Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 5.4

पादशतस्य सङ्ख्यादेर् वीप्सायां वुन् लोपश् च

pādaśatasya saṅkhyāder vīpsāyāṃ vun lopaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादशतान्तस्य सङ्ख्यादेः प्रातिपदिकस्य वीप्सायां द्योत्यायां वुन् प्रत्ययो भवति । तत्सन्नियोगेन चान्तस्य लोपो भवति । यस्य+इति लोपेन+एव सिद्धे पुनर् वचनम् अनैमित्तिकार्थम् । यस्य+इति लोपः परनिमित्तकः । तस्य स्थानिवद्भावात् पादः पत् (*६,४।१३०) इति पद्भावो न स्यात् । अस्य त्व् अनैमित्तिकत्वान् न स्थानिवत्त्वम् । द्वौ द्वौ पादौ ददाति द्विपदिकां ददाति । द्वे द्वे शते ददाति द्विशतिकां ददाति । तद्धितार्थ इति समासः । ततः प्रत्ययः । स्वभावाच् च वुन्प्रत्ययान्तं स्त्रियाम् एव वर्तते । पादशतस्य इति किम् ? द्वौ द्वौ माषौ ददाति । सङ्ख्यादेः इति किम् ? पादं पादं ददाति । वीप्सायाम् इति किम् ? द्वौ पादौ ददाति । द्वे शते ददाति । पादशतग्रहणम् अनर्थकम् । अन्यत्र अपि दर्शनात् । द्विमोदकिकां ददाति त्रिमोदकिकां ददाति ॥ दण्ड-व्यवसर्गयोश् च

pādaśatāntasya saṅkhyādeḥ prātipadikasya vīpsāyāṃ dyotyāyāṃ vun pratyayo bhavati / tatsanniyogena cāntasya lopo bhavati / yasya+iti lopena+eva siddhe punar vacanam anaimittikārtham / yasya+iti lopaḥ paranimittakaḥ / tasya sthānivadbhāvāt pādaḥ pat (*6,4.130) iti padbhāvo na syāt / asya tv anaimittikatvān na sthānivattvam / dvau dvau pādau dadāti dvipadikāṃ dadāti / dve dve śate dadāti dviśatikāṃ dadāti / taddhitārtha iti samāsaḥ / tataḥ pratyayaḥ / svabhāvāc ca vunpratyayāntaṃ striyām eva vartate / pādaśatasya iti kim ? dvau dvau māṣau dadāti / saṅkhyādeḥ iti kim ? pādaṃ pādaṃ dadāti / vīpsāyām iti kim ? dvau pādau dadāti / dve śate dadāti / pādaśatagrahaṇam anarthakam / anyatra api darśanāt / dvimodakikāṃ dadāti trimodakikāṃ dadāti // daṇḍa-vyavasargayoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमनं दण्डः । दानं व्यवसर्गः । दण्डव्यवसर्गयोः गम्यमानयोः पादशतान्तस्य प्रातिपदिकस्य सङ्ख्यादेः वुन्प्रत्ययो भवति, अन्तलोपश् च । अवीप्सार्थो ऽयम् आरम्भः । द्वौ पादौ दण्डितः द्विपदिकां दण्डितः । द्वौ पादौ व्यवसृजति द्विपदिकां व्यवसृजति । द्विशतिकां दण्डितः । त्रिशतिकाम् । द्विशतिकां व्यवसृजति । त्रिशतिकाम् ॥ स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन्

damanaṃ daṇḍaḥ / dānaṃ vyavasargaḥ / daṇḍavyavasargayoḥ gamyamānayoḥ pādaśatāntasya prātipadikasya saṅkhyādeḥ vunpratyayo bhavati, antalopaś ca / avīpsārtho 'yam ārambhaḥ / dvau pādau daṇḍitaḥ dvipadikāṃ daṇḍitaḥ / dvau pādau vyavasṛjati dvipadikāṃ vyavasṛjati / dviśatikāṃ daṇḍitaḥ / triśatikām / dviśatikāṃ vyavasṛjati / triśatikām // sthūlādibhyaḥ prakāravacane kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनत्यन्तगतौ क्तात्

anatyantagatau ktāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तगतिः अशेषसम्बन्धः, तदभावो ऽन्त्यन्तगतिः । अनत्यन्तगतौ गम्यमानायां क्तान्तात् कन्प्रत्ययो भवति । भिन्नकः । छन्नकः । अनत्यन्तगतौ इति किम् ? भिन्नम् । छिन्नम् ॥ न सामिवचने

atyantagatiḥ aśeṣasambandhaḥ, tadabhāvo 'ntyantagatiḥ / anatyantagatau gamyamānāyāṃ ktāntāt kanpratyayo bhavati / bhinnakaḥ / channakaḥ / anatyantagatau iti kim ? bhinnam / chinnam // na sāmivacane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामिवचने उपपदे क्तान्तात् कन्प्रत्ययो न भवति । सामिकृतम् । सामिभुक्तम् । वानग्रहणं पर्यायार्थम् । अर्धकृतम् । नेमकृतम् । सामिवचने प्रतिषेधानर्थक्यम्, प्रकृत्याभिहितत्वात् ? एवं तर्हि न+एव अयम् अनत्यन्तगतौ विहितस्य कनः प्रतिषेधः, किं तर्हि, स्वार्थिकस्य । केन पुनः स्वर्थिकः कन् विहितः ? एतद् एव ज्ञापकं भवति स्वार्थे कन् इति । तत्र यद् एतद् उच्यते, एवं हि सूत्रम् अभिन्नतरकं भवति, एतैर् हि बहुतरकं व्याप्यते इत्य् एवम् आदि, तदुपपन्नं भवति ॥ बृहत्या आच्छादने

sāmivacane upapade ktāntāt kanpratyayo na bhavati / sāmikṛtam / sāmibhuktam / vānagrahaṇaṃ paryāyārtham / ardhakṛtam / nemakṛtam / sāmivacane pratiṣedhānarthakyam, prakṛtyābhihitatvāt ? evaṃ tarhi na+eva ayam anatyantagatau vihitasya kanaḥ pratiṣedhaḥ, kiṃ tarhi, svārthikasya / kena punaḥ svarthikaḥ kan vihitaḥ ? etad eva jñāpakaṃ bhavati svārthe kan iti / tatra yad etad ucyate, evaṃ hi sūtram abhinnatarakaṃ bhavati, etair hi bahutarakaṃ vyāpyate ity evam ādi, tadupapannaṃ bhavati // bṛhatyā ācchādane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्न् अनुवर्तते, न प्रतिषेधः । बृहतीशब्दाद् आच्छादने वर्तमानात् स्वार्थे कन् प्रत्ययो भवति । बृहतिका । आच्छादने इति किम् ? बृहतीछन्दः ॥ अषडक्ष-आशितङ्ग्व्-अलङ्कर्म-अलम्पुरुष-अध्युत्तरपदात् खः

kann anuvartate, na pratiṣedhaḥ / bṛhatīśabdād ācchādane vartamānāt svārthe kan pratyayo bhavati / bṛhatikā / ācchādane iti kim ? bṛhatīchandaḥ // aṣaḍakṣa-āśitaṅgv-alaṅkarma-alampuruṣa-adhyuttarapadāt khaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा-अञ्चेर् अदिक्ष्त्रियाम्

vibhāṣā-añcer adikṣtriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्चत्यन्तात् प्रातिपदिकात् अदिक्ष्त्रियां वर्तमानात् स्वार्थे विभाषा खः प्रत्ययो भवति । प्राक् प्राचीनम् । अर्वाक्, अर्वाचीनम् । अदिक्ष्त्रियाम् इति किम् ? प्राची दिक् । प्रतीची दिक् । दिग्ग्रहणं किम् ? प्राचीना ब्राह्मणी । अवाचीना । स्त्रीग्रहणं किम् ? प्राचीनं दिग्रमणीयम् । उदीचीनं दिग्ररमणीयम् ॥ जात्यन्ताच् छ बन्धुनि

añcatyantāt prātipadikāt adikṣtriyāṃ vartamānāt svārthe vibhāṣā khaḥ pratyayo bhavati / prāk prācīnam / arvāk, arvācīnam / adikṣtriyām iti kim ? prācī dik / pratīcī dik / diggrahaṇaṃ kim ? prācīnā brāhmaṇī / avācīnā / strīgrahaṇaṃ kim ? prācīnaṃ digramaṇīyam / udīcīnaṃ digraramaṇīyam // jātyantāc cha bandhuni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जात्यन्तात् प्रातिपदिकात् बन्धुनि वर्तमानात् स्वार्थे छः प्रत्ययो भवति । बध्यते ऽस्मिञ् जातिः इति बन्धुशब्देन द्रव्यम् उच्यते । येन ब्राह्मणत्वादिजातिर् व्यज्यते तद्बन्धु द्रव्यम् । ब्राह्मणमातीयः, क्षत्रियजातीयः, वैश्यजातीयः इति ब्राह्मणादिर् एव+उच्यते । बन्धुनि इति किम् ? ब्राह्मणजातिः शोभना ॥ स्थानान्ताद् विभाषा सस्थानेन+इति चेत्

jātyantāt prātipadikāt bandhuni vartamānāt svārthe chaḥ pratyayo bhavati / badhyate 'smiñ jātiḥ iti bandhuśabdena dravyam ucyate / yena brāhmaṇatvādijātir vyajyate tadbandhu dravyam / brāhmaṇamātīyaḥ, kṣatriyajātīyaḥ, vaiśyajātīyaḥ iti brāhmaṇādir eva+ucyate / bandhuni iti kim ? brāhmaṇajātiḥ śobhanā // sthānāntād vibhāṣā sasthānena+iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानान्तात् प्रातिपदिकात् विभाषा छः प्रत्ययो भवति सस्थानेन चेत् स्थानान्तमर्थवद् भवति । सस्थानः इति तुल्य उच्यते, समानं स्थानम् अस्य इति कृत्वा । पित्रा तुल्यः पितृस्थानीयः, पितृस्थानः । मातृस्थानीयः, मातृस्थानः । राजस्थानीयः, राजस्थानः । सस्थानेन इति किम् ? गोस्थानम् । अश्वस्थानम् । इतिकरणो विवक्षार्थः । तेन बहुव्रीहिः सस्थानशब्दार्थम् उपस्थापयति, न तत्पुरुषः । चेच्छब्दः सम्बन्धार्थः । द्व्योर् विभाषयोर् नित्या विधयः इति पूर्वत्र नित्यविधयः ॥ किम्-एत्-तिङ्-अव्यय-घाद्-आंव्-अद्रव्यप्रकर्षे

sthānāntāt prātipadikāt vibhāṣā chaḥ pratyayo bhavati sasthānena cet sthānāntamarthavad bhavati / sasthānaḥ iti tulya ucyate, samānaṃ sthānam asya iti kṛtvā / pitrā tulyaḥ pitṛsthānīyaḥ, pitṛsthānaḥ / mātṛsthānīyaḥ, mātṛsthānaḥ / rājasthānīyaḥ, rājasthānaḥ / sasthānena iti kim ? gosthānam / aśvasthānam / itikaraṇo vivakṣārthaḥ / tena bahuvrīhiḥ sasthānaśabdārtham upasthāpayati, na tatpuruṣaḥ / cecchabdaḥ sambandhārthaḥ / dvyor vibhāṣayor nityā vidhayaḥ iti pūrvatra nityavidhayaḥ // kim-et-tiṅ-avyaya-ghād-āṃv-adravyaprakarṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमु च च्छन्दसि

amu ca cchandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमेत्तिङव्ययघाद् अद्रव्यप्रकर्षे अमु प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । चकाराद् आमु च । प्रतरं न आयुः । प्रतरां नय । स्वरादिषु अम् आम् इति पठ्यते, तस्मात् तदन्तस्य अव्ययत्वम् ॥ अनुगादिनष् ठक्

kimettiṅavyayaghād adravyaprakarṣe amu pratyayo bhavati chandasi viṣaye / cakārād āmu ca / prataraṃ na āyuḥ / pratarāṃ naya / svarādiṣu am ām iti paṭhyate, tasmāt tadantasya avyayatvam // anugādinaṣ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुगदति इति अनुगादि । अनुगादिन्शब्दात् स्वार्थे ठक् प्रत्ययो भवति । आनुगादिकः ॥ णचः स्त्रियाम् अञ्

anugadati iti anugādi / anugādinśabdāt svārthe ṭhak pratyayo bhavati / ānugādikaḥ // ṇacaḥ striyām añ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मव्यतिहारे णच् स्त्रियाम् (*३,३।४३) । इति णच् विहितः, तदन्तात् स्वार्थे अञ् प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये । व्यावक्रोशी । व्यावहासी वर्तते । स्त्रीग्रहणं किमर्थम्, यावता णच् स्त्रियाम् एव विहितः, ततः स्वार्थिकस् तत्र+एव भविष्यति ? एवं तर्ह्य् एतज् ज्ञापयति - स्वार्थिकाः प्रत्यया प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते ऽपि इति । तेन गुडकल्पा द्राक्षा, तैलकल्पा प्रसन्ना, देव एव देवता इत्य् एवम् आदि उपपन्नं भवति ॥ अण् इनुणः

karmavyatihāre ṇac striyām (*3,3.43) / iti ṇac vihitaḥ, tadantāt svārthe añ pratyayo bhavati striyāṃ viṣaye / vyāvakrośī / vyāvahāsī vartate / strīgrahaṇaṃ kimartham, yāvatā ṇac striyām eva vihitaḥ, tataḥ svārthikas tatra+eva bhaviṣyati ? evaṃ tarhy etaj jñāpayati - svārthikāḥ pratyayā prakṛtito liṅgavacanānyativartante 'pi iti / tena guḍakalpā drākṣā, tailakalpā prasannā, deva eva devatā ity evam ādi upapannaṃ bhavati // aṇ inuṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिविधौ भाव इनुण् (*३,३।४४) विहितः, तदन्तात् स्वार्थे अण् प्रत्ययो भवति । सांराविणं वर्तते । सांकूटिनम् ॥ विसारिणो मत्स्ये

abhividhau bhāva inuṇ (*3,3.44) vihitaḥ, tadantāt svārthe aṇ pratyayo bhavati / sāṃrāviṇaṃ vartate / sāṃkūṭinam // visāriṇo matsye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसरति इति विसारी । विसारिन्शब्दात् स्वार्थे अण् प्रत्ययो भवति मत्स्ये ऽभिधेये । वैसारिणो मत्स्यः । मत्स्ये इति किम् ? विसारी देवदत्तः ॥ सङ्क्यायाः क्रिया-अभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्

visarati iti visārī / visārinśabdāt svārthe aṇ pratyayo bhavati matsye 'bhidheye / vaisāriṇo matsyaḥ / matsye iti kim ? visārī devadattaḥ // saṅkyāyāḥ kriyā-abhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणनग्रहणं किमर्थम्, यावता गणनात्मिकैव सङ्ख्या ? अक्रियमाणे गणनग्रहणे क्रियाभ्यावृत्तौ वर्तमानेभ्यः सङ्ख्येयवचनेभ्य एव प्रत्ययः स्यात्, शतवारान् भुङ्क्ते शतकृत्वः इति ? इह न स्यात्, शतं वाराणां भुङ्क्ते इति ? न ह्य् अत्र अभ्यावृत्तौ शतशब्दः, सङ्ख्यानमात्रवृत्तित्वात् । गणनग्रहणात् तु सर्वत्र सिद्धं भवति ॥ द्वि-त्रि-चतुर्भ्यः सुच्

