñjebhya upasaṅkhyānam / khamasya asti kaṇṭhavivaram mahat kharaḥ / mukham asya asti iti sarvasmin vaktavye mukharaḥ / kuñjāvasya staḥ kuñjaraḥ / hastihanū kuñjaśabdena+ucyete / nagapāṃsupāṇḍubhyaś ca+iti vaktavyam / nagaram / pāṃsuram / pāṇḍuram / kacchvā hrasvatvam ca / kaccuram // dyu-drubhyāṃ maḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यु-द्रु-शब्दाभ्यां मः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । द्युमः । द्रुमः । रूढिशब्दौ एतौ । रूढिषु मतुप् पुनर् न विकल्प्यते ॥ केशाद् वो ऽन्यतरस्याम्

dyu-dru-śabdābhyāṃ maḥ pratyayo bhavati matvarthe / dyumaḥ / drumaḥ / rūḍhiśabdau etau / rūḍhiṣu matup punar na vikalpyate // keśād vo 'nyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाण्ड्यजगात् सञ्ज्ञायाम्

gāṇḍyajagāt sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाण्दी अजग इत्य् एताभ्यां वः प्रत्ययो भवति सञ्ज्ञायां विषये मत्वर्थे । गान्दीवं धनुः । अजगवम् धनुः । ह्रस्वाद् अपि भवति गाण्डिवं धनुः इति । तत्र तुल्या हि संहिता दीर्घ-ह्रस्वयोः । उभयथा च सूत्रं प्रणीतम् ॥ काण्ड-आण्डाद् ईरन्न्-ईरचौ

gāṇdī ajaga ity etābhyāṃ vaḥ pratyayo bhavati sañjñāyāṃ viṣaye matvarthe / gāndīvaṃ dhanuḥ / ajagavam dhanuḥ / hrasvād api bhavati gāṇḍivaṃ dhanuḥ iti / tatra tulyā hi saṃhitā dīrgha-hrasvayoḥ / ubhayathā ca sūtraṃ praṇītam // kāṇḍa-āṇḍād īrann-īracau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काण्ड अण्ड इत्य् एताभ्यां यथासङ्ख्यम् ईरन्नीरचौ प्रत्ययौ भवतो मत्वर्थे । काण्दीरः । अण्दीरः ॥ रजः-कृष्य्-आसुति-परिषदो वलच्

kāṇḍa aṇḍa ity etābhyāṃ yathāsaṅkhyam īrannīracau pratyayau bhavato matvarthe / kāṇdīraḥ / aṇdīraḥ // rajaḥ-kṛṣy-āsuti-pariṣado valac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजः-प्रभृतिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः वलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । रजस्वलास्त्री । कृषीवलः कुटुम्बी । आसुतीवलः शौण्दिकः । परिषद्वलो राजा । वले (*६,३।११८) इति दीर्घत्वम् । इतिकरणो विषयनियमार्थः सर्वत्र सम्बध्यते । तेन+इह न भवति, रजो ऽस्मिन् ग्रामे विद्यते इति । वलच्प्रकरणे ऽन्येभ्यो ऽपि दृश्यत इति वक्तव्यम् । भ्रातृवलः । पुत्रवलः । उत्साहवलः ॥ दन्त-शिखात् सञ्ज्ञायाम्

rajaḥ-prabhṛtibhyaḥ prātipadikebhyaḥ valac pratyayo bhavati matvarthe / rajasvalāstrī / kṛṣīvalaḥ kuṭumbī / āsutīvalaḥ śauṇdikaḥ / pariṣadvalo rājā / vale (*6,3.118) iti dīrghatvam / itikaraṇo viṣayaniyamārthaḥ sarvatra sambadhyate / tena+iha na bhavati, rajo 'smin grāme vidyate iti / valacprakaraṇe 'nyebhyo 'pi dṛśyata iti vaktavyam / bhrātṛvalaḥ / putravalaḥ / utsāhavalaḥ // danta-śikhāt sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्त-शिखा-शब्दाभ्यां बलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे सञ्ज्ञायां विषये । दन्तावलः सैन्यः । दन्तावलो गजः । शिखावलं नगरम् । शिखावला स्थूणा ॥ ज्योत्स्ना-तमिस्रा-शृङ्गिण-ऊर्जस्विन्न्-ऊर्जस्वल-गोमिन्-मलिन-मलीमसाः

