Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 6.2

षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः । बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्

ṣaṣṭhādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ / bahuvrīhau prakṛtyā pūrvapadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वपदग्रहणं अत्र पूर्वपदस्थे स्वरे उदात्ते स्वरिते वा वर्तते । बहुव्रीहौ समासे पूर्वपदस्य यः स्वरः स प्रकृत्या भवति, स्वभावेन अवतिष्ठते, न विकारमनुदात्तत्वम् आपद्यते । समासान्तोदात्तत्वे हि सति अनुदात्तं पदम् एकवर्जम् (*६,१।१५८) इति सो ऽनुदात्तः स्यात् इति समासान्तोदात्तत्वापवादो ऽयम् आरभ्यते । कार्ष्णोत्तरासङ्गाः । कृष्णो मृगः तस्य विकारः कार्ष्णः, प्राणि-रजत-आदिभ्यो ऽञ् (*४,३।१५४) इति अञ्प्रत्ययान्तो ञिस्वरेण आद्युदात्तः । यूपवलजः । यूपशब्दः उणादिषु कुसुयुभ्यश् च इति पप्रत्ययान्तः । तत्र च दीर्घः इति निदिति च वर्तते तेन आद्युदात्तः । ब्रह्मचारिपरिस्कन्दः । ब्रहमचारिशब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तः । स्नातकपुत्रः । स्नातकशब्दः कन्प्रत्ययान्तो नित्स्वरेण आद्युदात्तः । अध्यापकपुत्रः । लित्स्वरेण अध्यापकशब्दो मध्योदात्तः । श्रोत्रियपुत्रः । श्रोत्रियशब्दो नित्वाद् आद्युदात्तः । मन्ष्यनाथः । मनुष्यशब्दः तित् स्वरितं (*६,१।१८५) इति स्वरितान्तः । उदात्तग्रहणम् स्वरितग्रहणं च अत्र अनुवर्तते, तेन सर्वानुदात्ते पूर्वपदे विधिर् एव न अस्ति इति समासान्तोदात्तत्वं भवति । समाभ्यागः इति समशब्दो हि सर्वानुदातः ॥ तत्पुरुषे तुल्यार्थ-तृतीया-सप्तम्य्-उपमान-अव्यय-द्वितीया-कृत्याः

pūrvapadagrahaṇaṃ atra pūrvapadasthe svare udātte svarite vā vartate / bahuvrīhau samāse pūrvapadasya yaḥ svaraḥ sa prakṛtyā bhavati, svabhāvena avatiṣṭhate, na vikāramanudāttatvam āpadyate / samāsāntodāttatve hi sati anudāttaṃ padam ekavarjam (*6,1.158) iti so 'nudāttaḥ syāt iti samāsāntodāttatvāpavādo 'yam ārabhyate / kārṣṇottarāsaṅgāḥ / kṛṣṇo mṛgaḥ tasya vikāraḥ kārṣṇaḥ, prāṇi-rajata-ādibhyo 'ñ (*4,3.154) iti añpratyayānto ñisvareṇa ādyudāttaḥ / yūpavalajaḥ / yūpaśabdaḥ uṇādiṣu kusuyubhyaś ca iti papratyayāntaḥ / tatra ca dīrghaḥ iti niditi ca vartate tena ādyudāttaḥ / brahmacāripariskandaḥ / brahamacāriśabdaḥ kṛduttarapadaprakṛtisvareṇa antodāttaḥ / snātakaputraḥ / snātakaśabdaḥ kanpratyayānto nitsvareṇa ādyudāttaḥ / adhyāpakaputraḥ / litsvareṇa adhyāpakaśabdo madhyodāttaḥ / śrotriyaputraḥ / śrotriyaśabdo nitvād ādyudāttaḥ / manṣyanāthaḥ / manuṣyaśabdaḥ tit svaritaṃ (*6,1.185) iti svaritāntaḥ / udāttagrahaṇam svaritagrahaṇaṃ ca atra anuvartate, tena sarvānudātte pūrvapade vidhir eva na asti iti samāsāntodāttatvaṃ bhavati / samābhyāgaḥ iti samaśabdo hi sarvānudātaḥ // tatpuruṣe tulyārtha-tṛtīyā-saptamy-upamāna-avyaya-dvitīyā-kṛtyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमान - शस्त्रीश्यामा । कुमुदश्येनी । हंसगद्गदा । न्यग्रोधपरिमण्डला । दूर्वाकाण्डश्यामा । शरकाण्डगौरी । उपमानानि सामान्यवचनैः (*२,१।५५) इति समासः । शस्त्रीशब्दो ङीष्प्रत्ययान्तो ऽन्तोदात्तः । कुमुदशब्दो ऽपि कौ मोदते इति मूलविभुजादित्वात् कप्रत्ययान्तः, नब्विषयस्य अनिसन्तस्य इति वा आद्युदात्तः । हंसशब्दो वॄतॄविदिहनिकमिकशिभ्यः सः इति सप्रत्ययन्तः । न्यग्रोहति इति न्यग्रोधः, पचादित्वाद् अच्प्रत्ययान्तः तस्य न्यग्रोधस्य च केवलस्य (*७,३।५) इति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं च । दूर्वाकाण्डशरकाण्डशब्दौ षष्ठीतत्पुरुषाव् उत्तरपदाद्युदातौ । उपमान । अव्यय - अब्राह्मणः । अवृषलः । कुब्राह्मणः । कुवृषलः । निष्कौशाम्बिः । निर्वाराणसिः । अतिखट्वः । अतिमालः । एतान्य् अव्ययान्य् आद्युदात्तानि । अव्यये नञ्कुनिपातानाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्, स्नत्वाकालकः इति । अव्यय । द्वितीया - मुहूर्तसुखम् । मुहूर्तरमणीयम् । सर्वरात्रकल्याणी । सर्वरात्रशीभना । अत्यन्तसंयोगे च (*२,२।२१) इति द्वितीयासमसः । मुहूर्तशब्दः पृषोदरादिर् अन्तोदात्तः । सर्वरात्रशब्दो ऽप्य् अच्प्रत्ययान्तः । द्वितीया । कृत्य - भोज्योष्णम् । भोज्यलवणम् । पानीयशीतम् । हरणीयचूर्णम् । भोज्यशब्दो ण्यदन्तो ऽन्तस्वरितः । पाणीयहरणीयशब्दयोः उपोत्तमं रिति (*६,१।२१७) इति ईकार उदात्तः ॥ वर्णो वर्नेष्व् अनेते

upamāna - śastrīśyāmā / kumudaśyenī / haṃsagadgadā / nyagrodhaparimaṇḍalā / dūrvākāṇḍaśyāmā / śarakāṇḍagaurī / upamānāni sāmānyavacanaiḥ (*2,1.55) iti samāsaḥ / śastrīśabdo ṅīṣpratyayānto 'ntodāttaḥ / kumudaśabdo 'pi kau modate iti mūlavibhujāditvāt kapratyayāntaḥ, nabviṣayasya anisantasya iti vā ādyudāttaḥ / haṃsaśabdo vṝtṝvidihanikamikaśibhyaḥ saḥ iti sapratyayantaḥ / nyagrohati iti nyagrodhaḥ, pacāditvād acpratyayāntaḥ tasya nyagrodhasya ca kevalasya (*7,3.5) iti nipātanād hakārasya dhakāro madhyodāttatvaṃ ca / dūrvākāṇḍaśarakāṇḍaśabdau ṣaṣṭhītatpuruṣāv uttarapadādyudātau / upamāna / avyaya - abrāhmaṇaḥ / avṛṣalaḥ / kubrāhmaṇaḥ / kuvṛṣalaḥ / niṣkauśāmbiḥ / nirvārāṇasiḥ / atikhaṭvaḥ / atimālaḥ / etāny avyayāny ādyudāttāni / avyaye nañkunipātānām iti vaktavyam / iha mā bhūt, snatvākālakaḥ iti / avyaya / dvitīyā - muhūrtasukham / muhūrtaramaṇīyam / sarvarātrakalyāṇī / sarvarātraśībhanā / atyantasaṃyoge ca (*2,2.21) iti dvitīyāsamasaḥ / muhūrtaśabdaḥ pṛṣodarādir antodāttaḥ / sarvarātraśabdo 'py acpratyayāntaḥ / dvitīyā / kṛtya - bhojyoṣṇam / bhojyalavaṇam / pānīyaśītam / haraṇīyacūrṇam / bhojyaśabdo ṇyadanto 'ntasvaritaḥ / pāṇīyaharaṇīyaśabdayoḥ upottamaṃ riti (*6,1.217) iti īkāra udāttaḥ // varṇo varneṣv anete

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाध-लवनयोः प्रमाणे

gādha-lavanayoḥ pramāṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणवाचिनि तत्पुरुषे समासे गाध लवण इत्य् एतयोर् उत्तरपदयोः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । शम्बगाधमुदकम् । अरित्रगाधमुदकम् । तत्प्रमाणम् इत्य् अर्थः । गोलवणम् । अश्वलवणम् । अश्वलवणम् । यावद् गवे दीयते तावदित्यर्थः । षष्ठीसमासा एते । तत्र शमेर्बन् इति बन्प्रत्ययान्तत्वाच् छम्बशब्द आद्युदात्तः । अरित्रशब्दः अर्तिलूधूसू इति इत्रप्रत्ययान्तो मध्योदात्तः । गोशब्दो डोप्रत्ययान्तः अन्तोदातः । अश्वशब्दो अशूप्रुषिलटिकणिखतिविशिभ्यः क्वन् इति क्वन्प्रत्ययान्तः आद्युदात्तः । प्रमाणम् इयत्तापरिच्छेदमात्रम् इह द्रष्टव्यं न पुनरायाम एव । स्वरव्यङ्ग्यं च प्रमानविशेषविषयत्वम् एतेषाम् । प्रमाणे इति किम् ? परमगाधम् । परमलवणम् ॥ दायाद्यं दायादे

pramāṇavācini tatpuruṣe samāse gādha lavaṇa ity etayor uttarapadayoḥ pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / śambagādhamudakam / aritragādhamudakam / tatpramāṇam ity arthaḥ / golavaṇam / aśvalavaṇam / aśvalavaṇam / yāvad gave dīyate tāvadityarthaḥ / ṣaṣṭhīsamāsā ete / tatra śamerban iti banpratyayāntatvāc chambaśabda ādyudāttaḥ / aritraśabdaḥ artilūdhūsū iti itrapratyayānto madhyodāttaḥ / gośabdo ḍopratyayāntaḥ antodātaḥ / aśvaśabdo aśūpruṣilaṭikaṇikhativiśibhyaḥ kvan iti kvanpratyayāntaḥ ādyudāttaḥ / pramāṇam iyattāparicchedamātram iha draṣṭavyaṃ na punarāyāma eva / svaravyaṅgyaṃ ca pramānaviśeṣaviṣayatvam eteṣām / pramāṇe iti kim ? paramagādham / paramalavaṇam // dāyādyaṃ dāyāde

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पुरुषे समासे दायादशब्दे उत्तरपदे दायाद्यवाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । विद्यादायादः । धनदायादः । सञ्ज्ञायां समजनिषद इति विद्याशब्दः क्यप्प्रत्ययान्तः । उदात्तः इति च तत्र वर्तते, तेन अयम् अन्तोदात्तः । कॄपॄवृजिमन्दिनिधाञ्भ्यः क्युः इति बहुलवचनात् केवलाद् अपि धाञः क्युः प्रत्ययः, तेन धनशब्दः प्रत्ययस्वरेण आद्युदात्तः । अथ विद्यादायादः इति केन षष्ठी ? स्वामीरीश्वराधिपतिदायाद इति । यद्य् एवं प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यते इति समासप्रतिषेधः प्राप्नोति ? एवं तर्हि शेषलक्षणैवात्र षष्ठी, तस्यस् तु सप्तमी विधीयमाना बाधिका मा विज्ञायि इति पुनर् अभ्यनुज्ञायते । दायाद्यम् इति किम् ? परमदायादः । अत्र समासान्तोदातत्वम् एव भवति ॥ प्रतिबन्धि चिर-कृच्छ्रयोः

tatpuruṣe samāse dāyādaśabde uttarapade dāyādyavāci pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / vidyādāyādaḥ / dhanadāyādaḥ / sañjñāyāṃ samajaniṣada iti vidyāśabdaḥ kyappratyayāntaḥ / udāttaḥ iti ca tatra vartate, tena ayam antodāttaḥ / kṝpṝvṛjimandinidhāñbhyaḥ kyuḥ iti bahulavacanāt kevalād api dhāñaḥ kyuḥ pratyayaḥ, tena dhanaśabdaḥ pratyayasvareṇa ādyudāttaḥ / atha vidyādāyādaḥ iti kena ṣaṣṭhī ? svāmīrīśvarādhipatidāyāda iti / yady evaṃ pratipadavidhānā ca ṣaṣṭhī na samasyate iti samāsapratiṣedhaḥ prāpnoti ? evaṃ tarhi śeṣalakṣaṇaivātra ṣaṣṭhī, tasyas tu saptamī vidhīyamānā bādhikā mā vijñāyi iti punar abhyanujñāyate / dāyādyam iti kim ? paramadāyādaḥ / atra samāsāntodātatvam eva bhavati // pratibandhi cira-kṛcchrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पुरुषे समासे चिरकृच्छ्रयोर् उत्तरपदयोः प्रतिबन्धिवाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गमनचिरम् । गमनकृच्छ्रम् । व्याहरणचिरम् । व्याहरणकृच्छ्रम् । गमनव्याहरनशब्दौ ल्युडन्तौ, तयोर् लित्स्वरः । गमनं च यच्चिरं च इति विशेषणसमासो ऽयम्, मयूरव्यंसकादिर् वा एष द्रष्टव्यः । गमनं हि कारणविकलतया विरकालभावि कृच्छ्रयोगि वा प्रतिबन्धि जायते । प्रतिबन्धि इति किम् ? मूत्रकृच्छ्रम् ॥ पदे ऽपदेशे

tatpuruṣe samāse cirakṛcchrayor uttarapadayoḥ pratibandhivāci pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / gamanaciram / gamanakṛcchram / vyāharaṇaciram / vyāharaṇakṛcchram / gamanavyāharanaśabdau lyuḍantau, tayor litsvaraḥ / gamanaṃ ca yacciraṃ ca iti viśeṣaṇasamāso 'yam, mayūravyaṃsakādir vā eṣa draṣṭavyaḥ / gamanaṃ hi kāraṇavikalatayā virakālabhāvi kṛcchrayogi vā pratibandhi jāyate / pratibandhi iti kim ? mūtrakṛcchram // pade 'padeśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवाते वातत्राणे

nivāte vātatrāṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवातशब्दे उत्तरपदे वातत्राणवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । कुट्येव निवातम् कुटीनिवातम् । शमीनिवातम् । कुड्यनिवातम् । वातस्याभावो निवातम्, अर्थाभावः इत्य् अव्ययीभावः । निरुद्धो वातो ऽस्मिन् इति वा निवातम् इति बहुव्रीहिः । तत्र कुड्यादिहेतुके निवाते कुड्यादयो वर्तमानाः समानाधिकरणेन निवातशब्देन सह समस्यन्ते । कुटीशमीशब्दौ गौरादिङोषन्तावन्तोदातौ । कुड्यशब्दो ऽपि कवतेर् यत् डक्किच्च इति यत्प्रत्ययान्त आद्युदात्त इत्य् एके । ड्यक्प्रत्ययान्तो ऽन्तोदात्तः इत्यपरे । वातत्राने इति किम् ? राजनिवाते वसति । सुखं मातृनिवातम् । निवातशब्दो ऽयं पार्श्ववाची रूढिशब्दस् तत्रोभयत्र षष्ठीसमासः ॥ शारदे ऽनार्तवे

nivātaśabde uttarapade vātatrāṇavācini tatpuruṣe samāse pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / kuṭyeva nivātam kuṭīnivātam / śamīnivātam / kuḍyanivātam / vātasyābhāvo nivātam, arthābhāvaḥ ity avyayībhāvaḥ / niruddho vāto 'smin iti vā nivātam iti bahuvrīhiḥ / tatra kuḍyādihetuke nivāte kuḍyādayo vartamānāḥ samānādhikaraṇena nivātaśabdena saha samasyante / kuṭīśamīśabdau gaurādiṅoṣantāvantodātau / kuḍyaśabdo 'pi kavater yat ḍakkicca iti yatpratyayānta ādyudātta ity eke / ḍyakpratyayānto 'ntodāttaḥ ityapare / vātatrāne iti kim ? rājanivāte vasati / sukhaṃ mātṛnivātam / nivātaśabdo 'yaṃ pārśvavācī rūḍhiśabdas tatrobhayatra ṣaṣṭhīsamāsaḥ // śārade 'nārtave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतौ भवमार्तवम् । अनार्तववाचिनि शारदशब्दे उत्तरपदे उत्तरपदे तत्पुरुषे समासे पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरं भवति । रज्जुशारदमुदकम् । दृषत्शारदाः सक्तवः । शारदशब्दो ऽयं प्रत्यग्रवाची, तस्य नित्यसमासो ऽस्वपदविग्रह इष्यते । सद्यो रज्जूद्धृतमुदकं प्रत्यग्रमनुपहतं रज्जुशाराम् उच्यते । रज्जुशदः सृजेरसुम् च इति उप्रत्ययान्तः आदिलोपश् च । धान्ये नित् इति च तत्र वर्तते, तेन आद्युदात्तः । दृषत्शब्दः दृणातेः षुक् ह्रस्वश् च इति अदिप्रत्ययान्तो ऽन्तोदात्तः । अनार्तवे इति किम् ? पर्मशारदम् । उत्तरमशारदम् । शरदि ऋतुविशेषे भवं यत् तद् इह शारदम् ॥ अध्वर्यु-कषाययोर् जातौ