gaṇanagrahaṇaṃ kimartham, yāvatā gaṇanātmikaiva saṅkhyā ? akriyamāṇe gaṇanagrahaṇe kriyābhyāvṛttau vartamānebhyaḥ saṅkhyeyavacanebhya eva pratyayaḥ syāt, śatavārān bhuṅkte śatakṛtvaḥ iti ? iha na syāt, śataṃ vārāṇāṃ bhuṅkte iti ? na hy atra abhyāvṛttau śataśabdaḥ, saṅkhyānamātravṛttitvāt / gaṇanagrahaṇāt tu sarvatra siddhaṃ bhavati // dvi-tri-caturbhyaḥ suc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वि त्रि चतुर् इत्य् एतेभ्यः सङ्ख्याशब्देभ्यः क्रियाभ्यावृत्तिगणने वर्तमानेभ्यः सुच् प्रत्ययो भवति । कृत्वसुचो ऽपवादः । द्विर्भुङ्क्ते । त्रिर्भुङ्क्ते । चत्रुभुक्तम् । चकारः स्वरार्थः ॥ एकस्य सकृच् च

dvi tri catur ity etebhyaḥ saṅkhyāśabdebhyaḥ kriyābhyāvṛttigaṇane vartamānebhyaḥ suc pratyayo bhavati / kṛtvasuco 'pavādaḥ / dvirbhuṅkte / trirbhuṅkte / catrubhuktam / cakāraḥ svarārthaḥ // ekasya sakṛc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकशब्दस्य सकृत् इत्य् अयम् आदेशो भवति सुच् च प्रत्ययः क्रियागणेन । कृत्वसुचो ऽपवादः । अभ्यावृत्तिस् त्व् इह न सम्भवति । सकृद् भुङ्क्ते । सकृदधीते । एकः पाकः इत्य् अत्र न भवति, अनभिधानात् ॥ विभाषा बहोर् धा ऽविप्रक्र्ष्टकाले

ekaśabdasya sakṛt ity ayam ādeśo bhavati suc ca pratyayaḥ kriyāgaṇena / kṛtvasuco 'pavādaḥ / abhyāvṛttis tv iha na sambhavati / sakṛd bhuṅkte / sakṛdadhīte / ekaḥ pākaḥ ity atra na bhavati, anabhidhānāt // vibhāṣā bahor dhā 'viprakrṣṭakāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुशब्दात् क्रियाभ्यावृतिगणने वर्तमानात् विभाषा धा प्रत्ययो भवति । कृत्वसुचो ऽपवादः । पक्षे सो ऽपि भवति । अविप्रकृष्टग्रहणं क्रियाभ्यावृत्तिविशेषणम् । क्रियाणामुत्पत्तयश् चेद् आसन्नकालाः भवन्ति, न विप्रकृष्टकालाः । बहुधा दिवसस्य भुङ्क्ते, बहुकृत्वो दिवसस्य भुङ्क्ते । अविप्रकृष्टकाले इति किम् ? बहुकृत्वो मासस्य भुङ्क्ते ॥ तत् प्रकृतवचने मयट्

bahuśabdāt kriyābhyāvṛtigaṇane vartamānāt vibhāṣā dhā pratyayo bhavati / kṛtvasuco 'pavādaḥ / pakṣe so 'pi bhavati / aviprakṛṣṭagrahaṇaṃ kriyābhyāvṛttiviśeṣaṇam / kriyāṇāmutpattayaś ced āsannakālāḥ bhavanti, na viprakṛṣṭakālāḥ / bahudhā divasasya bhuṅkte, bahukṛtvo divasasya bhuṅkte / aviprakṛṣṭakāle iti kim ? bahukṛtvo māsasya bhuṅkte // tat prakṛtavacane mayaṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इति प्रथमासमर्थविभक्तिः । प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम् । प्रथमासमर्थात् प्रकृतोपाधिके ऽर्थे वर्तमानात् स्वार्थे मयट् प्रत्ययो भवति । टकारो ङीबर्थः । अन्नं प्रकृतम् अन्नमयम् । अपूपमयम् । अपरे पुनर् एवम् सूत्रार्थम् आहुः । प्रक्र्तम् इति उच्यते ऽस्मिन् इति प्रकृतवचनम् । तद् इति प्रथमासमर्थात् प्रकृतवचने ऽभिधेये मयट् प्रत्ययो भवति । अन्नं प्रकृतम् अस्मिन् अन्नमयो यज्ञः । अपूपमयं पर्व । वटकमयी यात्रा । द्वयम् अपि प्रमाणम्, उभयथा सूत्रप्रणयनात् ॥ समूहवच् च बहुषु

tad iti prathamāsamarthavibhaktiḥ / prācuryeṇa prastutaṃ prakṛtam / prathamāsamarthāt prakṛtopādhike 'rthe vartamānāt svārthe mayaṭ pratyayo bhavati / ṭakāro ṅībarthaḥ / annaṃ prakṛtam annamayam / apūpamayam / apare punar evam sūtrārtham āhuḥ / prakrtam iti ucyate 'smin iti prakṛtavacanam / tad iti prathamāsamarthāt prakṛtavacane 'bhidheye mayaṭ pratyayo bhavati / annaṃ prakṛtam asmin annamayo yajñaḥ / apūpamayaṃ parva / vaṭakamayī yātrā / dvayam api pramāṇam, ubhayathā sūtrapraṇayanāt // samūhavac ca bahuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये सूत्रार्थे - मोदकाः प्रकृताः अस्मिन् यज्ञे मौदकिको यज्ञः, मोदकमयः । शाष्कुलिकः, शष्कुलीमयः ॥ अनन्त-आवसथ-इतिह-भेषजाञ् ञ्यः

dvitīye sūtrārthe - modakāḥ prakṛtāḥ asmin yajñe maudakiko yajñaḥ, modakamayaḥ / śāṣkulikaḥ, śaṣkulīmayaḥ // ananta-āvasatha-itiha-bheṣajāñ ñyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तादिभ्यः स्वार्थे ञ्यः प्रत्ययो भवति । अनन्त एव आनन्त्यम् । आवसथ एव आवसथ्यम् । इति ह ऐतिह्यम् । निपातसमुदायो ऽयम् उपदेशपारम्पर्ये वर्तते । भेषजम् एव भैषज्यम् । महाविभाषया विकल्पते प्रत्ययः ॥ देवतान्तात् तादर्थ्ये यत्

anantādibhyaḥ svārthe ñyaḥ pratyayo bhavati / ananta eva ānantyam / āvasatha eva āvasathyam / iti ha aitihyam / nipātasamudāyo 'yam upadeśapāramparye vartate / bheṣajam eva bhaiṣajyam / mahāvibhāṣayā vikalpate pratyayaḥ // devatāntāt tādarthye yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवताशब्दान्तात् प्रातिपदिकात् चतुर्थीसमर्थात् तादर्थे यत्प्रत्ययो भवति । तदर्थ एव तादर्थ्यम् । चातुवर्ण्यादित्वात् ष्यञ् । तद् इति प्रकृत्यर्थे निर्दिश्यते । आग्निदेवतायै इदम् अग्निदेवत्यम् । पितृदेवत्यम् । वायुदेवत्यम् ॥ पाद-अर्घाभ्यां च

devatāśabdāntāt prātipadikāt caturthīsamarthāt tādarthe yatpratyayo bhavati / tadartha eva tādarthyam / cātuvarṇyāditvāt ṣyañ / tad iti prakṛtyarthe nirdiśyate / āgnidevatāyai idam agnidevatyam / pitṛdevatyam / vāyudevatyam // pāda-arghābhyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समशब्दादावतुप्रत्ययो वक्तव्यः । समावद् वसति । नवस्य नू आदेशस्त्नप्तनप्खाश् च प्रत्ययाः । नूत्नम्, नूतनम्, नवीनम् । नश्च पुराणे प्रात् । पुराने वर्तमानात् प्रशब्दान् नप्रत्ययो भवति । चकारान् नप्तनप्खाश्च । प्रणम्, प्रत्नम्, प्रतनम्, प्रीणम् । भागरूपनामभ्यो धेयः प्रत्ययो वक्तव्यः । भागधेयम् । रूपधेयम् । नामधेयम् । मित्राच्छन्दसि । मित्रधेये यतस्व । आग्नीघ्रासाधरणादञ् । आग्नीघ्रम् । साधारणम् । स्त्रियां ङीप् - आग्नीघ्री साधारणी । वाप्रकरनाच् च विकल्पन्ते एतान्य् उपसंख्यानानि, तेन यथाप्राप्तम् अपि भवति, आग्नीघ्रा शाला, साधारणा भूः इति । अयवसमरुद्भ्यां छन्दस्यञ् वक्तव्यः । आयवसे रमन्ते । मारुतं शर्धाः ॥ अतिथेर् ञ्यः

samaśabdādāvatupratyayo vaktavyaḥ / samāvad vasati / navasya nū ādeśastnaptanapkhāś ca pratyayāḥ / nūtnam, nūtanam, navīnam / naśca purāṇe prāt / purāne vartamānāt praśabdān napratyayo bhavati / cakārān naptanapkhāśca / praṇam, pratnam, pratanam, prīṇam / bhāgarūpanāmabhyo dheyaḥ pratyayo vaktavyaḥ / bhāgadheyam / rūpadheyam / nāmadheyam / mitrācchandasi / mitradheye yatasva / āgnīghrāsādharaṇādañ / āgnīghram / sādhāraṇam / striyāṃ ṅīp - āgnīghrī sādhāraṇī / vāprakaranāc ca vikalpante etāny upasaṃkhyānāni, tena yathāprāptam api bhavati, āgnīghrā śālā, sādhāraṇā bhūḥ iti / ayavasamarudbhyāṃ chandasyañ vaktavyaḥ / āyavase ramante / mārutaṃ śardhāḥ // atither ñyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादर्थ्ये इत्य् एव । अतिथिशब्दात् चतुर्थिसमर्थात् तादर्थ्ये अभिधेये ञ्यः प्रत्ययो भवति । अतिथये इदम् आतिथम् ॥ देवात् तल्

tādarthye ity eva / atithiśabdāt caturthisamarthāt tādarthye abhidheye ñyaḥ pratyayo bhavati / atithaye idam ātitham // devāt tal

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेः कः

aveḥ kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशब्दात् स्वार्थे कः प्रत्ययो भवति । अविर् एव अविकः ॥ यावादिभ्यः कन्

aviśabdāt svārthe kaḥ pratyayo bhavati / avir eva avikaḥ // yāvādibhyaḥ kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याव इत्य् एवम् आदिभ्यः स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति । याव एव यावकः । माणिकः । याव । मणि । अस्थि । चण्ड । पीत । स्तम्ब । ऋतावुष्णशीते । पशौ लूनवियाते । अणु निपुणे । पुत्र कृत्रिमे । स्नात वेदसमाप्तौ । शून्य रिक्ते । दान कुत्सिते । तनु सूत्रे । ईयसश्च । श्रेयस्कः । ज्ञात । कुमारीक्रीडनकानि च । यावादिः ॥ लोहितान् मणौ

yāva ity evam ādibhyaḥ svārthe kanpratyayo bhavati / yāva eva yāvakaḥ / māṇikaḥ / yāva / maṇi / asthi / caṇḍa / pīta / stamba / ṛtāvuṣṇaśīte / paśau lūnaviyāte / aṇu nipuṇe / putra kṛtrime / snāta vedasamāptau / śūnya rikte / dāna kutsite / tanu sūtre / īyasaśca / śreyaskaḥ / jñāta / kumārīkrīḍanakāni ca / yāvādiḥ // lohitān maṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहितशब्दात् मणौ वर्तमानात् स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति । लोहितो मणिः लोहितकः । मणौ इति किम् ? लोहितः ॥ वर्णे च अनित्ये

lohitaśabdāt maṇau vartamānāt svārthe kanpratyayo bhavati / lohito maṇiḥ lohitakaḥ / maṇau iti kim ? lohitaḥ // varṇe ca anitye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्ये वर्णे वर्तमानात् लोहितशब्दात् स्वार्थे कन्प्रत्ययो भवति । लोहितकः कोपेन । लोहितकः पीडनेन । अनित्ये इति किम् ? लोहितो गौः । लोहितं रुधिरम् । लोहिताल्लिङ्गबाधनं वा वक्तव्यम् । लोहितिका कोपेन । लोहिनिका कोपेन ॥ रक्ते

anitye varṇe vartamānāt lohitaśabdāt svārthe kanpratyayo bhavati / lohitakaḥ kopena / lohitakaḥ pīḍanena / anitye iti kim ? lohito gauḥ / lohitaṃ rudhiram / lohitālliṅgabādhanaṃ vā vaktavyam / lohitikā kopena / lohinikā kopena // rakte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाक्षादिना रक्ते यो लोहितशब्दः, तस्मात् कन्प्रत्ययो भवति । लोहितकः कम्बलः । लोहितकः पटः । लिङ्गबाधनं वा इत्य् एव, लोहितिका, कोहिनिका शाटी ॥ कालाच् च

lākṣādinā rakte yo lohitaśabdaḥ, tasmāt kanpratyayo bhavati / lohitakaḥ kambalaḥ / lohitakaḥ paṭaḥ / liṅgabādhanaṃ vā ity eva, lohitikā, kohinikā śāṭī // kālāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनयादिभ्यष् ठक्

vinayādibhyaṣ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनय इत्य् एवम् आदिभ्यः स्वार्थे ठक् प्रत्ययो भवति । विनय एव वैनयिकः । सामयिकः । औपयिकः । विभाषाग्रहणेन प्रत्ययो विकल्प्यते । विनय । समय । उपायाद्घ्रस्वत्वं च । सङ्गति । कथञ्चित् । अकस्मात् । समयाचार । उपचार । समाचार । व्यवहार । सम्प्रदान । समुत्कर्ष । समूह । विशेष । अत्यय । विनयादिः ॥ वाचो व्याहृत-अर्थायाम्

vinaya ity evam ādibhyaḥ svārthe ṭhak pratyayo bhavati / vinaya eva vainayikaḥ / sāmayikaḥ / aupayikaḥ / vibhāṣāgrahaṇena pratyayo vikalpyate / vinaya / samaya / upāyādghrasvatvaṃ ca / saṅgati / kathañcit / akasmāt / samayācāra / upacāra / samācāra / vyavahāra / sampradāna / samutkarṣa / samūha / viśeṣa / atyaya / vinayādiḥ // vāco vyāhṛta-arthāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याहृतः प्रकाशितो ऽर्थो यस्यास्तस्यां वाचि वर्तमानाद् वाच्शब्दात् स्वार्थे ठक्प्रत्ययो भवति । पूर्वम्न्येन+उक्तार्थत्वात् सन्देशवाग् व्याहृतार्था इत्य् उच्यते । वाचिकं कथयति । वाचिकं श्रद्दधे । व्याहृतार्थायाम् इति किम् ? मधुरा वाक् देवदत्तस्य ॥ तद्युक्तात् कर्मणो ऽण्