danta-śikhā-śabdābhyāṃ balac pratyayo bhavati matvarthe sañjñāyāṃ viṣaye / dantāvalaḥ sainyaḥ / dantāvalo gajaḥ / śikhāvalaṃ nagaram / śikhāvalā sthūṇā // jyotsnā-tamisrā-śṛṅgiṇa-ūrjasvinn-ūrjasvala-gomin-malina-malīmasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योत्स्नादयः शब्दाः निपात्यन्ते मत्वर्थे सञ्ज्ञायां विषये । ज्योतिष उपधालोपो नश् च प्रत्ययो निपात्यते - ज्योत्स्ना चन्द्रप्रभा । तमस उपधाया इकारो रश् च - तमिस्रा रात्रिः । स्त्रीत्वमतन्त्रम् अन्यत्र अपि दृश्यते - तमिस्रं नभः । शृङ्गाद् इनच् प्रत्ययो निपात्यते - शृङ्गिणः । ऊर्जो ऽसुगागमो निपात्यते विनिवलचौ प्रत्ययौ - ऊर्जस्वी, ऊर्जस्वलः । गोर्मिनि प्रत्ययो निपात्यते - गोमी । मलशब्दाद् इनजीमसचौ प्रत्ययौ निपात्येते - मलिनः, मलीमसः ॥ अत इनिठनौ

jyotsnādayaḥ śabdāḥ nipātyante matvarthe sañjñāyāṃ viṣaye / jyotiṣa upadhālopo naś ca pratyayo nipātyate - jyotsnā candraprabhā / tamasa upadhāyā ikāro raś ca - tamisrā rātriḥ / strītvamatantram anyatra api dṛśyate - tamisraṃ nabhaḥ / śṛṅgād inac pratyayo nipātyate - śṛṅgiṇaḥ / ūrjo 'sugāgamo nipātyate vinivalacau pratyayau - ūrjasvī, ūrjasvalaḥ / gormini pratyayo nipātyate - gomī / malaśabdād inajīmasacau pratyayau nipātyete - malinaḥ, malīmasaḥ // ata iniṭhanau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिकरणो विषयनियमार्थः सर्वत्र सम्बध्यते इत्य् उक्तम्, तेन क्वचिद् भवत्य् अपि, कार्यी, हार्यी, तण्डुली, तण्दुलिकः इति ॥ व्रीह्यादिभ्यश् च

itikaraṇo viṣayaniyamārthaḥ sarvatra sambadhyate ity uktam, tena kvacid bhavaty api, kāryī, hāryī, taṇḍulī, taṇdulikaḥ iti // vrīhyādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रीह्यादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः इनिठनौ प्रत्ययौ भवतो मत्वर्थे । मतुब् भवत्य् एव । व्रीही, व्रीहिकः, व्रीहिमान् । मायी, मायिकः, मायावान् । न च व्रीह्यादिभ्यः सर्वेभ्यः प्रत्ययद्वयम् इष्यते । किं तर्हि ? शिखादिभ्य इनिर्वाच्य इकन् यवखदादिषु । परिशिष्टेभ्य उभयम् । शिखा मेखला सञ्ज्ञा बलाका माला वीणा वडवा अष्टका पताका कर्मन् चर्मन् हंसा इत्य् एतेभ्य इनिर् एव+इष्यते । यवखद कुमारी नौ इत्य् एतेभ्य इकन्न् एव+इष्यते । परिशिष्टेभ्यो द्वाव् अपि प्रत्ययौ भवतः । व्रीहिग्रहणं किमर्थम्, यावता तुन्दादिषु व्रीहिशब्दः पठ्यते, तत्र इनिठनौ चकारेण विधीयेते ? एवं तर्हि तुन्दादिसु व्रीहिग्रहणम् अर्थग्रहणम् विज्ञायते । शालयो ऽस्य सन्ति शालिनः, शाली, शालिकः, शालिमान् इति । व्रीहिशिखादयः पूर्वं पठिताः । यवखद । कुमारी । नौ । शीर्षान् नञः - अशीर्षी, अशीर्षिकः ॥ तुन्दादिभ्य इलच् च

vrīhyādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ iniṭhanau pratyayau bhavato matvarthe / matub bhavaty eva / vrīhī, vrīhikaḥ, vrīhimān / māyī, māyikaḥ, māyāvān / na ca vrīhyādibhyaḥ sarvebhyaḥ pratyayadvayam iṣyate / kiṃ tarhi ? śikhādibhya inirvācya ikan yavakhadādiṣu / pariśiṣṭebhya ubhayam / śikhā mekhalā sañjñā balākā mālā vīṇā vaḍavā aṣṭakā patākā karman carman haṃsā ity etebhya inir eva+iṣyate / yavakhada kumārī nau ity etebhya ikann eva+iṣyate / pariśiṣṭebhyo dvāv api pratyayau bhavataḥ / vrīhigrahaṇaṃ kimartham, yāvatā tundādiṣu vrīhiśabdaḥ paṭhyate, tatra iniṭhanau cakāreṇa vidhīyete ? evaṃ tarhi tundādisu vrīhigrahaṇam arthagrahaṇam vijñāyate / śālayo 'sya santi śālinaḥ, śālī, śālikaḥ, śālimān iti / vrīhiśikhādayaḥ pūrvaṃ paṭhitāḥ / yavakhada / kumārī / nau / śīrṣān nañaḥ - aśīrṣī, aśīrṣikaḥ // tundādibhya ilac ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुन्दादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्य इलच् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । चकाराद् इनिठनौ मतुप् च । तुन्दिलः, तुन्दी, तुन्दिकः, तुन्दवान् । उदरिलः, उदरी, उदरिकः, उदरवान् । तुन्द । उदर । पिचण्ड । घट । यव । व्रीहि । स्वाङ्गाद् विवृद्धौ च । तुन्दादिः ॥ एक-गो-पूर्वाट् ठञ् नित्यम्

tundādibhyaḥ prātipadikebhya ilac pratyayo bhavati matvarthe / cakārād iniṭhanau matup ca / tundilaḥ, tundī, tundikaḥ, tundavān / udarilaḥ, udarī, udarikaḥ, udaravān / tunda / udara / picaṇḍa / ghaṭa / yava / vrīhi / svāṅgād vivṛddhau ca / tundādiḥ // eka-go-pūrvāṭ ṭhañ nityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकपूर्वाद् गोपूर्वाच् च प्रातिपदिकान् नित्यं ठञ् प्रत्ययो भवति मत्वर्थे । एकशतम् अस्य अस्ति इति ऐकशतिकः । ऐकसहस्रिकः । गोपूर्वात् च - गौशतिकः । गौसहस्रिकः । अत इत्य् एव एकविंशतिर् अस्य अस्ति इति न भवति । कथम् ऐकगविकः ? समासान्ते कृते भविष्यति । कथं गौशकटिकः ? शकटीशब्देन समानार्थः शकटशब्दो ऽस्ति, ततो भविष्यति । अवश्यं च अतः इत्य् अनुवर्त्यम्, द्वन्द्वोपतापगर्ह्यात् इत्य् एवम् आद्यर्थम् । नित्यग्रहणं मतुपो बाधनार्थम् । कथम् एकद्रव्यवत्त्वात् इति ? नैवायं साधुः । एकेन वा द्रव्यवत्त्वाद् इति समर्थनीयम् ॥ शत-सहस्र-अन्ताच् च निष्कात्

ekapūrvād gopūrvāc ca prātipadikān nityaṃ ṭhañ pratyayo bhavati matvarthe / ekaśatam asya asti iti aikaśatikaḥ / aikasahasrikaḥ / gopūrvāt ca - gauśatikaḥ / gausahasrikaḥ / ata ity eva ekaviṃśatir asya asti iti na bhavati / katham aikagavikaḥ ? samāsānte kṛte bhaviṣyati / kathaṃ gauśakaṭikaḥ ? śakaṭīśabdena samānārthaḥ śakaṭaśabdo 'sti, tato bhaviṣyati / avaśyaṃ ca ataḥ ity anuvartyam, dvandvopatāpagarhyāt ity evam ādyartham / nityagrahaṇaṃ matupo bādhanārtham / katham ekadravyavattvāt iti ? naivāyaṃ sādhuḥ / ekena vā dravyavattvād iti samarthanīyam // śata-sahasra-antāc ca niṣkāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाद् आहत-प्रशंसयोर् यप्

rūpād āhata-praśaṃsayor yap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.