ṛtau bhavamārtavam / anārtavavācini śāradaśabde uttarapade uttarapade tatpuruṣe samāse pūrvapadam prakṛtisvaraṃ bhavati / rajjuśāradamudakam / dṛṣatśāradāḥ saktavaḥ / śāradaśabdo 'yaṃ pratyagravācī, tasya nityasamāso 'svapadavigraha iṣyate / sadyo rajjūddhṛtamudakaṃ pratyagramanupahataṃ rajjuśārām ucyate / rajjuśadaḥ sṛjerasum ca iti upratyayāntaḥ ādilopaś ca / dhānye nit iti ca tatra vartate, tena ādyudāttaḥ / dṛṣatśabdaḥ dṛṇāteḥ ṣuk hrasvaś ca iti adipratyayānto 'ntodāttaḥ / anārtave iti kim ? parmaśāradam / uttaramaśāradam / śaradi ṛtuviśeṣe bhavaṃ yat tad iha śāradam // adhvaryu-kaṣāyayor jātau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्वर्यु कषाय इत्य् एतयोः जातिवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । प्राच्याध्वर्युः । कठाद्वर्युः । कलापाध्वर्युः । एते समानाधिकरणसमासाः जातिवाचिनो नियतविषयाः । तत्र प्राच्यशब्दः यत्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः । कठशब्दः पचाद्यचि व्युत्पादितः । ततः कठेन प्रोक्तम् इति वैशम्पायन-अन्तेवासिभ्यश् च (*४,३।१०४) इति णिनिः, तस्य कठ-चरकाल् लुक् (*४,३।१०७) इति लुक् । कलापिना प्रोक्तम् इति कलापिनो ऽण् (*४,३।१०८), तस्मिन् इन् अण्य् अनपत्ये (*६,४।१६४) इति प्रकृतिभावे प्राप्ते नान्तस्य टिलोपे सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकौथुमितैतिलिजाजलिल। अङ्गलिशिलालिशिखण्डिसूकरसद्मसुपर्वणाम् उपसङ्ख्यानम् इति टिलोपः । तद् एवं कलापशब्दो ऽन्तोदात्तः । सर्पिर्मण्डकषायम् । उमापुष्पकषायम् । दौवारिककषायम् । षष्ठीसमासव्युत्पादिता रूढिशब्दा एते । तत्र सर्पिर्मण्डशब्दः उमापुष्पशब्दश् च षष्ठीसमासाबन्दोदात्तौ । दौवारिकशब्दो ऽपि द्वारि नियुक्तः इति ठकि सत्यन्तोदात्तः एव । जातौ इति किम् ? परमाध्वर्युः । परमकषायः ॥ स-दृश-प्रतिरूपयोः सादृश्ये

adhvaryu kaṣāya ity etayoḥ jātivācini tatpuruṣe samāse pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / prācyādhvaryuḥ / kaṭhādvaryuḥ / kalāpādhvaryuḥ / ete samānādhikaraṇasamāsāḥ jātivācino niyataviṣayāḥ / tatra prācyaśabdaḥ yatpratyayānta ādyudāttaḥ / kaṭhaśabdaḥ pacādyaci vyutpāditaḥ / tataḥ kaṭhena proktam iti vaiśampāyana-antevāsibhyaś ca (*4,3.104) iti ṇiniḥ, tasya kaṭha-carakāl luk (*4,3.107) iti luk / kalāpinā proktam iti kalāpino 'ṇ (*4,3.108), tasmin in aṇy anapatye (*6,4.164) iti prakṛtibhāve prāpte nāntasya ṭilope sabrahmacāripīṭhasarpikalāpikauthumitaitilijājalila. aṅgaliśilāliśikhaṇḍisūkarasadmasuparvaṇām upasaṅkhyānam iti ṭilopaḥ / tad evaṃ kalāpaśabdo 'ntodāttaḥ / sarpirmaṇḍakaṣāyam / umāpuṣpakaṣāyam / dauvārikakaṣāyam / ṣaṣṭhīsamāsavyutpāditā rūḍhiśabdā ete / tatra sarpirmaṇḍaśabdaḥ umāpuṣpaśabdaś ca ṣaṣṭhīsamāsābandodāttau / dauvārikaśabdo 'pi dvāri niyuktaḥ iti ṭhaki satyantodāttaḥ eva / jātau iti kim ? paramādhvaryuḥ / paramakaṣāyaḥ // sa-dṛśa-pratirūpayoḥ sādṛśye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दासीवृषलीशब्दयोर् अन्तोदात्तत्वाद् उदात्तयणो हल् पूर्वत् (*६,१।१७४) इति विभक्तिर् अन्तोदात्ता । पितृप्रतिरूपः । मातृप्रतिरूपः । सादृश्ये इति किम् ? परमसदृशः । उत्तमसदृशः । समासार्थो ऽत्र पूज्यमानता न सादृश्यम् ॥ द्विगौ प्रमाणे

atra dāsīvṛṣalīśabdayor antodāttatvād udāttayaṇo hal pūrvat (*6,1.174) iti vibhaktir antodāttā / pitṛpratirūpaḥ / mātṛpratirūpaḥ / sādṛśye iti kim ? paramasadṛśaḥ / uttamasadṛśaḥ / samāsārtho 'tra pūjyamānatā na sādṛśyam // dvigau pramāṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विगाव् उत्तरपदे प्रमणवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । प्राच्यसप्तशमः । गान्धारिसप्तशमः । सप्तशमाः प्रमाणम् अस्य इति मात्रचः उत्पन्नस्य प्रमाणे लः द्विगोर् नित्यम् इति लुक् । प्राच्यश् च असौ सप्तशमश् च प्राच्यसप्तशमः । प्राच्यशब्दः आद्युदात्तः । गान्धरिशब्दः कर्दमादित्वाद् आद्युदात्तो मद्योदत्तो वा । द्विगौ इति किम् ? व्रीहिप्रस्थः प्रमाणे इति किम् ? परमसप्तशमम् ॥ गन्तव्य-पण्य वाणिजे

dvigāv uttarapade pramaṇavācini tatpuruṣe samāse pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / prācyasaptaśamaḥ / gāndhārisaptaśamaḥ / saptaśamāḥ pramāṇam asya iti mātracaḥ utpannasya pramāṇe laḥ dvigor nityam iti luk / prācyaś ca asau saptaśamaś ca prācyasaptaśamaḥ / prācyaśabdaḥ ādyudāttaḥ / gāndhariśabdaḥ kardamāditvād ādyudātto madyodatto vā / dvigau iti kim ? vrīhiprasthaḥ pramāṇe iti kim ? paramasaptaśamam // gantavya-paṇya vāṇije

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाणिजशब्दे उत्तरपदे तत्पुरुषे समासे गन्तव्यवाचि पण्यवाचि च पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रवाणिजः । काश्मीरवाणिजः । गान्धारिवाणिजः । मद्रादिषु गत्वा व्यवहरन्ति इत्य् अर्थः । सप्तमीसमासा एते । तत्र मद्रशब्दो रक्प्रत्ययान्तत्वाद् अन्तोदात्तः । काश्मीरशब्दो ऽपि पृषोदरादिषु मद्योदातः । गान्धारिशब्दः कर्दमादिषु पठ्यते, तत्र कर्दमादीनां च इति पक्षे आद्युदात्तो भवति, द्वितीयो वा । पण्ये - गोवाणिजः । अश्ववाणिजः । गोशब्दो ऽन्तोदात्तः । अश्वशब्दः आद्युदात्तः । गन्तव्याण्यम् इति किम् ? परमवाणिजः । उत्तमवाणिजः ॥ मात्रोपज्ञोपक्रमच्छाये नपुंसके

vāṇijaśabde uttarapade tatpuruṣe samāse gantavyavāci paṇyavāci ca pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / madravāṇijaḥ / kāśmīravāṇijaḥ / gāndhārivāṇijaḥ / madrādiṣu gatvā vyavaharanti ity arthaḥ / saptamīsamāsā ete / tatra madraśabdo rakpratyayāntatvād antodāttaḥ / kāśmīraśabdo 'pi pṛṣodarādiṣu madyodātaḥ / gāndhāriśabdaḥ kardamādiṣu paṭhyate, tatra kardamādīnāṃ ca iti pakṣe ādyudātto bhavati, dvitīyo vā / paṇye - govāṇijaḥ / aśvavāṇijaḥ / gośabdo 'ntodāttaḥ / aśvaśabdaḥ ādyudāttaḥ / gantavyāṇyam iti kim ? paramavāṇijaḥ / uttamavāṇijaḥ // mātropajñopakramacchāye napuṃsake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छाया - इषुच्छायम् । धनुश्छायम् । इषुशब्दः ईषेः किच्च इत्य् उप्रत्ययान्तः, तत्र च धान्ये नित् इति वर्तते, तेन आद्युदात्तः । धनुः शब्दो ऽपि नब्विषयस्य अनिसन्तस्य इत्य् आद्युदात्त एव । इषूणां छाया इति षष्ठीसमासः । छाया बाहुल्ये (*२,४।२२) इति नपुंसकलिङ्गता । नपुंसके इति किम् ? कुड्यच्छाया ॥ सुख-प्रिययोर् हिते

chāyā - iṣucchāyam / dhanuśchāyam / iṣuśabdaḥ īṣeḥ kicca ity upratyayāntaḥ, tatra ca dhānye nit iti vartate, tena ādyudāttaḥ / dhanuḥ śabdo 'pi nabviṣayasya anisantasya ity ādyudātta eva / iṣūṇāṃ chāyā iti ṣaṣṭhīsamāsaḥ / chāyā bāhulye (*2,4.22) iti napuṃsakaliṅgatā / napuṃsake iti kim ? kuḍyacchāyā // sukha-priyayor hite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुख प्रिय इत्य् एतयोर् उत्तरपद्योर् हितवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गमनसुखम् । वचनसुखम् । व्याहरणसुखम् । प्रिय - गमनप्रियम् । वचनप्रियम् । व्याहरणप्रियम् । समानाधिकरणसमासा एते । तत्र सुखप्रियशब्दौ तद्धेतावायत्यां प्रीतिकरे वर्तते । तद् धि हितं यद् आयत्यं प्रीतिं करोति । गमनादिषु ल्युडन्तेषु लित्वरः । हिते इति किम् ? परमसुखम् । परमप्रियम् ॥ प्रीतौ च

sukha priya ity etayor uttarapadyor hitavācini tatpuruṣe samāse pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / gamanasukham / vacanasukham / vyāharaṇasukham / priya - gamanapriyam / vacanapriyam / vyāharaṇapriyam / samānādhikaraṇasamāsā ete / tatra sukhapriyaśabdau taddhetāvāyatyāṃ prītikare vartate / tad dhi hitaṃ yad āyatyaṃ prītiṃ karoti / gamanādiṣu lyuḍanteṣu litvaraḥ / hite iti kim ? paramasukham / paramapriyam // prītau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीतौ गमयमानायां सुख प्रिय इत्य् एतयोः उत्तपदयोः तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । ब्राह्मणसुखं पायसम् । छात्रप्रियो ऽनध्यायः । कन्यप्रियो मृदङ्गः । सुखप्रिययोः प्रीत्यव्यभिचाराद् इह प्रीतिग्रहणं तदतिशयप्रतिपत्त्यर्थम् । ब्राह्मणछात्रशब्दौ प्रत्ययस्वरेण अन्तोदातौ । कन्याशब्दः स्वरितान्तः । प्रीतौ इति किम्? राजसुखम् । राजप्रियम् ॥ स्वं स्वामिनि

prītau gamayamānāyāṃ sukha priya ity etayoḥ uttapadayoḥ tatpuruṣe samāse pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / brāhmaṇasukhaṃ pāyasam / chātrapriyo 'nadhyāyaḥ / kanyapriyo mṛdaṅgaḥ / sukhapriyayoḥ prītyavyabhicārād iha prītigrahaṇaṃ tadatiśayapratipattyartham / brāhmaṇachātraśabdau pratyayasvareṇa antodātau / kanyāśabdaḥ svaritāntaḥ / prītau iti kim? rājasukham / rājapriyam // svaṃ svāmini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वामिशब्दे उत्तरपदे तत्पुरुषे समासे स्ववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गोस्वामी । अश्वस्वामी । धनस्वामी । अश्वधनगवां कथित एव स्वरः । स्वम् इति किम् ? परमस्वामी ॥ पत्याव् ऐश्वर्ये

svāmiśabde uttarapade tatpuruṣe samāse svavāci pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / gosvāmī / aśvasvāmī / dhanasvāmī / aśvadhanagavāṃ kathita eva svaraḥ / svam iti kim ? paramasvāmī // patyāv aiśvarye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भू-वाक्-चिद्-दिधिषु

na bhū-vāk-cid-didhiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिशब्दे उत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भू वाक् चित् दिधिषू इत्य् एतानि पूर्वपदानि प्रकृतिस्वराणि न भवन्ति । पूर्वेण प्राप्तः स्वरः प्रतिषिध्यते । भूपतिः । वाक्पतिः । चित्पतिः । दिधिषूपतिः । षष्ठीसमासा एते समासस्वरेण अन्तोदात्ता भवन्ति ॥ वा भूवनम्

patiśabde uttarapade aiśvaryavācini tatpuruṣe samāse bhū vāk cit didhiṣū ity etāni pūrvapadāni prakṛtisvarāṇi na bhavanti / pūrveṇa prāptaḥ svaraḥ pratiṣidhyate / bhūpatiḥ / vākpatiḥ / citpatiḥ / didhiṣūpatiḥ / ṣaṣṭhīsamāsā ete samāsasvareṇa antodāttā bhavanti // vā bhūvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिशब्दे उत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुष समासे भुवनशब्दः पूर्वपदं वा प्रकृतिस्वरम् भवति । भुवनपतिः, भुवनपतिः । पूर्वपद-प्रकृतिस्वरपक्षे आदिर् उदात्तः । रञ्जेः क्युन् इति वर्तमाने भुसूधूभ्रास्जिभ्यश् छन्दसि इति क्युन्प्रत्ययान्तो भुवनशब्दः आद्युदात्तो व्युत्पादितः । कथं भुवनपतिरादित्यः इति ? उणादयो बहुलम् (*३,३।१) इति बहुलवचनाद् भषायाम् अपि प्रयुज्यते ॥ आशङ्क-आबाध-नेदीयस्सु सम्भावने

patiśabde uttarapade aiśvaryavācini tatpuruṣa samāse bhuvanaśabdaḥ pūrvapadaṃ vā prakṛtisvaram bhavati / bhuvanapatiḥ, bhuvanapatiḥ / pūrvapada-prakṛtisvarapakṣe ādir udāttaḥ / rañjeḥ kyun iti vartamāne bhusūdhūbhrāsjibhyaś chandasi iti kyunpratyayānto bhuvanaśabdaḥ ādyudātto vyutpāditaḥ / kathaṃ bhuvanapatirādityaḥ iti ? uṇādayo bahulam (*3,3.1) iti bahulavacanād bhaṣāyām api prayujyate // āśaṅka-ābādha-nedīyassu sambhāvane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत्या पूर्वपदम्, तत्पुरुषे इति वर्तते । आशङ्क आबाध नेदियस् इत्य् एतेषु उत्तरपदेषु सम्भावनवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । अस्तित्वाध्यवसायः सम्भावनम् । गमनाशङ्कं वर्तते । गमनमाशङ्क्यते इति सम्भाव्यते । वचनाशङ्कम् । व्याहरणाशङ्कम् । आबाध - गमनाबाधम् । वचनाबाधम् । व्यहरणाबाधम् । गमनं बाध्यते इति सम्भाव्यते । नेदीयस् - गमननेदीयः । व्याहरणनेदीयः । गमनमतिनिकटतरम् इति सम्भाव्यते । सम्भावने इति किम् ? परमनेदियः । पूर्वपदानि ल्युडन्तान्य् उक्तस्वराणि ॥ पूर्वे भूतपूर्वे

prakṛtyā pūrvapadam, tatpuruṣe iti vartate / āśaṅka ābādha nediyas ity eteṣu uttarapadeṣu sambhāvanavācini tatpuruṣe samāse pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / astitvādhyavasāyaḥ sambhāvanam / gamanāśaṅkaṃ vartate / gamanamāśaṅkyate iti sambhāvyate / vacanāśaṅkam / vyāharaṇāśaṅkam / ābādha - gamanābādham / vacanābādham / vyaharaṇābādham / gamanaṃ bādhyate iti sambhāvyate / nedīyas - gamananedīyaḥ / vyāharaṇanedīyaḥ / gamanamatinikaṭataram iti sambhāvyate / sambhāvane iti kim ? paramanediyaḥ / pūrvapadāni lyuḍantāny uktasvarāṇi // pūrve bhūtapūrve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वशदे उत्तरपदे भूतपूर्ववाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । आढ्यो भूतपूर्वः आढ्यपूर्वः । पूर्वशब्दो वृत्तिविषये भूतपूर्वे वर्तते, तत्र विशेषणं विशेष्येण इति समासः, मयूरव्यंसकादिर्वा द्रष्टव्यः । दर्शनीयपूर्वः । सुकुमारपूर्वः । भूतपूर्वे इति किम् ? परमपूर्वः । उत्तमपूर्वः । अत्र प्रमश्चासौ पूर्वश् च इति समासो, न तु परमो भूतपूर्वः इति । तथा हि सति उदाहरणम् एव भवति ॥ सविध-सनीड-समर्याद-सवेश-सदेशेषु सामीप्ये

pūrvaśade uttarapade bhūtapūrvavācini tatpuruṣe samāse pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / āḍhyo bhūtapūrvaḥ āḍhyapūrvaḥ / pūrvaśabdo vṛttiviṣaye bhūtapūrve vartate, tatra viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa iti samāsaḥ, mayūravyaṃsakādirvā draṣṭavyaḥ / darśanīyapūrvaḥ / sukumārapūrvaḥ / bhūtapūrve iti kim ? paramapūrvaḥ / uttamapūrvaḥ / atra pramaścāsau pūrvaś ca iti samāso, na tu paramo bhūtapūrvaḥ iti / tathā hi sati udāharaṇam eva bhavati // savidha-sanīḍa-samaryāda-saveśa-sadeśeṣu sāmīpye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्पष्ट-आदीनि गुणवचनेषु