vyāhṛtaḥ prakāśito 'rtho yasyāstasyāṃ vāci vartamānād vācśabdāt svārthe ṭhakpratyayo bhavati / pūrvamnyena+uktārthatvāt sandeśavāg vyāhṛtārthā ity ucyate / vācikaṃ kathayati / vācikaṃ śraddadhe / vyāhṛtārthāyām iti kim ? madhurā vāk devadattasya // tadyuktāt karmaṇo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याहृतार्थया वाचा यत् कर्म युक्तं, तदभिधायिनः कर्मशब्दात् स्वार्थे अण् प्रत्ययो भवति । कर्म एव कार्मणम् । वाचिकं श्रुत्वा तथैव यत् कर्म क्रियते तत् कार्मणम् इत्य् उच्यते । अण्प्रकरणे कुलालवरुडनिषादकर्मारचण्डालमित्रामित्रेभ्यश् छन्दस्य् उपसङ्ख्यानम् । कुलाल एव कौलालः । वारुडः । नैषादः । कार्मारः । चाण्डालः । मैत्रः । आमित्रः । सान्नायानुजावरानुषूकाष्टुभचातुष्प्राश्यराक्षोघ्न- वैयातवैकृतवारिवस्कृताग्रायणाग्रहायणसान्तपनाः । एते ऽणन्ताः स्वार्थिकाश्छन्दसि भाषायां चेष्यन्ते । सान्नाय्यम् । आनुजावरः । आनुषूकः । आष्टुभः । चातुष्प्राश्यः । राक्षोघ्नम् । वैयातः । वैकृतः । वारिवस्कृतः । आग्रायणः । आग्रहायणः । सान्तपनः ॥ ओषधेर् अजातौ

vyāhṛtārthayā vācā yat karma yuktaṃ, tadabhidhāyinaḥ karmaśabdāt svārthe aṇ pratyayo bhavati / karma eva kārmaṇam / vācikaṃ śrutvā tathaiva yat karma kriyate tat kārmaṇam ity ucyate / aṇprakaraṇe kulālavaruḍaniṣādakarmāracaṇḍālamitrāmitrebhyaś chandasy upasaṅkhyānam / kulāla eva kaulālaḥ / vāruḍaḥ / naiṣādaḥ / kārmāraḥ / cāṇḍālaḥ / maitraḥ / āmitraḥ / sānnāyānujāvarānuṣūkāṣṭubhacātuṣprāśyarākṣoghna- vaiyātavaikṛtavārivaskṛtāgrāyaṇāgrahāyaṇasāntapanāḥ / ete 'ṇantāḥ svārthikāśchandasi bhāṣāyāṃ ceṣyante / sānnāyyam / ānujāvaraḥ / ānuṣūkaḥ / āṣṭubhaḥ / cātuṣprāśyaḥ / rākṣoghnam / vaiyātaḥ / vaikṛtaḥ / vārivaskṛtaḥ / āgrāyaṇaḥ / āgrahāyaṇaḥ / sāntapanaḥ // oṣadher ajātau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रज्ञादिभ्यश् च

prajñādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य अस्तु प्रज्ञा विद्यते सा प्राज्ञा प्रज्ञा-श्रद्धा-अर्चा-वृत्तिभ्यो णः (*५,२।१०१) इति । विदन्नित्यत्र पठ्यते । विदेः शत्रन्तस्य ग्रहणं, विदेः शतुर्वसुः (*७,२।३६) इत्य् अत एव ज्ञापकात् पाक्षिको वस्वादेशः । अन्यतरस्यांग्रहणं वा तत्र अनुवर्तते, तु-ह्योस् तातङ् आशिष्य्-अन्यतरस्याम् (*७,१।३५) इति । प्रज्ञ । वणिज् । उशिज् । उष्णिज् । प्रत्यक्ष । विद्वस् । विदन् । षोडन् । षोडश । विद्या । मनस् । श्रोत्र शरीरे - श्रौत्रम् । जुह्वत् कृष्णमृगे । चिकीर्षत् । चोर । शत्रु । योध । चक्षुस् । वक्षस् । धूर्त । वस् । एत् । मरुत् । क्रुङ् । राजा । सत्वन्तु । दशार्ह । वयस् । आतुर । रक्षस् । पिशाच । अशनि । कार्षापण । देवता । बन्धु । प्रज्ञादिः ॥ मृदस् तिकन्

yasya astu prajñā vidyate sā prājñā prajñā-śraddhā-arcā-vṛttibhyo ṇaḥ (*5,2.101) iti / vidannityatra paṭhyate / videḥ śatrantasya grahaṇaṃ, videḥ śaturvasuḥ (*7,2.36) ity ata eva jñāpakāt pākṣiko vasvādeśaḥ / anyatarasyāṃgrahaṇaṃ vā tatra anuvartate, tu-hyos tātaṅ āśiṣy-anyatarasyām (*7,1.35) iti / prajña / vaṇij / uśij / uṣṇij / pratyakṣa / vidvas / vidan / ṣoḍan / ṣoḍaśa / vidyā / manas / śrotra śarīre - śrautram / juhvat kṛṣṇamṛge / cikīrṣat / cora / śatru / yodha / cakṣus / vakṣas / dhūrta / vas / et / marut / kruṅ / rājā / satvantu / daśārha / vayas / ātura / rakṣas / piśāca / aśani / kārṣāpaṇa / devatā / bandhu / prajñādiḥ // mṛdas tikan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृच्छब्दात् स्वार्थे तिकन्प्रत्ययो भवति । विकल्पः स्र्वत्रानुवर्तते । मृद् एव मृत्तिका ॥ सस्नौ प्रशंसायां

mṛcchabdāt svārthe tikanpratyayo bhavati / vikalpaḥ srvatrānuvartate / mṛd eva mṛttikā // sasnau praśaṃsāyāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशंसोपाधिके ऽर्थे वर्तमानान् मृच्छब्दात् स स्न इत्य् एतौ प्रत्ययौ भवतः । रूपपः अपवादः । प्रशस्ता मृद् मृत्सा, मृत्स्ना । नित्यश् च अयं प्रत्ययः, उत्तरसूत्रे ऽन्यतरस्यां ग्रहणात् ॥ वृक-ज्येष्ठाभ्यां तिल्-तातिलौ च छन्दसि

praśaṃsopādhike 'rthe vartamānān mṛcchabdāt sa sna ity etau pratyayau bhavataḥ / rūpapaḥ apavādaḥ / praśastā mṛd mṛtsā, mṛtsnā / nityaś ca ayaṃ pratyayaḥ, uttarasūtre 'nyatarasyāṃ grahaṇāt // vṛka-jyeṣṭhābhyāṃ til-tātilau ca chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशंसायाम् इत्य् एव । वृक-ज्येष्ठाभ्यां प्रशंसोपाधिके ऽर्थे वर्तमानाभ्यां यथासङ्ख्यम् तिल्-तातिलौ प्रत्ययौ भवतः छन्दसि विषये । रूपपो ऽपवादौ । वृकतिः । ज्येष्ठतातिः ॥ बह्व्-अल्प-अर्थाच् छस्कारकाद् अन्यतरस्याम्

praśaṃsāyām ity eva / vṛka-jyeṣṭhābhyāṃ praśaṃsopādhike 'rthe vartamānābhyāṃ yathāsaṅkhyam til-tātilau pratyayau bhavataḥ chandasi viṣaye / rūpapo 'pavādau / vṛkatiḥ / jyeṣṭhatātiḥ // bahv-alpa-arthāc chaskārakād anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वं ददाति । कारकात् इति किम् ? बहूनां स्वामी । अल्पानाम् स्वामी । अर्थग्रहणात् पर्यायेभ्यो ऽपि भवति । भूरिशो ददाति । स्तोकशो ददाति । बह्वल्पार्थान् मङ्गलामङ्गलवचनम् । यत्र मङ्गलं गम्यते तत्र अयं प्रत्यय इस्यते । बहुशो ददाति इति आभ्युदयिकेषु कर्मसु । अल्पशो ददाति इति अनिष्टेषु कर्मसु ॥ सङ्ख्या-एकवचनाच् च वीप्सायाम्

aśvaṃ dadāti / kārakāt iti kim ? bahūnāṃ svāmī / alpānām svāmī / arthagrahaṇāt paryāyebhyo 'pi bhavati / bhūriśo dadāti / stokaśo dadāti / bahvalpārthān maṅgalāmaṅgalavacanam / yatra maṅgalaṃ gamyate tatra ayaṃ pratyaya isyate / bahuśo dadāti iti ābhyudayikeṣu karmasu / alpaśo dadāti iti aniṣṭeṣu karmasu // saṅkhyā-ekavacanāc ca vīpsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्यावाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः एकवचनाच् च वीप्सायां द्योत्यायां शस्प्रत्ययो भवति अन्यतरस्याम् । द्वौ द्वौ मोदकौ ददाति द्विशः । त्रिशः । एकवचनात् खल्व् अपि - कार्षापणं कार्षापणं ददाति कर्षापणशः । माषशः । पादशो ददाति । एको ऽर्थ उच्यते येन तद् एकवचनम् । कार्षापणादयश् च परिमाणशब्दाः वृत्तावेकार्था एव भवन्ति । सङ्ख्यैकवचनात् इति किम् ? घटं घटं ददाति । वीप्सायाम् इति किम् ? द्वौ ददाति । कार्षापणम् ददाति । कारकात् इत्य् एव, द्वयोर् द्वयोः स्वामी । कार्षापणस्य कार्षापणस्य स्वामी ॥ प्रतियोगे पञ्चम्यास् तसिः

saṅkhyāvācibhyaḥ prātipadikebhyaḥ ekavacanāc ca vīpsāyāṃ dyotyāyāṃ śaspratyayo bhavati anyatarasyām / dvau dvau modakau dadāti dviśaḥ / triśaḥ / ekavacanāt khalv api - kārṣāpaṇaṃ kārṣāpaṇaṃ dadāti karṣāpaṇaśaḥ / māṣaśaḥ / pādaśo dadāti / eko 'rtha ucyate yena tad ekavacanam / kārṣāpaṇādayaś ca parimāṇaśabdāḥ vṛttāvekārthā eva bhavanti / saṅkhyaikavacanāt iti kim ? ghaṭaṃ ghaṭaṃ dadāti / vīpsāyām iti kim ? dvau dadāti / kārṣāpaṇam dadāti / kārakāt ity eva, dvayor dvayoḥ svāmī / kārṣāpaṇasya kārṣāpaṇasya svāmī // pratiyoge pañcamyās tasiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिना कर्मप्रवचनीयेन योगे या पञ्चमी विहिता तदन्तात् तसिः प्रत्ययो भवति । प्रद्युम्नो वासुदेवतः प्रति । अभिमन्युर् अर्जुनतः प्रति । वाग्रहणानुवृत्तेर् विकल्पेन भवति । वासुदेवाद् अर्जुनाद् इत्य् अपि भवति । तसिप्रकरण आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम् । आदौ आदितः । मद्यतः । पार्श्वतः । पृष्ठतः । आकृतिगणश् च अयम् ॥ अपादाने च अहीय-रुहोः

pratinā karmapravacanīyena yoge yā pañcamī vihitā tadantāt tasiḥ pratyayo bhavati / pradyumno vāsudevataḥ prati / abhimanyur arjunataḥ prati / vāgrahaṇānuvṛtter vikalpena bhavati / vāsudevād arjunād ity api bhavati / tasiprakaraṇa ādyādibhya upasaṅkhyānam / ādau āditaḥ / madyataḥ / pārśvataḥ / pṛṣṭhataḥ / ākṛtigaṇaś ca ayam // apādāne ca ahīya-ruhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिग्रह-अव्यथन-क्षेपेष्व् अकर्तरि तृतीयायाः

atigraha-avyathana-kṣepeṣv akartari tṛtīyāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिक्रम्य ग्रहः अतिग्रहः । अचलनम् अव्यथनम् । क्षेपो निन्दा । अतिग्रहादिविषये या तृतीया तदन्ताद् वा तसिः प्रत्ययो भवति, सा चेत् कर्तरि न भवति । वृत्तेन अतिगृह्यते वृत्ततो ऽतिगृह्यते । चारित्रेण अतिगृह्यते चारित्रतो ऽतिगृह्यते । सुष्ठुवृत्तवान् अन्यान् अतिक्रम्य वृत्तेन गृह्यते इत्य् अर्थः । अव्यथने - वृत्तेन न व्यथते वृत्ततो न व्यथते । चारित्रेण न व्यथते चारित्रतो न व्यथते । वृत्तेन न चलति इत्य् अर्थः । क्षेपे - वृत्तेन क्षिप्तो वृत्ततः क्षिप्तः । चारित्रेण क्षिप्तः चारित्रतः क्षिप्तः । वृत्तेन निन्दितः इत्य् अर्थः । अकर्तरि इति किम् ? देवदत्तेन क्षिप्तः ॥ हीयमान-पापयोगाच् च

atikramya grahaḥ atigrahaḥ / acalanam avyathanam / kṣepo nindā / atigrahādiviṣaye yā tṛtīyā tadantād vā tasiḥ pratyayo bhavati, sā cet kartari na bhavati / vṛttena atigṛhyate vṛttato 'tigṛhyate / cāritreṇa atigṛhyate cāritrato 'tigṛhyate / suṣṭhuvṛttavān anyān atikramya vṛttena gṛhyate ity arthaḥ / avyathane - vṛttena na vyathate vṛttato na vyathate / cāritreṇa na vyathate cāritrato na vyathate / vṛttena na calati ity arthaḥ / kṣepe - vṛttena kṣipto vṛttataḥ kṣiptaḥ / cāritreṇa kṣiptaḥ cāritrataḥ kṣiptaḥ / vṛttena ninditaḥ ity arthaḥ / akartari iti kim ? devadattena kṣiptaḥ // hīyamāna-pāpayogāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकर्तरि तृतीयायाः (*५,४।४६) इत्य् एव । हीयमानेन पापेन च योगो यस्य तद् वाचिनः शब्दात् परा या तृतीया विभक्तिर् अकर्तरि तदन्ताद् वा तसिः प्रत्ययो भवति । वृत्तेन हीयते वृत्ततो हीयते । चारित्रेण हीयते चारित्रतो हीयते । पापयोगात् - वृत्तेन पापः वृत्ततः पापः । चारित्रेण पापः चारित्रतः पापः । क्षेपस्य च अविवक्षायां तत् त्व् आख्यायाम् इदम् उदाहरणम् । क्षेपे हि पूर्वेण+एव सिद्धम् । अकर्तरि इत्य् एव, देवदत्तेन हीयते ॥ षष्ठ्या व्याश्रये

akartari tṛtīyāyāḥ (*5,4.46) ity eva / hīyamānena pāpena ca yogo yasya tad vācinaḥ śabdāt parā yā tṛtīyā vibhaktir akartari tadantād vā tasiḥ pratyayo bhavati / vṛttena hīyate vṛttato hīyate / cāritreṇa hīyate cāritrato hīyate / pāpayogāt - vṛttena pāpaḥ vṛttataḥ pāpaḥ / cāritreṇa pāpaḥ cāritrataḥ pāpaḥ / kṣepasya ca avivakṣāyāṃ tat tv ākhyāyām idam udāharaṇam / kṣepe hi pūrveṇa+eva siddham / akartari ity eva, devadattena hīyate // ṣaṣṭhyā vyāśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानापक्षसमाश्रयो व्याश्रयः । व्याश्रये गम्यमाने षष्ठ्यन्ताद् वा तसिः प्रत्ययो भवति । देवा अर्जुनतो ऽभवन् । आदित्याः कर्णतो ऽभवन् । षष्ठी च अत्र पक्षापेक्षैव । अर्जुनस्य पक्षे, कर्णस्य पक्षे इत्य् अर्थः । व्याश्रये इति किम् ? वृक्षस्य शाखा ॥ रोगाच् च अपनयने