vispaṣṭa-ādīni guṇavacaneṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्पष्टादिनि पूर्वपदानि गुनवानेषु उत्तरपदेषु प्रकृतिस्वराणि भवन्ति । विस्पष्टकटुकम् । विचित्रकटुकम् । व्यक्तकटुकम् । विस्पष्टलवणम् । विचित्रलवणम् । व्यक्तलवणम् । विस्पष्टं कटुकम् इति विगृह्य सुप्सुपा इति समासः । विस्पष्टादयो ह्य् अत्र प्रवृत्तिनिमित्तस्य विशेषणम् । कटुकादिभिश् च शब्दैर् गुनवद् द्रव्यम् अभिधीयते इत्य् असामानाधिकरन्यम् अतो न अस्ति कर्मधारयः । विस्पष्टशब्दो गतिरनन्तरः (*६,२।४९) इत्य् आद्युदात्तः । विचित्रशब्दो ऽपि अव्ययस्वरेण । विचित्तशब्दमन्ये अहन्ति । सो ऽपि बहुव्रीहिस्वरेण आद्युदात्त एव । व्यक्तशब्दः उदात्तस्वरितयोर् यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्य (*८,२।४) इत्य् आदिस्वरितः । ये च अत्र अपरे पठ्यन्ते तत्र सम्पन्नशब्दस्थाथादिस्वरेण अन्तोदात्तः । पटुपण्डितशब्दौ प्रत्ययस्वरेण । कुशलशब्दः कृत्स्वरेण अन्तोदत्तः । चपलशब्दश्चित्स्वरेण अन्तोदात्तः, चुपेरच्चोपधायाः इत्य् अत्र हि चिदिति वर्तते । निपुणशब्दस्थाथादिस्वरेण अन्तोदत्तः, पुणेरिगुपधलक्षणः कप्रत्ययो ऽयम् । विस्पष्टादीनि इति किम् ? परमलवणम् । उत्तमलवणम् । गुणवचनेषु इति किम् ? विस्पष्टब्राह्मणः । विस्पष्ट । विचित्र । व्यक्त । सम्पन्न । पटु । पण्डित । कुशल । चपल । निपुण । विस्पष्टादिः ॥ श्र-ज्य-अवम-कन्-पाप-वत्सु भावे कर्मधारये

vispaṣṭādini pūrvapadāni gunavāneṣu uttarapadeṣu prakṛtisvarāṇi bhavanti / vispaṣṭakaṭukam / vicitrakaṭukam / vyaktakaṭukam / vispaṣṭalavaṇam / vicitralavaṇam / vyaktalavaṇam / vispaṣṭaṃ kaṭukam iti vigṛhya supsupā iti samāsaḥ / vispaṣṭādayo hy atra pravṛttinimittasya viśeṣaṇam / kaṭukādibhiś ca śabdair gunavad dravyam abhidhīyate ity asāmānādhikaranyam ato na asti karmadhārayaḥ / vispaṣṭaśabdo gatiranantaraḥ (*6,2.49) ity ādyudāttaḥ / vicitraśabdo 'pi avyayasvareṇa / vicittaśabdamanye ahanti / so 'pi bahuvrīhisvareṇa ādyudātta eva / vyaktaśabdaḥ udāttasvaritayor yaṇaḥ svarito 'nudāttasya (*8,2.4) ity ādisvaritaḥ / ye ca atra apare paṭhyante tatra sampannaśabdasthāthādisvareṇa antodāttaḥ / paṭupaṇḍitaśabdau pratyayasvareṇa / kuśalaśabdaḥ kṛtsvareṇa antodattaḥ / capalaśabdaścitsvareṇa antodāttaḥ, cuperaccopadhāyāḥ ity atra hi ciditi vartate / nipuṇaśabdasthāthādisvareṇa antodattaḥ, puṇerigupadhalakṣaṇaḥ kapratyayo 'yam / vispaṣṭādīni iti kim ? paramalavaṇam / uttamalavaṇam / guṇavacaneṣu iti kim ? vispaṣṭabrāhmaṇaḥ / vispaṣṭa / vicitra / vyakta / sampanna / paṭu / paṇḍita / kuśala / capala / nipuṇa / vispaṣṭādiḥ // śra-jya-avama-kan-pāpa-vatsu bhāve karmadhāraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्र ज्य अवम कन् इत्य् एतेषु पापशब्दवति च+उत्तरपदे कर्मधार्ये समासे भाववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गमनश्रेष्ठम् । गमनश्रेयः । ज्य - वचनज्येष्ठम् । वचनज्यायः । अवम - गमनावमम् । वचनावमम् । कन् - गमनकनिष्ठम् । गमनकनीयः । पापवत् - गमनपापिष्ठम् । गमनपापीयः । ल्युडन्तान्य् एतानि पूर्वपदानि लित्स्वरेण आद्युदात्तानि । श्रज्यकनाम् आदेशानां ग्रहणम् इति सामर्थ्यात्तद्वदुत्तरपदं गृह्यते । आदिष्व् इति किम् ? गमनशोभनम् । भावे इति किम् ? गम्यते ऽनेन इति गमनं तत् श्रेयः, गमनश्रेयः । कर्मधारये इति किम् ? गमनं श्रेयः गमनश्रेयः ॥ कुमारश् च

śra jya avama kan ity eteṣu pāpaśabdavati ca+uttarapade karmadhārye samāse bhāvavāci pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / gamanaśreṣṭham / gamanaśreyaḥ / jya - vacanajyeṣṭham / vacanajyāyaḥ / avama - gamanāvamam / vacanāvamam / kan - gamanakaniṣṭham / gamanakanīyaḥ / pāpavat - gamanapāpiṣṭham / gamanapāpīyaḥ / lyuḍantāny etāni pūrvapadāni litsvareṇa ādyudāttāni / śrajyakanām ādeśānāṃ grahaṇam iti sāmarthyāttadvaduttarapadaṃ gṛhyate / ādiṣv iti kim ? gamanaśobhanam / bhāve iti kim ? gamyate 'nena iti gamanaṃ tat śreyaḥ, gamanaśreyaḥ / karmadhāraye iti kim ? gamanaṃ śreyaḥ gamanaśreyaḥ // kumāraś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमारशब्दः पूर्वपदं कर्मधारये समासे प्रकृतिस्वरम् भवति । कुमारश्रमणा । कुमारकुलटा । कुमारतापसी । कुमारशब्दो ऽन्तोदात्तः । अत्र केचित् लक्षणप्रतिपदोकयोः प्रतिपदोक्तस्य+एव ग्रहणम् इत् परिभाषया कुमारः श्रमणादिभिः (*२,१।७०) इत्य् अत्र+एव समासे स्वरम् एतम् इच्छन्ति । केचित् पुनर् अविशेषेण सर्वत्र+एव कर्मधारये ॥ आदिः प्रत्येनसि

kumāraśabdaḥ pūrvapadaṃ karmadhāraye samāse prakṛtisvaram bhavati / kumāraśramaṇā / kumārakulaṭā / kumāratāpasī / kumāraśabdo 'ntodāttaḥ / atra kecit lakṣaṇapratipadokayoḥ pratipadoktasya+eva grahaṇam it paribhāṣayā kumāraḥ śramaṇādibhiḥ (*2,1.70) ity atra+eva samāse svaram etam icchanti / kecit punar aviśeṣeṇa sarvatra+eva karmadhāraye // ādiḥ pratyenasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूगेष्व् अन्यतरस्याम्

pūgeṣv anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूगा गणाः, तद्वाचिनि उत्तरपदे कर्मधारये समासे कुमारस्य अन्यतरस्याम् आदिर् उदात्तो भवति । कुमारचातकाः, कुमारचातकाः, कुमारचातकाः । कुमारलोहध्वजाः, कुमारलोहध्वजाः, कुमारलोहध्वजाः । कुमारबलाहकाः, कुमारबलाहकाः, कुमारबलाहकाः । कुमारजीमूताः, कुमारजीमूताः, कुमारजीमूताः । चातकादयः पूगशब्दाः, तेभ्यः पूगाञ्ञ्यो ऽग्रामणीपूर्वात् (*५,३।११२) इति ञ्यः प्रत्ययः, तस्य तद्राजस्य बहुषु तेन+एव स्त्रियाम् (*२,४।६२) इति लुक् । अत्र यदा आद्युदात्तत्वं न भवति तदा कुमारश् च (*६,२।२६) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् एके कुर्वन्ति । ये तु तत्र प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणम् इच्छन्ति तेषां समासान्तोदात्तत्वम् एव भवति ॥ इगन्त-काल-कपाल-भगाल-शरावेषु द्विगौ

pūgā gaṇāḥ, tadvācini uttarapade karmadhāraye samāse kumārasya anyatarasyām ādir udātto bhavati / kumāracātakāḥ, kumāracātakāḥ, kumāracātakāḥ / kumāralohadhvajāḥ, kumāralohadhvajāḥ, kumāralohadhvajāḥ / kumārabalāhakāḥ, kumārabalāhakāḥ, kumārabalāhakāḥ / kumārajīmūtāḥ, kumārajīmūtāḥ, kumārajīmūtāḥ / cātakādayaḥ pūgaśabdāḥ, tebhyaḥ pūgāññyo 'grāmaṇīpūrvāt (*5,3.112) iti ñyaḥ pratyayaḥ, tasya tadrājasya bahuṣu tena+eva striyām (*2,4.62) iti luk / atra yadā ādyudāttatvaṃ na bhavati tadā kumāraś ca (*6,2.26) iti pūrvapadaprakṛtisvaratvam eke kurvanti / ye tu tatra pratipadoktasya grahaṇam icchanti teṣāṃ samāsāntodāttatvam eva bhavati // iganta-kāla-kapāla-bhagāla-śarāveṣu dvigau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इगन्ते उत्तरपदे, कालवाचिनि, कपाल भगाल शराव इत्य् एतेषु च द्विगौ समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । इगन्त - पञ्चारत्निः । दशारत्निः । पञ्चारत्नयः प्रमाणमस्य, दशारत्नयः प्रमाणमस्य इति तद्धितार्थे द्विगुः, प्रमाणे लः द्विगोर् नित्यम् इति मात्रचो लोपः । इगन्त । काल - पञ्चमास्यः । दशमास्यः । पञ्च मासान् भृतो भूतो भावी वा इति तद्धितार्थे द्विगोर् यप् (*५,१।८२) । पञ्चवर्षः । दशवर्षः । वर्षाल् लुक् च (*५,१।८८) इति ठञो लुक् । काल । कपाल - पञ्चकपालः । दशकपालः । कपाल । भगाल - पञ्चभगालः । दशभगालः । भगाल । शराव - पञ्चशरावः । दशशरावः । संस्कृतं भक्षाः (*४,२।१६) इति तद्धितार्थे एते समासाः द्विगोर् लुग् अनपत्ये (*४,१।८८) इति कृताण्प्रत्ययलोपा द्रष्टव्याः । इगन्तादिषु इति किम् ? पञ्चभिर् अश्वैः क्रीतः पञ्चाश्वः । दशाश्वः । द्विगौ इति किम् ? परमारत्निः । परमशरावम् । पञ्चारत्न्यो दशारत्न्यः इति च यण्गुणयोः बहिरङ्गलक्षणयोर् असिद्धत्वात् स्थानिवद्भावाद् वा द्विगुस्वर इगन्तलक्षणः प्रवर्तते ॥ बह्व्-अन्यतरस्याम्

igante uttarapade, kālavācini, kapāla bhagāla śarāva ity eteṣu ca dvigau samāse pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / iganta - pañcāratniḥ / daśāratniḥ / pañcāratnayaḥ pramāṇamasya, daśāratnayaḥ pramāṇamasya iti taddhitārthe dviguḥ, pramāṇe laḥ dvigor nityam iti mātraco lopaḥ / iganta / kāla - pañcamāsyaḥ / daśamāsyaḥ / pañca māsān bhṛto bhūto bhāvī vā iti taddhitārthe dvigor yap (*5,1.82) / pañcavarṣaḥ / daśavarṣaḥ / varṣāl luk ca (*5,1.88) iti ṭhaño luk / kāla / kapāla - pañcakapālaḥ / daśakapālaḥ / kapāla / bhagāla - pañcabhagālaḥ / daśabhagālaḥ / bhagāla / śarāva - pañcaśarāvaḥ / daśaśarāvaḥ / saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ (*4,2.16) iti taddhitārthe ete samāsāḥ dvigor lug anapatye (*4,1.88) iti kṛtāṇpratyayalopā draṣṭavyāḥ / igantādiṣu iti kim ? pañcabhir aśvaiḥ krītaḥ pañcāśvaḥ / daśāśvaḥ / dvigau iti kim ? paramāratniḥ / paramaśarāvam / pañcāratnyo daśāratnyaḥ iti ca yaṇguṇayoḥ bahiraṅgalakṣaṇayor asiddhatvāt sthānivadbhāvād vā dvigusvara igantalakṣaṇaḥ pravartate // bahv-anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुशब्दः पूर्वपदम् इगन्तादिषु उत्तरपदेषु द्विगौ समासे ऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । पूर्वेण नित्यं प्राप्ते विकल्पः । बह्वरत्निः, बह्वरत्निः । भौमास्यः, बहुमास्यः । बहुकपालः, बहुकपालः । बहुभगालः, बहुभगालः । बहुशरावः, बहुशरावः । बहुशब्दो ऽन्तोदात्तः, तस्य प्रकृतिस्वरे कृते यत्र यणादेशः तत्र उदात्तस्वरितयोर् यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्य (*८,२।४) इत्य् एष स्वरो भवति ॥ दिष्टि-वितस्त्योश् च

bahuśabdaḥ pūrvapadam igantādiṣu uttarapadeṣu dvigau samāse 'nyatarasyāṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / pūrveṇa nityaṃ prāpte vikalpaḥ / bahvaratniḥ, bahvaratniḥ / bhaumāsyaḥ, bahumāsyaḥ / bahukapālaḥ, bahukapālaḥ / bahubhagālaḥ, bahubhagālaḥ / bahuśarāvaḥ, bahuśarāvaḥ / bahuśabdo 'ntodāttaḥ, tasya prakṛtisvare kṛte yatra yaṇādeśaḥ tatra udāttasvaritayor yaṇaḥ svarito 'nudāttasya (*8,2.4) ity eṣa svaro bhavati // diṣṭi-vitastyoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमी सिद्ध-शुष्क-पक्व-बन्धेष्व् अकालात्

saptamī siddha-śuṣka-pakva-bandheṣv akālāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तम्यन्तं पूर्वपदं सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्य् एतेषु उत्तरपदेषु रकृतिस्वरं भवति सा चेत् सप्तमी कालान् न भवति । सांकश्यसिद्धः, सांकाश्यसिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः, काम्पिल्यसिद्धः । सांकाश्यकाम्पिल्यशब्दौ ण्यप्रत्ययान्तौ अन्तोदात्तौ । फिषि तु सांकाश्यकाम्पिल्यनसिक्यदार्वाघाटानाम् अन्तः पूर्वं वा इति पठ्यते, तत्र पक्षे मध्योदात्ताव् अपि भवतः । शुष्क - ऊकशुष्कः । निधनशुष्कः । ऊकशब्दो बहुलवचनादवतेः कक्प्रत्ययान्तो ऽन्तोदात्तः । निधनशब्दः निधाञः क्यप्रत्यये मध्योदात्तः । पक्व - कुम्भीपक्वः । कलसीपक्वः । भ्राष्ट्रपक्वः । कुम्भीकलसीशब्दौ ङीषन्ताव् अन्तोदात्तौ । भ्राष्ट्रशब्दः ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः आद्युदात्तः । बन्ध - चक्रबन्धः । चारकबन्धः । चक्रशब्दो ऽन्तोदात्तः । चारकशब्दो ण्वलन्त आद्युदात्तः । अकालात् इति किम् ? पूर्वाह्णसिद्धः । अपराह्णसिद्धः । सप्तमीस्वरः कृत्स्वरेण बाधितः पुनर् अयं विधीयते ॥ परि-प्रत्य्-उप-अपा वर्ज्यमान-अहोरात्र-अवयवेषु

saptamyantaṃ pūrvapadaṃ siddha śuṣka pakva bandha ity eteṣu uttarapadeṣu rakṛtisvaraṃ bhavati sā cet saptamī kālān na bhavati / sāṃkaśyasiddhaḥ, sāṃkāśyasiddhaḥ / kāmpilyasiddhaḥ, kāmpilyasiddhaḥ / sāṃkāśyakāmpilyaśabdau ṇyapratyayāntau antodāttau / phiṣi tu sāṃkāśyakāmpilyanasikyadārvāghāṭānām antaḥ pūrvaṃ vā iti paṭhyate, tatra pakṣe madhyodāttāv api bhavataḥ / śuṣka - ūkaśuṣkaḥ / nidhanaśuṣkaḥ / ūkaśabdo bahulavacanādavateḥ kakpratyayānto 'ntodāttaḥ / nidhanaśabdaḥ nidhāñaḥ kyapratyaye madhyodāttaḥ / pakva - kumbhīpakvaḥ / kalasīpakvaḥ / bhrāṣṭrapakvaḥ / kumbhīkalasīśabdau ṅīṣantāv antodāttau / bhrāṣṭraśabdaḥ ṣṭranpratyayāntaḥ ādyudāttaḥ / bandha - cakrabandhaḥ / cārakabandhaḥ / cakraśabdo 'ntodāttaḥ / cārakaśabdo ṇvalanta ādyudāttaḥ / akālāt iti kim ? pūrvāhṇasiddhaḥ / aparāhṇasiddhaḥ / saptamīsvaraḥ kṛtsvareṇa bādhitaḥ punar ayaṃ vidhīyate // pari-praty-upa-apā varjyamāna-ahorātra-avayaveṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परि प्रति उप अप इत्य् एते पूर्वपदभूता वर्ज्यमानवाचिनि अहरवयववाचिनि रात्र्यवयववाचिनि च+उत्तरपदे प्रकृतिस्वरा भवन्ति । परित्रिगर्तं वृष्टो देवः । परिसौवीरम् । परिसार्वसेनि । प्रति - प्रतिपूर्वाह्णम् । प्रत्यपराह्णम् । प्रतिपूर्वरात्रम् । प्रत्यपररात्रम् । उप - उपपूर्वाह्णम् । उपापराह्णम् । उपपूर्वरात्रम् । उपापररात्रम् । अप - अपत्रिगर्तं वृष्टो देवः । अपसौवीरम् । अपसार्वसेनि । निपाता आद्युदात्ता उपसर्गाश् च अभिवर्जम् इति आद्युदात्तानि पूर्वपदानि । तत्पुरुषे बहुव्रीहौ च सिद्धत्वात् अव्ययईभावार्थो ऽयम् आरम्भः । तत्र अपपरीवर्जने वर्तेते, इति तयोर् एव वर्ज्यमानम् उत्तरपदं, नेतरयोः । अहोरात्रावयवा अपि वर्ज्यमाना एव तयोर् भवन्ति इति न पृथगुदाह्रियते । वर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु इति किम् ? प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति । परिवनम् इत्य् अत्र वनं समासे (*६,२।१७८) इत्य् एतद् भवति ॥ राजन्य-बहुवचन-द्वन्द्वे ऽन्धक-वृष्णिषु

pari prati upa apa ity ete pūrvapadabhūtā varjyamānavācini aharavayavavācini rātryavayavavācini ca+uttarapade prakṛtisvarā bhavanti / paritrigartaṃ vṛṣṭo devaḥ / parisauvīram / parisārvaseni / prati - pratipūrvāhṇam / pratyaparāhṇam / pratipūrvarātram / pratyapararātram / upa - upapūrvāhṇam / upāparāhṇam / upapūrvarātram / upāpararātram / apa - apatrigartaṃ vṛṣṭo devaḥ / apasauvīram / apasārvaseni / nipātā ādyudāttā upasargāś ca abhivarjam iti ādyudāttāni pūrvapadāni / tatpuruṣe bahuvrīhau ca siddhatvāt avyayaībhāvārtho 'yam ārambhaḥ / tatra apaparīvarjane vartete, iti tayor eva varjyamānam uttarapadaṃ, netarayoḥ / ahorātrāvayavā api varjyamānā eva tayor bhavanti iti na pṛthagudāhriyate / varjyamānāhorātrāvayaveṣu iti kim ? pratyagni śalabhāḥ patanti / parivanam ity atra vanaṃ samāse (*6,2.178) ity etad bhavati // rājanya-bahuvacana-dvandve 'ndhaka-vṛṣṇiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्या

saṅkhyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्वसमासे सङ्ख्यावाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । एकादश । द्वादश । त्रयोदश, त्रयोदश । इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् इति नित्त्वादाद्युदात्त एकशब्दः । त्रेस्त्रयस् अदेशो ऽन्तोदात्तो निपात्यते ॥ आचार्य-उपसर्जनश् च अन्तेवासी

dvandvasamāse saṅkhyāvāci pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / ekādaśa / dvādaśa / trayodaśa, trayodaśa / iṇbhīkāpāśalyatimarcibhyaḥ kan iti nittvādādyudātta ekaśabdaḥ / trestrayas adeśo 'ntodātto nipātyate // ācārya-upasarjanaś ca antevāsī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्योपसर्जनान्तेवासिनां यो द्वन्द्वः, तत्र पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । आपिशलपाणिनीयाः । पाणिनीयरौढीयाः । रौढीयकाशकृत्स्नाः । अपिशलस्यापत्यमापिशलिराचर्यः, अत इञ् (*४,१।९५) । तेन प्रोक्तम् आपिशलम्, इञश् च (*४,२।११२) इत्यण् । तद् अधीयते ये ऽन्तेवासिनः ते ऽप्य् आपिशलाः, प्रोक्ताल् लुक् (*४,२।६४) इति तस्य तद्धितस्याध्येतरि विहितस्य लुक् क्रियते । आपिशलेर् वा छात्राः आपिशलाः, इत्य् उभयथाप्याचर्योपसर्जनश्चान्तेवासी भवति । आचार्योपसर्जनग्रहणं द्वन्द्वविशेषणार्थम्, सकलो द्वन्द्वः आचार्योपसर्जनो यथा विज्ञायेत । इह मा भूत्, पाणिनियदेवदत्तौ । आचार्योपसर्जने इति किम् ? छान्दसवैयाकरणाः । अन्तेवासी इति किम् ? आपिशलपाणिनीये शास्त्रे ॥ कार्त-कौजप-आदयश् च

ācāryopasarjanāntevāsināṃ yo dvandvaḥ, tatra pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / āpiśalapāṇinīyāḥ / pāṇinīyarauḍhīyāḥ / rauḍhīyakāśakṛtsnāḥ / apiśalasyāpatyamāpiśalirācaryaḥ, ata iñ (*4,1.95) / tena proktam āpiśalam, iñaś ca (*4,2.112) ityaṇ / tad adhīyate ye 'ntevāsinaḥ te 'py āpiśalāḥ, proktāl luk (*4,2.64) iti tasya taddhitasyādhyetari vihitasya luk kriyate / āpiśaler vā chātrāḥ āpiśalāḥ, ity ubhayathāpyācaryopasarjanaścāntevāsī bhavati / ācāryopasarjanagrahaṇaṃ dvandvaviśeṣaṇārtham, sakalo dvandvaḥ ācāryopasarjano yathā vijñāyeta / iha mā bhūt, pāṇiniyadevadattau / ācāryopasarjane iti kim ? chāndasavaiyākaraṇāḥ / antevāsī iti kim ? āpiśalapāṇinīye śāstre // kārta-kaujapa-ādayaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महान् व्रीह्य्-अपराह्ण-गृष्टि-इष्वास-जाबाल-भार-भारत-हैलिहिल-रौरव-प्रवृद्धेषु

mahān vrīhy-aparāhṇa-gṛṣṭi-iṣvāsa-jābāla-bhāra-bhārata-hailihila-raurava-pravṛddheṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत्या पूर्वपदम् इति वर्तते, द्वन्द्वे इति निवृत्तम् । महान् इत्य् एतत् पूर्वपदं व्रीहि अपराह्ण गृष्टि इष्वास जाबाल भार भारत हैलिहिल लौरव प्रवृद्ध इत्य् एतेषु उत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं भवति । महव्रीहिः । महापराह्णः । महागृष्टिः । महेष्वासः । महाजाबालः । महाभारः । महाभारतः । महाहैलिहिलः । महारौरवः । महाप्रवृद्धः । महच्छब्दो ऽन्तोदात्तः, तस्य रतिपदोक्तो यः समासः सन्महत्परमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः (*२,१।६१) इति तत्र+एष स्वरः । तेन+एषां षष्ठीसमासो ऽन्तोदात्त एव भवति, महतो व्रीहिः महद्व्रीहिः इति । कर्मधारये ऽनिष्ठा (*६,२।४६) इत्य् अयम् अपि श्रेण्यादिसमासे विधिः इति प्रवृद्धशब्दः इह पठ्यते ॥ क्षुल्लकश् च वैश्वदेवे

prakṛtyā pūrvapadam iti vartate, dvandve iti nivṛttam / mahān ity etat pūrvapadaṃ vrīhi aparāhṇa gṛṣṭi iṣvāsa jābāla bhāra bhārata hailihila laurava pravṛddha ity eteṣu uttarapadeṣu prakṛtisvaraṃ bhavati / mahavrīhiḥ / mahāparāhṇaḥ / mahāgṛṣṭiḥ / maheṣvāsaḥ / mahājābālaḥ / mahābhāraḥ / mahābhārataḥ / mahāhailihilaḥ / mahārauravaḥ / mahāpravṛddhaḥ / mahacchabdo 'ntodāttaḥ, tasya ratipadokto yaḥ samāsaḥ sanmahatparamotkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ (*2,1.61) iti tatra+eṣa svaraḥ / tena+eṣāṃ ṣaṣṭhīsamāso 'ntodātta eva bhavati, mahato vrīhiḥ mahadvrīhiḥ iti / karmadhāraye 'niṣṭhā (*6,2.46) ity ayam api śreṇyādisamāse vidhiḥ iti pravṛddhaśabdaḥ iha paṭhyate // kṣullakaś ca vaiśvadeve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुल्लक इत्य् एतत् पूर्वपदं महांश् च वैश्वदेवे उत्तरपदे प्रकृतिस्वरं भवति । क्षुल्लकवैश्वदेवम् । महावैश्वदेवम् क्षुधं लाति इति क्षुल्लः । तस्माद् अज्ञातादिसु प्रगिवात् के ऽन्तोदात्तः क्षुल्लकशब्दः ॥ उष्ट्रः सादि-वाम्योः

kṣullaka ity etat pūrvapadaṃ mahāṃś ca vaiśvadeve uttarapade prakṛtisvaraṃ bhavati / kṣullakavaiśvadevam / mahāvaiśvadevam kṣudhaṃ lāti iti kṣullaḥ / tasmād ajñātādisu pragivāt ke 'ntodāttaḥ kṣullakaśabdaḥ // uṣṭraḥ sādi-vāmyoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्ट्रशब्दः पूर्वपदं सादिवाम्योर् उत्तरपदयोः प्रकृतिस्वरं भवति । उष्ट्रसादि । उष्ट्रवामि । उष्ट्रशब्द उषेः ष्ट्रन् प्रत्ययान्तः आद्युदात्तः । कर्मधारयो ऽयं षष्ठीसमासो वा ॥ गौः साद-सादि-सारथिषु

uṣṭraśabdaḥ pūrvapadaṃ sādivāmyor uttarapadayoḥ prakṛtisvaraṃ bhavati / uṣṭrasādi / uṣṭravāmi / uṣṭraśabda uṣeḥ ṣṭran pratyayāntaḥ ādyudāttaḥ / karmadhārayo 'yaṃ ṣaṣṭhīsamāso vā // gauḥ sāda-sādi-sārathiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरुगार्हपत-रिक्तगुर्व्-असूतजरत्य्-अश्लीलदृढरूपा-पारेवडवा-तैतिलकद्रू-पण्यकम्बलो दासीभाराणां च

kurugārhapata-riktagurv-asūtajaraty-aślīladṛḍharūpā-pārevaḍavā-taitilakadrū-paṇyakambalo dāsībhārāṇāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरूणां गार्हपतं कुरुगार्हपतम् । कृग्रोरुच्च इति कुरुशब्दः कुप्रत्ययान्तो ऽन्तोदात्तः । कुरुवृज्योर् गार्हपत इति वक्तव्यम् । वृजीनां गार्हपतं वृजिगार्हपतम् । वृजिशब्द आद्युदात्तः । रिक्तो गुरुः रिक्तगुरुः, रिक्तगुरुः । रिक्ते विभाषा (*६,१।२०८) इति पूर्वपदम् आद्युदात्तम् अन्तोदत्तं वा । असूता जरती असूतजरती । अश्लीला दृढरूपा अश्लीलदृढरूपा । अश्लीलशब्दो नञ्समासत्वाद् आद्युदात्तः । श्रीः यस्य अस्ति तत् श्लीलम् । सिध्मादेर् आकृतिगणत्वाल् लच् । कपिलकादित्वाच् च लत्वम् । अश्लीलदृढरूपा इति हि संस्थानमात्रेण शोभना निःश्रीका लावण्यविरहिता उच्यते । पारे वडवा इव पारेवडवा । निपातनादिवार्थे समासो विभक्त्यलोपश् च । पारशदो घृतादित्वादन्तोदात्तः । तैतिलानां कद्रूः तैतिलकद्रूः । तितिलिनो ऽपत्यं छात्रो वा तैतिलः इत्य् अणन्तः । पण्यकम्बलः । पण्यशब्दो यदन्तत्वाद् आद्युदात्तः । पण्यकम्बलः सञ्ज्ञायाम् इति वक्तव्यम् । अन्यत्र पणितव्ये कम्बले समासान्तोदात्तत्त्वम् एव । प्रतिपदोक्ते हि कृत्यानां समासे द्वितीया दृत्या इत्य् एष विहितः स्वरितः । दास्या भारः दासीभारः । देवहूतिः । देवजूतिः । देवसूतिः । देवनीतिः । अन्तोदात्तं पूर्वपदम् । वसुनीतिः । वसुशदः आद्युदात्तः । शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसि इत्य् अत्र धान्ये नित् इति वर्तते । ओषधिः । ओषो धीयते ऽस्याम् इति कर्मण्यधिकरणे च (*३,३।९३) इति किप्रत्ययः । ओषशब्दो घञन्तत्वाद् आद्युदात्तः । चन्द्रमाः । चन्द्रे मो डित् इति असिप्रत्ययान्तो ऽयम् । चन्द्रशब्दस् तु रक्प्रत्यान्तत्वाद् अन्तोदात्तः । यस्य तत्पुरुषस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् इष्यते, न च विहितं, स सर्वो दासीभारादिसु द्रष्टव्यः ॥ चतुर्थी तदर्थे

kurūṇāṃ gārhapataṃ kurugārhapatam / kṛgrorucca iti kuruśabdaḥ kupratyayānto 'ntodāttaḥ / kuruvṛjyor gārhapata iti vaktavyam / vṛjīnāṃ gārhapataṃ vṛjigārhapatam / vṛjiśabda ādyudāttaḥ / rikto guruḥ riktaguruḥ, riktaguruḥ / rikte vibhāṣā (*6,1.208) iti pūrvapadam ādyudāttam antodattaṃ vā / asūtā jaratī asūtajaratī / aślīlā dṛḍharūpā aślīladṛḍharūpā / aślīlaśabdo nañsamāsatvād ādyudāttaḥ / śrīḥ yasya asti tat ślīlam / sidhmāder ākṛtigaṇatvāl lac / kapilakāditvāc ca latvam / aślīladṛḍharūpā iti hi saṃsthānamātreṇa śobhanā niḥśrīkā lāvaṇyavirahitā ucyate / pāre vaḍavā iva pārevaḍavā / nipātanādivārthe samāso vibhaktyalopaś ca / pāraśado ghṛtāditvādantodāttaḥ / taitilānāṃ kadrūḥ taitilakadrūḥ / titilino 'patyaṃ chātro vā taitilaḥ ity aṇantaḥ / paṇyakambalaḥ / paṇyaśabdo yadantatvād ādyudāttaḥ / paṇyakambalaḥ sañjñāyām iti vaktavyam / anyatra paṇitavye kambale samāsāntodāttattvam eva / pratipadokte hi kṛtyānāṃ samāse dvitīyā dṛtyā ity eṣa vihitaḥ svaritaḥ / dāsyā bhāraḥ dāsībhāraḥ / devahūtiḥ / devajūtiḥ / devasūtiḥ / devanītiḥ / antodāttaṃ pūrvapadam / vasunītiḥ / vasuśadaḥ ādyudāttaḥ / śṝsvṛsnihitrapyasivasi ity atra dhānye nit iti vartate / oṣadhiḥ / oṣo dhīyate 'syām iti karmaṇyadhikaraṇe ca (*3,3.93) iti kipratyayaḥ / oṣaśabdo ghañantatvād ādyudāttaḥ / candramāḥ / candre mo ḍit iti asipratyayānto 'yam / candraśabdas tu rakpratyāntatvād antodāttaḥ / yasya tatpuruṣasya pūrvapadaprakṛtisvaratvam iṣyate, na ca vihitaṃ, sa sarvo dāsībhārādisu draṣṭavyaḥ // caturthī tadarthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्थन् इत्य् आदिना क्थन्प्रत्ययः । वल्लीशब्दो ङीषः स्वरेण अन्तोदात्तः । तदर्थे इति किम् ? कुबेरबलिः । प्रकृतिविकारभावे स्वरो ऽयम् इष्यते ॥ अर्थे

hanikuṣinīramikāśibhyaḥ kthan ity ādinā kthanpratyayaḥ / vallīśabdo ṅīṣaḥ svareṇa antodāttaḥ / tadarthe iti kim ? kuberabaliḥ / prakṛtivikārabhāve svaro 'yam iṣyate // arthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थी इति वर्तते । अर्थशब्दे उत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । मात्रे इदं मात्रर्थम् । पित्रर्थम् । देवतार्थम् । अतिथ्यर्थम् । मातृपितृशब्दावन्तोदात्तावुणादिषु निपातितौ । देवताशब्दो लित्स्वरेण मध्योदात्तः । अतिथिः इति अतेरिथिन् इति इथिन्प्रत्ययान्तः । तदर्थविशेषा एव दारुहिरण्यादयो भवन्ति, न त्वर्थशब्दवाच्यं सामान्यं इत्य् अतदर्थार्थो ऽयम् आरम्भः । केचित् पुनराहुः ज्ञापकार्थम् इदम् । एतद् अनेन ज्ञाप्यते, पूर्वो विधिः प्रकृतिविकृत्योः समासे भवति । अश्वघासः, श्वश्रूसुरम् इत्य् अत्र सत्य् अपि तादर्थ्ये न भवति ॥ क्ते च

caturthī iti vartate / arthaśabde uttarapade caturthyantaṃ pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / mātre idaṃ mātrartham / pitrartham / devatārtham / atithyartham / mātṛpitṛśabdāvantodāttāvuṇādiṣu nipātitau / devatāśabdo litsvareṇa madhyodāttaḥ / atithiḥ iti aterithin iti ithinpratyayāntaḥ / tadarthaviśeṣā eva dāruhiraṇyādayo bhavanti, na tvarthaśabdavācyaṃ sāmānyaṃ ity atadarthārtho 'yam ārambhaḥ / kecit punarāhuḥ jñāpakārtham idam / etad anena jñāpyate, pūrvo vidhiḥ prakṛtivikṛtyoḥ samāse bhavati / aśvaghāsaḥ, śvaśrūsuram ity atra saty api tādarthye na bhavati // kte ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्तान्ते च+उत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं प्रकृतिस्वरं भवति । गोहितम् । अश्वहितम् । मनुष्यहितम् । गोरक्षितम् । अश्वरक्षितम् । वनं तापसरक्षितम् । अश्वशब्द आद्युदात्तः । मनुष्यशब्दो ऽन्तस्वरितः । परिशिष्ट - पूर्वपदमन्तोदात्तम् । गोभ्यो रक्षितम् इति सम्प्रदाने चतुर्थी ॥ कर्मधारये ऽनिष्ठा

ktānte ca+uttarapade caturthyantaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / gohitam / aśvahitam / manuṣyahitam / gorakṣitam / aśvarakṣitam / vanaṃ tāpasarakṣitam / aśvaśabda ādyudāttaḥ / manuṣyaśabdo 'ntasvaritaḥ / pariśiṣṭa - pūrvapadamantodāttam / gobhyo rakṣitam iti sampradāne caturthī // karmadhāraye 'niṣṭhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मधार्ये समासे क्तान्ते उत्तरपदे ऽनिष्ठान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । श्रेणिकृताः । ऊककृताः । पूगकृताः । निधनकृताः । श्रेणिशब्द आद्युदात्तः । ऊकपूगशब्दावन्तोदात्तौ । निधनशब्दो ऽयं मध्योदात्तः । कर्मधारये इति किम् ? श्रेण्या कृतं श्रेणिकृतम् । अनिष्ठा इति किम् ? कृताकृतम् ॥ अहीने द्वितीया