nānāpakṣasamāśrayo vyāśrayaḥ / vyāśraye gamyamāne ṣaṣṭhyantād vā tasiḥ pratyayo bhavati / devā arjunato 'bhavan / ādityāḥ karṇato 'bhavan / ṣaṣṭhī ca atra pakṣāpekṣaiva / arjunasya pakṣe, karṇasya pakṣe ity arthaḥ / vyāśraye iti kim ? vṛkṣasya śākhā // rogāc ca apanayane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूततद्भावे कृ-भ्व्-अस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः

abhūtatadbhāve kṛ-bhv-astiyoge sampadyakartari cviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणस्य विकाररूपेण अभूतस्य तदात्मना भावः अभूततद्भावः । सम्पद्यतेः कर्ता सम्पद्यकर्ता । सम्पद्यकर्तरि वर्तमानात् प्रातिपदिकात् अभूततद्भावे गम्यमाने कृभ्वस्तिभिर् धातुभिर् योगे च्विः प्रत्ययो भवति । अशुक्लः शुक्लः सम्पद्यते, तं करोति शुक्लीकरोति । मलिनं शुक्लीकरोति । शुक्लीभवति । शुक्लीस्यात् । घटीकरोति मृदम् । घटीभवति । घटीस्यात् । अभूततद्भावे इति किम् ? शुक्लं करोति । न अत्र प्रकृतिर् विवक्षिता । कृभ्वस्तियोगे इति किम् ? अशुक्लः शुक्लो जायते । सम्पद्यक्र्तरि इति किम्, यावता अभूततद्भावसामर्थ्याल् लब्धम् एव सम्पद्यकर्तृत्वम् ? कारकान्तरसम्पत्तौ मा भूत्, अदेवगृहे देवगृहे सम्पद्यते । देवगृहस्याधेयविशेषसम्बन्धेन अभूततद्भावः सत्त्वाधिकरणस्य, न कर्तुः इति ? ॥ अरुर्-मनश्-चक्षुश्-चेतो-रहो-रजसां लोपश् च

kāraṇasya vikārarūpeṇa abhūtasya tadātmanā bhāvaḥ abhūtatadbhāvaḥ / sampadyateḥ kartā sampadyakartā / sampadyakartari vartamānāt prātipadikāt abhūtatadbhāve gamyamāne kṛbhvastibhir dhātubhir yoge cviḥ pratyayo bhavati / aśuklaḥ śuklaḥ sampadyate, taṃ karoti śuklīkaroti / malinaṃ śuklīkaroti / śuklībhavati / śuklīsyāt / ghaṭīkaroti mṛdam / ghaṭībhavati / ghaṭīsyāt / abhūtatadbhāve iti kim ? śuklaṃ karoti / na atra prakṛtir vivakṣitā / kṛbhvastiyoge iti kim ? aśuklaḥ śuklo jāyate / sampadyakrtari iti kim, yāvatā abhūtatadbhāvasāmarthyāl labdham eva sampadyakartṛtvam ? kārakāntarasampattau mā bhūt, adevagṛhe devagṛhe sampadyate / devagṛhasyādheyaviśeṣasambandhena abhūtatadbhāvaḥ sattvādhikaraṇasya, na kartuḥ iti ? // arur-manaś-cakṣuś-ceto-raho-rajasāṃ lopaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुःप्रभ्र्तीनाम् अन्तस्य लोपो भवति च्विश् च प्रत्ययः । अत्र सर्वविशेषणसम्बन्धात् पूर्वेण+एव प्रत्ययः सिद्धः, लोपमात्रार्थ आरम्भः । अनरुररुः सम्पद्यते, तं करोति अरूकरोति । अरूभवति । अरूस्यात् । मनस् - उन्मनीकरोति । उन्मनीभवति । उन्मनीस्यात् । चक्षुस् - उच्चक्षूकरोति । उच्चक्षूभवति । उच्चक्षूस्यात् । चेतस् - विचेतीकरोति । विचेतीभवति । विचेतीस्यात् । रहस् - विरहीकरोति । विरहीभवति । विरहीस्यात् । रजस् - विरजीकरोति । विरजीभवति । विरजीस्यात् ॥ विभाषा साति कार्त्स्न्ये

aruḥprabhrtīnām antasya lopo bhavati cviś ca pratyayaḥ / atra sarvaviśeṣaṇasambandhāt pūrveṇa+eva pratyayaḥ siddhaḥ, lopamātrārtha ārambhaḥ / anaruraruḥ sampadyate, taṃ karoti arūkaroti / arūbhavati / arūsyāt / manas - unmanīkaroti / unmanībhavati / unmanīsyāt / cakṣus - uccakṣūkaroti / uccakṣūbhavati / uccakṣūsyāt / cetas - vicetīkaroti / vicetībhavati / vicetīsyāt / rahas - virahīkaroti / virahībhavati / virahīsyāt / rajas - virajīkaroti / virajībhavati / virajīsyāt // vibhāṣā sāti kārtsnye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि इति सर्वम् अनुवर्तते । अस्मिन् विषये विभाष सातिः प्रययो भवति कार्त्स्न्ये गम्यमाने । यदि प्रक्र्तिः कृत्स्नां विकारात्मतामापद्यते इत्य् अर्थः । अग्निसाद्भवति शस्त्रम्, अग्नीभवति शस्त्रम् । उदकसाद्भवति, उदकीभवति लवणम् । कार्त्स्न्ये इति किम् ? एकदेशेन पटः शुक्लीभवति । विभाषाग्रहणम् च्वेः प्रापकम् । प्रत्ययविकल्पस् तु महाविभाषय+एव सिद्धः ॥ अभिविधौ सम्पदा च

abhūtatadbhāve kṛbhvastiyoge sampadyakartari iti sarvam anuvartate / asmin viṣaye vibhāṣa sātiḥ prayayo bhavati kārtsnye gamyamāne / yadi prakrtiḥ kṛtsnāṃ vikārātmatāmāpadyate ity arthaḥ / agnisādbhavati śastram, agnībhavati śastram / udakasādbhavati, udakībhavati lavaṇam / kārtsnye iti kim ? ekadeśena paṭaḥ śuklībhavati / vibhāṣāgrahaṇam cveḥ prāpakam / pratyayavikalpas tu mahāvibhāṣaya+eva siddhaḥ // abhividhau sampadā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभिविधेः कार्त्स्न्यस्य च को विशेषः ? यत्र+एकदेशेन अपि सर्वा प्रकृतिर् विकारम् आपद्यते सो ऽभिविधिः, यथा+अस्यां सेनायाम् उत्पातेन सर्वं शस्त्रम् अग्निसात्सम्पद्यते, वर्षासु सर्वं लवणमुदकसात्सम्पद्यते इति । कार्त्स्न्यं तु सर्वात्मना द्रव्यस्य विकाररूपापत्तौ भवति ॥ तदधीनवचने

athābhividheḥ kārtsnyasya ca ko viśeṣaḥ ? yatra+ekadeśena api sarvā prakṛtir vikāram āpadyate so 'bhividhiḥ, yathā+asyāṃ senāyām utpātena sarvaṃ śastram agnisātsampadyate, varṣāsu sarvaṃ lavaṇamudakasātsampadyate iti / kārtsnyaṃ tu sarvātmanā dravyasya vikārarūpāpattau bhavati // tadadhīnavacane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूततद्भावे इति निवृत्तम्, अर्थान्तरोपादानात् । कृभ्वस्तियोगे सम्पदा च इति वर्तते । तदधीनं तदायत्तं, तत्स्वामिकम् इत्य् अर्थः । स्वामिसामान्यम्, ईशितव्यसामान्यम् च तदधीनशब्देन निर्दिश्यते । स्वामिविशेषवाचिनः प्रातिपदिकात् ईशितव्ये ऽभिधेये सातिः प्रत्ययो भवति कृभ्वस्तिभिः सम्पदा च योगे । राजाधीनं करोति राजसात्करोति । राजसाद्भवति । राजसत्स्यात् । राजसात्सम्पद्यते । ब्राह्मणसत्करोति । ब्राह्मणसाद्भवति । ब्राह्मणसात्स्यात् । ब्राह्मणसात्सम्पद्यते ॥ देये त्रा च

abhūtatadbhāve iti nivṛttam, arthāntaropādānāt / kṛbhvastiyoge sampadā ca iti vartate / tadadhīnaṃ tadāyattaṃ, tatsvāmikam ity arthaḥ / svāmisāmānyam, īśitavyasāmānyam ca tadadhīnaśabdena nirdiśyate / svāmiviśeṣavācinaḥ prātipadikāt īśitavye 'bhidheye sātiḥ pratyayo bhavati kṛbhvastibhiḥ sampadā ca yoge / rājādhīnaṃ karoti rājasātkaroti / rājasādbhavati / rājasatsyāt / rājasātsampadyate / brāhmaṇasatkaroti / brāhmaṇasādbhavati / brāhmaṇasātsyāt / brāhmaṇasātsampadyate // deye trā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदधीनवचने च इति अनुवर्ते । तस्य विशेषणं देयग्रहणम् । दातव्यं देयम् । तदधीने देये त्रा प्रत्ययो भवति, चकारात् सातिश् च कृभ्वस्तिभिः सम्पदा च योगे । ब्राह्मनेभ्यो देयम् इति यद् विज्ञातम्, तद् यदा तेषा समर्पणेन तदधीनं क्रियते तदात्रा प्रत्ययः । ब्राह्मणाधीनं देयं करोति ब्राह्मणसात्करोति । ब्राह्मणत्रा करोति । ब्राह्मणत्रा भवति । ब्राह्मणत्रा स्यात् । ब्राह्मणत्रा सम्पद्यते । देये इति किम् ? राजसाद् भवति राष्ट्रम् ॥ देव-मनुष्य-पुरुष-पुरु-मर्त्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योर् बहुलम्

tadadhīnavacane ca iti anuvarte / tasya viśeṣaṇaṃ deyagrahaṇam / dātavyaṃ deyam / tadadhīne deye trā pratyayo bhavati, cakārāt sātiś ca kṛbhvastibhiḥ sampadā ca yoge / brāhmanebhyo deyam iti yad vijñātam, tad yadā teṣā samarpaṇena tadadhīnaṃ kriyate tadātrā pratyayaḥ / brāhmaṇādhīnaṃ deyaṃ karoti brāhmaṇasātkaroti / brāhmaṇatrā karoti / brāhmaṇatrā bhavati / brāhmaṇatrā syāt / brāhmaṇatrā sampadyate / deye iti kim ? rājasād bhavati rāṣṭram // deva-manuṣya-puruṣa-puru-martyebhyo dvitīyāsaptamyor bahulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सातिर् निवृत्तः, त्रा प्रत्ययो ऽनुवर्तते । देवादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः द्वितीयासप्तम्यन्तेभ्यः त्रा प्रत्ययो भवति बहुलम् । कृभ्वस्तिभिः इति न अत्र सम्बध्यते । सामान्येन विधानम् । देवान् गच्छति देवत्रा गच्छति । देवेषु वस्ति देवत्रा वसति । मनुष्यान् गच्छति मनुष्यत्रा गच्छति । मनुष्येषु वसति मनुष्यत्रा वसति । एवम् अन्येष्व् अप्य् उदाहार्यम् । पुरुषान् गच्छति पुरुत्रा गच्छति । मर्त्यान् गच्छति मर्त्यत्रा गच्छति । मर्त्येषु वसति मर्त्यत्रा वसति । बहुलवचनाद् अन्यत्र अपि भवति, बहुत्रा जीवतो मनः इति ॥ अव्यक्तानुकरणाद् द्व्यजवरार्धाद् अनितौ डाच्

sātir nivṛttaḥ, trā pratyayo 'nuvartate / devādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ dvitīyāsaptamyantebhyaḥ trā pratyayo bhavati bahulam / kṛbhvastibhiḥ iti na atra sambadhyate / sāmānyena vidhānam / devān gacchati devatrā gacchati / deveṣu vasti devatrā vasati / manuṣyān gacchati manuṣyatrā gacchati / manuṣyeṣu vasati manuṣyatrā vasati / evam anyeṣv apy udāhāryam / puruṣān gacchati purutrā gacchati / martyān gacchati martyatrā gacchati / martyeṣu vasati martyatrā vasati / bahulavacanād anyatra api bhavati, bahutrā jīvato manaḥ iti // avyaktānukaraṇād dvyajavarārdhād anitau ḍāc

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृभ्वस्तियोगे इत्य् अनुवर्तते । यस्य च द्विर्वचने कृते द्व्यजवरार्धं ततः प्रत्ययः । डाचि बहुलं द्वे भवतः इति विषयसप्तमी । डाचि विवक्षिते द्विर्वचनम् एव पूर्वं क्रियते, पश्चात् प्रत्ययः । पटपटाकरोति । पटपटाभवति । पटपटास्यात् । दमदमाकरोति । दमदमाभवति । दमदमास्यात् । अव्यक्तानुकरणात् इति किम् ? दृषत्करोति । द्वजवरार्धात् इति किम् ? श्रत्करोति । अवरग्रहणम् किम् ? खरटखरटाकरोति । त्रपटत्रपटाकरोति । अनितौ इति किम् ? पटिति करोति । चकारः स्वरार्थः, स्वरितबाधनार्थः । पटपटासि, अत्र स्वरितो वा ऽनुदात्ते पदादौ (*८,२।६) इति स्वरितो न भवति । केचिद् द्व्यजवरार्ध्याद् इति यकारं पठन्ति, स स्वर्थिको विज्ञेयः ॥ कृञो द्वितीय-तृतीय-शम्ब-बीजात् कृषौ

kṛbhvastiyoge ity anuvartate / yasya ca dvirvacane kṛte dvyajavarārdhaṃ tataḥ pratyayaḥ / ḍāci bahulaṃ dve bhavataḥ iti viṣayasaptamī / ḍāci vivakṣite dvirvacanam eva pūrvaṃ kriyate, paścāt pratyayaḥ / paṭapaṭākaroti / paṭapaṭābhavati / paṭapaṭāsyāt / damadamākaroti / damadamābhavati / damadamāsyāt / avyaktānukaraṇāt iti kim ? dṛṣatkaroti / dvajavarārdhāt iti kim ? śratkaroti / avaragrahaṇam kim ? kharaṭakharaṭākaroti / trapaṭatrapaṭākaroti / anitau iti kim ? paṭiti karoti / cakāraḥ svarārthaḥ, svaritabādhanārthaḥ / paṭapaṭāsi, atra svarito vā 'nudātte padādau (*8,2.6) iti svarito na bhavati / kecid dvyajavarārdhyād iti yakāraṃ paṭhanti, sa svarthiko vijñeyaḥ // kṛño dvitīya-tṛtīya-śamba-bījāt kṛṣau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीय-तृतीयादिभ्यः शब्देभ्यः कृषावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे, न अन्यत्र । पुनः कृञ्ग्रहणम् भ्वस्त्योर् निवृत्त्यर्थम् । द्वितीयाकरोति । द्वितीयं कर्षणं विलेखनं करोति इत्य् अर्थः । तृतीयाकरोति । शम्बाकरोति । अनुलोमकृष्टं क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कृषति इत्य् अर्थः । बीजाकरोति । सह बीजेन विलेहनं करोति इत्य् अर्थः । कृषौ इति किम् ? क्वितीयं करोति पदम् ॥ सङ्ख्यायाश् च गुणान्तायाः