karmadhārye samāse ktānte uttarapade 'niṣṭhāntaṃ pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / śreṇikṛtāḥ / ūkakṛtāḥ / pūgakṛtāḥ / nidhanakṛtāḥ / śreṇiśabda ādyudāttaḥ / ūkapūgaśabdāvantodāttau / nidhanaśabdo 'yaṃ madhyodāttaḥ / karmadhāraye iti kim ? śreṇyā kṛtaṃ śreṇikṛtam / aniṣṭhā iti kim ? kṛtākṛtam // ahīne dvitīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीया कर्मणि

tṛtīyā karmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मवाचिनि क्तान्ते उत्तरपदे तृतीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । अहिहतः, अहिहतः । वज्रहतः । महाराजहतः । नखनिर्भिन्ना । दात्रलूना । आङि श्रिहनिभ्यां ह्रस्वश् च इति अहिरन्तोदात्तो व्युत्पादितः । केचिद् आद्युदात्तम् इच्छन्ति । वज्रो रक्प्रत्ययान्तः । महाराजश्टच्प्रत्ययान्तः । नास्य खमस्तीति बहुव्रीहौ नकुलनखेति नखशब्दो निपातितः । तेन नञ्सुभ्याम् (*६,२।१७२) इत्य् अन्तोदात्तः । दात्रशब्दो दाम्नीशस इति ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः । कर्मणि इति किम् ? रथेन यातः रथयातः । गत्यर्थत्वात् कर्तरि क्तः ॥ गतिरनन्तरः

karmavācini ktānte uttarapade tṛtīyāntaṃ pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / ahihataḥ, ahihataḥ / vajrahataḥ / mahārājahataḥ / nakhanirbhinnā / dātralūnā / āṅi śrihanibhyāṃ hrasvaś ca iti ahirantodātto vyutpāditaḥ / kecid ādyudāttam icchanti / vajro rakpratyayāntaḥ / mahārājaśṭacpratyayāntaḥ / nāsya khamastīti bahuvrīhau nakulanakheti nakhaśabdo nipātitaḥ / tena nañsubhyām (*6,2.172) ity antodāttaḥ / dātraśabdo dāmnīśasa iti ṣṭranpratyayāntaḥ / karmaṇi iti kim ? rathena yātaḥ rathayātaḥ / gatyarthatvāt kartari ktaḥ // gatiranantaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्ते कर्मणि इति वर्तते । कर्मवाचिनि क्तान्ते उत्तरपदे गतिरनन्तरः पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । प्रकृतः । प्रहृतः । अनन्तरः इति किम् ? अभ्युद्धृतः । समुद्धृतः । समुदाहृतः । व्यवहितस्य गतेर् अयं स्वरो न भवति । अनन्तरे पुनर् इष्यते । कारकपूर्वस्य तु सति शिष्टत्वात् थाथादिस्वर एव भवति दूरादागतः इति । अनन्तरग्रहणसामर्थ्याद् एव कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि इत्य् एतन् न अश्रीयते । कर्मणि इत्य् एव, प्रकृतः कटं देवदत्तः । थाथादिस्वरापवादो योगः ॥ त-आदौ च निति कृत्य्-अतौ

kte karmaṇi iti vartate / karmavācini ktānte uttarapade gatiranantaraḥ pūrvapadaṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / prakṛtaḥ / prahṛtaḥ / anantaraḥ iti kim ? abhyuddhṛtaḥ / samuddhṛtaḥ / samudāhṛtaḥ / vyavahitasya gater ayaṃ svaro na bhavati / anantare punar iṣyate / kārakapūrvasya tu sati śiṣṭatvāt thāthādisvara eva bhavati dūrādāgataḥ iti / anantaragrahaṇasāmarthyād eva kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api ity etan na aśrīyate / karmaṇi ity eva, prakṛtaḥ kaṭaṃ devadattaḥ / thāthādisvarāpavādo yogaḥ // ta-ādau ca niti kṛty-atau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तकारादौ च तुशब्दवर्जिते निति कृति परतो गतिर् अनन्तरः प्रकृतिस्वरो भवति । प्रकर्ता । प्रकर्तुम् । प्रकृतिः । प्रकर्ता इति तृन्नन्तः । कृत्स्वरबाधनार्थं वचनम् । तादौ इति किम् ? प्रजल्पाकः । निति इति किम् ? प्रकर्ता । तृजन्तः । कृद्ग्रहणम् उपदेशे ताद्यर्थम् । इह अपि यथा स्यात्, प्रलपिता । प्रलपितुम् । अतौ इति किम् ? आगन्तुः ॥ तवै च अन्तश् च युगपत्

takārādau ca tuśabdavarjite niti kṛti parato gatir anantaraḥ prakṛtisvaro bhavati / prakartā / prakartum / prakṛtiḥ / prakartā iti tṛnnantaḥ / kṛtsvarabādhanārthaṃ vacanam / tādau iti kim ? prajalpākaḥ / niti iti kim ? prakartā / tṛjantaḥ / kṛdgrahaṇam upadeśe tādyartham / iha api yathā syāt, pralapitā / pralapitum / atau iti kim ? āgantuḥ // tavai ca antaś ca yugapat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवैप्रत्ययस्य अन्त उदात्तो भवति गतिश् च अनन्तरः प्रकृतिस्वरः इति एतद् उभयं युगपद् भवति । अन्वेतवै । परिस्तरितवै । परिपातवै । तस्माद् अग्निचिन् न अभिचरितवै । उपसर्गा आद्युदात्ता अभिवर्जम् इत्य् अभिरन्तोदात्तः । कृत्स्वरापवादो योगः ॥ अनिगन्तो ऽञ्चतौ वप्रत्यये

tavaipratyayasya anta udātto bhavati gatiś ca anantaraḥ prakṛtisvaraḥ iti etad ubhayaṃ yugapad bhavati / anvetavai / paristaritavai / paripātavai / tasmād agnicin na abhicaritavai / upasargā ādyudāttā abhivarjam ity abhirantodāttaḥ / kṛtsvarāpavādo yogaḥ // aniganto 'ñcatau vapratyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराङ्, पराञ्चौ, पराञ्चः । अनिगन्तः इति किम् ? प्रत्यङ्, प्रत्यञ्चौ, प्रत्यञ्चः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वर इह भवति । वप्रत्यये इति किम् ? उदञ्चनः । चोरनिगन्तो ऽञ्चतौ वप्रत्ययः इत्य् एव स्वरो भवति वप्रतिषेधेन । पराचः । पराचा ॥ न्य्-अधी च

parāṅ, parāñcau, parāñcaḥ / anigantaḥ iti kim ? pratyaṅ, pratyañcau, pratyañcaḥ / kṛduttarapadaprakṛtisvara iha bhavati / vapratyaye iti kim ? udañcanaḥ / coraniganto 'ñcatau vapratyayaḥ ity eva svaro bhavati vapratiṣedhena / parācaḥ / parācā // ny-adhī ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नि अधि इत्य् एतौ चाञ्चतौ वप्रत्यये परतः प्रकृतिस्वरौ भवतः । न्यङ्, न्यञ्चौ, न्यञ्चः । उदात्तस्वरितयोर् यनः स्वरितो ऽनुदात्तस्य (*८,२।४) इत्य् अञ्चतेर् अकारः स्वरितः । अध्यङ्, अध्यञ्चौ, अध्यञ्चः । अधीचः । अधीचा ॥ ईषद् अन्यतरस्याम्

ni adhi ity etau cāñcatau vapratyaye parataḥ prakṛtisvarau bhavataḥ / nyaṅ, nyañcau, nyañcaḥ / udāttasvaritayor yanaḥ svarito 'nudāttasya (*8,2.4) ity añcater akāraḥ svaritaḥ / adhyaṅ, adhyañcau, adhyañcaḥ / adhīcaḥ / adhīcā // īṣad anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषत् इत्य् एतत् पूर्वपदम् अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति । ईषत्कडारः, ईषत्कडारः । ईषत्पिङ्गलः, ईषत्पिङ्गलः । ईषत् इत्य् अयम् अन्तोदात्तः । ईषद्भेदः इत्य् एवम् आदौ कृत्स्वर एव भवति ॥ हिरण्यपरिमाणं धने

īṣat ity etat pūrvapadam anyatarasyāṃ prakrtisvaraṃ bhavati / īṣatkaḍāraḥ, īṣatkaḍāraḥ / īṣatpiṅgalaḥ, īṣatpiṅgalaḥ / īṣat ity ayam antodāttaḥ / īṣadbhedaḥ ity evam ādau kṛtsvara eva bhavati // hiraṇyaparimāṇaṃ dhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यपरिमाणवाचि पूर्वपदं धनशब्दे उत्तरपदे ऽन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति । द्विसुवर्णधनम्, द्विसुवर्णधनम् । द्वौ सुवर्णौ परिमाणम् अस्य द्विसुवर्णम्, तद् एव धनम् इति कर्मधारयः । बहुव्रीहाव् अपि परत्वाद् विकल्प एव भवति । द्विसुवर्नधनः, द्विसुवर्णधनः । हिरण्यग्रहणम् किम् ? प्रस्थधनम् । परिमाणग्रहणं किम् ? काञ्चनधनम् । धने इति किम् ? निष्कमाला ॥ प्रथमो ऽचिर-उपसम्पत्तौ

hiraṇyaparimāṇavāci pūrvapadaṃ dhanaśabde uttarapade 'nyatarasyāṃ prakrtisvaraṃ bhavati / dvisuvarṇadhanam, dvisuvarṇadhanam / dvau suvarṇau parimāṇam asya dvisuvarṇam, tad eva dhanam iti karmadhārayaḥ / bahuvrīhāv api paratvād vikalpa eva bhavati / dvisuvarnadhanaḥ, dvisuvarṇadhanaḥ / hiraṇyagrahaṇam kim ? prasthadhanam / parimāṇagrahaṇaṃ kim ? kāñcanadhanam / dhane iti kim ? niṣkamālā // prathamo 'cira-upasampattau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कतर-कतमौ कर्मधारये

katara-katamau karmadhāraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कतरशब्दः कतमशदश् च पूर्वपदम् कर्मधारये समासे ऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । कतरकठः, कतरकठः । कतमकठः, कतमकठः । कर्मधारयग्रहणम् उत्तरार्थम् इह तु प्रतिपदोक्तत्वाद् एव सिद्धम् ॥ आर्यो ब्राह्मण-कुमारयोः

kataraśabdaḥ katamaśadaś ca pūrvapadam karmadhāraye samāse 'nyatarasyāṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / katarakaṭhaḥ, katarakaṭhaḥ / katamakaṭhaḥ, katamakaṭhaḥ / karmadhārayagrahaṇam uttarārtham iha tu pratipadoktatvād eva siddham // āryo brāhmaṇa-kumārayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्यशब्दः पूर्वपदं ब्रह्मणकुमारयोः कर्मधारये समासे ऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । आर्यब्रह्मणः, आर्यब्राह्मणः । आर्यकुमारः, आर्यकुमारः । आर्यशब्दः ण्यदन्तो ऽन्तस्वरितः । आर्यः इति किम् ? परमब्रह्मणः । परमकुमारः । ब्रह्मणकुमारयोः इति किम् ? आर्यक्षत्रियः । कर्मधारये इत्य् एव, आर्यस्य ब्राह्मणः आर्यब्राह्मणः ॥ राजा च

āryaśabdaḥ pūrvapadaṃ brahmaṇakumārayoḥ karmadhāraye samāse 'nyatarasyāṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / āryabrahmaṇaḥ, āryabrāhmaṇaḥ / āryakumāraḥ, āryakumāraḥ / āryaśabdaḥ ṇyadanto 'ntasvaritaḥ / āryaḥ iti kim ? paramabrahmaṇaḥ / paramakumāraḥ / brahmaṇakumārayoḥ iti kim ? āryakṣatriyaḥ / karmadhāraye ity eva, āryasya brāhmaṇaḥ āryabrāhmaṇaḥ // rājā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा च पूर्वपदं ब्राह्मणकुमारयोः उत्तरपदयोः कर्मधारये समासे अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति । राजब्राह्मणः, राजब्राह्मणः । राजकुमारः, राजकुमारः । कर्मधारये इत्य् एव, राज्ञो ब्राह्मणः राजब्रहमणः । राजकुमारः । पृथग्योगकरणम् उत्तरार्थम् ॥ षष्ठी प्रत्येनसि

rājā ca pūrvapadaṃ brāhmaṇakumārayoḥ uttarapadayoḥ karmadhāraye samāse anyatarasyāṃ prakrtisvaraṃ bhavati / rājabrāhmaṇaḥ, rājabrāhmaṇaḥ / rājakumāraḥ, rājakumāraḥ / karmadhāraye ity eva, rājño brāhmaṇaḥ rājabrahamaṇaḥ / rājakumāraḥ / pṛthagyogakaraṇam uttarārtham // ṣaṣṭhī pratyenasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा इति वर्तते, अन्यतरस्याम् इति च । षष्ठ्यन्तो राजशब्दः पूर्वपदम् प्रत्येनसि उत्तरपदे ऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । राज्ञः प्रत्येनाः राजप्रत्येनाः, राजप्रत्येनाः । षष्ठी इति किम् ? राजा चासौ प्रत्येनाश् च राजप्रत्येनाः ॥ क्ते नित्य-अर्थे

rājā iti vartate, anyatarasyām iti ca / ṣaṣṭhyanto rājaśabdaḥ pūrvapadam pratyenasi uttarapade 'nyatarasyāṃ prakṛtisvaraṃ bhavati / rājñaḥ pratyenāḥ rājapratyenāḥ, rājapratyenāḥ / ṣaṣṭhī iti kim ? rājā cāsau pratyenāś ca rājapratyenāḥ // kte nitya-arthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्तान्ते उत्तरपदे नित्यार्थे समासे पूर्वपदम् अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरम् भवति । नित्यप्रहसितः, नित्यप्रहसितः । सततप्रहसितः, सततप्रहसितः । कालाः इति द्वितीयासमासो ऽयम् । नित्यशब्दः त्यब्नेर्घ्रुवे इति त्यबन्तः आद्युदात्तः । सतत इति यदा भावे क्तः तदा थाथादिस्वरेण अन्तोदात्तः । नित्यार्थे इति किम् ? मुहूर्तप्रहसितः ॥ ग्रामः शिल्पिनि

ktānte uttarapade nityārthe samāse pūrvapadam anyatarasyāṃ prakrtisvaram bhavati / nityaprahasitaḥ, nityaprahasitaḥ / satataprahasitaḥ, satataprahasitaḥ / kālāḥ iti dvitīyāsamāso 'yam / nityaśabdaḥ tyabnerghruve iti tyabantaḥ ādyudāttaḥ / satata iti yadā bhāve ktaḥ tadā thāthādisvareṇa antodāttaḥ / nityārthe iti kim ? muhūrtaprahasitaḥ // grāmaḥ śilpini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा च प्रशंसायाम्

rājā ca praśaṃsāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशब्दः पूर्वपदं शिलिवाचिनि उत्तरपदे प्रशंसायां गम्यमानायाम् अन्यतरस्यां प्रक्र्तिस्वरं भवति । राजनापितः, राजनापितः । राजकुलालः, राजकुलालः । कर्मधारये राजगुणाध्यरोपेणोत्तरपदार्थस्य प्रशंसा । षष्ठीसमासे च राजयोग्यतया तस्य । राजा इति किम् ? परमनापितः । प्रशंसायाम् इति किम् ? राजनापितः । शिल्पिनि इत्य् एव, राजहस्ती ॥ आदिर् उदात्तः

rājaśabdaḥ pūrvapadaṃ śilivācini uttarapade praśaṃsāyāṃ gamyamānāyām anyatarasyāṃ prakrtisvaraṃ bhavati / rājanāpitaḥ, rājanāpitaḥ / rājakulālaḥ, rājakulālaḥ / karmadhāraye rājaguṇādhyaropeṇottarapadārthasya praśaṃsā / ṣaṣṭhīsamāse ca rājayogyatayā tasya / rājā iti kim ? paramanāpitaḥ / praśaṃsāyām iti kim ? rājanāpitaḥ / śilpini ity eva, rājahastī // ādir udāttaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिर् उदात्तः इत्य् एतद् अधिकृतम् । इत उत्तरं यद् वक्ष्यामः तत्र पूर्वपदस्य आदिर् उदात्तो भवति इत्य् एवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति - सप्तमीहारिणौ धर्म्ये ऽहरणे (*६,२।६५) इति । स्तूपेशाणः । सुकुटेकार्षापणम् । याज्ञिकाश्वः । वैयाकरणहस्ती । दृषदिमाषकः । आदिर् इति प्रागन्ताधिकारात् । उदात्तः इति प्रकृत्या भगालम् (*६,२।१३७) इति यावत् ॥ सप्तमीहारिणौ धर्म्ये ऽहरणे

ādir udāttaḥ ity etad adhikṛtam / ita uttaraṃ yad vakṣyāmaḥ tatra pūrvapadasya ādir udātto bhavati ity evaṃ tadveditavyam / vakṣyati - saptamīhāriṇau dharmye 'haraṇe (*6,2.65) iti / stūpeśāṇaḥ / sukuṭekārṣāpaṇam / yājñikāśvaḥ / vaiyākaraṇahastī / dṛṣadimāṣakaḥ / ādir iti prāgantādhikārāt / udāttaḥ iti prakṛtyā bhagālam (*6,2.137) iti yāvat // saptamīhāriṇau dharmye 'haraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तम्यन्तं हारिवाचि च पूर्वपदं धर्म्येवाचिनि हरणशब्दाद् अन्यस्मिन्न् उत्तरपदे आद्युदात्तं भवति । हारि इति देयं यः स्वीकरोति सो ऽभिधीयते । धम्र्यम् इत्य् आचारनियतं देयम् उच्यते । धर्मो हि अनुवृत्त आचारः, तस्माद् अनपेतं तेन वा प्राप्यम् इति । स्तूपेशाणः । मुकुटेकार्षापणम् । हलेद्विपदिका । हलेत्रिपदिका । दृषदिमाषकः । सञ्ज्ञायाम् इति सप्तमीसमासः, कारनाम्नि च इति विभक्तेर् अलुक् । हारिणि - याज्ञिकाश्वः । वैयाकरणहस्ती । मातुलाश्वः । पितृव्यगवः । क्वचिद् अयम् आचारो व्यवस्थितः, स्तूपादिषु शाणादि दातव्यम्, याज्ञिकादीनाम् अश्वादि इति । धर्म्ये इति किम् ? स्तम्बेरमः । कर्मकरवर्धितकः । अहरणे इति किम् ? वाडवहरणम् । वडवायाः अयं वाडवः । तस्य बीजनिषेकाद् उत्तरकालं शरीरपूष्ट्यर्थं यद् दीयते हरणम् इति तद् उच्यते । परो ऽपि कृत्स्वरो हारिस्वरेण बाध्यते विप्रतिषेधेन इत्य् एतद् अहरणे इत्य् अनेन ज्ञाप्यते, तेन वाडवहार्यम् इति हारिस्वरः सिद्धो भवति ॥ युक्ते च

saptamyantaṃ hārivāci ca pūrvapadaṃ dharmyevācini haraṇaśabdād anyasminn uttarapade ādyudāttaṃ bhavati / hāri iti deyaṃ yaḥ svīkaroti so 'bhidhīyate / dhamryam ity ācāraniyataṃ deyam ucyate / dharmo hi anuvṛtta ācāraḥ, tasmād anapetaṃ tena vā prāpyam iti / stūpeśāṇaḥ / mukuṭekārṣāpaṇam / haledvipadikā / haletripadikā / dṛṣadimāṣakaḥ / sañjñāyām iti saptamīsamāsaḥ, kāranāmni ca iti vibhakter aluk / hāriṇi - yājñikāśvaḥ / vaiyākaraṇahastī / mātulāśvaḥ / pitṛvyagavaḥ / kvacid ayam ācāro vyavasthitaḥ, stūpādiṣu śāṇādi dātavyam, yājñikādīnām aśvādi iti / dharmye iti kim ? stamberamaḥ / karmakaravardhitakaḥ / aharaṇe iti kim ? vāḍavaharaṇam / vaḍavāyāḥ ayaṃ vāḍavaḥ / tasya bījaniṣekād uttarakālaṃ śarīrapūṣṭyarthaṃ yad dīyate haraṇam iti tad ucyate / paro 'pi kṛtsvaro hārisvareṇa bādhyate vipratiṣedhena ity etad aharaṇe ity anena jñāpyate, tena vāḍavahāryam iti hārisvaraḥ siddho bhavati // yukte ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तवाचिनि च समासे पूर्वपदम् आद्युदात्तम् भवति । गोबल्लवः । अश्वबल्लवः । गोमणिन्दः । अश्वमणिनदः । गोसङ्ख्यः । अश्वसङ्ख्यः । युक्तः इति समाहितः, कर्तव्ये तत्परो यः स उच्यते ॥ विभाषा अध्यक्षे

yuktavācini ca samāse pūrvapadam ādyudāttam bhavati / goballavaḥ / aśvaballavaḥ / gomaṇindaḥ / aśvamaṇinadaḥ / gosaṅkhyaḥ / aśvasaṅkhyaḥ / yuktaḥ iti samāhitaḥ, kartavye tatparo yaḥ sa ucyate // vibhāṣā adhyakṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापं च शिल्पिनि

pāpaṃ ca śilpini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापशदः शिल्पिवाचिनि उतरपदे विभाषा आद्युदात्तो भवति । पापनापितः, पापनापितः । पापकुलालः, पापकुलालः । पापाणके कुत्सितैः (*२,१।५४) इति पापशब्दस्य प्रतिपदोक्तः समानाधिकरणसमासः इति षष्ठीसमसे न भवति, पापस्य नापितः पापनापितः इति ॥ गोत्र-अन्तेवासि-मानव-ब्राह्मणेसु क्षेपे

pāpaśadaḥ śilpivācini utarapade vibhāṣā ādyudātto bhavati / pāpanāpitaḥ, pāpanāpitaḥ / pāpakulālaḥ, pāpakulālaḥ / pāpāṇake kutsitaiḥ (*2,1.54) iti pāpaśabdasya pratipadoktaḥ samānādhikaraṇasamāsaḥ iti ṣaṣṭhīsamase na bhavati, pāpasya nāpitaḥ pāpanāpitaḥ iti // gotra-antevāsi-mānava-brāhmaṇesu kṣepe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्रवाचिनि अन्तेवासिवाचिनि च+उत्तरपदे मानवब्राह्मनयोश् च क्षेपवाचिनि समासे पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति । जङ्घावात्स्यः । यो जङ्घादानं ददान्यहम् इति वात्स्यः सम्पद्यते स जङ्घावात्स्यः इति क्षिप्यते । भार्यासौश्रुतः । सुश्रुतापत्यस्य बार्याप्रधानतया क्षेपः । वाशाब्राह्मकृतेयः । ब्रह्मकृतशदः शुभ्रादिसु पठ्यते । गोत्र । अन्तेवासि - कुमारीदाक्षाः । कम्बलचारायणीयाः । घृतरौढीयाः । ओदनपाणिनीयाः । कुमार्यादिलाभकामा ये दाक्षादिभिः प्रोक्तानि शास्त्राण्य् अधीयते तच्छिष्यतां वा प्रतिपद्यन्ते त एवं क्षिप्यन्ते । अन्तेवासि । माणव - भिक्षामाणवः । भिक्षां लप्स्ये ऽहमिति माणवो भवति । माणव । ब्राह्मण - दासीब्राह्मणः । वृषलीब्राह्मणः । भयब्राह्मणः । यो भयेन ब्राह्मणः सम्पद्यते । अत्र यस्य अन्यत् समासलक्षणं न अस्ति, सुप्सुपा इत्य् एव तत्र समासः कर्तव्यः । गोत्रादिषु इति किम् ? दासीश्रोत्रियः । क्षेपे इति किम् ? महाब्राह्मणः ॥ अङ्गानि मैरेये

gotravācini antevāsivācini ca+uttarapade mānavabrāhmanayoś ca kṣepavācini samāse pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati / jaṅghāvātsyaḥ / yo jaṅghādānaṃ dadānyaham iti vātsyaḥ sampadyate sa jaṅghāvātsyaḥ iti kṣipyate / bhāryāsauśrutaḥ / suśrutāpatyasya bāryāpradhānatayā kṣepaḥ / vāśābrāhmakṛteyaḥ / brahmakṛtaśadaḥ śubhrādisu paṭhyate / gotra / antevāsi - kumārīdākṣāḥ / kambalacārāyaṇīyāḥ / ghṛtarauḍhīyāḥ / odanapāṇinīyāḥ / kumāryādilābhakāmā ye dākṣādibhiḥ proktāni śāstrāṇy adhīyate tacchiṣyatāṃ vā pratipadyante ta evaṃ kṣipyante / antevāsi / māṇava - bhikṣāmāṇavaḥ / bhikṣāṃ lapsye 'hamiti māṇavo bhavati / māṇava / brāhmaṇa - dāsībrāhmaṇaḥ / vṛṣalībrāhmaṇaḥ / bhayabrāhmaṇaḥ / yo bhayena brāhmaṇaḥ sampadyate / atra yasya anyat samāsalakṣaṇaṃ na asti, supsupā ity eva tatra samāsaḥ kartavyaḥ / gotrādiṣu iti kim ? dāsīśrotriyaḥ / kṣepe iti kim ? mahābrāhmaṇaḥ // aṅgāni maireye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैरेयशब्दे उत्तरपदे तदङ्गवाचिनि पूर्वपदान्य् आद्युदात्तानि भवन्ति । गुडमैरेयः । मधुमैरेयः । मद्यविशेषो मैरेयस्तस्य गुडविकारस्य गुदो ऽङ्गं भवति, मधुविकारस्य तस्य मधु अङ्गम् । अङ्गानि इति किम् ? परममैरेयः । मैरेये इति किम् ? पुष्पासवः । फलासवः ॥ भक्त-आख्यास् तदर्थेषु

maireyaśabde uttarapade tadaṅgavācini pūrvapadāny ādyudāttāni bhavanti / guḍamaireyaḥ / madhumaireyaḥ / madyaviśeṣo maireyastasya guḍavikārasya gudo 'ṅgaṃ bhavati, madhuvikārasya tasya madhu aṅgam / aṅgāni iti kim ? paramamaireyaḥ / maireye iti kim ? puṣpāsavaḥ / phalāsavaḥ // bhakta-ākhyās tadartheṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तमन्नम्, तदाख्यास् तद्वाचिनः शब्दाः, तदर्थेषु उत्तरपदेषु आद्युदात्ता बवन्ति । भिक्षाकंसः । श्राणाकंसः । भाजीकंसः । भिक्षादयो ऽन्नवचनाः । भक्ताख्याः इति किम् ? समाशशालयः । समशनं समाशः इति क्रियामात्रम् उच्यते, न द्रव्यम् । तदर्थेसु इति किम् ? भिक्षाप्रियः । बहुव्रीहिरयम्, अत्र पूर्वपदम् अन्तोदात्तम् ॥ गो-बिडाल-सिंह-सैन्धवेषु उपमाने

bhaktamannam, tadākhyās tadvācinaḥ śabdāḥ, tadartheṣu uttarapadeṣu ādyudāttā bavanti / bhikṣākaṃsaḥ / śrāṇākaṃsaḥ / bhājīkaṃsaḥ / bhikṣādayo 'nnavacanāḥ / bhaktākhyāḥ iti kim ? samāśaśālayaḥ / samaśanaṃ samāśaḥ iti kriyāmātram ucyate, na dravyam / tadarthesu iti kim ? bhikṣāpriyaḥ / bahuvrīhirayam, atra pūrvapadam antodāttam // go-biḍāla-siṃha-saindhaveṣu upamāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्ठसिंहः । सक्तुसैन्धवः । पानसैन्धवः । धान्यं गौर् इव इति विगृह्य व्याघ्रादेर् आकृतिगणत्वाद् उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः । उपमानार्थो ऽपि यथासम्भवम् यथाप्रसिद्धि च योजयितव्यः । गवाकृत्या संनिवेशितं धान्यम् धान्यगवशब्देन+उच्यते । उपमाने इति किम् ? परमसिंहः ॥ अके जीविका-अर्थे

kāṣṭhasiṃhaḥ / saktusaindhavaḥ / pānasaindhavaḥ / dhānyaṃ gaur iva iti vigṛhya vyāghrāder ākṛtigaṇatvād upamitaṃ vyāghrādibhiḥ iti samāsaḥ / upamānārtho 'pi yathāsambhavam yathāprasiddhi ca yojayitavyaḥ / gavākṛtyā saṃniveśitaṃ dhānyam dhānyagavaśabdena+ucyate / upamāne iti kim ? paramasiṃhaḥ // ake jīvikā-arthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकप्रत्ययान्ते उत्तरपदे जीविकार्थवाचिनि समासे पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति । दन्तलेखकः । नखलेखकः । अवस्करशोधकः । रमणीयकारकः । दन्तलेखनादिभिर् येषां जीविका त एवम् उच्यन्ते । नित्यं क्रीडाजीविकयोः (*२,२।१७) इति समासः । अके इति किम् । रमणीयकर्ता । जीविकार्थे इति किम् ? इक्षुभक्षिकां मे धारयसि ॥ प्राचां क्रीडायां

akapratyayānte uttarapade jīvikārthavācini samāse pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati / dantalekhakaḥ / nakhalekhakaḥ / avaskaraśodhakaḥ / ramaṇīyakārakaḥ / dantalekhanādibhir yeṣāṃ jīvikā ta evam ucyante / nityaṃ krīḍājīvikayoḥ (*2,2.17) iti samāsaḥ / ake iti kim / ramaṇīyakartā / jīvikārthe iti kim ? ikṣubhakṣikāṃ me dhārayasi // prācāṃ krīḍāyāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्देशवर्तिनां या क्रीडा तद्वाचिनि समासे अकप्रत्ययान्ते उत्तरपदे पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति । उद्दालकपुष्पभज्जिका । वीरणुपुष्पप्रचायिका । शालभञ्जिका । तालभञ्जिका । सञ्ज्ञायम् (*३,३।१०९) इति ण्वुल् । नित्यं क्रीडाजीविकयोः (*२,२।१७) इति षष्ठीसमासः । प्राचाम् इति किम् ? जीवपुत्रप्रचायिका । इयम् उदीचां क्रीडा । क्रीडायाम् इति किम् ? तवपुष्पप्रचायिका । पर्याये ण्वुच्प्रत्ययो भवति ॥ अणि नियुक्ते

prāgdeśavartināṃ yā krīḍā tadvācini samāse akapratyayānte uttarapade pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati / uddālakapuṣpabhajjikā / vīraṇupuṣpapracāyikā / śālabhañjikā / tālabhañjikā / sañjñāyam (*3,3.109) iti ṇvul / nityaṃ krīḍājīvikayoḥ (*2,2.17) iti ṣaṣṭhīsamāsaḥ / prācām iti kim ? jīvaputrapracāyikā / iyam udīcāṃ krīḍā / krīḍāyām iti kim ? tavapuṣpapracāyikā / paryāye ṇvucpratyayo bhavati // aṇi niyukte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणन्ते उत्तरपदे नियुक्तवाचिनि समासे पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति । छत्रधारः । तूणीरघारः । कमण्डलुग्राहः । भृङ्गारधारः । नियुक्तो ऽधिकृतः, स च कस्मिंश्चित् कर्तव्ये तत्परो न भवति इति नियुक्तः इत्य् अनेन सिध्यति । नियुक्तः इति किम् ? काण्डलावः । शरलावः ॥ शिल्पिनि च अकृञः

aṇante uttarapade niyuktavācini samāse pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati / chatradhāraḥ / tūṇīraghāraḥ / kamaṇḍalugrāhaḥ / bhṛṅgāradhāraḥ / niyukto 'dhikṛtaḥ, sa ca kasmiṃścit kartavye tatparo na bhavati iti niyuktaḥ ity anena sidhyati / niyuktaḥ iti kim ? kāṇḍalāvaḥ / śaralāvaḥ // śilpini ca akṛñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायां च

sañjñāyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायां विषये अणन्ते उत्तरपदे अकृञः पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति । तन्तुवायो नाम कीटः । वालवायो नाम पर्वतः । अकृञः इत्य् एव, रथकारो नाम ब्राह्मणः ॥ गोतन्तियवं पाले

sañjñāyāṃ viṣaye aṇante uttarapade akṛñaḥ pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati / tantuvāyo nāma kīṭaḥ / vālavāyo nāma parvataḥ / akṛñaḥ ity eva, rathakāro nāma brāhmaṇaḥ // gotantiyavaṃ pāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गो तन्ति यव इत्य् एतानि पूर्वपदानि पालशब्दे अद्युदात्तनि भवन्ति । गोपालः । तन्तिपालः । यवपालः । अनियुक्तार्थ आरम्भः । गोतन्तियवम् इति किम् ? वत्सपालः । पाले इति किम् ? गोरक्षः ॥ णिनि

go tanti yava ity etāni pūrvapadāni pālaśabde adyudāttani bhavanti / gopālaḥ / tantipālaḥ / yavapālaḥ / aniyuktārtha ārambhaḥ / gotantiyavam iti kim ? vatsapālaḥ / pāle iti kim ? gorakṣaḥ // ṇini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णिनन्ते उत्तरपदे पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति । पुष्पहारी । फलहारी । पर्णहारी ॥ उपमनं शब्द-अर्थ-प्रकृताव् एव

ṇinante uttarapade pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati / puṣpahārī / phalahārī / parṇahārī // upamanaṃ śabda-artha-prakṛtāv eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानवाचि पूर्वपदं शब्दार्थंप्रकृतौ एव णिनन्ते उत्तरपदे आद्युदात्तं भवति । उपमानं नियम्यते । उष्ट्रक्रोशी । ध्वाङ्क्षरावी । खरनादी । उपमानग्रहनम् अस्य पूर्वस च योगस्य विषयविभागार्थम् । शब्दार्थप्रकृतौ इति किम् ? वृकवञ्ची । वृकप्रेक्षी । प्रकृतिग्रहणं किम् ? प्रकृतिर् एव यत्र+उपसर्गनिरपेक्षा शब्दार्था भवति तत्र+एव यथा स्याद्, इह मा भूद् गर्दभोच्चारी, कोकिलाभिव्याहारी इति । एवकारकरणम् उपमानावधारणार्थम् । शब्दार्थम् । शब्दार्थप्रकृतौ त्व् अनुपमानमुपमानं च आद्युदात्तं भवति । सिंहविनर्दी । पुष्कलजल्पी ॥ युक्तारोह्य्-आदयश् च

upamānavāci pūrvapadaṃ śabdārthaṃprakṛtau eva ṇinante uttarapade ādyudāttaṃ bhavati / upamānaṃ niyamyate / uṣṭrakrośī / dhvāṅkṣarāvī / kharanādī / upamānagrahanam asya pūrvasa ca yogasya viṣayavibhāgārtham / śabdārthaprakṛtau iti kim ? vṛkavañcī / vṛkaprekṣī / prakṛtigrahaṇaṃ kim ? prakṛtir eva yatra+upasarganirapekṣā śabdārthā bhavati tatra+eva yathā syād, iha mā bhūd gardabhoccārī, kokilābhivyāhārī iti / evakārakaraṇam upamānāvadhāraṇārtham / śabdārtham / śabdārthaprakṛtau tv anupamānamupamānaṃ ca ādyudāttaṃ bhavati / siṃhavinardī / puṣkalajalpī // yuktārohy-ādayaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अपि न अर्थ एतेन, इगन्त द्विगौ (*६,२।२९) इति सिद्धत्वात् ? एवं तर्हि ज्ञापनार्थम् । एतज् ज्ञापयति शित्यन्तस्य+उत्तरपदे द्विगुस्वरो न भवति इति । तेन द्विशितिपाद् इत्य् अत्र तिशब्द उदात्तो भवति । निमित्तिस्वरबलीयस्त्वस्य अप्य् एकशितिपात्स्वरवचनम् एव ज्ञापकं वर्णयन्ति । पात्रेसमितादयश् च युक्तारोह्यादयस् ततस् ते ऽप्य् आद्युदात्ता भवन्ति ॥ दीर्घ-काश-तुष-भ्राष्ट्र-वटं जे

evam api na artha etena, iganta dvigau (*6,2.29) iti siddhatvāt ? evaṃ tarhi jñāpanārtham / etaj jñāpayati śityantasya+uttarapade dvigusvaro na bhavati iti / tena dviśitipād ity atra tiśabda udātto bhavati / nimittisvarabalīyastvasya apy ekaśitipātsvaravacanam eva jñāpakaṃ varṇayanti / pātresamitādayaś ca yuktārohyādayas tatas te 'py ādyudāttā bhavanti // dīrgha-kāśa-tuṣa-bhrāṣṭra-vaṭaṃ je