dvitīya-tṛtīyādibhyaḥ śabdebhyaḥ kṛṣāvabhidheyāyāṃ ḍāc pratyayo bhavati kṛño yoge, na anyatra / punaḥ kṛñgrahaṇam bhvastyor nivṛttyartham / dvitīyākaroti / dvitīyaṃ karṣaṇaṃ vilekhanaṃ karoti ity arthaḥ / tṛtīyākaroti / śambākaroti / anulomakṛṣṭaṃ kṣetraṃ punaḥ pratilomaṃ kṛṣati ity arthaḥ / bījākaroti / saha bījena vilehanaṃ karoti ity arthaḥ / kṛṣau iti kim ? kvitīyaṃ karoti padam // saṅkhyāyāś ca guṇāntāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृञः इति अनुवर्तते, कृषौ इति च । सङ्ख्यावाचिनः शब्दस्य गुनशब्दो ऽन्ते समीपे यत्र सम्भवति सा सङ्ख्या गुणान्ता इत्य् उच्यते । तादृशात् प्रातिपदिकात् कृषावभिधेयायां डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे । द्विगुणं विलेखनं करोति क्षेत्रस्य द्विगुणाकरोति क्षेत्रम् । त्रिगुणाकरोति । कृषौ इति किम् ? क्विगुणां करोति रज्जुम् ॥ समयाच् च यापनायाम्

kṛñaḥ iti anuvartate, kṛṣau iti ca / saṅkhyāvācinaḥ śabdasya gunaśabdo 'nte samīpe yatra sambhavati sā saṅkhyā guṇāntā ity ucyate / tādṛśāt prātipadikāt kṛṣāvabhidheyāyāṃ ḍāc pratyayo bhavati kṛño yoge / dviguṇaṃ vilekhanaṃ karoti kṣetrasya dviguṇākaroti kṣetram / triguṇākaroti / kṛṣau iti kim ? kviguṇāṃ karoti rajjum // samayāc ca yāpanāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपत्र-निष्पत्राद् अतिव्यथने

sapatra-niṣpatrād ativyathane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृञः इत्य् एव । सपत्र-निष्पत्र-शब्दाभ्याम् अतिव्यथने डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे सति । अतिव्यथनम् अतिपीडनम् । सपत्राकरोति मृगं व्याधः । सपत्रं शरमस्य शरीरे प्रवेशयति इत्य् अर्थः । निष्पत्राक्रोति । शरीराच्छरमपरपार्श्वे निष्क्रामयति इत्य् अर्थः । अतिव्यथने इति किम् ? सप्त्रं वृक्षं करोति जलसेचकः । निष्पत्रं वृक्षतलं करोति भूमिशोधकः ॥ निष्कुलान् निष्कोषणे

kṛñaḥ ity eva / sapatra-niṣpatra-śabdābhyām ativyathane ḍāc pratyayo bhavati kṛño yoge sati / ativyathanam atipīḍanam / sapatrākaroti mṛgaṃ vyādhaḥ / sapatraṃ śaramasya śarīre praveśayati ity arthaḥ / niṣpatrākroti / śarīrāccharamaparapārśve niṣkrāmayati ity arthaḥ / ativyathane iti kim ? saptraṃ vṛkṣaṃ karoti jalasecakaḥ / niṣpatraṃ vṛkṣatalaṃ karoti bhūmiśodhakaḥ // niṣkulān niṣkoṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृञः इत्य् एव । निष्कुलशब्दात् निष्कोषने वर्तमानात् कृञो योगे डाच् प्रत्ययो भवति । निष्कोषणम् अन्तरवयवानां बहिर्निष्कासनम् । निष्कुलाकरोति पशून् । निष्कुष्णाति इत्यर्थः । निष्कोषणे इति किम् ? निष्कुलान् करोति शत्रून् ॥ सुख-प्रियाद् आनुलोम्ये

kṛñaḥ ity eva / niṣkulaśabdāt niṣkoṣane vartamānāt kṛño yoge ḍāc pratyayo bhavati / niṣkoṣaṇam antaravayavānāṃ bahirniṣkāsanam / niṣkulākaroti paśūn / niṣkuṣṇāti ityarthaḥ / niṣkoṣaṇe iti kim ? niṣkulān karoti śatrūn // sukha-priyād ānulomye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुख-प्रिय-शब्दाभ्याम् आनुलोम्ये वर्तमानाभ्यां कृञो योगे डाच् प्रत्ययो भवति । आनुलोम्यम् अनुकूलता, आराध्यचित्तानुवर्त्तनम् । सुखाकरोति । प्रियाकरोति । स्वाम्यादेः चित्तमाराधयति इत्य् अर्थः । सुखं प्रियं वा कुर्वन्न् अप्य् आनुलोम्ये ऽवस्थित एवम् उच्यते । आनुलोम्ये इति किम् ? सुखं करोति, प्रियं करोति औषधपानम् ॥ दुःखात् प्रातिलोम्ये

sukha-priya-śabdābhyām ānulomye vartamānābhyāṃ kṛño yoge ḍāc pratyayo bhavati / ānulomyam anukūlatā, ārādhyacittānuvarttanam / sukhākaroti / priyākaroti / svāmyādeḥ cittamārādhayati ity arthaḥ / sukhaṃ priyaṃ vā kurvann apy ānulomye 'vasthita evam ucyate / ānulomye iti kim ? sukhaṃ karoti, priyaṃ karoti auṣadhapānam // duḥkhāt prātilomye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृञः इत्य् एव । दुःखशब्दात् प्रातिपदिकात् प्रातिलोम्ये गम्यमाने डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे । प्रातिकूल्यं प्रतिकूलता । स्वाम्यादेश्चित्तपीडनम् । कुःखाकरोति भृत्यः । प्रातिलोम्ये इति किम् ? दुःखं करोति कदन्नम् ॥ शूलात् पाके

kṛñaḥ ity eva / duḥkhaśabdāt prātipadikāt prātilomye gamyamāne ḍāc pratyayo bhavati kṛño yoge / prātikūlyaṃ pratikūlatā / svāmyādeścittapīḍanam / kuḥkhākaroti bhṛtyaḥ / prātilomye iti kim ? duḥkhaṃ karoti kadannam // śūlāt pāke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्याद् अशपथे

satyād aśapathe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृञः इत्य् एव । सत्यशब्दात् अशपथे डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे । सत्यशब्दो ऽनृतप्रतिपक्षवचनः । क्वचित् तु शपथे च वर्तते, सत्येन शापयेद् द्विजम् इति, तस्य अयं प्रतिषेधः । सत्याकरोति वणिक् भाण्डम् । मयैतत् क्रेतव्यम् इति तथ्यं करोति । अशपथे इति किम् ? सत्यं करोति ब्राह्मणः ॥ मद्रात् परिवापणे

kṛñaḥ ity eva / satyaśabdāt aśapathe ḍāc pratyayo bhavati kṛño yoge / satyaśabdo 'nṛtapratipakṣavacanaḥ / kvacit tu śapathe ca vartate, satyena śāpayed dvijam iti, tasya ayaṃ pratiṣedhaḥ / satyākaroti vaṇik bhāṇḍam / mayaitat kretavyam iti tathyaṃ karoti / aśapathe iti kim ? satyaṃ karoti brāhmaṇaḥ // madrāt parivāpaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृञः इत्य् एव । मद्रशब्दात् परिवापणे डाच् प्रत्ययो भवति कृञो योगे । परिवापणं मुण्डनम् । मद्रशब्दो मङ्गलार्थः । मङ्गलं मण्डनं करोति मद्राकरोति । भद्राच् च+इति वक्तव्यम् । भद्राकरोति नापितः कुमारम् । परिवापणे इति किम् ? भद्रं करोति ॥ समासान्ताः

kṛñaḥ ity eva / madraśabdāt parivāpaṇe ḍāc pratyayo bhavati kṛño yoge / parivāpaṇaṃ muṇḍanam / madraśabdo maṅgalārthaḥ / maṅgalaṃ maṇḍanaṃ karoti madrākaroti / bhadrāc ca+iti vaktavyam / bhadrākaroti nāpitaḥ kumāram / parivāpaṇe iti kim ? bhadraṃ karoti // samāsāntāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारो ऽयम् । आपादपरिसमाप्तेः ये प्रत्ययाः विहितास् ते समासान्तावयवा एकदेशाः भवन्ति, तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते इति वेदितव्यम् । प्रयोजनम् - अव्ययीभाव-द्विगु-द्वन्द्व-तत्पुरुष-बहुव्रीहि-सञ्ज्ञाः । उपराजम् । अधिराजम् । न अव्ययीभावात् इत्य् एष विधिर् भवति, अनश् च (*५,४।१०८) इति टच् । द्विपुरी, तिर्पुरी इति । द्विगोः (*४,१।२१) इति ङीप् भवति । कटकवलयिनी । शङ्खनूपुरिणी । कोशनिषदिनी । स्रक्त्वचिनी । द्वन्द्वोपतापगर्ह्यात् इति इनिर् भवति । विधुरः । प्रधुरः । तत्पुरुषे तुल्यार्थ इत्य् एष स्वरो भवति । उच्चैर् धुरः । नीचैर् धुरः । बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् (*६,२।१) इत्य् एतद् भवति ॥ न पूजनात्

adhikāro 'yam / āpādaparisamāpteḥ ye pratyayāḥ vihitās te samāsāntāvayavā ekadeśāḥ bhavanti, tadgrahaṇena gṛhyante iti veditavyam / prayojanam - avyayībhāva-dvigu-dvandva-tatpuruṣa-bahuvrīhi-sañjñāḥ / uparājam / adhirājam / na avyayībhāvāt ity eṣa vidhir bhavati, anaś ca (*5,4.108) iti ṭac / dvipurī, tirpurī iti / dvigoḥ (*4,1.21) iti ṅīp bhavati / kaṭakavalayinī / śaṅkhanūpuriṇī / kośaniṣadinī / sraktvacinī / dvandvopatāpagarhyāt iti inir bhavati / vidhuraḥ / pradhuraḥ / tatpuruṣe tulyārtha ity eṣa svaro bhavati / uccair dhuraḥ / nīcair dhuraḥ / bahuvrīhau prakṛtyā pūrvapadam (*6,2.1) ity etad bhavati // na pūjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमः क्षेपे

kimaḥ kṣepe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेपे यः किंशब्दः ततः परस्य समासान्तो न भवति । किंराजा यो न रक्षति । किंसखा यो ऽभिद्रुह्यति । किंगौर्यो न वहति । किं क्षेपे (*२,१।६४) इति समासः । क्षेपे इति किम् ? कस्य राजा किंराजः । किं सखः । किंगवः ॥ नञस् तत्पुरुषात्

kṣepe yaḥ kiṃśabdaḥ tataḥ parasya samāsānto na bhavati / kiṃrājā yo na rakṣati / kiṃsakhā yo 'bhidruhyati / kiṃgauryo na vahati / kiṃ kṣepe (*2,1.64) iti samāsaḥ / kṣepe iti kim ? kasya rājā kiṃrājaḥ / kiṃ sakhaḥ / kiṃgavaḥ // nañas tatpuruṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञः परे वक्ष्यमाणा ये राजादयस् तदन्तात् तत्पुरुषात् समासान्तो न भवति । अराजा असखा । अगौः । तत्पुर्षात् इति किम् ? अनृचो माणवकः । अधुरं शकटम् ॥ पथो विभाषा

nañaḥ pare vakṣyamāṇā ye rājādayas tadantāt tatpuruṣāt samāsānto na bhavati / arājā asakhā / agauḥ / tatpurṣāt iti kim ? anṛco māṇavakaḥ / adhuraṃ śakaṭam // patho vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञः परो यः पथिन्शब्दः, तदन्तात् तत्पुरुषात् समासान्तो विभाषा न भवति । पुर्वेण नित्यः प्रतिसेधः प्राप्तो विकल्प्यते । अपथम्, अपन्थाः ॥ बहुव्रीहौ सङ्ख्येये डज् अबहु-गणात्

nañaḥ paro yaḥ pathinśabdaḥ, tadantāt tatpuruṣāt samāsānto vibhāṣā na bhavati / purveṇa nityaḥ pratisedhaḥ prāpto vikalpyate / apatham, apanthāḥ // bahuvrīhau saṅkhyeye ḍaj abahu-gaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्येये यो बहुव्रीहिर् वर्तते तस्माद् अबहु-गण-अन्तात् डच् प्रत्ययो भवति । सङ्ख्ययाव्ययासन्न इति यो बहुव्रीहिः तस्य+इदं ग्रहणम् । उपदशाः । उपविंशाः । उपत्रिंशाः । आसन्नदशाः । अदूरदशाः । अधिकदशाः । द्वित्राः । पञ्चषाः । पञ्चदशाः । सङ्ख्येये इति किम् ? चित्रगुः । शबलगुः । अबहुगणात् इति किम् ? उपबहवः । उपगणाः । अत्र स्वरे विशेषः । डच्प्रकरणे सङ्ख्यायास् तत्पुरुषस्य+उपसङ्ख्यानं कर्तव्यं निस्त्रिंशाद्यर्थम् । निर्गतानि त्रिंशतः निस्त्रिंशानि वर्षाणि देवदत्तस्य । निश्चत्वारिंशानि यज्ञदत्तस्य । निर्गतस्त्रिंशतो ऽङ्गुलिभ्यो निस्त्रिंशः खड्गः ॥ ऋक्-पूर्-अब्-धूः-पथाम् आनक्षे

saṅkhyeye yo bahuvrīhir vartate tasmād abahu-gaṇa-antāt ḍac pratyayo bhavati / saṅkhyayāvyayāsanna iti yo bahuvrīhiḥ tasya+idaṃ grahaṇam / upadaśāḥ / upaviṃśāḥ / upatriṃśāḥ / āsannadaśāḥ / adūradaśāḥ / adhikadaśāḥ / dvitrāḥ / pañcaṣāḥ / pañcadaśāḥ / saṅkhyeye iti kim ? citraguḥ / śabalaguḥ / abahugaṇāt iti kim ? upabahavaḥ / upagaṇāḥ / atra svare viśeṣaḥ / ḍacprakaraṇe saṅkhyāyās tatpuruṣasya+upasaṅkhyānaṃ kartavyaṃ nistriṃśādyartham / nirgatāni triṃśataḥ nistriṃśāni varṣāṇi devadattasya / niścatvāriṃśāni yajñadattasya / nirgatastriṃśato 'ṅgulibhyo nistriṃśaḥ khaḍgaḥ // ṛk-pūr-ab-dhūḥ-pathām ānakṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अच् प्रत्य्-अन्व्-अवपूर्वात् साम-लोम्नः

ac praty-anv-avapūrvāt sāma-lomnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रति अनु अव इत्य् एवं पूर्वात् सामान्तात् लोमान्तात् च समासाद् अच् प्रत्ययो भवति । प्रतिसामम् । अनुसामम् । अवसामम् । प्रतिलोमम् । अनुलोमम् । अवलोमम् । कृश्णोदक्पाण्डुपूर्वाया भूमेर् अच्प्रत्ययः स्मृतः । गोदावर्याश् च नद्याश् च सङ्ख्याया उत्तरे यदि ॥ कृष्णभूमः । पाण्डुभूमः । उदग्भूमः । पञ्चनदम् । पञ्चगोदावरम् । नदीभिश् च इति अव्ययीभावः । भूमेर् अपि सङ्ख्यापूर्वायाः अच् प्रत्यय इष्यते - द्विभूमः प्रासादः । त्रिभूमः । दशभूमकं सुत्रम् अन्यत्र अपि च दृश्यते - पद्मनाभः । ऊर्णनाभः । दीर्घरात्रः । समरात्रः । अरात्रः । तद् एतत् सर्वम् इह योगविभागं कृत्वा साधयन्ति ॥ अक्ष्णो ऽदर्शनात्