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घान्तं पूर्वपदम्, काश तुष भ्राष्ट्र वट इत्य् एतानि च जे उत्तरपदे आद्युदात्तानि भवन्ति । कुटीजः । शमीजः । काशजः । तुषजः । भ्राष्ट्रजः । वटजः ॥ अन्त्यात् पूर्वं बह्व्-अचः

dīrghāntaṃ pūrvapadam, kāśa tuṣa bhrāṣṭra vaṭa ity etāni ca je uttarapade ādyudāttāni bhavanti / kuṭījaḥ / śamījaḥ / kāśajaḥ / tuṣajaḥ / bhrāṣṭrajaḥ / vaṭajaḥ // antyāt pūrvaṃ bahv-acaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जे उत्तरपदे बह्वचः पूर्वपदस्य अन्त्यात् पूर्वम् उदात्तं भवति । उपसरजः । मन्दुरजः । आमलकीजः । वडवाजः । बह्वचः इति किम् ? दग्धजानि तृणानि ॥ ग्रामे ऽनिवसन्तः

je uttarapade bahvacaḥ pūrvapadasya antyāt pūrvam udāttaṃ bhavati / upasarajaḥ / mandurajaḥ / āmalakījaḥ / vaḍavājaḥ / bahvacaḥ iti kim ? dagdhajāni tṛṇāni // grāme 'nivasantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति न चेद् निवसद्वाचि भवति । मल्लग्रामः । विणिग्ग्रामः । ग्रामशब्दो ऽत्र समूहवाची । देवग्रामः । देवस्वामिकः इत्य् अर्थः । अनिवसन्तः इति किम् ? दाक्षिग्रामः । माहकिग्रामः । दाक्ष्यादयो निवसन्ति यस्मिन् ग्रामे स तेषाम् इति व्यपदिश्यते ॥ घोष-आदिषु च

grāmaśabde uttarapade pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati na ced nivasadvāci bhavati / mallagrāmaḥ / viṇiggrāmaḥ / grāmaśabdo 'tra samūhavācī / devagrāmaḥ / devasvāmikaḥ ity arthaḥ / anivasantaḥ iti kim ? dākṣigrāmaḥ / māhakigrāmaḥ / dākṣyādayo nivasanti yasmin grāme sa teṣām iti vyapadiśyate // ghoṣa-ādiṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्षादिषु च+उत्तरपदेषु पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति । दाक्षिघोषः । दाक्षिकटः । दाक्षिपल्वलः । दाक्षिह्रदः । दाक्षिबदरी । दाक्षिपिङ्गलः । दाक्षिपिशङ्गः । दाक्षिशालः । दाक्षिरक्षा । दाक्षिशिल्पी । दाक्ष्यश्वत्थः । कुन्दतृणम् । दाक्षिशाल्मली । आश्रममुनिः । शाल्मलिमुनिः । दाक्षिप्रेक्षा । दाक्षिकूटः । यान्य् अत्र निवासनाम् अधेयानि तेषु निवसद्वाचीनि अपि पूर्वपदानि आद्युदात्तानि भवन्ति । अनिवसन्तः इति न अनुवर्तयन्ति केचित् । अपरे पुनर् अनुवर्तयन्ति ॥ छात्र्य्-आदयः शालायाम्

ghṣādiṣu ca+uttarapadeṣu pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati / dākṣighoṣaḥ / dākṣikaṭaḥ / dākṣipalvalaḥ / dākṣihradaḥ / dākṣibadarī / dākṣipiṅgalaḥ / dākṣipiśaṅgaḥ / dākṣiśālaḥ / dākṣirakṣā / dākṣiśilpī / dākṣyaśvatthaḥ / kundatṛṇam / dākṣiśālmalī / āśramamuniḥ / śālmalimuniḥ / dākṣiprekṣā / dākṣikūṭaḥ / yāny atra nivāsanām adheyāni teṣu nivasadvācīni api pūrvapadāni ādyudāttāni bhavanti / anivasantaḥ iti na anuvartayanti kecit / apare punar anuvartayanti // chātry-ādayaḥ śālāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थे ऽवृद्धम् अकर्क्य्-आदीनाम्

prasthe 'vṛddham akarky-ādīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थशब्दे उत्तरपदे कर्क्यादिवर्जितम् अवृद्धं पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति । इन्द्रप्रस्थः । कुण्डप्रस्थः । ह्रदप्रस्थः । सुवर्णप्रस्थः । अवृद्धम् इति किम् ? दाक्षिप्रस्थः । माहकिप्रस्थः । अकर्क्यादीनाम् इति किम् ? कर्कीप्रस्थः । मघीप्रस्थः । कर्की । मघी । मकरी । कर्कन्धू । शमी । करीर । कटुक । कुरल । बदर । कर्क्यादिः ॥ मालादीनां च

prasthaśabde uttarapade karkyādivarjitam avṛddhaṃ pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati / indraprasthaḥ / kuṇḍaprasthaḥ / hradaprasthaḥ / suvarṇaprasthaḥ / avṛddham iti kim ? dākṣiprasthaḥ / māhakiprasthaḥ / akarkyādīnām iti kim ? karkīprasthaḥ / maghīprasthaḥ / karkī / maghī / makarī / karkandhū / śamī / karīra / kaṭuka / kurala / badara / karkyādiḥ // mālādīnāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थे इति वर्तते । प्रस्थे उत्तरपदे मालादीनम् आदिर् उदात्तो भवति । मालाप्रस्थः । शालाप्रस्थः । माला । शाला । शोणा । द्राक्षा । क्षौमा । क्षामा । काञ्ची । एक । काम । मालदिः । वृद्धार्थ आरम्भः । एकाशोणाशब्दयोः एङ् प्राचां देशे (*१,१।७५) इति वृद्धसज्ञा ॥ अमहन्-नवं नगरे ऽनुदीचाम्

prasthe iti vartate / prasthe uttarapade mālādīnam ādir udātto bhavati / mālāprasthaḥ / śālāprasthaḥ / mālā / śālā / śoṇā / drākṣā / kṣaumā / kṣāmā / kāñcī / eka / kāma / māladiḥ / vṛddhārtha ārambhaḥ / ekāśoṇāśabdayoḥ eṅ prācāṃ deśe (*1,1.75) iti vṛddhasajñā // amahan-navaṃ nagare 'nudīcām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नगरशब्दे उत्तरपदे महन्नवशब्दवर्जितं पूर्वपदम् आद्युदात्तं भवति, तच् चेद् उदीचां न भवति । सुह्मनगरम् । पुण्ड्रनगरम् । अमहन्नवम् इति किम् ? महानगरम् । नवनगरम् । अनुदीचाम् इति किम् ? नदीनगरम् । कान्तीनगरम् ॥ अर्मे च अवर्णम् द्व्यच् त्र्यच्

nagaraśabde uttarapade mahannavaśabdavarjitaṃ pūrvapadam ādyudāttaṃ bhavati, tac ced udīcāṃ na bhavati / suhmanagaram / puṇḍranagaram / amahannavam iti kim ? mahānagaram / navanagaram / anudīcām iti kim ? nadīnagaram / kāntīnagaram // arme ca avarṇam dvyac tryac

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्मशब्दे उत्तरपदे द्व्यच् त्र्यच् पूर्वपदम् अवर्णान्तम् आद्युदात्तं भवति । दत्तार्मम् । गुप्तार्मम् । कुक्कुटार्मम् । वायसार्मम् । अवर्णम् इति किम् ? वृहदर्मम् । द्व्यच् त्र्यच् इति किम् ? कपिञ्जलार्मम् । अमहन्नवम् इत्य् एव, महार्मम् । नवार्मम् ॥ न भूत-अधिक-सञ्जीव-मद्र-अश्म-कज्जलम्

armaśabde uttarapade dvyac tryac pūrvapadam avarṇāntam ādyudāttaṃ bhavati / dattārmam / guptārmam / kukkuṭārmam / vāyasārmam / avarṇam iti kim ? vṛhadarmam / dvyac tryac iti kim ? kapiñjalārmam / amahannavam ity eva, mahārmam / navārmam // na bhūta-adhika-sañjīva-madra-aśma-kajjalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदासादीनां छन्दस्य् उपसङ्ख्यानम् । दिवोदासं वध्र्यश्वाय दाशुषे ॥ अन्तः

ādyudāttaprakaraṇe divodāsādīnāṃ chandasy upasaṅkhyānam / divodāsaṃ vadhryaśvāya dāśuṣe // antaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः इत्य् अधिकृतम् । इत उत्तरं यद् वक्ष्यामस् तत्र पूर्वपदस्य अन्तः उदात्तो भवति इत्य् एवं वेदितव्यम् । व्क्ष्यति - सर्वं गुणकार्त्स्न्ये

antaḥ ity adhikṛtam / ita uttaraṃ yad vakṣyāmas tatra pūrvapadasya antaḥ udātto bhavati ity evaṃ veditavyam / vkṣyati - sarvaṃ guṇakārtsnye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वश्वेतः । सर्वकृष्णः । प्राक् उत्तरपदादिः (*६,२।१११) इत्य् एतस्माद् अयम् अधिकारो वेदितव्यः ॥ सर्वं गुणकार्त्स्न्ये (*६,२।९३) । सर्वशब्दः पूर्वपदम् गुणकार्त्स्न्ये वर्तमानम् अन्तोदात्तं भवति । सर्वश्वेतः । सर्वकृष्णः । सर्वमहान् । सर्वम् इति किम् । परमश्वेतः । आश्रयव्याप्त्या परमत्वं श्वेतत्वस्य इति गुणकार्त्स्न्ये वर्तते । गुणग्रहणं किम् ? सर्वसौवर्णः । सर्वराजतः । कार्त्स्न्ये इति किम् ? सर्वेषां श्वेततत्रः सर्वश्वेतः । गुणात्तरेण समासस्तरलोपश् च वक्तव्यः इत्य् एवम् अत्र समासस्तरलोपश् च ॥ सञ्ज्ञायां गिरिनिकाययोः

sarvaśvetaḥ / sarvakṛṣṇaḥ / prāk uttarapadādiḥ (*6,2.111) ity etasmād ayam adhikāro veditavyaḥ // sarvaṃ guṇakārtsnye (*6,2.93) / sarvaśabdaḥ pūrvapadam guṇakārtsnye vartamānam antodāttaṃ bhavati / sarvaśvetaḥ / sarvakṛṣṇaḥ / sarvamahān / sarvam iti kim / paramaśvetaḥ / āśrayavyāptyā paramatvaṃ śvetatvasya iti guṇakārtsnye vartate / guṇagrahaṇaṃ kim ? sarvasauvarṇaḥ / sarvarājataḥ / kārtsnye iti kim ? sarveṣāṃ śvetatatraḥ sarvaśvetaḥ / guṇāttareṇa samāsastaralopaś ca vaktavyaḥ ity evam atra samāsastaralopaś ca // sañjñāyāṃ girinikāyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायां विषये गिरि निकाय इत्य् एतयोः उत्तरपदयोः पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति । अञ्जनागिरिः । भञ्जनागिरिः । निकाये - शापिण्दिनिकायः । मौण्डिनिकायः । चिखिल्लिनिकायः । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? परमगिरिः । ब्राह्मणनिकायः ॥ कुमार्याम् वयसि

sañjñāyāṃ viṣaye giri nikāya ity etayoḥ uttarapadayoḥ pūrvapadam antodāttaṃ bhavati / añjanāgiriḥ / bhañjanāgiriḥ / nikāye - śāpiṇdinikāyaḥ / mauṇḍinikāyaḥ / cikhillinikāyaḥ / sañjñāyām iti kim ? paramagiriḥ / brāhmaṇanikāyaḥ // kumāryām vayasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमार्याम् उत्तरपदे वयसि गम्यमाने पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति । वृद्धकुमारी । जरत्कुमारी । कुमारीशब्दः पुंसा सहासंप्रयोगमात्रं प्रवृत्तिनिमित्तम् उपादाय प्रयुक्तो वृद्धादिभिर् वयो विशेषवचनैः समानाधिकरणो भवति । तच् च वयः इह गृह्यते, न कुमारत्वम् एव । वयसि इति किम् ? परमकुमारी ॥ उदके ऽकेवले

kumāryām uttarapade vayasi gamyamāne pūrvapadam antodāttaṃ bhavati / vṛddhakumārī / jaratkumārī / kumārīśabdaḥ puṃsā sahāsaṃprayogamātraṃ pravṛttinimittam upādāya prayukto vṛddhādibhir vayo viśeṣavacanaiḥ samānādhikaraṇo bhavati / tac ca vayaḥ iha gṛhyate, na kumāratvam eva / vayasi iti kim ? paramakumārī // udake 'kevale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विगौ क्रतौ

dvigau kratau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विगौ उत्तरपदे क्रतुवाचिनि समासे पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति । गर्गत्रिरात्रः । चरकत्रिरात्रः । कुसुरविन्दसप्तरात्रः । गर्गाणां त्रिरात्रः गर्गत्रिरात्रः । द्विगौ इति किम् ? अतिरात्रः । अचश्चित्वा दन्तोदात्तः । क्रतौ इति किम् ? बिल्वसप्तरात्रः । बिल्वशतस्य बिल्वहोमस्य वा सप्तरात्रः बिल्वसप्तरात्रः ॥ सभायां नपुंसके

dvigau uttarapade kratuvācini samāse pūrvapadam antodāttaṃ bhavati / gargatrirātraḥ / carakatrirātraḥ / kusuravindasaptarātraḥ / gargāṇāṃ trirātraḥ gargatrirātraḥ / dvigau iti kim ? atirātraḥ / acaścitvā dantodāttaḥ / kratau iti kim ? bilvasaptarātraḥ / bilvaśatasya bilvahomasya vā saptarātraḥ bilvasaptarātraḥ // sabhāyāṃ napuṃsake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभाशब्दे उत्तरपदे नपुंसकलिङ्गे समासे पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति । गोपालसभम् । पशुपालसभम् । स्त्रीसभम् । दासीसभम् । सभायाम् इति किम् ? ब्राह्मणसेनम् । नपुंसकम् इति किम् ? राजसभा । ब्राह्मणसभा । सभायां प्रतिपदोक्तं नपुंसकलिङ्गं गृह्यते इति समणीयसभम्, ब्राह्मणकुलम् इत्य् अत्र न भवति ॥ पुरे प्राचाम्

sabhāśabde uttarapade napuṃsakaliṅge samāse pūrvapadam antodāttaṃ bhavati / gopālasabham / paśupālasabham / strīsabham / dāsīsabham / sabhāyām iti kim ? brāhmaṇasenam / napuṃsakam iti kim ? rājasabhā / brāhmaṇasabhā / sabhāyāṃ pratipadoktaṃ napuṃsakaliṅgaṃ gṛhyate iti samaṇīyasabham, brāhmaṇakulam ity atra na bhavati // pure prācām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरशब्दे उत्तरपदे प्राचाम् देशे पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति । ललाटपुरम् । काञ्चीपुरम् । शिवदत्तपुरम् । कार्णिपुरम् । नार्मपुरम् । प्राचाम् इति किम् ? शिवपुरम् ॥ अरिष्ट-गौड-पूर्वे च

puraśabde uttarapade prācām deśe pūrvapadam antodāttaṃ bhavati / lalāṭapuram / kāñcīpuram / śivadattapuram / kārṇipuram / nārmapuram / prācām iti kim ? śivapuram // ariṣṭa-gauḍa-pūrve ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिष्त गौड इत्य् एवं पूर्वे समासे पुरशब्दे उत्तरपदे पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति । अरिष्टपुरम् । गौडपुरम् । पूर्वग्रहणं किम् ? इह अपि यथा स्यात् । अरिष्टश्रितपुरम् । गौडभृत्यपुरम् ॥ न हास्तिन-फलक-मार्देयाः

ariṣta gauḍa ity evaṃ pūrve samāse puraśabde uttarapade pūrvapadam antodāttaṃ bhavati / ariṣṭapuram / gauḍapuram / pūrvagrahaṇaṃ kim ? iha api yathā syāt / ariṣṭaśritapuram / gauḍabhṛtyapuram // na hāstina-phalaka-mārdeyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हास्तिन फलक मार्देय इत्य् एतानि पूर्वपदानि पुरशब्दे उत्तरपदे न अन्तोदात्तानि भवन्ति । पुरे प्राचाम् (*६,२।९९) इति प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । हास्तिनपुरम् । फलकपुरम् । मार्देयपुरम् । मृदोरपत्यं मार्देयः । शुभ्रादित्वात् ढक् (*४,१।१२३) ॥ कुसूल-कूप-कुम्भ-शालं बिले

hāstina phalaka mārdeya ity etāni pūrvapadāni puraśabde uttarapade na antodāttāni bhavanti / pure prācām (*6,2.99) iti prāptiḥ pratiṣidhyate / hāstinapuram / phalakapuram / mārdeyapuram / mṛdorapatyaṃ mārdeyaḥ / śubhrāditvāt ḍhak (*4,1.123) // kusūla-kūpa-kumbha-śālaṃ bile