prati anu ava ity evaṃ pūrvāt sāmāntāt lomāntāt ca samāsād ac pratyayo bhavati / pratisāmam / anusāmam / avasāmam / pratilomam / anulomam / avalomam / kṛśṇodakpāṇḍupūrvāyā bhūmer acpratyayaḥ smṛtaḥ / godāvaryāś ca nadyāś ca saṅkhyāyā uttare yadi // kṛṣṇabhūmaḥ / pāṇḍubhūmaḥ / udagbhūmaḥ / pañcanadam / pañcagodāvaram / nadībhiś ca iti avyayībhāvaḥ / bhūmer api saṅkhyāpūrvāyāḥ ac pratyaya iṣyate - dvibhūmaḥ prāsādaḥ / tribhūmaḥ / daśabhūmakaṃ sutram anyatra api ca dṛśyate - padmanābhaḥ / ūrṇanābhaḥ / dīrgharātraḥ / samarātraḥ / arātraḥ / tad etat sarvam iha yogavibhāgaṃ kṛtvā sādhayanti // akṣṇo 'darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अच् इत्य् अनुवर्तते । दर्शनाद् अन्यत्र यो ऽक्षिशब्दः तदन्तात् अच् प्रत्ययो भवति । लबणाक्षं । पुष्कराक्षम् । उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः । अदर्शनात् इति किम् ? ब्राह्मणाक्षि । कथं कबराक्षम्, गवाक्षम् इति ? अश्वादीनां मुखप्रच्छादनार्थं बहुच्छिद्रं कबराक्षम्, तेन अपि हि दृश्यते, गवाक्षेण च ? न+एष दोषः । चक्षुःपर्यायवचनो दर्शनशब्दः प्राण्यङ्गवचन इह अश्रीयते ॥ अचतुर-विचतुर-सुचतुर-स्त्रीपुंस-धेन्वनडुह-र्क्षाम-वाङ्मनस-अक्षिभ्रुव-दारगव-ऊर्वष्ठीव-पदष्ठीव-नक्तंदिव-रात्रिंदिव-अहर्दिव-सरजस-निःश्रेयस-पुरुषायुष-द्व्यायुष-त्र्यायुष-र्ग्यजुष-जातोक्ष-महोक्ष-वृद्धोक्ष-उपशुन-गोष्ठश्वाः

ac ity anuvartate / darśanād anyatra yo 'kṣiśabdaḥ tadantāt ac pratyayo bhavati / labaṇākṣaṃ / puṣkarākṣam / upamitaṃ vyāghrādibhiḥ iti samāsaḥ / adarśanāt iti kim ? brāhmaṇākṣi / kathaṃ kabarākṣam, gavākṣam iti ? aśvādīnāṃ mukhapracchādanārthaṃ bahucchidraṃ kabarākṣam, tena api hi dṛśyate, gavākṣeṇa ca ? na+eṣa doṣaḥ / cakṣuḥparyāyavacano darśanaśabdaḥ prāṇyaṅgavacana iha aśrīyate // acatura-vicatura-sucatura-strīpuṃsa-dhenvanaḍuha-rkṣāma-vāṅmanasa-akṣibhruva-dāragava-ūrvaṣṭhīva-padaṣṭhīva-naktaṃdiva-rātriṃdiva-ahardiva-sarajasa-niḥśreyasa-puruṣāyuṣa-dvyāyuṣa-tryāyuṣa-rgyajuṣa-jātokṣa-mahokṣa-vṛddhokṣa-upaśuna-goṣṭhaśvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊरू च अष्ठीवन्तौ च ऊर्वष्ठीवम् । टिलोपो निपात्यते । पादौ च अष्ठीवन्तौ च पदष्ठीवम् । पादस्य पद्भावो निपात्यते । नक्तं च दिवा च नक्तंदिवम् । दप्तम्यर्थवृत्तयोर् अव्यययोः समासो ऽपि निपातनाद् एव । रात्रौ च दिवा च रात्रिंदिवम् । पूर्वपदस्य मान्तत्वं निपात्यते । अहनि च दिवा च अहर्दिवम् । ननु च पर्यायावेतौ, कथम् अनयोर् द्वन्द्वः ? वीप्सायां द्वन्द्वो निपात्यते । अहन्यहनि इत्य् अर्थः । एको ऽव्यव्यीभावः साकल्ये - सरजसमभ्यवहरति । बहुव्रीहौ न भवति, सह रजसा सरजः पङ्कजम् इति । ततः तत्पुरुषः - निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसम् । निःश्रेयस्कः पुरुषः इत्य् अत्र न भवति । ततः षष्ठीसमासः - पुरुषस्य आयुः पुरुषायुषम् । द्वन्द्वे न भवति, पुरुषश्च आयुश्च पुरुषायुषी । ततो द्विगू - द्वे आयुषी समाहृते द्व्यायुषम् । त्र्यायुषम् । इह न भवति, द्व्योर् आयुः द्व्यायुः त्र्यायुः इति । ततो द्वन्द्वः - ऋक् च यजुश् च ऋग्यजुषम् । इह न भवति, ऋग्यजुरस्य उन्मुग्धस्य ऋग्यजुरुन्मुग्धः । जातादिपूर्वपदा उक्षशब्दान्तास्त्रयः कर्मधारयाः - जातोक्षः । महोक्षः । वृद्धोक्षः । बहुव्रीहौ न भवति, जातोक्षा ब्राह्मणः । महोक्षा, वृद्धोक्षा इति । ततो ऽव्ययीभावः - शुनः समीपम् उपशुनम् । टिलोपाभावः सम्प्रसारणं च निपातनाद् एव । ततः सप्तमीसमासः - गोष्ठे श्वा गोष्ठश्वः । चतुरो ऽच्प्रकरणे त्र्युपाभ्याम् उपसङ्ख्यानम् । त्रिचतुराः । उपचतुराः ॥ ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः

ūrū ca aṣṭhīvantau ca ūrvaṣṭhīvam / ṭilopo nipātyate / pādau ca aṣṭhīvantau ca padaṣṭhīvam / pādasya padbhāvo nipātyate / naktaṃ ca divā ca naktaṃdivam / daptamyarthavṛttayor avyayayoḥ samāso 'pi nipātanād eva / rātrau ca divā ca rātriṃdivam / pūrvapadasya māntatvaṃ nipātyate / ahani ca divā ca ahardivam / nanu ca paryāyāvetau, katham anayor dvandvaḥ ? vīpsāyāṃ dvandvo nipātyate / ahanyahani ity arthaḥ / eko 'vyavyībhāvaḥ sākalye - sarajasamabhyavaharati / bahuvrīhau na bhavati, saha rajasā sarajaḥ paṅkajam iti / tataḥ tatpuruṣaḥ - niścitaṃ śreyo niḥśreyasam / niḥśreyaskaḥ puruṣaḥ ity atra na bhavati / tataḥ ṣaṣṭhīsamāsaḥ - puruṣasya āyuḥ puruṣāyuṣam / dvandve na bhavati, puruṣaśca āyuśca puruṣāyuṣī / tato dvigū - dve āyuṣī samāhṛte dvyāyuṣam / tryāyuṣam / iha na bhavati, dvyor āyuḥ dvyāyuḥ tryāyuḥ iti / tato dvandvaḥ - ṛk ca yajuś ca ṛgyajuṣam / iha na bhavati, ṛgyajurasya unmugdhasya ṛgyajurunmugdhaḥ / jātādipūrvapadā ukṣaśabdāntāstrayaḥ karmadhārayāḥ - jātokṣaḥ / mahokṣaḥ / vṛddhokṣaḥ / bahuvrīhau na bhavati, jātokṣā brāhmaṇaḥ / mahokṣā, vṛddhokṣā iti / tato 'vyayībhāvaḥ - śunaḥ samīpam upaśunam / ṭilopābhāvaḥ samprasāraṇaṃ ca nipātanād eva / tataḥ saptamīsamāsaḥ - goṣṭhe śvā goṣṭhaśvaḥ / caturo 'cprakaraṇe tryupābhyām upasaṅkhyānam / tricaturāḥ / upacaturāḥ // brahmahastibhyāṃ varcasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्महस्तिभ्यां परो यो वर्चःशब्दस् तदन्तात् समासाद् अच् प्रत्ययो भवति । ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चसम् । पल्यराजभ्यां च+इति वक्तव्यम् । पल्यवर्चसम् । राजवर्चसम् ॥ अव-सम्-अन्धेभ्यस् तमसः

brahmahastibhyāṃ paro yo varcaḥśabdas tadantāt samāsād ac pratyayo bhavati / brahmavarcasam / hastivarcasam / palyarājabhyāṃ ca+iti vaktavyam / palyavarcasam / rājavarcasam // ava-sam-andhebhyas tamasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव सम् अन्ध इत्य् एतेभ्यो यः परः तमस्शब्दः तदन्तात् समासात् अच् प्रत्ययो भवति । अवतमसम् । सन्तमसम् । अन्धतमसम् ॥ श्वसो वसीयः-श्रेयसः

ava sam andha ity etebhyo yaḥ paraḥ tamasśabdaḥ tadantāt samāsāt ac pratyayo bhavati / avatamasam / santamasam / andhatamasam // śvaso vasīyaḥ-śreyasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्व्-अव-तप्ताद् रहसः

anv-ava-taptād rahasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनु अव तप्त इत्य् एतेभ्यः परो यो रहस्शब्दः तदन्तात् समासाद् अच् प्रत्ययः भवति । अनुरहसम् । अवरहसम् । तप्तरहसम् ॥ प्रतेर् उरसः सप्तमीस्थात्

anu ava tapta ity etebhyaḥ paro yo rahasśabdaḥ tadantāt samāsād ac pratyayaḥ bhavati / anurahasam / avarahasam / taptarahasam // prater urasaḥ saptamīsthāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतेः परो य उरस्शब्दः तदन्तात् समासात् अच् प्रत्ययो भवति, स चेद् उरस्शब्दः सप्तमीस्थो भवति । सप्तम्यर्थे वर्तते इत्य् अर्थः । उरसि वर्तते । विभक्त्यर्थे अव्ययम् इति समासः । प्रत्युरसम् । सप्तमीस्थात् इति किम् ? प्रतिगतम् उरः प्रत्युरः ॥ अनुगवम् आयामे

prateḥ paro ya urasśabdaḥ tadantāt samāsāt ac pratyayo bhavati, sa ced urasśabdaḥ saptamīstho bhavati / saptamyarthe vartate ity arthaḥ / urasi vartate / vibhaktyarthe avyayam iti samāsaḥ / pratyurasam / saptamīsthāt iti kim ? pratigatam uraḥ pratyuraḥ // anugavam āyāme

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुगवम् इत्य् अच्प्रत्ययान्तं निपात्यते आयमे ऽभिधेये । अनुगवम् यानम् । यस्य चायामः (*२,१।१६) इति समासः । आयमे इति किम् ? गवां पश्चदनुगु ॥ द्विस्तावा तिर्स्तावा वेदिः

anugavam ity acpratyayāntaṃ nipātyate āyame 'bhidheye / anugavam yānam / yasya cāyāmaḥ (*2,1.16) iti samāsaḥ / āyame iti kim ? gavāṃ paścadanugu // dvistāvā tirstāvā vediḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विस्तावा त्रिस्तावा इति वेदिश् चेद् अभिधेया भवति । अच्प्रत्ययः, टिलोपः, समासश् च निपात्यते । यावती प्रकृतौ वेदिः ततो द्विगुणा वा त्रिगुणा वा कस्यांचिद् विकृतौ तत्र+इदं निपातनम् । द्विस्तावा वेदिः । त्रिस्तावा वेदिः । वेदिः इति किम् ? द्विस्तावती, त्रिस्तावती रज्जुः ॥ उपसर्गाद् अध्वनः

dvistāvā tristāvā iti vediś ced abhidheyā bhavati / acpratyayaḥ, ṭilopaḥ, samāsaś ca nipātyate / yāvatī prakṛtau vediḥ tato dviguṇā vā triguṇā vā kasyāṃcid vikṛtau tatra+idaṃ nipātanam / dvistāvā vediḥ / tristāvā vediḥ / vediḥ iti kim ? dvistāvatī, tristāvatī rajjuḥ // upasargād adhvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसर्गात् परो यो ऽध्वन्शब्दः तदन्तात् समासात् अच् प्रत्ययो भवति । प्रगतो ऽध्वानं प्राध्वोर् अथः । प्राध्वं शकटम् । निरध्वम् । प्रत्यध्वम् । उपसर्गात् इति किम् ? परमाध्वा । उत्तमध्वा ॥ तत्पुरुषस्य अङ्गुलेः सङ्ख्या-अव्ययादेः

upasargāt paro yo 'dhvanśabdaḥ tadantāt samāsāt ac pratyayo bhavati / pragato 'dhvānaṃ prādhvor athaḥ / prādhvaṃ śakaṭam / niradhvam / pratyadhvam / upasargāt iti kim ? paramādhvā / uttamadhvā // tatpuruṣasya aṅguleḥ saṅkhyā-avyayādeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहः-सर्व-एकदेश-सङ्ख्यात-पुण्याच् च रात्रेः

ahaḥ-sarva-ekadeśa-saṅkhyāta-puṇyāc ca rātreḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहरादिभ्यः परो यो रात्रिशब्दः तदन्तस्य तत्पुरुषस्य अच् प्रत्ययो भवति, चकारात् सङ्ख्यादेः अव्ययादेश् च । अहर्ग्रहणं द्वन्द्वार्थम् । अहश् च रात्रिश् च अहोरात्रः । सर्वरात्रः । एकदेशे पूर्वं रात्रेः पूर्वरात्रः । अपररात्रः । पूर्वपरावर इति समासः । सङ्ख्याता रात्रिः सङ्ख्यातरात्रः । विशेषणं विशेष्येण इति समासः । एवं पुण्या रत्रिः पुण्यरात्रः । सङ्ख्याव्यायदेः खल्व् अपि - द्वे रात्री समाहृते द्विरात्रः । त्रिरात्रः । अतिक्रान्तो रात्रिम् अतिरात्रः । नीरात्रः ॥ अह्नो ऽह्न एतेभ्यः

aharādibhyaḥ paro yo rātriśabdaḥ tadantasya tatpuruṣasya ac pratyayo bhavati, cakārāt saṅkhyādeḥ avyayādeś ca / ahargrahaṇaṃ dvandvārtham / ahaś ca rātriś ca ahorātraḥ / sarvarātraḥ / ekadeśe pūrvaṃ rātreḥ pūrvarātraḥ / apararātraḥ / pūrvaparāvara iti samāsaḥ / saṅkhyātā rātriḥ saṅkhyātarātraḥ / viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa iti samāsaḥ / evaṃ puṇyā ratriḥ puṇyarātraḥ / saṅkhyāvyāyadeḥ khalv api - dve rātrī samāhṛte dvirātraḥ / trirātraḥ / atikrānto rātrim atirātraḥ / nīrātraḥ // ahno 'hna etebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-अहः-सखिभ्यष् टच् (*५,४।९१) इति वक्ष्यति, तस्मिन् परभूते अहन् इत्य् एतस्य अह्नः इत्य् अयम् आदेशो भवति एतेभ्य उत्तरस्य । सङ्ख्याव्ययादयःप्रक्रान्ताः सर्वनाम्ना प्रत्यवमृश्यन्ते । सामर्थ्याच्चाहःशब्दः पूर्वत्वेन नाश्रीयते । परिशिष्टानां ग्रहणम् । न हि अहःशब्दात् परो ऽहःशब्दः सम्भवति । सङ्ख्यायास्तावत् - द्व्योर् अह्नोर् भवः द्व्यह्नः । त्र्यह्नः । अव्ययात् - अहरतिक्रान्तः अत्यह्नः । निरह्नः । सर्वाह्णः । पूर्वह्णः । अपराह्णः । सङ्ख्याताह्नः । पुण्यशब्दात् प्रतिषेधं वक्ष्यति ॥ न सङ्ख्यादेः समाहारे

rāja-ahaḥ-sakhibhyaṣ ṭac (*5,4.91) iti vakṣyati, tasmin parabhūte ahan ity etasya ahnaḥ ity ayam ādeśo bhavati etebhya uttarasya / saṅkhyāvyayādayaḥprakrāntāḥ sarvanāmnā pratyavamṛśyante / sāmarthyāccāhaḥśabdaḥ pūrvatvena nāśrīyate / pariśiṣṭānāṃ grahaṇam / na hi ahaḥśabdāt paro 'haḥśabdaḥ sambhavati / saṅkhyāyāstāvat - dvyor ahnor bhavaḥ dvyahnaḥ / tryahnaḥ / avyayāt - aharatikrāntaḥ atyahnaḥ / nirahnaḥ / sarvāhṇaḥ / pūrvahṇaḥ / aparāhṇaḥ / saṅkhyātāhnaḥ / puṇyaśabdāt pratiṣedhaṃ vakṣyati // na saṅkhyādeḥ samāhāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्यादेस् तत्पुरुषस्य समाहारे वर्तमानस्य अहःशब्दस्य अह्नादेशो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिद्यते । द्वे अहनी समाहृते द्व्यहः । त्र्यहः । समाहारे इति किम् ? द्वयोर् अह्नोः भवः द्व्यह्नः । त्र्यह्नः । तद्धितार्थ इति समासे कृते अणः आगतस्य द्विगोर् लुग् अनपत्ये (*४,१।८८) इति लुक् ॥ उत्तम-एकाभ्यां च

saṅkhyādes tatpuruṣasya samāhāre vartamānasya ahaḥśabdasya ahnādeśo na bhavati / pūrveṇa prāptaḥ pratiṣidyate / dve ahanī samāhṛte dvyahaḥ / tryahaḥ / samāhāre iti kim ? dvayor ahnoḥ bhavaḥ dvyahnaḥ / tryahnaḥ / taddhitārtha iti samāse kṛte aṇaḥ āgatasya dvigor lug anapatye (*4,1.88) iti luk // uttama-ekābhyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज-अहः-सखिभ्यष् टच्

rāja-ahaḥ-sakhibhyaṣ ṭac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन् अहन् सखि इत्य् एवम् अन्तात् प्रातिपदिकात् टच् प्रत्ययो भवति । महाराजः । मद्रराजः । परमाहः । उत्तमाहः । राज्ञः सखा राजसखः । ब्राह्मणसखः । इह कस्मान् न भवति, मद्राणाम् राज्ञी मद्रराज्ञी ? लिङ्गविशिष्टपरिभाषया प्राप्नोति ? लघ्वक्षरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते राजशब्दस्य सवर्णदीर्घार्थं प्रथमं प्रयोगं कुर्वन्न् एतद् ज्ञापयति यस्य अकारेण सवर्णदीर्घत्वं सम्भवति तस्य+इदं ग्रहणम् इति ॥ गोर् अतद्धित-लुकि

rājan ahan sakhi ity evam antāt prātipadikāt ṭac pratyayo bhavati / mahārājaḥ / madrarājaḥ / paramāhaḥ / uttamāhaḥ / rājñaḥ sakhā rājasakhaḥ / brāhmaṇasakhaḥ / iha kasmān na bhavati, madrāṇām rājñī madrarājñī ? liṅgaviśiṣṭaparibhāṣayā prāpnoti ? laghvakṣarasya pūrvanipāte prāpte rājaśabdasya savarṇadīrghārthaṃ prathamaṃ prayogaṃ kurvann etad jñāpayati yasya akāreṇa savarṇadīrghatvaṃ sambhavati tasya+idaṃ grahaṇam iti // gor ataddhita-luki

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोशब्दान्तात् तत्पुरुषात् टच् प्रत्ययो भवति, स चेत् तपुरुषस् तद्धित-लुग्-विषयो न भवति । परमगवः । उत्तमगवः । पञ्चगवम् । दशगवम् । अतद्धितलुकि इति किम् ? पञ्चभिर् गोभिः क्रीतः पण्चगुः । दशगुः । तेन क्रीतम् (*५,१।३७) इत्य् आगतस्य आर्हीयस्य ठको ऽध्यर्धपूर्वाद् द्विगोः इति लुक् । तद्धितग्रहणं किम् ? सुब्लुकि प्रतिषेधो मा भूत् । राजगवमिच्छति राजगवीयति । लुग्ग्रहणं किम् ? तद्धित एव मा भूत् । पञ्चभ्यो गोभ्यः आगतं पञ्चगवरूप्यम्, पञ्चगवमयम् । दशगवरूप्यम्, दशगवमयम् ॥ अग्र-आख्यायाम् उरसः

gośabdāntāt tatpuruṣāt ṭac pratyayo bhavati, sa cet tapuruṣas taddhita-lug-viṣayo na bhavati / paramagavaḥ / uttamagavaḥ / pañcagavam / daśagavam / ataddhitaluki iti kim ? pañcabhir gobhiḥ krītaḥ paṇcaguḥ / daśaguḥ / tena krītam (*5,1.37) ity āgatasya ārhīyasya ṭhako 'dhyardhapūrvād dvigoḥ iti luk / taddhitagrahaṇaṃ kim ? subluki pratiṣedho mā bhūt / rājagavamicchati rājagavīyati / luggrahaṇaṃ kim ? taddhita eva mā bhūt / pañcabhyo gobhyaḥ āgataṃ pañcagavarūpyam, pañcagavamayam / daśagavarūpyam, daśagavamayam // agra-ākhyāyām urasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरस्शब्दान्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवति, स चेद् उरस्शब्दः अग्राख्यायां भवति । अग्र प्रधानम् उच्यते । यथा शरीरावयवानाम् उच्यते उरः प्रधानम्, एवम् अन्यो ऽपि प्रधानभूत उरस्शब्देन+उच्यते । अश्वानाम् उरः अश्वोरसम् । हस्त्युरसम् । रथोरसम् । अग्राख्यायाम् इति किम् ? देवदत्तस्य उरः देवदत्तोरः ॥ अनो ऽश्म-अयस्-सरसां जाति-सञ्ज्ञायोः

urasśabdāntāt tatpuruṣāṭ ṭac pratyayo bhavati, sa ced urasśabdaḥ agrākhyāyāṃ bhavati / agra pradhānam ucyate / yathā śarīrāvayavānām ucyate uraḥ pradhānam, evam anyo 'pi pradhānabhūta urasśabdena+ucyate / aśvānām uraḥ aśvorasam / hastyurasam / rathorasam / agrākhyāyām iti kim ? devadattasya uraḥ devadattoraḥ // ano 'śma-ayas-sarasāṃ jāti-sañjñāyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनस् अश्मन् अयस् सरस् इत्य् एवम् अन्तात् तत्पुरुसात् टच् प्रत्ययो भवति जातौ सञ्ज्ञायान् च विषये । उपानसम् इति जातिः । महानसम् इति सञ्ज्ञा । अमृताश्म इति जातिः । पिण्डाश्म इति सञ्ज्ञा । कालायसम् इति जातिः । लोहितायसम् इति सञ्ज्ञा । मण्डूकसरसम् इति जातिः । जलसरसम् इति सञ्ज्ञा । जातिसञ्ज्ञयोः इति किम् ? सदनः । सदश्मा । सत्सरः ॥ ग्राम-कौटाभ्यां च तक्ष्णः

anas aśman ayas saras ity evam antāt tatpurusāt ṭac pratyayo bhavati jātau sañjñāyān ca viṣaye / upānasam iti jātiḥ / mahānasam iti sañjñā / amṛtāśma iti jātiḥ / piṇḍāśma iti sañjñā / kālāyasam iti jātiḥ / lohitāyasam iti sañjñā / maṇḍūkasarasam iti jātiḥ / jalasarasam iti sañjñā / jātisañjñayoḥ iti kim ? sadanaḥ / sadaśmā / satsaraḥ // grāma-kauṭābhyāṃ ca takṣṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतेः शुनः

ateḥ śunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशब्दात् परः यः श्वन्शब्दः तदन्तात् तत्पुरुषात् टच् प्रत्ययो भवति । अतिक्रान्तः श्वानम् अतिश्वो वराहः । जववान् इत्य् अर्थः । अतिश्वः सेवकः । सुष्ठु स्वामिभक्तः इत्य् अर्थः । अतिश्वी सेवा । अतिनीचा इत्य् अर्थः ॥ उअप्मानाद् अप्राणिषु

atiśabdāt paraḥ yaḥ śvanśabdaḥ tadantāt tatpuruṣāt ṭac pratyayo bhavati / atikrāntaḥ śvānam atiśvo varāhaḥ / javavān ity arthaḥ / atiśvaḥ sevakaḥ / suṣṭhu svāmibhaktaḥ ity arthaḥ / atiśvī sevā / atinīcā ity arthaḥ // uapmānād aprāṇiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानवाची यः श्वन्शब्दो ऽप्राणिषु वर्तते तदन्तात् तत्पुरुषात् टच् प्रत्ययो भवति । आकर्षः श्वेव आकर्षश्वः । फलकश्वः । उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः । उपमानात् इति किम् ? न श्वा अश्वा लोष्टः । अप्राणिषु इति किम् ? वानरः श्वेव वानरश्वा ॥ उत्तरमृगपूर्वाच् च सक्थ्नः

upamānavācī yaḥ śvanśabdo 'prāṇiṣu vartate tadantāt tatpuruṣāt ṭac pratyayo bhavati / ākarṣaḥ śveva ākarṣaśvaḥ / phalakaśvaḥ / upamitaṃ vyāghrādibhiḥ iti samāsaḥ / upamānāt iti kim ? na śvā aśvā loṣṭaḥ / aprāṇiṣu iti kim ? vānaraḥ śveva vānaraśvā // uttaramṛgapūrvāc ca sakthnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तर मृग पूर्व इत्य् एतेभ्यः परो यः सक्थिशब्दः, चकाराद् उपमानं च, तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । उत्तरसक्थम् । मृगसक्थम् । पूर्वस्क्थम् । उपमानात् खल्व् अपि - फलकम् इव सक्थि फलकसक्थम् ॥ नावो द्विगोः

uttara mṛga pūrva ity etebhyaḥ paro yaḥ sakthiśabdaḥ, cakārād upamānaṃ ca, tadantāt tatpuruṣāṭ ṭac pratyayo bhavati samāsāntaḥ / uttarasaktham / mṛgasaktham / pūrvasktham / upamānāt khalv api - phalakam iva sakthi phalakasaktham // nāvo dvigoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नौशब्दान्तात् द्विगोः टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । द्वे नावौ समाहृते द्विनावम् । त्रिनावम् । द्विनावधनः । पञ्चनावप्रियः । द्वाभ्यां नौभ्यामागतं द्विनावरूप्यम् । द्विनावमयम् । द्विगोः इति किम् ? राजनौः । अतद्धितलुकि इत्य् एव, पञ्चभिर् नौभिः क्रीतः पञ्चनौः । दशनौः ॥ अर्धाच् च

nauśabdāntāt dvigoḥ ṭac pratyayo bhavati samāsāntaḥ / dve nāvau samāhṛte dvināvam / trināvam / dvināvadhanaḥ / pañcanāvapriyaḥ / dvābhyāṃ naubhyāmāgataṃ dvināvarūpyam / dvināvamayam / dvigoḥ iti kim ? rājanauḥ / ataddhitaluki ity eva, pañcabhir naubhiḥ krītaḥ pañcanauḥ / daśanauḥ // ardhāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धशब्दात् परो यो नौशब्दः तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवति । अर्धं नावः अर्धनावम् । अर्धं नपुंसकम् (*२,२।२) इति समासः । परवल्लिङ्गं न भवति, लोकाश्रयत्वात् लिङ्गस्य ॥ खार्याः प्राचाम्

ardhaśabdāt paro yo nauśabdaḥ tadantāt tatpuruṣāṭ ṭac pratyayo bhavati / ardhaṃ nāvaḥ ardhanāvam / ardhaṃ napuṃsakam (*2,2.2) iti samāsaḥ / paravalliṅgaṃ na bhavati, lokāśrayatvāt liṅgasya // khāryāḥ prācām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वि-त्रिभ्याम् अञ्जलेः

dvi-tribhyām añjaleḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वित्रिभ्यां परो यो ऽञ्जलिशब्दः तदन्तात् तत्पुरुषात् टच् प्रत्ययो भवति । द्वावञ्जली समाहृतौ द्व्यञ्जलम् । त्र्यञ्जलम् । द्विगोः इत्य् एव, द्व्योर् अञ्जलिः द्व्यञ्जलिः । अतद्धितलुकि इत्य् एव, द्वाभ्याम् अञ्जलिभ्यां क्रीतः द्व्यञ्जलिः । त्र्यञ्जलिः । प्राचाम् इत्य् एव, द्व्यञ्जलिप्रियः ॥ अन्-अस्-अन्तान् नपुंसकाच् छन्दसि

dvitribhyāṃ paro yo 'ñjaliśabdaḥ tadantāt tatpuruṣāt ṭac pratyayo bhavati / dvāvañjalī samāhṛtau dvyañjalam / tryañjalam / dvigoḥ ity eva, dvyor añjaliḥ dvyañjaliḥ / ataddhitaluki ity eva, dvābhyām añjalibhyāṃ krītaḥ dvyañjaliḥ / tryañjaliḥ / prācām ity eva, dvyañjalipriyaḥ // an-as-antān napuṃsakāc chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नन्तात् असन्तात् च नपुंसकलिङ्गात् तत्पुरुषात् टच् प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये । हस्तिचर्मे जुहोति । ऋषभचर्मे ऽभिषिच्यते । असन्तात् देवच्छन्दसानि । मनुष्यच्छन्दसम् । अनसन्तात् इति किम् ? बिल्वादारु जुहोति । नपुंसकात् इति किम् ? सुत्रामाणं पृथिवीं द्यामनेहसम् । अनसन्तान्नपुंसकाच्छन्दसि वावचनम् । ब्रहमसाम, ब्रहमसामम् । देवच्छन्दः, देवच्छन्दसम् ॥ ब्रह्मणो जानपदाख्यायाम्