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्-शब्दा ग्राम-जनपद-आख्यान-चानराटेषु

dik-śabdā grāma-janapada-ākhyāna-cānarāṭeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिक्शब्दाः पूर्वपदानि अन्तोदात्तनि भवन्ति ग्रामजनपदाख्यानवाचिषु उत्तरपदेषु, चानराटशब्दे च । पूर्वेषुकामशमी, पूर्वेषुकामशमी । अपरेषुकामशमी, अपरेषुकामशमी । पूर्वकृष्णमृत्तिका । अपरकृष्णमृत्तिका । जनपद - पूर्वपञ्चालाः । अपरपञ्चालाः । आख्यान - पूर्वाधिरामम्, पूर्वाधिरामम् । पूर्वयायातम् । अपरयायातम् । अधिरामम् अधिकृत्य कृतो ग्रन्थः आधिरामम् । तथा यायातम् । चानराट - पूर्वचानराटम् । अपरचानराटम् । शब्दग्रहणं कालवाचिनो ऽपि दिक्शब्दस्य परिग्रहार्थम् ॥ आचार्य-उपसर्जनश् च अन्तेवासिनि

dikśabdāḥ pūrvapadāni antodāttani bhavanti grāmajanapadākhyānavāciṣu uttarapadeṣu, cānarāṭaśabde ca / pūrveṣukāmaśamī, pūrveṣukāmaśamī / apareṣukāmaśamī, apareṣukāmaśamī / pūrvakṛṣṇamṛttikā / aparakṛṣṇamṛttikā / janapada - pūrvapañcālāḥ / aparapañcālāḥ / ākhyāna - pūrvādhirāmam, pūrvādhirāmam / pūrvayāyātam / aparayāyātam / adhirāmam adhikṛtya kṛto granthaḥ ādhirāmam / tathā yāyātam / cānarāṭa - pūrvacānarāṭam / aparacānarāṭam / śabdagrahaṇaṃ kālavācino 'pi dikśabdasya parigrahārtham // ācārya-upasarjanaś ca antevāsini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्योपसर्जनान्तेवासिवाचिनि उत्तरपदे दिक्शब्दा अन्तोदात्ताः भवन्ति । पुर्वपाणिनीयाः । अपरपाणिनीयाः । पूर्वकाशकृत्स्नाः । अपरकाशकृत्स्नाः । आचार्योपसर्जनः इति किम् ? पूर्वशिष्याः । अन्तेवासिनि इति किम् ? पूर्वपाणिनीयं शास्त्रम् ॥ उत्तरपदवृद्धौ सर्वं च

ācāryopasarjanāntevāsivācini uttarapade dikśabdā antodāttāḥ bhavanti / purvapāṇinīyāḥ / aparapāṇinīyāḥ / pūrvakāśakṛtsnāḥ / aparakāśakṛtsnāḥ / ācāryopasarjanaḥ iti kim ? pūrvaśiṣyāḥ / antevāsini iti kim ? pūrvapāṇinīyaṃ śāstram // uttarapadavṛddhau sarvaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरपदस्य (*७,३।१०) इत्य् अधिकृत्य या विहिता वृद्धिः, तद्वत्य् उत्तरपदे सर्वशब्दो दिक्शब्दाश् च अन्तोदात्ता भवन्ति । सर्वपञ्चालकः । पूर्वपञ्चालकः । उत्तरपाञ्चालकः । सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य+इति तदन्तविधिना जनपदलक्षणो वुञ् प्रत्ययः । सुसर्वार्धाज्जनपदस्य (*७,३।१२) दिशो ऽमद्राणाम् (*७,३।१३) इति च+उत्तरपदवृद्धिः । अधिकारलक्षणाद् इह न भवति, सर्वमासः, सर्वकारकः इति ॥ बहुव्रीहौ विश्वं सञ्ज्ञायां

uttarapadasya (*7,3.10) ity adhikṛtya yā vihitā vṛddhiḥ, tadvaty uttarapade sarvaśabdo dikśabdāś ca antodāttā bhavanti / sarvapañcālakaḥ / pūrvapañcālakaḥ / uttarapāñcālakaḥ / susarvārdhadikśabdebhyo janapadasya+iti tadantavidhinā janapadalakṣaṇo vuñ pratyayaḥ / susarvārdhājjanapadasya (*7,3.12) diśo 'madrāṇām (*7,3.13) iti ca+uttarapadavṛddhiḥ / adhikāralakṣaṇād iha na bhavati, sarvamāsaḥ, sarvakārakaḥ iti // bahuvrīhau viśvaṃ sañjñāyāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुव्रीहौ समासे विश्वशब्दः पूर्वपदं सञ्ज्ञायां विषये ऽन्तोदात्तं भवति । विश्वदेवः । विश्वयशाः । विश्वमहान् । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन आद्युदात्तत्वं प्राप्तम् । बहुव्रीहौ इति किम् ? विश्वे च ते देवाः विश्वदेवाः । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? विश्वे देवा अस्य विश्वदेवः । विश्वामित्रः, विश्वाजिनः इत्यत्र सञ्ज्ञायां मित्राजिनयोः (*६,२।१६५) इत्य् एतद् भवति परत्वात् । बहुव्रीहौ इत्य् एतद् अधिक्रियते प्रागव्ययीभावसञ्ज्ञानात् ॥ उदर-अश्व-इषुषु

bahuvrīhau samāse viśvaśabdaḥ pūrvapadaṃ sañjñāyāṃ viṣaye 'ntodāttaṃ bhavati / viśvadevaḥ / viśvayaśāḥ / viśvamahān / pūrvapadaprakṛtisvaratvena ādyudāttatvaṃ prāptam / bahuvrīhau iti kim ? viśve ca te devāḥ viśvadevāḥ / sañjñāyām iti kim ? viśve devā asya viśvadevaḥ / viśvāmitraḥ, viśvājinaḥ ityatra sañjñāyāṃ mitrājinayoḥ (*6,2.165) ity etad bhavati paratvāt / bahuvrīhau ity etad adhikriyate prāgavyayībhāvasañjñānāt // udara-aśva-iṣuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेपे

kṣepe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेपे गम्यमाने उदरादिषु उत्तरपदेषु बहुव्रीहौ समासे सञ्ज्ञायां विषये पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति । कुण्दोदरः । घटोदरः । कटुकाश्वः । स्पन्दिताश्वः । अनिघातेषुः । चलाचलेषुः । अनुदरः, सूदरः इत्य् अत्र नञ्सुभ्याम् (*६,२।१७२) इत्य् एतद् भवति विप्रतिषेधेन ॥ नदी बन्धुनि

kṣepe gamyamāne udarādiṣu uttarapadeṣu bahuvrīhau samāse sañjñāyāṃ viṣaye pūrvapadam antodāttaṃ bhavati / kuṇdodaraḥ / ghaṭodaraḥ / kaṭukāśvaḥ / spanditāśvaḥ / anighāteṣuḥ / calācaleṣuḥ / anudaraḥ, sūdaraḥ ity atra nañsubhyām (*6,2.172) ity etad bhavati vipratiṣedhena // nadī bandhuni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुव्रीहौ समासे बन्धुन्य् उत्तरपदे नद्यन्तं पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति । गार्गीबन्धुः । वात्सीबन्धुः । नदी इति किम् ? ब्रह्मबन्धुः । ब्रह्मशब्द आद्युदात्तः । बन्धुनि इति किम् ? गार्गीप्रियः ॥ निष्ठा-उपसर्गपूर्वम् अन्यतरस्याम्

bahuvrīhau samāse bandhuny uttarapade nadyantaṃ pūrvapadam antodāttaṃ bhavati / gārgībandhuḥ / vātsībandhuḥ / nadī iti kim ? brahmabandhuḥ / brahmaśabda ādyudāttaḥ / bandhuni iti kim ? gārgīpriyaḥ // niṣṭhā-upasargapūrvam anyatarasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुव्रीहौ समासे निष्ठान्तम् उपसर्गपूर्वं पूर्वपदम् अनतरस्याम् अनतोदात्तं भवति । प्रधौतमुखः, प्रधौतमुखः प्रधौतमुखः । प्रक्षालितपादः, प्रक्षालितपादः । यदि मुखशब्दः स्वाङ्गवाची तदा पक्षे मुखं स्वाङ्गम् (*६,२।१६७) इत्य् एतद् भवति, न चेत् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिर् अनन्तरः (*६,२।४९) इत्य् एतद् भवति । निष्ठा इति किम् ? प्रसेचकमुखः । उपसर्गपूर्वम् इति किम् ? शुष्कमुखः ॥ उत्तरपद-आदिः

bahuvrīhau samāse niṣṭhāntam upasargapūrvaṃ pūrvapadam anatarasyām anatodāttaṃ bhavati / pradhautamukhaḥ, pradhautamukhaḥ pradhautamukhaḥ / prakṣālitapādaḥ, prakṣālitapādaḥ / yadi mukhaśabdaḥ svāṅgavācī tadā pakṣe mukhaṃ svāṅgam (*6,2.167) ity etad bhavati, na cet pūrvapadaprakṛtisvaratvena gatir anantaraḥ (*6,2.49) ity etad bhavati / niṣṭhā iti kim ? prasecakamukhaḥ / upasargapūrvam iti kim ? śuṣkamukhaḥ // uttarapada-ādiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरपदादिः इत्य् एतद् अधिकृतम् । यद् इत ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्याम उत्तरपदस्य आदिर् उदात्तो भवति इत्य् एवं तद्वेदितव्यम् । वक्ष्यति - कर्णो वर्णलक्षणात्

uttarapadādiḥ ity etad adhikṛtam / yad ita ūrdhvam anukramiṣyāma uttarapadasya ādir udātto bhavati ity evaṃ tadveditavyam / vakṣyati - karṇo varṇalakṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लकर्णः । कृष्णकर्णः । उत्तरपदस्य इत्य् एतद् अपादपरिसमाप्तेः । आदिः इति प्रकृत्या भगालम् (*६,२।१२७) इति यावत् ॥ कर्णो वर्ण-लक्षणात् (*६,२।११२) । बहुव्रीहौ समासे वर्णवाचिनो लक्षणवाचिनश् च कर्णशब्द उत्तरपदम् आद्युदात्तं भवति । शुक्लकर्णः । कृष्णकर्णः । लक्षणात् - दात्राकर्णः । शङ्कूकर्णः । लक्षणस्य इति दीर्घत्वम् । पशूनां विभागज्ञापनार्थं दात्रशङ्कुप्रतिरूपकं कर्णादिषु चिह्नं यत् क्रियते तद् इह लक्षणं गृह्यते, तेन स्थूलकर्णः इत्य् अत्र न भवति । कर्णः इति किम् ? श्वेतपादः । कूटशृङ्गः । वर्णलक्षणात् इति किम् ? शोभनकर्णः ॥ सञ्ज्ञा-औपम्ययोश् च

śuklakarṇaḥ / kṛṣṇakarṇaḥ / uttarapadasya ity etad apādaparisamāpteḥ / ādiḥ iti prakṛtyā bhagālam (*6,2.127) iti yāvat // karṇo varṇa-lakṣaṇāt (*6,2.112) / bahuvrīhau samāse varṇavācino lakṣaṇavācinaś ca karṇaśabda uttarapadam ādyudāttaṃ bhavati / śuklakarṇaḥ / kṛṣṇakarṇaḥ / lakṣaṇāt - dātrākarṇaḥ / śaṅkūkarṇaḥ / lakṣaṇasya iti dīrghatvam / paśūnāṃ vibhāgajñāpanārthaṃ dātraśaṅkupratirūpakaṃ karṇādiṣu cihnaṃ yat kriyate tad iha lakṣaṇaṃ gṛhyate, tena sthūlakarṇaḥ ity atra na bhavati / karṇaḥ iti kim ? śvetapādaḥ / kūṭaśṛṅgaḥ / varṇalakṣaṇāt iti kim ? śobhanakarṇaḥ // sañjñā-aupamyayoś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठ-पृष्थ-ग्रीवा-जङ्घं च

kaṇṭha-pṛṣtha-grīvā-jaṅghaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठ पृष्ठ ग्रीवा जङ्घा इत्य् एतानि उत्तरपदानि बहुव्रीहौ समासे सञ्ज्ञौपम्ययोर् आद्युदात्तानि भवन्ति । कण्ठः सञ्ज्ञायाम् - शितिकण्ठः । नीलकण्ठः । औपम्ये - खरकण्ठः । उष्ट्रकण्ठः । पृष्ठः सञ्ज्ञायाम् - काण्डपृष्ठः । नाकपृष्ठः । औपम्ये - गोपृष्ठः । अजपृष्ठः । ग्रीवा सञ्ज्ञायाम् - सुग्रीवः । नीलग्रीवः । दशग्रीवः । औपम्ये - गोग्रीवः । अश्वग्रीवः । जङ्घा सञ्ज्ञायाम् - नाडीजङ्घः । तालजङ्घः । औपम्ये - गोजङ्घः । अश्वजङ्घः । एणीजङ्घः ॥ शृङ्गम् अवस्थायां च

kaṇṭha pṛṣṭha grīvā jaṅghā ity etāni uttarapadāni bahuvrīhau samāse sañjñaupamyayor ādyudāttāni bhavanti / kaṇṭhaḥ sañjñāyām - śitikaṇṭhaḥ / nīlakaṇṭhaḥ / aupamye - kharakaṇṭhaḥ / uṣṭrakaṇṭhaḥ / pṛṣṭhaḥ sañjñāyām - kāṇḍapṛṣṭhaḥ / nākapṛṣṭhaḥ / aupamye - gopṛṣṭhaḥ / ajapṛṣṭhaḥ / grīvā sañjñāyām - sugrīvaḥ / nīlagrīvaḥ / daśagrīvaḥ / aupamye - gogrīvaḥ / aśvagrīvaḥ / jaṅghā sañjñāyām - nāḍījaṅghaḥ / tālajaṅghaḥ / aupamye - gojaṅghaḥ / aśvajaṅghaḥ / eṇījaṅghaḥ // śṛṅgam avasthāyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गशब्दः उत्तारपदम् अवस्थायां सञ्ज्ञौ पम्ययोश् च बहुव्रीहौ आद्युदात्तं भवति । उद्गतशृङः । द्व्यङ्गुलशृङ्गः । अत्र शृङ्गोद्गमनादिकृतो गवादेर्वयोविशेषो ऽवस्थ । अस्ञ्ज्ञायाम् - ऋष्यशृङ्गः । औपम्ये - गोशृङ्गः मेषशृङ्गः । अवस्थादिषु इति किम् ? स्थूलशृङ्गः ॥ नञो जर-मर-मित्र-मृताः

śṛṅgaśabdaḥ uttārapadam avasthāyāṃ sañjñau pamyayoś ca bahuvrīhau ādyudāttaṃ bhavati / udgataśṛṅaḥ / dvyaṅgulaśṛṅgaḥ / atra śṛṅgodgamanādikṛto gavādervayoviśeṣo 'vastha / asñjñāyām - ṛṣyaśṛṅgaḥ / aupamye - gośṛṅgaḥ meṣaśṛṅgaḥ / avasthādiṣu iti kim ? sthūlaśṛṅgaḥ // naño jara-mara-mitra-mṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञ उत्तरे जरमरमित्रमृता बहुव्रीहौ समासे आद्युदात्ता भवन्ति । अजरः । अमरः । अमित्रः । अमृतः । नञः इति किम् ? ब्राह्मणमित्रः । जरादयः इति किम् ? अशत्रुः, नञ्सुभ्यम् (*६,२।१७२) इति उत्तरपदान्तोदात्तत्वम् एव अत्र भवति ॥ सोर् मन्-असी अलोम-उषसी

naña uttare jaramaramitramṛtā bahuvrīhau samāse ādyudāttā bhavanti / ajaraḥ / amaraḥ / amitraḥ / amṛtaḥ / nañaḥ iti kim ? brāhmaṇamitraḥ / jarādayaḥ iti kim ? aśatruḥ, nañsubhyam (*6,2.172) iti uttarapadāntodāttatvam eva atra bhavati // sor man-asī aloma-uṣasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोः उत्तरं मनन्तम् असन्तं च बहुव्रीहौ समासे आद्युदात्तं भवति लोमोषसी वर्जयित्वा । सुकर्मा । सुधर्मा । सुप्रथिमा । असन्तम् - सुपयाः । सुयशाः । सुस्रोताः । सुस्रत् । सुध्वत् । सोः इति किम् ? कृतक्रमा । कृतयशाः । मनसी इति किम् ? सुराजा । सुतक्षा । अलोमोषसी इति किम् ? सुलोमा । सूषाः । अनिनस्मङ्ग्रहणान्यर्थवता च अनर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति इत्य् अनर्थकयोर् अपि मनसोर् इह ग्रहणम् । नञ्सुभ्याम् (*६,२।१७२) इत्य् अस्य अयम् अपवादः । कपि तु परत्वात् कपि पूर्वम् इत्य् एतद् भवति । सुकर्मकः । सुस्रोतस्कः ॥ क्रत्व्-आदयश् च

soḥ uttaraṃ manantam asantaṃ ca bahuvrīhau samāse ādyudāttaṃ bhavati lomoṣasī varjayitvā / sukarmā / sudharmā / suprathimā / asantam - supayāḥ / suyaśāḥ / susrotāḥ / susrat / sudhvat / soḥ iti kim ? kṛtakramā / kṛtayaśāḥ / manasī iti kim ? surājā / sutakṣā / alomoṣasī iti kim ? sulomā / sūṣāḥ / aninasmaṅgrahaṇānyarthavatā ca anarthakena ca tadantavidhiṃ prayojayanti ity anarthakayor api manasor iha grahaṇam / nañsubhyām (*6,2.172) ity asya ayam apavādaḥ / kapi tu paratvāt kapi pūrvam ity etad bhavati / sukarmakaḥ / susrotaskaḥ // kratv-ādayaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्य्-उदात्तं द्व्यच् छन्दसि

ādy-udāttaṃ dvyac chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् आद्युदात्तं द्व्यच् उत्तरपदं बबुव्रीहौ समासे सोरुत्तरं तद् आद्युदात्तम् एव भवति छन्दसि विसय । स्वश्वास्त्वा सुरथा मर्जयेम । नित्स्वरेण अश्वरथशब्दाव् आद्युदात्तौ । आद्युदात्तम् इति किम् ? या सुबाहुः स्वङ्गुरिः । बाहुशब्दः प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तः । द्व्यच् इति किम् ? सुगुरसत् । सुहिरण्यः । नञ्सुभ्याम् (*६,२।१६२) इत्य् अस्य अयम् अपवादः ॥ वीर-वीर्यौ च

yad ādyudāttaṃ dvyac uttarapadaṃ babuvrīhau samāse soruttaraṃ tad ādyudāttam eva bhavati chandasi visaya / svaśvāstvā surathā marjayema / nitsvareṇa aśvarathaśabdāv ādyudāttau / ādyudāttam iti kim ? yā subāhuḥ svaṅguriḥ / bāhuśabdaḥ pratyayasvareṇa antodāttaḥ / dvyac iti kim ? sugurasat / suhiraṇyaḥ / nañsubhyām (*6,2.162) ity asya ayam apavādaḥ // vīra-vīryau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.