annantāt asantāt ca napuṃsakaliṅgāt tatpuruṣāt ṭac pratyayo bhavati chandasi viṣaye / hasticarme juhoti / ṛṣabhacarme 'bhiṣicyate / asantāt devacchandasāni / manuṣyacchandasam / anasantāt iti kim ? bilvādāru juhoti / napuṃsakāt iti kim ? sutrāmāṇaṃ pṛthivīṃ dyāmanehasam / anasantānnapuṃsakācchandasi vāvacanam / brahamasāma, brahamasāmam / devacchandaḥ, devacchandasam // brahmaṇo jānapadākhyāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मन्शब्दानतात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवति समासेन चेद् ब्रह्मणो जानपदत्वम् आख्यायते । जनपदेषु भवः जानपदः । यस्य तत्प्रुषस्य जनपदशब्दः पूर्वपदं तस्माद् एतत् प्रत्ययविधानम् । सुराष्ट्रेषु ब्रह्मा सुराष्ट्रब्रहमः । अवन्तिब्रह्मः । योगविभागात् सप्तमीसमासः । जानपदाख्यायम् इति किम् ? देवब्रह्मा नारदः ॥ कु-महद्भ्याम् अन्यतरस्याम्

brahmanśabdānatāt tatpuruṣāṭ ṭac pratyayo bhavati samāsena ced brahmaṇo jānapadatvam ākhyāyate / janapadeṣu bhavaḥ jānapadaḥ / yasya tatpruṣasya janapadaśabdaḥ pūrvapadaṃ tasmād etat pratyayavidhānam / surāṣṭreṣu brahmā surāṣṭrabrahamaḥ / avantibrahmaḥ / yogavibhāgāt saptamīsamāsaḥ / jānapadākhyāyam iti kim ? devabrahmā nāradaḥ // ku-mahadbhyām anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमहद्भ्यां परो यो ब्रह्मा तदन्तात् तत्पुरुषाट् टच् प्रत्ययो भवत्य् अन्यतरस्याम् । कुब्रह्मः, कुब्रह्मा । महाब्रह्मः, महाब्रह्मा । ब्रह्मणपर्यायो ब्रह्मन्शब्दः ॥ द्वन्द्वाच् चु-द-ष-ह-अन्तात् समाहारे

kumahadbhyāṃ paro yo brahmā tadantāt tatpuruṣāṭ ṭac pratyayo bhavaty anyatarasyām / kubrahmaḥ, kubrahmā / mahābrahmaḥ, mahābrahmā / brahmaṇaparyāyo brahmanśabdaḥ // dvandvāc cu-da-ṣa-ha-antāt samāhāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्ययीभावे शरत्-प्रभृतिभ्यः

avyayībhāve śarat-prabhṛtibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरत् इत्य् एवम् आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः टच् प्रत्ययो भवति अव्ययीभावे । शरदः समीपम् उपशरदम् । प्रतिशरदम् । उपविपाशम् । प्रतिविपाशम् अव्ययीभावे इति किम् ? पारमशरत् । ये ऽत्र ज्ञयन्तः पठ्यन्ते तेषां नित्यार्थं ग्रहणम् । स्वर्यते च+इदम् अव्ययीभावग्रहणम् प्राग् बहुव्रीहेः । शरत् । विपाश् । अनस् । मनस् । उपानः । दिव् । हिमवत् । अनडुः । दिश् । दृश् । उअतुर् । यद् । तद् । जराया जरश्च । सदृश् । प्रतिपरसमनुभ्यो ऽक्ष्णः । पथिन् । प्रत्यक्षम् । परोक्षम् । समक्षम् । अन्वक्षम् । प्रतिपथम् । परपथम् । संपथम् । अनुपथम् ॥ अनश् च

śarat ity evam ādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ ṭac pratyayo bhavati avyayībhāve / śaradaḥ samīpam upaśaradam / pratiśaradam / upavipāśam / prativipāśam avyayībhāve iti kim ? pāramaśarat / ye 'tra jñayantaḥ paṭhyante teṣāṃ nityārthaṃ grahaṇam / svaryate ca+idam avyayībhāvagrahaṇam prāg bahuvrīheḥ / śarat / vipāś / anas / manas / upānaḥ / div / himavat / anaḍuḥ / diś / dṛś / uatur / yad / tad / jarāyā jaraśca / sadṛś / pratiparasamanubhyo 'kṣṇaḥ / pathin / pratyakṣam / parokṣam / samakṣam / anvakṣam / pratipatham / parapatham / saṃpatham / anupatham // anaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नन्ताद् अव्ययीभावात् टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । उपराजम् । प्रतिराजम् । अध्यात्मम् । प्रत्यात्मम् ॥ नपुंसकाद् अन्यतरस्याम्

annantād avyayībhāvāt ṭac pratyayo bhavati samāsāntaḥ / uparājam / pratirājam / adhyātmam / pratyātmam // napuṃsakād anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनः इत्य् एव । नपुंसकग्रहणम् उत्तरपदविशेषणम् । अन्नन्तं यद् नपुंसकं तदन्ताद् अव्ययीभावात् अन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते । प्रतिचर्मम्, प्रतिचर्म । उपचर्मम्, उपचर्म ॥ नदी पौर्णमास्य्-आग्रहायणीभ्यः

anaḥ ity eva / napuṃsakagrahaṇam uttarapadaviśeṣaṇam / annantaṃ yad napuṃsakaṃ tadantād avyayībhāvāt anyatarasyāṃ ṭac pratyayo bhavati samāsāntaḥ / pūrveṇa nitye prāpte vikalpyate / praticarmam, praticarma / upacarmam, upacarma // nadī paurṇamāsy-āgrahāyaṇībhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदी पौर्णमासी आग्रहायणी इत्य् एवम् अन्ताद् अव्ययीभावात् अन्यतरस्यां टच् प्रत्ययो भवति । नद्याः समीपम् उपनदम्, उपनदि । उपपौर्णमासम्, उपपौर्णमासि । उपाग्रहायणम्, उपाग्रहायणि ॥ ज्ञयः

nadī paurṇamāsī āgrahāyaṇī ity evam antād avyayībhāvāt anyatarasyāṃ ṭac pratyayo bhavati / nadyāḥ samīpam upanadam, upanadi / upapaurṇamāsam, upapaurṇamāsi / upāgrahāyaṇam, upāgrahāyaṇi // jñayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञयः इति प्रयाहारग्रहणम् । ज्ञयन्ताद् अव्ययीभावाद् अन्यतरस्याम् टच् प्रत्ययो भवति । उपसमिमिधम्, उपसमित् । उपदृषदम्, उपदृषत् ॥ गिरेश् च

jñayaḥ iti prayāhāragrahaṇam / jñayantād avyayībhāvād anyatarasyām ṭac pratyayo bhavati / upasamimidham, upasamit / upadṛṣadam, upadṛṣat // gireś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुव्रीहौ सक्थ्य्-अक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच्

bahuvrīhau sakthy-akṣṇoḥ svāṅgāt ṣac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाङ्गवाची यः सक्थिशब्दः अक्षिशब्दश् च तदन्तात् बहुव्रीहेः षच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । अयम् अर्थो ऽभिप्रेतः । सूत्रे तु दुःश्लिष्टविभक्तीनि पदानि । दीर्घं सक्थि यस्य दीर्घसक्थः । कल्याणाक्षः । लोहिताक्षः । विशालाक्षः । बहुव्रीहौ इति किम् ? परमसक्थिः । परमाक्षिः । सक्थ्यक्ष्णोः इति किम् ? दीर्घजानुः । सुबाहुः । स्वाङ्गात् इति किम् ? दीर्घस्क्थि शकटम् स्थुलाक्षिः इक्षुः । टचि प्रकृते षज्ग्रहणं स्वरार्थम् । चक्रसक्थी स्त्री । दीर्घसक्थी स्त्री । सक्थं चाक्रान्तात् (*६,२।१९८) इति विभाषयोत्तरपदस्य अन्तोदात्तता विधीयते । तत्र यस्मिन् पक्षे न अस्त्य् उदात्तत्वं तत्र ङीपि सति उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य अभावाद् अनुदात्तः श्रूयेत । ङीषि तु सर्वत्र+उदात्तः सिद्धो भवति । बहुव्रीहिग्रहणम् आ पादपरिसमाप्तेर् अनुवर्तते ॥ अङ्गुलेर् दारुणि

svāṅgavācī yaḥ sakthiśabdaḥ akṣiśabdaś ca tadantāt bahuvrīheḥ ṣac pratyayo bhavati samāsāntaḥ / ayam artho 'bhipretaḥ / sūtre tu duḥśliṣṭavibhaktīni padāni / dīrghaṃ sakthi yasya dīrghasakthaḥ / kalyāṇākṣaḥ / lohitākṣaḥ / viśālākṣaḥ / bahuvrīhau iti kim ? paramasakthiḥ / paramākṣiḥ / sakthyakṣṇoḥ iti kim ? dīrghajānuḥ / subāhuḥ / svāṅgāt iti kim ? dīrghaskthi śakaṭam sthulākṣiḥ ikṣuḥ / ṭaci prakṛte ṣajgrahaṇaṃ svarārtham / cakrasakthī strī / dīrghasakthī strī / sakthaṃ cākrāntāt (*6,2.198) iti vibhāṣayottarapadasya antodāttatā vidhīyate / tatra yasmin pakṣe na asty udāttatvaṃ tatra ṅīpi sati udāttanivṛttisvarasya abhāvād anudāttaḥ śrūyeta / ṅīṣi tu sarvatra+udāttaḥ siddho bhavati / bahuvrīhigrahaṇam ā pādaparisamāpter anuvartate // aṅguler dāruṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुलिशब्दान्ताद् बहुव्रीहेः षच् प्रत्ययो भवति समासान्तः दारुणि समासार्थे । द्व्यङ्गुलं दारु । त्र्यङ्गुलं दारु । पञ्चाङ्गुलं दारु । अङ्गुलिसदृशावयवं धान्यादीनां विक्षेपणकाष्ठम् उच्यते । यस्य तु द्वे अङ्गुली प्रमाणम् दारुणः तत्र तद्धितार्थ इति समासे इऋते तत्प्रुषस्य अङ्गुलेः इत्य् अचा भवितव्यम् । दारुणि इति किम् ? पञ्चाङ्गुलिर् हस्तः ॥ द्वि-त्रिभ्यां ष मूर्ध्नः

aṅguliśabdāntād bahuvrīheḥ ṣac pratyayo bhavati samāsāntaḥ dāruṇi samāsārthe / dvyaṅgulaṃ dāru / tryaṅgulaṃ dāru / pañcāṅgulaṃ dāru / aṅgulisadṛśāvayavaṃ dhānyādīnāṃ vikṣepaṇakāṣṭham ucyate / yasya tu dve aṅgulī pramāṇam dāruṇaḥ tatra taddhitārtha iti samāse iṛte tatpruṣasya aṅguleḥ ity acā bhavitavyam / dāruṇi iti kim ? pañcāṅgulir hastaḥ // dvi-tribhyāṃ ṣa mūrdhnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वित्रिभ्यां परो यो मूर्धन्शब्दः तदन्ताद् बहुव्रीहेः षप्रत्ययः भवति समासान्तः । द्विमूर्धः । त्रिमूर्धः । द्वित्रिभ्याम् इति किम् ? उच्चैर् मूर्धा ॥ अप् पूरणी-प्रमाण्योः

dvitribhyāṃ paro yo mūrdhanśabdaḥ tadantād bahuvrīheḥ ṣapratyayaḥ bhavati samāsāntaḥ / dvimūrdhaḥ / trimūrdhaḥ / dvitribhyām iti kim ? uccair mūrdhā // ap pūraṇī-pramāṇyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगो नेता आसां रात्रीणाम् मृगनेत्रा रात्रयः । पुष्यनेत्राः । नक्षत्रे इति किम् ? देवदत्तनेतृकाः । छन्दसि च नेतुरुपसङ्ख्यानम् । वृहस्पतिनेत्रा देवाः । सोमनेत्राः । मासाद् भृतिप्रत्ययपूर्वपदाट् ठज्विधिः । पञ्चको मासो ऽस्य पञ्चकमासिकः कर्मकरः । दशकमासिकः । सो ऽस्यांशवस्नभुऋतयः (*५,१।५६) इति सङ्ख्याया अतिशदन्तायाः कन् (*५,१।५२) ॥ अन्तर्-बहिर्भ्यां च लोम्नः

mṛgo netā āsāṃ rātrīṇām mṛganetrā rātrayaḥ / puṣyanetrāḥ / nakṣatre iti kim ? devadattanetṛkāḥ / chandasi ca neturupasaṅkhyānam / vṛhaspatinetrā devāḥ / somanetrāḥ / māsād bhṛtipratyayapūrvapadāṭ ṭhajvidhiḥ / pañcako māso 'sya pañcakamāsikaḥ karmakaraḥ / daśakamāsikaḥ / so 'syāṃśavasnabhuṛtayaḥ (*5,1.56) iti saṅkhyāyā atiśadantāyāḥ kan (*5,1.52) // antar-bahirbhyāṃ ca lomnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर् बहिस् इत्य् एताभ्यां परो यो लोमन्शब्दः तदन्ताद् बहुव्रीहेः अप् प्रत्ययो भवति । अन्तर्गतानि लोमानि अस्य अन्तर्लोमः प्रावारः । बहिर्लोमः पतः ॥ अञ् नासिकायाः सञ्ज्ञायां नसं च अस्थूलात्

antar bahis ity etābhyāṃ paro yo lomanśabdaḥ tadantād bahuvrīheḥ ap pratyayo bhavati / antargatāni lomāni asya antarlomaḥ prāvāraḥ / bahirlomaḥ pataḥ // añ nāsikāyāḥ sañjñāyāṃ nasaṃ ca asthūlāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासिकान्तात् बहुव्रीहेः अच् प्रत्ययो भवति, नासिकाशब्दश् च न समादेशम् आपद्यते । अस्थूलात् इति नासिकाविशेषणं, न चेत् स्थूलशब्दात् परा नासिका भवति इति । सञ्ज्ञायाम् इति समुदायोपाधिः । द्रुरिव नासिका अस्य द्रुणसः । वाद्ग्रीणसः । पूर्वपदात् सञ्ज्ञायाम् अगः (*८,४।३) इति णत्वम् । गोनसः । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? तुङ्गनासिकः । अस्थूलात् इति किम् ? स्थूलनासिको वराहः । खुरखराभ्यां नस् वक्तव्यः । खुरणाः । खरणाः । पक्षे ऽच्प्रत्ययो ऽपि इष्यते । खुरणसः । खरणसः । शितिनाः, अहिनाः, अर्चनाः इति निगम इष्यते ॥ उपसर्गाच् च

nāsikāntāt bahuvrīheḥ ac pratyayo bhavati, nāsikāśabdaś ca na samādeśam āpadyate / asthūlāt iti nāsikāviśeṣaṇaṃ, na cet sthūlaśabdāt parā nāsikā bhavati iti / sañjñāyām iti samudāyopādhiḥ / druriva nāsikā asya druṇasaḥ / vādgrīṇasaḥ / pūrvapadāt sañjñāyām agaḥ (*8,4.3) iti ṇatvam / gonasaḥ / sañjñāyām iti kim ? tuṅganāsikaḥ / asthūlāt iti kim ? sthūlanāsiko varāhaḥ / khurakharābhyāṃ nas vaktavyaḥ / khuraṇāḥ / kharaṇāḥ / pakṣe 'cpratyayo 'pi iṣyate / khuraṇasaḥ / kharaṇasaḥ / śitināḥ, ahināḥ, arcanāḥ iti nigama iṣyate // upasargāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्रात-सुश्व-सुदिव-शारिकुक्ष-चतुरश्र-एणीपदाजपद-प्रोष्ठपदाः

suprāta-suśva-sudiva-śārikukṣa-caturaśra-eṇīpadājapada-proṣṭhapadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.